Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4349 861543 861235 2026-07-10T14:22:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861543 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-07-10 14:22:18 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] o5ppu07xcfufyrx0620rvaj224px2vk 0 5999 861554 861072 2026-07-10T18:15:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861554 wikitext text/x-wiki '''Тоон зурхай''' нь [[тоо]]<nowiki/>ны шинж чанараар янз бүрийн үзэгдэл, хүний зан чанар ирээдүйн ерөнхий байдлыг урьдчилан таамагладаг шинжлэх ухаан юм. Энэ нь санаа төсөөлөл болоод [[Нэр үг|нэр]], үгийн үсгийн тоогоор тооцоолон үнэлж үздэг судалгаа юм. Энэ нь ихэвчлэн мэрэг төлөгийн [[урлаг]], [[одон орон]] болоод хэвийн бус үзэгдэлтэй холбоотой байдаг. == Тооны зурхайн ухаан == Хорвоо ертөнцийн бүх юмс, үзэгдэл тоогоор эхэлнэ, тоогоор төгсөнө. Тоогүй нэг ч юм үгүй, тоогоор хэмжигдэнэ, тоогоор дүгнүүлнэ, тоонд захирагдана, тоогоор удирдуулна гээд хөвөрнө. Хорвоо ертөнц өөрөө тоогоор хөтлөгддөг.<ref>{{Cite book |last=Самбуу |first=Нарангэрэл |title=Хувь тавилангийн матрикс ба тоон зурхайн ухаан |publisher=НОМ ХУР ХХК |year=2023 |isbn=978-9919-0-1811-5 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=7 |language=Монгол}}</ref> Тооны эхлэл болсон нэгээс ес хүртэл эдгээр тоонууд хоорондоо ялгаатай давтамжтай агаад тэрхүү давтамжаараа сансарын долгионтой харилцан солбилцож байдаг.<ref>{{Cite book |last=Enkhtujaa |first=Dandaryn |title=Merge tölgijn najman tajlal: ireedüjd bolokh üjl jawdlyg medekh shalgarsan arguud: [negdügeer dewter] |date=2012 |publisher=Nom Khur |isbn=978-99962-846-9-4 |location=Ulaanbaatar}}</ref> Тоон ухаан нь тоон шинжлэх ухаан дээр тулгуурлан гардаг таныг бүрэн дүүрэн тодорхойлж өгдөг зүйл юм. Энэ нь танд тооонуудаа зөв ашиглан өөрийнхөө амьдралыг өөрийн гартаа атгах боломжийг олгодог.<ref>{{Cite book |last=Бүлэг |first=Тооны Гайхамшиг |title=Тооны гайхамшиг таны амьдралд |publisher=Тооны гайхамшиг |year=2022 |isbn=978-9919-0-0066-0 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=9 |language=Монгол}}</ref> Ихэнх ажиглагчид 9-өөс цааших бүх ердийн тоо нь анхны есөн тооны давталт гэж үздэг. Тэгийг тоо гэж үздэггүй учраас 10-ын тоо нь 1-ийн тооны давталт юм. 1-ээс 9-ийн тоо нь суурь тоо бөгөөд түүн дээр бид амьдралын бүх тооцооллыг хийх болдог.<ref>{{Cite book |last=Жамсран |first=Гэндэндарам |title=Таны зурсан зураг, төрсөн өдрийн төөрөг |publisher="Бэмби сан" ХХК |year=2014 |isbn=978-99962-3-297-8 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=77-78 |language=Монгол}}</ref>[[File:Bongo, Pietro – Numerorum mysteria, 1591 – BEIC 58079.jpg|thumb|Pietro Bongo, ''Numerorum mysteria'', 1591]] Тоон зурхайд хувь тавилангийн тоо, сэтгэл хөдлөлийн тоо, зан араншингийн тоо гэсэн гурван үндсэн тоог анхаарч үздэг. * Зан араншингийн тоог сүнслэг тоо, сэтгэл зүрхний тоо гэх мэтээр нэрлэдэг. (Төрсөн өдрийн тоо) * Хувь тавилангийн тоог хувь заяаны тоо, амьдралын зорилгын тоо, амьдралын замналын тоо гэж нэрлэдэг. (Төрсөн он, сар, өдрийн нийлбэр тоо) * Сэтгэл хөдлөлийн тоог идэр насны тоо, залуу үеийн тоо гэх мэтээр нэрлэнэ. (Төрсөн сарын тоо) Тоон зурхайд дээрх гурван үндсэн тооноос гадна хандлагын тоо, шуурхай тоо, нэрийн тоо, дотоод сүнсний тоо, хувь хүний тоо гэх зэрэг тоонууд бий. '''Хувь тавилангийн тоо'''г бодож олохдоо: төрсөн он сар өдөр-ийн тоог нэгтгэж, нэг оронтой болгон өөрчлөх аргыг хэрэглэдэг. Жишээ нь: 1985 оны 10 дугаар сарын 21-нд төрсөн хүний хувь тавилангийн тоог бодохдоо 1+9+8+5+1+2+1=27 2+7='''9''' аргачлалаар боддог. '''Зан араншингийн тоо'''г бодож олохдоо: төрсөн өдөр-ийн тоог авч үздэг. Ингэхдээ тус бүрээр авч үзэхээс гадна нэгтгэж нэг тоонд хамааруулж гаргаж болдог. Жишээ нь: 1985 оны 10 дугаар сарын 21-нд төрсөн хүний хувь тавилангийн тоог бодохдоо 2+1='''3''' аргачлалаар боддог. Хэрэв төрсөн өдөр хоёр орон тоо байвал хооронд нь нэмдэг. Жишээ нь: аль нэг сарын 29-нд байвал 2+9=11, 1+1=2 гэсэн аргачлалаар боддог. Харин төрсөн өдөр нь нэг орон тоо байвал тэр тоог шууд авч үзнэ. Жишээ нь: аль нэг сарын 5 гэсэн нэг орон тоо байвал шууд 5 гэж бодно. Хувь тавилангийн тоог дараах аргачлалаар бас бодно. 21 Эндээс 2+0+1+6=9 гарна. Энэ '''9''' тоо нь тухайн хүний шинж чанарыг илэрхийлэх тоо болно. 10 Үүнийг Life path number буюу Хувь тавилангийн тоо гэдэг. Харин 11 22 33 гэсэн гурван тоо 1985 гарвал эдгээрийг нэгтгэн хураангуйлахгүй ба эдгээрийг Master Number буюу Их/Шилдэг Тоо ---- гэж тооцож, өөрийн гэсэн утга илэрхийлдэг. 2016 == Тооны утга == Тоон зурхайд тоог 1-9 гэсэн есөн тоо тус бүрийг утга учиртай гэж үздэг. Хувь тавилангийн зам мөрийг гаргадаг гурван тоонд төрсөн өдөр, төрсөн сар, төрсөн оны тус бүрийн тоо нь бие махбод, сэтгэл хөдлөл, оюун санааг утга илэрхийлдэг. * Төрсөн өдөр буюу Төрсөн өдрийн тоо нь: Махан биеийн эрүүл мэнд, бие махбод, зан араншингийн байдлыг илэрхийлнэ. * Төрсөн сар буюу Төрсөн сарын тоо нь: Хүний сэтгэл хөдлөлийн байдлыг илэрхийлдэг. * Төрсөн он буюу Төрсөн оны тоо нь: Хүний оюун сэтгэхүйн илэрхийлэл гэж үздэг === Гурван цагийн тоо === Төрсөн он, сар, өдрийн тоо тус бүр нь хүний амьдралын гурван цагийг давхар илэрхийлдэг. * Төрсөн оны тоо: ахимаг, ахмад насны ирээдүйн төрхийг илэрхийлдэг. * Төрсөн сарын тоо: [[Хүн|идэр, дунд, хижээл насны]] байр байдлыг илэрхийлдэг. * Төрсөн өдрийн тоо: [[хүүхэд]], залуу насны дүр төрхийг илэрхийлдэг. === Тооны нөлөөнд төрөгсдийн шинж чанар === # Бие даасан, [[зорилго]]<nowiki/>той, шинийг эрэлхийлэгч, төрөлхийн манлайлагч, түүчээлэгч. # Зөн совинтой, нэгдмэл, хүртээмжтэй, дэмжигч, мэдрэмжтэй, түншлэл, хамтын ажиллагаанд гарамгай, эрүүл [[харилцаа]]<nowiki/>г бий болгодог. # Бүтээлч, илэрхийлэлтэй, уран бүтээлч, дур булаам, нийгэмшсэн, өөдрөг үзэлтэй, [[авьяас]]<nowiki/>тай харилцах чадвартай. # Бодитой ханддаг, шаргуу, найдвартай, үнэнч, тэвчээртэй, [[уламжлал]]<nowiki/>т хандлагатай, хуучинсаг үзэлтэй, бусдад тусалж үйлчилдэг. # Адал явдалд дуртай, сониуч зантай, дасан зохицох чадвартай, уян хатан, нийтэч, [[нийгэм]]<nowiki/>шүү, хамтач, эрх чөлөөнд дуртай. # Халамжлагч, эдгээн анагаагч, энэрэнгүй, өөрийгөө золиослогч, уламжлалт үзэлтэй, халуун дулаанаар [[хайр]]<nowiki/>лаж халамжилдаг. # [[Сүнс]]<nowiki/>лэг, гүн ухаанч, нэгтгэн дүгнэгч, оюунлаг, дотоод сэтгэл гүн гүнзгий, нууцлаг. # Албан тушаал ахих сонирхолтой, баян чинээлэг, [[Ажил (физик)|ажил]] хэрэгч, тэнцвэртэй, хүчтэй, эд баялаг болон амжилт бүтээгч. # Мэргэн цэцэн ухаантай, ухаалаг, [[оюун санаа]]<nowiki/>ны хувьд ухамсартай, хүмүүнлэг, эелдэг, энэрэнгүй, сэргэг. === Тооны шинж чанар === * НЭГ - Зан төлөв, хүсэл мөрөөдөл, манлайлал, удирдагч. [[Тэнгэр шүтлэг|Тэнгэр]]-[[Бурхан]], зөвхөн нэг л байх, өвөрмөц-онцлогт; * ХОЁР - Эрчим [[энерги]], амьдралын зам, үйл үйлдэл, хуваагдмал, хоёрдмол; * ГУРАВ - Сонирхол, мэдлэг, шинжлэх ухаанч, [[судалгаа]]-шинжилгээ хийх хүсэл тэмүүлэл; * ДӨРӨВ - Эрүүл мэнд, бие бялдрын хүч чадал, бие болон биеийн эрхтэн, хүн төрөлхтөн, [[хүмүүс]], ард түмэн, хүн; * ТАВ - [[Логик]], зөн совин, нууц явуулга, төлөвлөгөө, төлөвлөлт, дүн шинжилгээ, [[хууль]]-жаяг дэг; * ЗУРГАА - Биеийн [[Хөдөлмөрийн зах зээл|хөдөлмөр]], ур чадвар, шунал, эрх мэдэл, ашиг хонжоо, үхэл, өвчин, эмх замбараагүй байдал, эвдрэл устгал, [[мөнгө]]<nowiki/>ний төлөөх хүсэл тэмүүлэл, шунал, аллага, дайн дажин; * ДОЛОО - Амжилт ололт, ёсчлол-дэг, [[Газар зүй|Газар]]-[[Дэлхий]], [[Ертөнц]]-Хорвоо, Ертөнцийн үүсгэл, бүтээл, Ертөнцийн тухай танин мэдэхүй, хувьсал; * НАЙМ - Хариуцлага, үүрэг, үнэн мөнийн хайлт, тэсвэр-хүлээцтэй байдал, энэрэл, ойр дотны хүмүүст үзүүлэх халамж анхаарал, [[амьдрал]], айлган сүрдүүлэг; * ЕС - Ой [[Санах ой|санамж]], өнгөрсөн, ирээдүй, зөгнөх ба далдыг харах чадамж, атаархал, гомдол, шүд зуумтгай.<ref name=":0">{{Cite web |title=ТООН ЗУРХАЙН УХААН ба ТА ХЭН бэ? |url=https://prezi.com/p/4hxed44qo3-i/presentation/ |access-date=2024-07-18 |website=prezi.com |language=en}}</ref> === Тооны хүний араншин === # Удирдагч: ''Эр зориг, өөдрөг байдал, хүч чадал'' # Асран халамжлагч: ''Зөн совин, сэтгэл зүйн хөгжил'' # Төсөөлөгч: ''Үүрдийн залуу зүрх сэтгэл, айдсаас салагч'' # Тогтворжуулагч: ''Амжилт, мөнгө, баялаг'' # Эрэл хайгуулч: ''Бүтээлч байдал, урам зориг'' # Анагаагч: ''Тав тух, эдгээн сэргээгч'' # Нууцлаг: ''Эр зориг, хамгаалагч, мэргэн ухаан'' # Нөлөө бүхий, эрх мэдэлтэн: ''Хөгжил цэцэглэлт, харамгүй сэтгэл'' # Сайн үйлстэн: ''Илчлэн харуулах, тодорхой байдал''<ref>{{Cite web |title=Сонжоо: Таныг илэрхийлэх "зам мөрийн тоо" аль нь вэ? |url=https://ub.life/p/31482 |access-date=2024-07-18 |website=UB.LIFE |language=en}}</ref> == Шилдэг тоотон == Хувь тавилангийн тоог бодоход хоёр тавилантан буюу шилдэг тоотон, их багштан, мастер тоотой хүмүүс гэж байдаг. Үүнд эхний гурван тооны давхар чичирхийлэл 11, 22, 33 гэсэн тоо юм. Энэ нь хувь тавилангийн тоог бодож гаргахад 29, 38 буюу дахин нэмэхэд 11 гэсэн тоо гардаг. Харин 22, 33 тоо нь шууд гарч ирэх бөгөөд дахин нэг удаа нэмэхэд 4, 6 тоо гардаг. Их тоотон буюу шилдэг тоотон дундаас 11-ийг онцгойлон авч үздэг. Учир нь гурван нэмэх үйлдэл хийж эцсийн нэг орон тоо 2 гэж гардаг. === Мастер тоо === Мастер Тоо 11/2, 22/4, 33/6 бол 2, 4, 6 тоонуудын дээд октави буюу өндөр давтамжийн эрчимтэй. Энэ хүмүүс нь 2, 4, 6 гэсэн амьдралын замналын тооны сөрөг чанаруудыг давж гарсаны дараа өөрийн, хувь заяаны дээд давтамж хувь ерөөлийг бий болгож чаддаг<ref>{{Cite web |last=Admin |date=2020-03-20 |title=Таны төрсөн өдрийн эрхшээсэн тоо юуг өгүүлнэ вэ |url=https://elearntoday.net/rulling-numbers/ |access-date=2024-07-18 |website=Сэхээрэл Онлайн Сургалт |language=mn }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * 11 нь Мастер анагаагч: ''Тогтвортой байдал, дасан зохицол'' * 22 нь Мастер бүтээгч: ''Хүчирхэг, нэгтгэгч, харилцагч'' * 33 нь Мастер чиглүүлэгч: ''Хариуцлага, өрөвч нинжин''<ref>{{Cite web |title=Сонжоо: Таныг илэрхийлэх "зам мөрийн тоо" аль нь вэ? |url=https://ub.life/p/31482 |access-date=2024-07-18 |website=UB.LIFE |language=en}}</ref> == Ивээгч гараг == Тоон зурхайд 1-9 хүртэлх тоо тус бүрийн гараг эрхэс болоод бурхад ивээдэг гэж үздэг. Тоонуудын ээлтэй ивээгч гараг буюу удирдагч гараг нь: # Нэгтэнгүүдийг [[Нар]] (гал махбод) # Хоёртонгуудыг [[Сар]] (ус махбод) # Гуравтангуудыг [[Бархасбадь]] (хий махбод) # Дөрөвтөнгүүдийг [[Тэнгэрийн ван]] (гал махбод) # Тавтангуудыг [[Буд]] (шороо махбод) # Зургаатангуудыг [[Сугар]] (ус махбод) # Долоотонгуудыг [[Далайн ван|Далай ван]] (ус махбод) # Наймтангуудыг [[Санчир]] (хий махбод) # Естөнгүүдийг [[Ангараг]] (гал махбод)<ref name=":0" /> == Ээлтэй өнгө == Тоон зурхайд 1-9 хүртэлх тоо тус бүрийг ивээгч гарагаас шалтгаалж ээлтэй өнгө нь ялгаатай байдаг. Тоонуудын ээлтэй гол өнгө нь: # Нэгийнхэн алтлаг ба бүхий л шаргал туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Хоёрынхон Цагаан, цайвар өнгө ба ногоон өнгийн туяа орсон өнгөнүүд бас тохирно. # Гурвынхан ягаан, нил ягаан, хөх ягаан, хондон улаан өнгө тохиромжтой. # Дөрвийнхөн саарал, хөх саарал орог өнгөнүүд тохиромжтой. # Тавынхан цайвар туяатай, цайвар саарал, цагаан, гялалзсан өнгө тохиромжтой. # Зургаагийнхан улбар ягаан өнгийн туяатай бүх өнгөнүүд, цайвраас бараан туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Долоогийнхон мөнгөлөг, алтлаг , цайвар ногоон туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Наймынхан бараан саарал, бараан хөх, хондон улаан, хар өнгөнүүд тохиромжтой. # Есийнхөн улаан, улаан хүрэн, улаавтар, чис улаан өнгөнүүд тохиромжтой.<ref name=":1">{{Cite book |last=Бадамсэд |first=Болдсүх |title=Сэтгэлийн тоо буюу зан араншингийн тоо |publisher=Ведийн алганы зураас ба тоон зурхайн дамжаа |year=2010 |edition=1 |location=Монгол |pages=2-67 |language=Монгол}}</ref> == Төрсөн өдрийн тоо == Төрсөн өдрийн тоог тоон зурхайд сүнслэг тоо гэдэг. Таныг хүүхэд ахуй цагаас идэр нас хүртэлх үеийг илэрхийлэх тоо юм. === Төрсөн өдрийн тоог есөн тоогоор === # Нэгийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 1, 19, 28-ны өдөр төрөгсөд. # Хоёрын тооны нөлөөнд байгсад буюу 2, 11, 20, 29-ны өдөр төрөгсөд. # Гурвын тооны нөлөөнд байгсад буюу 3, 12, 21, 30-ны өдөр төрөгсөд. # Дөрвийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 4, 13, 22, 31-ний өдөр төрөгсөд. # Тавын тооны нөлөөнд байгсад буюу 5, 14, 23-ны өдөр төрөгсөд. # Зургаагийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 6, 15, 24-ны өдөр төрөгсөд. # Долоогийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 7, 16, 25-ны өдөр төрөгсөд. # Наймын тооны нөлөөнд байгсад буюу 8, 17, 26-ны төрсөгсөд. # Есийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 9, 18, 27-ны төрсөгсөд<ref name=":1" /> === Төрсөн өдрийн тоо тус бүрээр === # Сар болгоны 1-ний өдөр төрөгсөд: Та хэнээс ч хараат бус байхыг эрмэлздэг, хатуу чанга хүн. Тавьсан зорилгодоо хүрэхийн тулд тууштай тэмцдэг, эргэлзээ гэдгийг огт мэддэггүй... # Сар болгоны 2-ны өдөр төрөгсөд: Хоёрын тооны нөлөөллөөр та аливаад  хэмжээ хязгаартай ханддаг, бусадтай байнга харьцах нь таны зайлшгүй хэрэгцээ болдог. Та хэн тааралдсан хүнд өөрийн амьдрал, сэтгэл санааны байдал, мэдрэмж, эрүүл мэндийнхээ тухай илэн далангүй ярьдаг... # Сар болгоны 3-ны өдөр төрөгсөд: Та ямар ч салбарт өөрийгөө бүрэн дүүрэн илэрхийлж харуулахыг хичээдэг, алиа хошин зангаараа бусдаас ялгардаг. Таны хийх дуртай зүйлс бол биеийн хүчний хөдөлмөр, найз нөхөдтэйгээ хөгжин цэнгэх, хайр дурлалын  талбарт амжилт олох юм... # Сар болгоны 4-ний өдөр төрөгсөд: Дөрвийн тоо нь нэгэн хэвийн баригдмал байдлыг эвдэх гэсэн зоримог зан төлөвийг нөхцөлдүүлдэг. Энэ тоонд төрсөн хүмүүс өөрийгөө бусдаас төдий л ялгарахгүй, энгийн нэгэн гэдгийг байнга мэдэрдэг... # Сар болгоны 5-ны өдөр төрөгсөд: Тавын тооны нөлөө нь таныг хурц ухаантай, нийтэч зантай болгожээ. Бусадтай хамтран ажилласнаар таны авьяас чадвар бүрэн нээгддэг ба энэ үедээ та өөрийгөө энэ том ертөнцийн нэгээхэн хэсэг гэдгийг мэдэрдэг... # Сар болгоны 6-ны өдөр төрөгсөд: Энэ тооны нөлөөгөөр та өөрийгөө нэгэн том бүхэл зүйлийн нэг хэсэг гэж үздэг, өрөвч энэрэнгүй нэгэн болж төржээ. Таны хувьд аль нэг хэсэг бүлэгт хамаарч, тэндээ тодорхой байр суурь эзлэж, өөрийн үнэ цэнийг мэдрэх нь юу юунаас илүү чухал... # Сар болгоны 7-ны өдөр төрөгсөд: Энэ тооны нөлөөгөөр та зөн билэгтэй, ямар ч нөхцөлд амар жимэр байхыг эрхэмлэдэг зан чанартай. Та маш эмзэг, мэдрэмтгий хүн. Эдгээр чанараа ойр дотныхон, найз нөхдийнхөө тусын тулд ашигладаг... # Сар болгоны 8-ны өдөр төрөгсөд: Танд тэсвэр тэвчээр, амьдралын бүхий л хүрээнд амжилт олох эрмэлзэл хангалттай буй. Таны хийсэн барьсан болгон бараг дандаа бүтэмжтэй байж, мөнгө санхүүгийн хувьд ч багагүй ашиг олно... # Сар болгоны 9-ний өдөр төрөгсөд: Та мэдлэг боловсролд тэмүүлэмтгий, болж буй үйл явдалд гүн ухаанчаар ханддаг. Аливаа зүйлийн хоёрдмол мөн чанарыг мэддэг тул өөрийн дутагдлыг ч байх ёстой зүйл мэт хүлээж авдаг нэгэн болж төржээ. # Сар болгоны 10-ний өдөр төрөгсөд: Энэхүү хослолын үрээр танд манлайлагчийн авьяас билэг зорилгодоо хүрэх буцашгүй эрмэлзэл заяагджээ. Нэгийн тооны хоёронтаа их нөлөө нь өөрийн манлайллыг тогтоох, таны давуу талыг үг дуугүй хүлээн зөвшөөрөгч хүмүүстэй мэдлэгээсээ хуваалцах гэсэн эрмэлзлээр илэрдэг... # Сар болгоны 11-ны өдөр төрөгсөд: Та 11/2 нийлэмжийн нөлөөгөөр их зөн билигтэй, бусдад нөлөө үзүүлэх асар их эрмэлзэлтэй төржээ. Сэтгэл санаагаа дэгжээн бадраахын тулд та оюунлаг хүмүүстэй харьцахыг эрхэмлэдэг ба тэднээс их зүйлийг сурч авч чадна гэдэгт итгэдэг... # Сар болгоны 12-ны өдөр төрөгсөд: 12/3 нийлэмжийн нөлөөгөөр та өөрийгөө бүтээлчээр илэрхийлэхээр тэмүүлдэг. Та гэр бүлийн үнэт зүйл гэдгийг дээдлэн үздэг ба чөлөөт цагийнхаа ихэнхийг хамаатнууддаа зориулдаг... # Сар болгоны 13-ны өдөр төрөгсөд: Дээрх нийлэмжийн нөлөөгөөр та ямар ч нөхцөл байдалд дасан зохицож чаддаг, мөн аюулгүй, амар амгалан байдлаа юу юунаас илүү эрхэмлэдэг. Өөрөөр хэлбэл, та дотоод сэтгэлдээ өөрийн хамгаалагдсан гэдгийг мэдэрч байх ёстой... # Сар болгоны 14-ний өдөр төрөгсөд: Та болж буй үйл явдал болгоныг ухаалгаар хүлээн авах чадвартай төдийгүй өөрийгөө хүрээлэн буй ертөнцийн нэгээхэн хэсэг гэж мэдрэхийг эрмэлздэг. Танд таатай нөлөө үзүүлж, үргэлжийн бэлэн байдалд байхыг шаарддаг аливаа өөрчлөлт шинэчлэлтийг таатай хүлээн авдаг... # Сар болгоны 15-ны өдөр төрөгсөд: 15/6 тооны нийлэмжийн нөлөөгөөр та үнэнийг эрхэмлэгч, гоо үзэсгэлэнтэй нэгэн болжээ. Үнэнийг эрхэмлэх гэдэг нь мэдлэгийг хуримтлуулан өөрийн болгох, ухамсарлах чадварыг хэлж байгаа юм... # Сар болгоны 16-ны өдөр төрөгсөд: Дээрх тооны нөлөөгөөр та амьдралд өөдрөгөөр, чөлөөтэй ханддаг. Та өөрийгөө төгс төгөлдөр болгоход их анхаардаг. Тиймээс та өөрийн дутагдал, сул талыг давуу тал мэтээр хүлээн авч, өөрийгөө байгаагаар нь хүлээн зөвшөөрөх нь чухал...<ref>{{Cite web |title=Тоон зурхай (Үнэний хувь - 80%) {{!}} Buddhism |url=https://www.buddhism.mn/static/80 |access-date=2024-07-18 |website=www.buddhism.mn |archive-date=2024-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616214533/https://www.buddhism.mn/static/80 |url-status=dead }}</ref> # Сар болгоны 17-ны өдөр төрөгсөд: Та дээрх тооны нөлөөгөөр амьдралын мөн чанарт нэвтэрч үнэнийг олохыг эрмэлздэг. Энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд гүн ухаан, сэтгэл судлал, шашин судлал, уламжлалт анагаах ухааны ном судруудыг их уншдаг... # Сар болгоны 18-ны өдөр төрөгсөд: Та эрх мэдэл нэр төрд дэндүү их тэмүүлдэг. Тухайлбал, хүмүүсийг удирдан ажилладгаа, илүү цалин хөлс авч, эрх ямба эдэлж буйгаа байх ёстой зүйл гэж үздэг... # Сар болгоны 19-ний өдөр төрөгсөд: 19/1 тооны нөлөөгөөр та эрх мэдэлд тэмүүлэмтгий, аливаа зүйлийн мөн чанарт нэвтрэх гэсэн эрмэлзэлтэй болж төржээ. 1 болон 9 гэсэн тоонууд нь танд манлайлагчийн төрөлхийн авьяас чадвар байгааг харуулж байна... # Сар болгоны 20-ны өдөр төрөгсөд: Та аливаад эв эеийг хичээдэг, амар амгалан хүн юм. 0-ийн үелзэл 2-ын тоонд нөлөөлж таны сэтгэл түвшин, амар амгалан гэсэн эрмэлзлийг нэмэгдүүлнэ. Хоёр 2-ын тоо нь бусдад хандах таны сэтгэл санааны хандлагыг тодорхойлно. # Сар болгоны 21-ний өдөр төрөгсөд: Хувь тавилан танд гараа таталгүй бүхнийг өгсөн болохоор та аливааг урьдчилан харах чадвартай төдийгүй танд бүх юм байна. Үүнд: хайр дурлал, баяр хөөр, эрүүл мэнд, мөнгө хөрөнгө, ажил төрөл. # Сар болгоны 22-ны өдөр төрөгсөд: Та баялаг сэтгэлгээтэй, хүсэл мөрөөдлөө амьдралд хэрэгжүүлэхээр зүтгэдэг. Та юуг хүсэж байгаагаа тодорхой сайн мэддэг болохоор зорилгодоо хүрэхийн тулд алхам алхмаар урагшилдаг... # Сар болгоны 23-ны өдөр төрөгсөд: 23/5 тооны нөлөөгөөр та баялаг уран сэтгэмжтэй, мөрөөдлөө ажил хэрэг болгох халуун эрмэлзэлтэй. Хэдийгээр та мөрөөдөмтгий хандлагатай боловч эмх цэгцтэй, эрч хүчтэй, тавьсан зорилгоо хэрэгжүүлэх дадал чадвартай... # Сар болгоны 24-ний өдөр төрөгсөд: Та хөгжмийн авьяастай, санаснаа ажил хэрэг болгохыг эрмэлздэг. Цаг хугацааны хандлагыг хурцаар мэдэрч, “хэрэгтэй” цаг үеэс хохирохгүйг хичээдэг. Та үргэлж цаг баримталдаг болохоор бусдаас ч мөн тийм байхыг шаарддаг... # Сар болгоны 25-ны өдөр төрөгсөд: Та маш тэвчээртэй, өөрийн “би”-г илэрхийлэн харуулахыг зорьдог хүн. Та бодол санаагаа дүрслэл сайтай, ойлгомжтой илэрхийлж чаддаг. Өөрийн дуу хоолойны өнгөнөөс таашаал авдаг... # Сар болгоны 26-ны өдөр төрөгсөд: Та бусдыг хайрлаж энэрч чаддаг, сэтгэл зүйн хувьд бүрэн хамгаалагдсан байхыг эрмэлздэг хүн юм. Та бусдад тус дэм болж, бусдыг хайрлан халамжлахдаа ч өөрийнхөө чухал хүн гэдгийг мэдэрч батлах шаардлага гардаг... # Сар болгоны 27-ны өдөр төрөгсөд: Танд бусдыг ойлгох гайхам авьяас, мэдлэгт тэмүүлэх эрмэлзлэл байдаг. Та төрөлхийн “дотоод” мэдлэгтэй, энэ чанар тань урьд наснаас өвлөгдөн үлджээ. Та өчүүхэн жижиг мэдээлэл, ярилцагч хүн болгон таны мэдлэгийг нэмнэ гэдгийг та мэддэг... # Сар болгоны 28-ны өдөр төрөгсөд: Та аймшиггүй чин зоригтой, аливаа эхлэлээ заавал амжилтанд хүрч дуусгахыг хичээдэг. Нэгийн тооны нөлөөгөөр та тууштай зантай болжээ. Аливаа хүндрэл бэрхшээлийг хялбархан давж, санасандаа хүрдэг... # Сар болгоны 29-ны өдөр төрөгсөд: Та аливаад тууштай ханддаг. Бүхий л эрч хүчээ тавьсан зорилгодоо хүрэхэд чиглүүлж чаддаг. Төгс төгөлдөрт тэмүүлдэг танд өдөр болгон үнэ цэнэтэй байдаг тул цаг хугацаа өөртөө болон бусдад хэрэгтэйгээр ашиглахыг хичээдэг... # Сар болгоны 30-ны өдөр төрөгсөд: Та төрөлхийн амар амгалан хүн юм. Та хаа сайгүй хүртэж, амьдралаас авах ёстой бүхнээ авахыг боддог. Та үргэлж таашаал хайж байдаг болохоор амьдралын мөч бүрийг ч зугаа цэнгэл болгох чадвартай... # Сар болгоны 31-ний өдөр төрөгсөд:Та эр зоригтой, амьдралд бодитоор ханддаг хүн. Бусад хүн таны энэ байдал бол төрөлхийн чанар гэдгийг мэддэггүй. Та хэзээ ч заль мэх хэрэглэдэггүй, харин ч зоригтой, эрч хүчтэйгээр зорилгодоо тэмүүлдэг...<ref>{{Cite web |title=Тоон зурхай (Үнэний хувь - 80%) {{!}} Buddhism |url=https://www.buddhism.mn/static/80?page=2 |access-date=2024-07-18 |website=www.buddhism.mn |archive-date=2024-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910052934/https://www.buddhism.mn/static/80?page=2 |url-status=dead }}</ref> == Хосын зохицол == Хосын зохицлын мэдэхийн тулд хамтрагчийнхаа төрсөн он сар өдрийг мэдэх шаардлагатай. Жишээлбэл: 30.08.1996 болон 09.10.1990 Төрсөн он сар өдрүүдээ тус бүрт нь нэмээрэй. Жишээ нь: Нэгдүгээрт, * 30.08.1996-ын хувьд 3 + 0 + 0 + 8 + 1 + 9 + 9+ 6 = 36 гарах ба 1 оронтой тоо болтол нь хооронд нь нэмэх юм. 3 + 6 = '''9'''. * 09.10.1990-ийн хувьд дээрхийг давтах ба хариу нь 29 гарна. Нэг оронтой тоо болтол нь нэмэх ёстой. 2 + 9 = 11. 1 + 1 = '''2'''. Хоёрдугаарт, Одоо хамгийн чухал тооцоолол буюу хоёр нэг оронтой тоогоо хооронд нэмнэ. '''9''' + '''2''' = 11. 11= 1 + 1 = '''2'''. Ингээд 2 гэсэн тооны тайлбарыг уншихад л хангалттай. === Хосын зохицол тоо тайлбар === * 1-ийн тоо: “1”-ийн тоо бол удирдагчийн тоо бөгөөд та бусдыг байлдан дагуулах чадвартай гэсэн үг. Хэрвээ та хоёр удаан хугацааны турш хайр сэтгэлийн холбоотой, хамтран амьдарч байгаа бол та хоёрын харилцаа бусдад үлгэр дуурайлал болохуйц төгс байх болно... * 2-ын тоо: Хэрвээ та хоёрын төрсөн он сарын нийлбэр “2” гарсан бол та хоёрын харилцаа хүндрэлтэй байх болно. Та хоёр тогтмол муудалцаж, санал зөрөлдөнө. Хэдийгээр та хоёр нэгдсэн зорилготой боловч түүндээ хүрэхдээ өөр өөр алхмыг ашиглах учир тогтмол маргаантай амьдрах болов уу... * 3-ын тоо: Энэ гэр бүлийн амьдрал бол тайван бус, тогтворгүй байх болно. Гэхдээ энэ тоо нь сөрөг гэхээсээ илүү эерэг зүйл ихтэй.  Та өөрийн хүссэнээр гэр бүлийн харилцаагаа бүтээх боломжтой... * 4-ийн тоо: Та хоёрын хувьд  хамгийн чухал сэдэв нь хэрхэн их хэмжээний мөнгө олох, гэр бүлээ бат бөх хадгалах талаар байх болно. Энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд та тэвчээр заах хэрэгтэй болно... * 5-ын тоо: Энэ төрлийн гэр бүлийн амьдрал хөгжилтэй, сонирхолтой, сонин содон зүйлээр баялаг байх болно. Танай гэр бүл ямар ч хүмүүстэй сайхан харилцаатай байж чадна... * 6-ийн тоо: Гэр бүлийн хосуудын хувьд хамгийн шилдэг тоо нь “6” бөгөөд нэгдмэл байдлыг илэрхийлдэг. Та хоёр гэр бүлийн үнэ цэнийг нэгдүгээрт тавьж, сонирхлоороо нэгдэнэ... * 7-ийн тоо: Та хоёр зүрх сэтгэлийнхээ дуудлагаар бие биедээ бүрэн итгэл хүлээлгэж амьдрах болно. Хамтдаа цагийг өнгөрүүлэх гэдэг та хоёрын хувьд хамгийн чухал зүйл бөгөөд хамтдаа чимээгүй байсан ч уйдахгүй... * 8-ийн тоо: Эдгээр хосууд санхүүгийн хувьд болон карьерын хувьд хамтдаа өсөж, томоохон зорилго төслүүдээ хамтдаа биелүүлэх болно. Танай гэр бүлийн ярианы сэдэв нь мөнгө байх боловч, орлого нэмэгдэхийн хэрээр та хоёрын харилцаа илүү сайжирна... * 9-ийн тоо: Хэдийгээр та хоёр тэс өөр мэт боловч энэ нь төгс хос болоход саад болохгүй. Та хоёр гэр бүлдээ цаг зав гаргахаас огтхон ч төвөгшөөхгүй бөгөөд цаг зав гаргасныхаа хариуг нэхэхгүй.  Нэг нэгнээ уучлах гэдэг та хоёрын хувьд хялбар зүйл юм...<ref>{{Cite web |title=Caak.mn {{!}} Бусдаас өөр мэдрэмж! |url=https://www.caak.mn/ |access-date=2024-07-18 |website=Caak.mn - Бусдаас өөр мэдрэмж! |language=en |archive-date=2024-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307015329/https://www.caak.mn/ |url-status=dead }}</ref>. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20240718050622/https://www.caak.mn/post/view/227101 Таны бэлгэшээдэг тоо амьдралд тань ямар энерги дууддаг вэ?] == Эх сурвалж == [[Ангилал:Мэргэ төлгө]] [[Ангилал:Мистик]] [[Ангилал:Оккультизм]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ rwj7f49wxd4lb4fb1fviss38c6w58dz 0 6386 861548 861238 2026-07-10T14:46:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861548 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-07-10 14:46:09 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 43fimch6k7wr8g4un83glr0geqw0unb 0 7045 861570 861273 2026-07-10T22:03:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861570 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-07-10 22:03:36 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} 5y0grbb56ndpda4tn8ckmfmt0l7kqqz 0 8348 861588 848141 2026-07-11T07:18:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 861588 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун өмнөд Европ дахь улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Испанийн Хаант Улс | native_name = {{lang|es|Reino de España}} | common_name = Испани | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|4 бусад нэр}}{{efn|name="es lang"|Испанид [[Испанийн хэлнүүд|бусад хэл]] нь [[Автономитын статут|Автономитын дүрмийн]] дагуу зарим бүс нутагт албан ёсны статустай байдаг. Эдгээр болгонд Испанийн хууль тогтоомж дахь олон улсын харилцааны Испанийн уламжлалт урт нэр ба хамгийн их хэрэглэгддэг ({{lang-es|Reino de España|links=no}}, pronounced: {{IPA-es|ˈrejno ð(e) esˈpaɲa|}}) дараах байдалтай байна: * {{lang-ca|Regne d'Espanya}}, {{IPA-ca|ˈreŋnə ðəsˈpaɲə|IPA}} * {{lang-eu|Espainiako Erresuma}}, {{IPA-eu|es̺paɲiako eres̺uma|IPA}} * {{lang-gl|Reino de España}}, {{IPA-gl|ˈrejnʊ ð(ɪ) esˈpaɲɐ|IPA}} * {{lang-oc|Reiaume d'Espanha}}, {{IPA-oc|reˈjawme ðesˈpaɲɔ|IPA}}}} |{{Инфобокс|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Каталан хэл|Каталан]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Баск хэл|Баск]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Галиси хэл|Галиси]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Окситан хэл|Окситан]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | image_flag = Bandera de España.svg | flag_type = [[Испанийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | symbol_type = [[Испанийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = ''[[Plus ultra]]'' ([[Латин хэл|Латин]])<br/>(Монгол: "Цааш урагшаа") | national_anthem = {{native name|es|[[Испанийн төрийн дуулал|Marcha Real]]|icon=yes}}<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|title=Real Decreto 1560/1997, de 10 de octubre, por el que se regula el Himno Nacional|author=Presidency of the Government|work=[[Boletín Oficial del Estado]] núm. 244|date=11 October 1997|language=es|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034615/http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|archive-date=24 September 2015|author-link=Government of Spain}}</ref><br />(Монгол: "Хааны марш")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center| }}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Spain (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Spain.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]|subregion_color=ногоон}} | image_map2 = | capital = [[Мадрид]] | coordinates = {{Coord|40|26|N|3|42|W|type:city}} | largest_city = [[Мадрид]] | languages_type = [[Испанийн хэлнүүд|Албан ёсны хэл]] | languages = [[Испани хэл]]<!--(aka Castilian)-->{{efn|name=c|[[Испанийн Үндсэн хууль|Испанийн үндсэн хуулийн]] 3-р хэсэгт төрийн албан ёсны хэл нь Кастиль хэл байхаар тогтоогдсон.<ref>{{cite web|url=http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm|title=The Spanish Constitution|publisher=Lamoncloa.gob.es|access-date=26 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325101204/http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm|archive-date=25 March 2013}}</ref> Зарим [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгт]] [[Каталан хэл|Каталан/Валенси]], [[Галиси хэл|Галиси]], [[Баск хэл|Баск]] болон [[Окситан хэл|Окситан]] хэлнүүд нь (орон нутагт [[Аран аялга|Аран хэл]] гэж нэрлэгддэг) давхар албан ёсны хэл юм. [[Арагон хэл|Арагон]] болон [[Астур хэл|Астур хэлнүүд]] нь бүс нутгийн түвшинд тодорхой хэмжээний засгийн газрын хүлээн зөвшөөрөлтэй.}} {{инфобокс|child=yes |label1 = [[Испанийн хүн ам|Угсаатны бүлэг]] ([[Төрсөн газар|ТГ]]){{nobold|(2022)}}<ref name="ine.es">{{cite web|url=https://www.ine.es/prensa/cp_j2022_p.pdf |title=Cifras de Población (CP) a 1 de julio de 2022 Estadística de Migraciones (EM). Primer semestre de 2022. Datos provisionales|publisher=[[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|Instituto Nacional de Estadística]]|website=ine.es|language=Spanish}}</ref> |data1 = {{unbulleted list|84.7% [[Испаничууд‎]]|15.3% гадаад гаралтай}} }} | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |56.0% [[Католик сүм|Ромын Католик]] |27.2% [[Испани дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |12.6% [[Агностикизм]] |2.7% [[Испани дахь шашин шүтлэг|бусад]] |1.5% хариулаагүй}} | religion_ref = <ref>[[Centro de Investigaciones Sociológicas|CIS]].[https://datos.cis.es/pdf/Es3395marMT_A.pdf "Barómetro de Enero de 2023"], 3,961 respondents. The question was "¿Cómo se define Ud. en materia religiosa: católico/a practicante, católico/a no practicante, creyente de otra religión, agnóstico/a, indiferente o no creyente, o ateo/a?".</ref> | religion_year = 2023 | demonym = {{hlist|[[Испаничууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]]&nbsp;[[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Испанийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[VI Филипп]] | leader_title2 = [[Испанийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Педро Санчес]] | leader_title3 = [[Испанийн Ерөнхий Сайдын орлогч|Ерөнхий Сайдын 1-р орлогч]] | leader_name3 = [[Надия Кальвиньо]] | legislature = [[Ерөнхий Кортес]] | upper_house = [[Сенат (Испани)]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Төлөөлөгчдийн Танхим ]] | sovereignty_type = [[Испанийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Испанийн католик хаад|Династийн холбоо]] | established_date1 = 1 сарын 20, 1479 он | established_event2 = [[Хабсбургийн Испани|Ганц бие эрхт]] | established_date2 = 3 сарын 14, 1516 он | established_event3 = [[Нуева-Плантагийн зарлигууд|Төвлөрсөн улс]] | established_date3 = 6 сарын 9, 1715 он | established_event4 = [[1812 оны Испанийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 3 сарын 19, 1812 он | established_event5 = {{nowrap|[[Испанийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}} | established_date5 = 12 сарын 29, 1978 он | established_event6 = {{nowrap|[[Европын Холбооны өргөжилт#Газар дундын тэнгисийн өргөтгөл|ЕЭЗН-д элсэв]]}}{{efn|[[Европын Холбоо]] (ЕХ) 1993 оноос}} | established_date6 = 1 сарын 1, 1986 он | area_km2 = 505,994<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|access-date=14 April 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924144913/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|archive-date=24 September 2015}}</ref> | area_rank = 51 | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 0.89 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 48,196,693<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177095&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|title=Cifras de población. Últimos datos|website=ine.es|access-date=7 July 2023|language=es|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 30 | population_density_km2 = 94 | population_density_sq_mi = 243 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 120 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.36&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOES">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1=|title=World Economic Outlook Database, October 2022|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 16 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $49,448<ref name="IMFWEOES"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 37 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.492&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOES"/>}} | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $31,223<ref name="IMFWEOES"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 36 | Gini = 33.0 <!--Number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=7 August 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.905 <!--Number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 27 | currency = [[Евро]]{{efn|2002 оноос өмнө [[Испани песета|песета]]}} ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] болон [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = ⁠±0 - +1 | DST_note = | time_zone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] болон [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +1 - +2 | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Испани дахь утасны дугаар|+34]] | iso3166code = ES | cctld = [[.es]]{{efn|name=e|Европын Холбооны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. Мөн [[Каталони]]д [[.cat]] домэйн, [[Галиси]]д [[.gal]] ба [[ Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баск-улсад]] [[.eus]] тус тус давхар ашигладаг.}} | today = }} [[Файл:Echium Wildpretii at The Teide.jpg|thumb|250px|[[Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]]] '''Испани''' ({{lang-es|España}}), албан ёсоор '''Испанийн Хаант Улс''' ({{lang-es|Reino de España}}) нь [[Иберийн хойг]]т, баруун өмнөд [[Европ]]т орших [[улс]] юм. Испанийн эх газар нь бараг бүхлээрээ өмнөд, зүүн талаараа [[газар дундын тэнгис]]тэй хиллэдэг. Маш бага зайд өмнөд талаараа [[Гибралтар]]<nowiki/>ын нуруу, хойд талаараа [[Франц]], [[Андорра]] улс, [[Бискайн булан]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], [[Португал|Португали улстай]] хил залгана. Испанийн эзэмшил газарт мөн [[Газар дундын тэнгис]] дахь [[Балеарын арлууд]], [[Африк]]ийн эрэг орчмын [[Атлантын далай]] дахь [[Канарын арлууд]], [[Марокко]]той хиллэх хойд Африкийн Сеута, Мелилла гэсэн хоёр автономит хотууд ч мөн ордог. Испанийн газар нутаг нь 504,030 км² бөгөөд үүгээрээ баруун Европт [[Франц]]ын дараа хоёрт ордог. Испани бол Үндсэн хуульт хаант улс юм. 2014 оны 6-р сарын 19-нөөс хойш Испани улсын хаанаар VI Фелип, 2018 оноос Педро Санчес засгийн газрын тэргүүн юм. Мөн далайн түвшингээс 650 м өндөрт оршдог үзүүлэлтээрээ Европт [[Швейцар]]ын дараа хоёрт орно. Испани улсын албан ёсны хэл нь -[[Испани хэл|испани]]. Нийслэл хот нь-[[Мадрид]] хот бөгөөд [[Барселон]], [[Валенси]], [[Сарагоса]], [[Севилья]], [[Малага]], [[Мурсиа]] зэрэг том хотуудтай. == Хүн ам == Испани улс 2024 оны байдлаар 48 592 909 хүн амтай олон үндэстний орон юм. Испанид кастилчуудаас гадна каталончууд, галичууд, баскууд, оккитанчууд, астуричууд, арагончууд амьдардаг бөгөөд бүгд өөр өөрийн хэлээр ярьдаг байна. {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1961 !1963 !1966 !1967 !1969 !1971 |- |30 739 250 |31 296 651 |'''↗'''32 283 194 |'''↗'''32 682 947 |33 441 054 |34 191 678 |- !1973 !1975 !1978 !1979 !1981 !1983 |- |34 817 071 |35 530 725 |'''↗'''36 872 506 |'''↗'''37 201 123 |37 740 556 |38 122 429 |- !1985 !1987 !1990 !1991 !1993 !1995 |- |38 418 817 |38 630 820 |'''↗'''38 850 435 |'''↗'''38 939 049 |39 189 400 |39 387 017 |- !1997 !1999 !2002 !2003 !2005 !2007 |- |39 582 413 |39 926 268 |'''↗'''41 431 558 |'''↗'''42 187 645 |43 653 155 |45 226 803 |- !2009 !2011 !2014 !2015 !2018 !2024 |- |46 362 946 |46 742 697 |'''↘'''46 512 199 |'''↘'''46 449 565 |46 733 038 |48 592 909 |} 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанийн 2,790,317 иргэн гадаадад оршин суудаг байсны дотор Хойд, Төв, Өмнөд Америкт- 1,638,080, Европт- 1,052,384, Азид- 44,237, Африкт- 29,677, Далайн орнуудад- 25,939 иргэн оршин сууж байв. 2022 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанид 7,506,870 гадны цагаачид оршин суудаг бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 17,83% эзэлдэг байна. == Түүх == Испани нь Европт анх [[гоминид]]ууд ирсэн тухай болон энэ тивийн түүхийн өмнөх үеийн байдлыг судлахад чухал ач холбогдолтой орон юм. [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] доор Хиспаниа нь ихэд хөгжиж, эзэнт гүрний хамгийн чухал хэсгүүдийн нэг болжээ. Харин дундад зууны үед Германы удирдлага доор орсон байна. Хожим нь [[Иберийн хойг]] бараг бүхлээрээ [[Ислам|Мусульман шашинтнуудын]] удирдлага доор оржээ. Харин удаан хугацааны туршид Европын хойд хэсгийн [[Христийн шашин]]т улсууд түрж, 1492 онд Мусульмантнууд дарагдсан бөгөөд мөн үеэр олон [[еврей]]чүүд хөөгдөх, эсвэл Христийн шашинд хүчээр оруулж байв. Мөн 1492 онд [[Христофер Колумб|Колумб]] [[Америк тив]]д хүрч, дэлхийн хэмжээтэй гүрний эхлэл тавигджээ. 16-17 дугаар зууны эхэн үе хүртэл Испани нь Европын хамгийн хүчирхэг гүрэн болсон боловч үргэлжилсэн олон дайн зэрэг бусад олон асуудлуудын үр дүнд хүч нөлөө нь буурсан байна. 20-р зууны дунд үед дарангуйлалд өртөж эдийн засаг нь зогсонги байдалд хүрсэн боловч сүүлд хурдацтайгаар сэргэжээ. 1978 онд Үндсэн хуульт Хаант Засгийн доор ардчилал дахин тогтох болжээ. 1986 онд [[Европын Холбоо]]нд элсэж, эдийн засгийн болон соёл урлагийн сэргэн мандалттай учирчээ.<ref>[https://ispaniya.com/naselenie Испани]</ref> Испани нь парламентын засаглалтай ардчилсан орноор байгуулагдсан Үндсэн Хуульт хаант улс бөгөөд 1986 оноос [[Европын холбоо]]ны гишүүн орон болжээ. Худалдан авах чадвараар тооцсон [[ҮНБ]]-р үзүүлэлтээр Испанийн эдийн засаг нь дэлхийд 11-т, Европын холбоонд 5-т орно. == Испанийн засаг захиргааны хуваарь == Испанийн засаг захиргааны хуваарилалтыг Испанийн Үндсэн хууль болон одоогийн хууль тогтоомжоор зохицуулдаг. Испанийн засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн үндсэн нэгж нь автономит нийгэмлэг (өөрөө засах бүс) юм. Одоогийн байдлаар тус улс 17 автономит нийгэмлэгтэй бөгөөд Баскийн орон, Каталони, Наварра, Галисия, Андалусия зэрэг улсууд өргөжсөн автономит эрх эдэлдэг байна. Испанийн автономит нийгэмлэгүүд: * Андалуси; * Арагон; * Астуриа; * Балеарын арлууд; * Баскуудын орон — нийслэл Виториа-Гастейс; * Валенсиа — нийслэл Валенси; * Галисиа; * Канарын арлууд; * Кантабриа; * Кастилиа-Ла-Манча; * Кастилиа-Леон; * Каталона — нийслэл Барселон; * Мадрид (бие даасан эрхтэй); * Мурсиа; * Наварра; * Риоха; * Эстремадура. '''Испанийн томоохон хотууд.''' * [[Мадрид]]; * [[Барселон]]; * [[Валенси]]; * [[Севилья]]; * [[Сарагоса]]; * [[Малага]]. == Төрийн тогтолцоо == Испани бол Үндсэн хуульт хаант засаглалтай улс юм. Тус улсын сүүлийн Үндсэн хууль нь 1978 онд батлагдсан юм. Төрийн тэргүүн нь одоогийн Бурбон угсааны VI Фелип хаан юм. Гүйцэтгэх засаглалыг парламентын сонгуульд хамгийн олон санал авсан улс төрийн намын удирдагч Ерөнхий сайд тэргүүлдэг. Хууль тогтоох байгууллага нь хоёр танхимтай парламент болох Кортес Генерал юм. Энэ нь Сенат (266 депутат, үүнээс 208 нь бүх нийтийн шууд санал хураалтаар, 58 нь мужийн хууль тогтоох байгууллагуудаас томилогддог; бүх сенаторуудыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгодог) болон Депутатуудын Конгресс (350 суудал, намын жагсаалтаар дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог)-оос бүрдэнэ. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Үндсэн хуулийн шүүх, шүүхийн дээд байгууллага нь Дээд шүүх, автономит нийгэмлэгийн шүүхийн дээд байгууллага нь дээд шүүх, давж заалдах шатны шүүх нь Аймгийн Аудиенсиас, дүүргийн шүүх нь анхан шатны болон мөрдөн байцаах шүүх, шүүхийн тогтолцооны хамгийн доод шат нь энхийн шүүгчид, импичментийн шүүх нь Үндэсний Аудиенсиа, дээд аудитын байгууллага нь Аудитын шүүх, шүүхийн удирдах байгууллага нь Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөл юм. Испанид нийт 500 гаруй улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллага албан ёсоор бүртгэлтэй байна. == Эдийн засаг == [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн мэдээлснээр 2007 онд Испани улс эдийн засгийн хөгжлийн үзүүлэлтээрээ дэлхийд 8-р байранд орсон бол 2019 онд 13-р байранд орж ухарсан байна. Уламжлал ёсоор хөдөө аж ахуйн орон болох Испани нь Баруун Европын хамгийн том үйлдвэрлэгчдийн нэг улс юм. 1950-иад оны дунд үеэс аж үйлдвэрийн өсөлт хурдацтай явагдаж, тус улсын эдийн засагт хөдөө аж ахуйгаас хурдан давж гарсан. 1964 онд эхэлсэн хөгжлийн төлөвлөгөө нь эдийн засгийг өргөжүүлэхэд тусалсан. Гэсэн хэдий ч 1970-аад оны сүүлээр газрын тосны үнэ өсч, ардчилал тогтож, хил нээгдсэнтэй холбоотой импорт нэмэгдсэний улмаас эдийн засгийн уналтын үе эхэлсэн. Гангийн үйлдвэр, усан онгоцны үйлдвэр, нэхмэлийн үйлдвэрүүд өргөжсөн. Аялал жуулчлалын орлого ч нэлээд их байдаг юм. Хөрш зэргэлдээ Италийн нэгэн адил Испани улс ажилгүйдэл өндөртэй хойд (илүү аж үйлдвэржсэн) болон хөгжөөгүй өмнөд бүс нутгийн хоорондох эдийн засгийн тэгш бус байдлыг бууруулахад томоохон сорилттой тулгарч байна. ДНБ: 1.311 их наяд ам.доллар (2017); 2017-2019 оны хоорондох өсөлт 2.3-3.1% байв. 2008 оны хямралаас хойш нийт 9%-иар буурсан байна. Испани бол олон улсын аялал жуулчлалын хамгийн том төвүүдийн нэг (2017 оны байдлаар 81.8 сая жуулчин хүлээн авсан) бөгөөд энэ салбарт 1.3 сая хүн ажилладаг. Аялал жуулчлалын гол төвүүд нь Мадрид, Барселона, мөн Коста Брава, Коста Дорада, Коста Бланка, Коста дель Сол амралтын газрууд юм; жуулчдын 95% нь Европын Холбооны орнуудаас ирдэг. АНУ, Франц, Герман, Их Британи, Швейцарийн компаниуд тус улсын эдийн засагт томоохон байр суурь эзэлдэг. Тэд тус улсын механик инженерчлэл, металлургийн үйлдвэрүүдийн 50 гаруй хувийг эзэмшдэг. Хувьцааны хөрөнгийн ойролцоогоор 40% нь Испанийн хамгийн том найман санхүү, аж үйлдвэр, банкны бүлэг (Марчей, Фиерро, Уркихо, Гарригес, Руис-Матеос болон бусад)-д байдаг. 2024 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанид хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ сард 1323 евро байв. == Тэмдэглэл == {{notelist}} }} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Spain|Испани}} {{Wiktionary}} * [http://www.spain.info/ Испанийн аялал жуулчлалын мэдээллийн хуудас] * [http://www.casareal.es/ casareal.es] {{NaviBlock |Европ |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд |Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага }} [[Ангилал:Испани| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 5qbp5sieh2mvqvvty1krwsggmfs1vkg 861590 861588 2026-07-11T07:39:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 861590 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун өмнөд Европ дахь улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Испанийн Хаант Улс | native_name = {{lang|es|Reino de España}} | common_name = Испани | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|4 бусад нэр}}{{efn|name="es lang"|Испанид [[Испанийн хэлнүүд|бусад хэл]] нь [[Автономитын статут|Автономитын дүрмийн]] дагуу зарим бүс нутагт албан ёсны статустай байдаг. Эдгээр болгонд Испанийн хууль тогтоомж дахь олон улсын харилцааны Испанийн уламжлалт урт нэр ба хамгийн их хэрэглэгддэг ({{lang-es|Reino de España|links=no}}, pronounced: {{IPA-es|ˈrejno ð(e) esˈpaɲa|}}) дараах байдалтай байна: * {{lang-ca|Regne d'Espanya}}, {{IPA-ca|ˈreŋnə ðəsˈpaɲə|IPA}} * {{lang-eu|Espainiako Erresuma}}, {{IPA-eu|es̺paɲiako eres̺uma|IPA}} * {{lang-gl|Reino de España}}, {{IPA-gl|ˈrejnʊ ð(ɪ) esˈpaɲɐ|IPA}} * {{lang-oc|Reiaume d'Espanha}}, {{IPA-oc|reˈjawme ðesˈpaɲɔ|IPA}}}} |{{Инфобокс|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Каталан хэл|Каталан]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Баск хэл|Баск]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Галиси хэл|Галиси]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Окситан хэл|Окситан]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | image_flag = Bandera de España.svg | flag_type = [[Испанийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | symbol_type = [[Испанийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = ''[[Plus ultra]]'' ([[Латин хэл|Латин]])<br/>(Монгол: "Цааш урагшаа") | national_anthem = {{native name|es|[[Испанийн төрийн дуулал|Marcha Real]]|icon=yes}}<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|title=Real Decreto 1560/1997, de 10 de octubre, por el que se regula el Himno Nacional|author=Presidency of the Government|work=[[Boletín Oficial del Estado]] núm. 244|date=11 October 1997|language=es|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034615/http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|archive-date=24 September 2015|author-link=Government of Spain}}</ref><br />(Монгол: "Хааны марш")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center| }}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Spain (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Spain.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]|subregion_color=ногоон}} | image_map2 = | capital = [[Мадрид]] | coordinates = {{Coord|40|26|N|3|42|W|type:city}} | largest_city = [[Мадрид]] | languages_type = [[Испанийн хэлнүүд|Албан ёсны хэл]] | languages = [[Испани хэл]]<!--(aka Castilian)-->{{efn|name=c|[[Испанийн Үндсэн хууль|Испанийн үндсэн хуулийн]] 3-р хэсэгт төрийн албан ёсны хэл нь Кастиль хэл байхаар тогтоогдсон.<ref>{{cite web|url=http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm|title=The Spanish Constitution|publisher=Lamoncloa.gob.es|access-date=26 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325101204/http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm|archive-date=25 March 2013}}</ref> Зарим [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгт]] [[Каталан хэл|Каталан/Валенси]], [[Галиси хэл|Галиси]], [[Баск хэл|Баск]] болон [[Окситан хэл|Окситан]] хэлнүүд нь (орон нутагт [[Аран аялга|Аран хэл]] гэж нэрлэгддэг) давхар албан ёсны хэл юм. [[Арагон хэл|Арагон]] болон [[Астур хэл|Астур хэлнүүд]] нь бүс нутгийн түвшинд тодорхой хэмжээний засгийн газрын хүлээн зөвшөөрөлтэй.}} {{инфобокс|child=yes |label1 = [[Испанийн хүн ам|Угсаатны бүлэг]] ([[Төрсөн газар|ТГ]]){{nobold|(2022)}}<ref name="ine.es">{{cite web|url=https://www.ine.es/prensa/cp_j2022_p.pdf |title=Cifras de Población (CP) a 1 de julio de 2022 Estadística de Migraciones (EM). Primer semestre de 2022. Datos provisionales|publisher=[[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|Instituto Nacional de Estadística]]|website=ine.es|language=Spanish}}</ref> |data1 = {{unbulleted list|84.7% [[Испаничууд‎]]|15.3% гадаад гаралтай}} }} | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |56.0% [[Католик сүм|Ромын Католик]] |27.2% [[Испани дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |12.6% [[Агностикизм]] |2.7% [[Испани дахь шашин шүтлэг|бусад]] |1.5% хариулаагүй}} | religion_ref = <ref>[[Centro de Investigaciones Sociológicas|CIS]].[https://datos.cis.es/pdf/Es3395marMT_A.pdf "Barómetro de Enero de 2023"], 3,961 respondents. The question was "¿Cómo se define Ud. en materia religiosa: católico/a practicante, católico/a no practicante, creyente de otra religión, agnóstico/a, indiferente o no creyente, o ateo/a?".</ref> | religion_year = 2023 | demonym = {{hlist|[[Испаничууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]]&nbsp;[[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Испанийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[VI Филипп]] | leader_title2 = [[Испанийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Педро Санчес]] | leader_title3 = [[Испанийн Ерөнхий Сайдын орлогч|Ерөнхий Сайдын 1-р орлогч]] | leader_name3 = [[Надия Кальвиньо]] | legislature = [[Ерөнхий Кортес]] | upper_house = [[Сенат (Испани)]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Төлөөлөгчдийн Танхим ]] | sovereignty_type = [[Испанийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Испанийн католик хаад|Династийн холбоо]] | established_date1 = 1 сарын 20, 1479 он | established_event2 = [[Хабсбургийн Испани|Ганц бие эрхт]] | established_date2 = 3 сарын 14, 1516 он | established_event3 = [[Нуева-Плантагийн зарлигууд|Төвлөрсөн улс]] | established_date3 = 6 сарын 9, 1715 он | established_event4 = [[1812 оны Испанийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 3 сарын 19, 1812 он | established_event5 = {{nowrap|[[Испанийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}} | established_date5 = 12 сарын 29, 1978 он | established_event6 = {{nowrap|[[Европын Холбооны өргөжилт#Газар дундын тэнгисийн өргөтгөл|ЕЭЗН-д элсэв]]}}{{efn|[[Европын Холбоо]] (ЕХ) 1993 оноос}} | established_date6 = 1 сарын 1, 1986 он | area_km2 = 505,994<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|access-date=14 April 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924144913/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|archive-date=24 September 2015}}</ref> | area_rank = 51 | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 0.89 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 48,196,693<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177095&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|title=Cifras de población. Últimos datos|website=ine.es|access-date=7 July 2023|language=es|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 30 | population_density_km2 = 94 | population_density_sq_mi = 243 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 120 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.36&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOES">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1=|title=World Economic Outlook Database, October 2022|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 16 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $49,448<ref name="IMFWEOES"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 37 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.492&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOES"/>}} | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $31,223<ref name="IMFWEOES"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 36 | Gini = 33.0 <!--Number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=7 August 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.905 <!--Number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 27 | currency = [[Евро]]{{efn|2002 оноос өмнө [[Испани песета|песета]]}} ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] болон [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = ⁠±0 - +1 | DST_note = | time_zone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] болон [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +1 - +2 | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Испани дахь утасны дугаар|+34]] | iso3166code = ES | cctld = [[.es]]{{efn|name=e|Европын Холбооны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. Мөн [[Каталони]]д [[.cat]] домэйн, [[Галиси]]д [[.gal]] ба [[ Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баск-улсад]] [[.eus]] тус тус давхар ашигладаг.}} | today = }} [[Файл:Echium Wildpretii at The Teide.jpg|thumb|250px|[[Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]]] '''Испани''' ({{lang-es|España}}), албан ёсоор '''Испанийн Хаант Улс''' ({{lang-es|Reino de España}}) нь [[Иберийн хойг]]т, баруун өмнөд [[Европ]]т орших [[улс]] юм. Испанийн эх газар нь бараг бүхлээрээ өмнөд, зүүн талаараа [[газар дундын тэнгис]]тэй хиллэдэг. Маш бага зайд өмнөд талаараа [[Гибралтар]]<nowiki/>ын нуруу, хойд талаараа [[Франц]], [[Андорра]] улс, [[Бискайн булан]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], [[Португал|Португали улстай]] хил залгана. Испанийн эзэмшил газарт мөн [[Газар дундын тэнгис]] дахь [[Балеарын арлууд]], [[Африк]]ийн эрэг орчмын [[Атлантын далай]] дахь [[Канарын арлууд]], [[Марокко]]той хиллэх хойд Африкийн Сеута, Мелилла гэсэн хоёр автономит хотууд ч мөн ордог. Испанийн газар нутаг нь 504,030 км² бөгөөд үүгээрээ баруун Европт [[Франц]]ын дараа хоёрт ордог. Испани бол Үндсэн хуульт хаант улс юм. 2014 оны 6-р сарын 19-нөөс хойш Испани улсын хаанаар VI Фелип, 2018 оноос Педро Санчес засгийн газрын тэргүүн юм. Мөн далайн түвшингээс 650 м өндөрт оршдог үзүүлэлтээрээ Европт [[Швейцар]]ын дараа хоёрт орно. Испани улсын албан ёсны хэл нь -[[Испани хэл|испани]]. Нийслэл хот нь-[[Мадрид]] хот бөгөөд [[Барселон]], [[Валенси]], [[Сарагоса]], [[Севилья]], [[Малага]], [[Мурсиа]] зэрэг том хотуудтай. == Хүн ам == Испани улс 2024 оны байдлаар 48 592 909 хүн амтай олон үндэстний орон юм. Испанид кастилчуудаас гадна каталончууд, галичууд, баскууд, оккитанчууд, астуричууд, арагончууд амьдардаг бөгөөд бүгд өөр өөрийн хэлээр ярьдаг байна. {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1961 !1963 !1966 !1967 !1969 !1971 |- |30 739 250 |31 296 651 |'''↗'''32 283 194 |'''↗'''32 682 947 |33 441 054 |34 191 678 |- !1973 !1975 !1978 !1979 !1981 !1983 |- |34 817 071 |35 530 725 |'''↗'''36 872 506 |'''↗'''37 201 123 |37 740 556 |38 122 429 |- !1985 !1987 !1990 !1991 !1993 !1995 |- |38 418 817 |38 630 820 |'''↗'''38 850 435 |'''↗'''38 939 049 |39 189 400 |39 387 017 |- !1997 !1999 !2002 !2003 !2005 !2007 |- |39 582 413 |39 926 268 |'''↗'''41 431 558 |'''↗'''42 187 645 |43 653 155 |45 226 803 |- !2009 !2011 !2014 !2015 !2018 !2024 |- |46 362 946 |46 742 697 |'''↘'''46 512 199 |'''↘'''46 449 565 |46 733 038 |48 592 909 |} 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанийн 2,790,317 иргэн гадаадад оршин суудаг байсны дотор Хойд, Төв, Өмнөд Америкт- 1,638,080, Европт- 1,052,384, Азид- 44,237, Африкт- 29,677, Далайн орнуудад- 25,939 иргэн оршин сууж байв. 2022 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанид 7,506,870 гадны цагаачид оршин суудаг бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 17,83% эзэлдэг байна. == Түүх == Испани нь Европт анх [[гоминид]]ууд ирсэн тухай болон энэ тивийн түүхийн өмнөх үеийн байдлыг судлахад чухал ач холбогдолтой орон юм. [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] доор Хиспаниа нь ихэд хөгжиж, эзэнт гүрний хамгийн чухал хэсгүүдийн нэг болжээ. Харин дундад зууны үед Германы удирдлага доор орсон байна. Хожим нь [[Иберийн хойг]] бараг бүхлээрээ [[Ислам|Мусульман шашинтнуудын]] удирдлага доор оржээ. Харин удаан хугацааны туршид Европын хойд хэсгийн [[Христийн шашин]]т улсууд түрж, 1492 онд Мусульмантнууд дарагдсан бөгөөд мөн үеэр олон [[еврей]]чүүд хөөгдөх, эсвэл Христийн шашинд хүчээр оруулж байв. Мөн 1492 онд [[Христофер Колумб|Колумб]] [[Америк тив]]д хүрч, дэлхийн хэмжээтэй гүрний эхлэл тавигджээ. 16-17 дугаар зууны эхэн үе хүртэл Испани нь Европын хамгийн хүчирхэг гүрэн болсон боловч үргэлжилсэн олон дайн зэрэг бусад олон асуудлуудын үр дүнд хүч нөлөө нь буурсан байна. 20-р зууны дунд үед дарангуйлалд өртөж эдийн засаг нь зогсонги байдалд хүрсэн боловч сүүлд хурдацтайгаар сэргэжээ. 1978 онд Үндсэн хуульт Хаант Засгийн доор ардчилал дахин тогтох болжээ. 1986 онд [[Европын Холбоо]]нд элсэж, эдийн засгийн болон соёл урлагийн сэргэн мандалттай учирчээ.<ref>[https://ispaniya.com/naselenie Испани]</ref> Испани нь парламентын засаглалтай ардчилсан орноор байгуулагдсан Үндсэн Хуульт хаант улс бөгөөд 1986 оноос [[Европын холбоо]]ны гишүүн орон болжээ. Худалдан авах чадвараар тооцсон [[ҮНБ]]-р үзүүлэлтээр Испанийн эдийн засаг нь дэлхийд 11-т, Европын холбоонд 5-т орно. == Испанийн засаг захиргааны хуваарь == Испанийн засаг захиргааны хуваарилалтыг Испанийн Үндсэн хууль болон одоогийн хууль тогтоомжоор зохицуулдаг. Испанийн засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн үндсэн нэгж нь [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] (өөрөө засах бүс) юм. Одоогийн байдлаар тус улс 17 өөртөө засаг нийгэмлэгтэй бөгөөд Баскийн орон, Каталони, Наварра, Галисия, Андалусия зэрэг улсууд өргөжсөн автономит эрх эдэлдэг байна. Испанийн автономит нийгэмлэгүүд: * [[Андалуси]]; * [[Арагон]]; * Астуриа; * Балеарын арлууд; * [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баскуудын орон]] — нийслэл Виториа-Гастейс; * Валенсиа — нийслэл Валенси; * [[Галиси]]; * [[Канарын арлууд]]; * Кантабриа; * Кастилиа-Ла-Манча; * Кастилиа-Леон; * Каталона — нийслэл Барселон; * Мадрид (бие даасан эрхтэй); * Мурсиа; * [[Наварра]]; * Риоха; * Эстремадура. '''Испанийн томоохон хотууд.''' * [[Мадрид]]; * [[Барселон]]; * [[Валенси]]; * [[Севилья]]; * [[Сарагоса]]; * [[Малага]]. == Төрийн тогтолцоо == Испани бол Үндсэн хуульт хаант засаглалтай улс юм. Тус улсын сүүлийн Үндсэн хууль нь 1978 онд батлагдсан юм. Төрийн тэргүүн нь одоогийн [[Бурбон|Бурбон угсааны]] [[VI Фелипе (Испанийн хаан)|VI Фелип-]] хаан юм. Гүйцэтгэх засаглалыг парламентын сонгуульд хамгийн олон санал авсан улс төрийн намын удирдагч Ерөнхий сайд тэргүүлдэг. Хууль тогтоох байгууллага нь хоёр танхимтай парламент болох Кортес Генерал юм. Энэ нь Сенат (266 депутат, үүнээс 208 нь бүх нийтийн шууд санал хураалтаар, 58 нь мужийн хууль тогтоох байгууллагуудаас томилогддог; бүх сенаторуудыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгодог) болон Депутатуудын Конгресс (350 суудал, намын жагсаалтаар дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог)-оос бүрдэнэ. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Үндсэн хуулийн шүүх, шүүхийн дээд байгууллага нь Дээд шүүх, автономит нийгэмлэгийн шүүхийн дээд байгууллага нь дээд шүүх, давж заалдах шатны шүүх нь Аймгийн Аудиенсиас, дүүргийн шүүх нь анхан шатны болон мөрдөн байцаах шүүх, шүүхийн тогтолцооны хамгийн доод шат нь энхийн шүүгчид, импичментийн шүүх нь Үндэсний Аудиенсиа, дээд аудитын байгууллага нь Аудитын шүүх, шүүхийн удирдах байгууллага нь Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөл юм. Испанид нийт 500 гаруй улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллага албан ёсоор бүртгэлтэй байна. == Эдийн засаг == [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн мэдээлснээр 2007 онд Испани улс эдийн засгийн хөгжлийн үзүүлэлтээрээ дэлхийд 8-р байранд орсон бол 2019 онд 13-р байранд орж ухарсан байна. Уламжлал ёсоор хөдөө аж ахуйн орон болох Испани нь Баруун Европын хамгийн том үйлдвэрлэгчдийн нэг улс юм. 1950-иад оны дунд үеэс аж үйлдвэрийн өсөлт хурдацтай явагдаж, тус улсын эдийн засагт хөдөө аж ахуйгаас хурдан давж гарсан. 1964 онд эхэлсэн хөгжлийн төлөвлөгөө нь эдийн засгийг өргөжүүлэхэд тусалсан. Гэсэн хэдий ч 1970-аад оны сүүлээр газрын тосны үнэ өсч, ардчилал тогтож, хил нээгдсэнтэй холбоотой импорт нэмэгдсэний улмаас эдийн засгийн уналтын үе эхэлсэн. Гангийн үйлдвэр, усан онгоцны үйлдвэр, нэхмэлийн үйлдвэрүүд өргөжсөн. Аялал жуулчлалын орлого ч нэлээд их байдаг юм. Хөрш зэргэлдээ Италийн нэгэн адил Испани улс ажилгүйдэл өндөртэй хойд (илүү аж үйлдвэржсэн) болон хөгжөөгүй өмнөд бүс нутгийн хоорондох эдийн засгийн тэгш бус байдлыг бууруулахад томоохон сорилттой тулгарч байна. ДНБ: 1.311 их наяд ам.доллар (2017); 2017-2019 оны хоорондох өсөлт 2.3-3.1% байв. 2008 оны хямралаас хойш нийт 9%-иар буурсан байна. Испани бол олон улсын аялал жуулчлалын хамгийн том төвүүдийн нэг (2017 оны байдлаар 81.8 сая жуулчин хүлээн авсан) бөгөөд энэ салбарт 1.3 сая хүн ажилладаг. Аялал жуулчлалын гол төвүүд нь Мадрид, Барселона, мөн Коста Брава, Коста Дорада, Коста Бланка, Коста дель Сол амралтын газрууд юм; жуулчдын 95% нь Европын Холбооны орнуудаас ирдэг. АНУ, Франц, Герман, Их Британи, Швейцарийн компаниуд тус улсын эдийн засагт томоохон байр суурь эзэлдэг. Тэд тус улсын механик инженерчлэл, металлургийн үйлдвэрүүдийн 50 гаруй хувийг эзэмшдэг. Хувьцааны хөрөнгийн ойролцоогоор 40% нь Испанийн хамгийн том найман санхүү, аж үйлдвэр, банкны бүлэг (Марчей, Фиерро, Уркихо, Гарригес, Руис-Матеос болон бусад)-д байдаг. 2024 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанид хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ сард 1323 евро байв. == Тэмдэглэл == {{notelist}} }} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Spain|Испани}} {{Wiktionary}} * [http://www.spain.info/ Испанийн аялал жуулчлалын мэдээллийн хуудас] * [http://www.casareal.es/ casareal.es] {{NaviBlock |Европ |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд |Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага }} [[Ангилал:Испани| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] qi836txd73ed3oywocj8j3i7k507m4z 0 8627 861551 861241 2026-07-10T16:49:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861551 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-07-10 16:49:06 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] gh91694vlsoruz04johdkoz147tswpo 0 9223 861561 861259 2026-07-10T19:10:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861561 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn 0 14700 861569 606540 2026-07-10T21:58:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861569 wikitext text/x-wiki '''''Шалом''''' ({{lang-tr|Şalom}}, [[Еврей хэл|Еврей]]:"''שָׁלוֹם''", [[Монгол хэл|Монголчилбол]]: "''Энх''") нь [[Турк]]т хэвлэгдэн гардаг [[Еврей|еврейчүүдийн]] долоо хоног бүрийн сонин юм. Туркийн еврей үндэст сэтгүүлч Аврам Лэён нь анх үндэслэн [[1947]] оны [[10 сарын 29]] өдрөөс хэвлэгдэж эхэлсэн байна. [[Стамбул]]д 5000 хувь орчим хэвлэгдэн лхагва гараг бүр тараагддаг. [[Турк хэл]]ээр хэвлэгддэг ба нэг хуудас нь [[ладино хэл]]ээр байдаг. Иво Молинас редактор, Якуп Барокас нь хэвлэлийн албыг нь хариуцдаг. == Гадагш холбоос == * [http://www.salom.com.tr Албан ёсны цахим сүлжээ] (Турк хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20081211031624/http://www.salom.com.tr/news/list/category/19-Judeo-Espanyol.aspx Албан ёсны цахим сүлжээ] (Ладино хэлээр) [[Ангилал:Туркийн сонингууд]] t0g6yec3bdhvdqpyvhavyjjo0dduehk 0 19373 861559 861254 2026-07-10T18:36:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861559 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl 0 19582 861562 861260 2026-07-10T19:12:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861562 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-07-10 19:12:31 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] 83rykewoyt4rrzoscjpfzxtzzk3kp6e 0 20074 861585 858507 2026-07-11T06:25:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 861585 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = Испани | Badge = | Badge_size = | FIFA Trigramme = ESP | FIFA Rank = 1 | FIFA max = 1 | FIFA max date = 2008 оны долоодугаар сар – 2009 оны зургаадугаар сар, 2009 оны аравдугаар сар – 2010 оны гуравдугаар сар, 2010 оны долоодугаар сар | FIFA min = 26 | FIFA min date = 1998 оны гуравдугаар сар | Elo Rank = 1 | Elo max = 1 | Elo max date = 1920 оны есдүгээр сар – 1924 оны тавдугаар сар, 1925 оны есдүгээр сараас арванхоёрдугаар сар, 2002 оны зургаадугаар сар, 2008 оны зургаадугаар сар – 2009 оны зургаадугаар сар, 2010 оны долоодугаар сар | Elo min = 20 | Elo min date = 1969 оны зургаадугаар сар, 1981 оны зургаадугаар сар, 1991 оны арваннэгдүгээр сар | Elo rating max = 2049 | Elo rating max date = 2008 оны зургаадугаар сарын 29, 2010 оны долоодугаар сарын 7 | Nickname = {{nowrap begin}}''{{lang|es|La Roja}}'' (Улаанууд)<br />''{{lang|es|La Furia Roja}}'' (Улаан хүчнийхэн)<ref name="roja">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/learningenglish/2010/06/la-roja-from-miguel-spain.shtml|title="La Roja" from Spain|author= BBC|date= 17 June 2010|accessdate=30 June 2010}}</ref><ref name="roja2">[http://www.fifa.com/confederationscup/statistics/news/newsid=1072428.html La Roja lean to the left]</ref>{{nowrap end}} | Association = [[Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо]] | Confederation = [[УЕФА]] (Европ) | Coach = | Captain = | Most caps = [[Андони Субисаррета]] (126) | Top scorer = [[Давид Вилья]] (45) | Home Stadium = |pattern_la1 = _esp18h |pattern_b1 = _esp18h |pattern_ra1 = _esp18h |pattern_sh1 = _spanje18h |pattern_so1 = _esp18h |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = 000000 | pattern_la2 =_esp18a | pattern_b2 =_esp18A | pattern_ra2 =_esp18a | pattern_sh2= _esp18a | pattern_so2 =_esp18a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = E6F3FF | First game = {{fb|Испани|1785}} 1–0 {{fb-rt|Дани}}<br />([[Бельги]], [[Антверпен]]; 1920 оны [[8 сарын 28|наймдугаар сарын 28]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=51&nj=1&par=Denesp|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2007-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070309235838/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?par=DENESP&nj=1&c=51|url-status=dead}}</ref> | Largest win = {{fb|Испани|1931}} 13–0 [[Болгар]] {{flagicon|Болгар}}<br /> ([[Испани]]; 1933 оны [[5 сарын 21|тавдугаар сарын 21]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=36&par=ESPBUL|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612183015/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=36&par=ESPBUL|url-status=dead}}</ref> | Largest loss = {{fb|Итали|1861}} 7–1 {{fb-rt|Испани|1785}}<br />([[Нидерланд]], [[Амстердам]]; 1928 оны [[6 сарын 4|зургаадугаар сарын 4]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=50&nj=3&par=ITAESP|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612175525/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=50&nj=3&par=ITAESP|url-status=dead}}</ref><br />{{fb|Англи}} 7–1 {{fb-rt|Испани|1931}}<br />([[Англи]], [[Лондон]]; 1931 оны [[12 сарын 9|арванхоёрдугаар сарын 9]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=30&par=ENGESP|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612164654/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=30&par=ENGESP|url-status=dead}}</ref> | Honours = [[Файл:Football European Cup.svg|30px|1964 European Nations' Cup]] | World cup apps = 13| World cup first = 1934 | World cup best = Түрүү, [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] | Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] | Regional cup apps = 8 | Regional cup first = [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1964]] | Regional cup best = Түрүү, [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1964]], [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] | Confederations cup apps = 1 | Confederations cup first = 2009 | Confederations cup best = 3 дугаар байр, [[2009 оны ФИФА-гийн Холбоодын цом|2009]] | medaltemplates = {{MedalTop|}} {{MedalSport | Эрэгтэйчүүдийн [[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Хөлбөмбөгийн тэмцээн]]}} {{MedalSilver | [[Антверпены олимп|Антверп 1920]] | [[Football at the 1920 Summer Olympics - Men's team squads#.C2.A0Spain|Team]]}} {{MedalGold | [[Барселоны олимп|Барселон 1992]] | [[Football at the 1992 Summer Olympics - Men's team squads#.C2.A0Spain|Team]]<ref name="Olympics 1992-" />}} {{MedalSilver | [[Сиднейн олимп|Сидней 2000]] | [[Football at the 2000 Summer Olympics - Men's team squads#Spain|Team]]<ref name="Olympics 1992-" />}} {{MedalBottom}} }} '''Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Selección de fútbol de España'')- Олон улсын хэмжээнд зохион байгуулагдаж буй [[хөлбөмбөг]]ийн [[спорт]]ын тэмцээнд [[Испани]] улсыг төлөөлөн [[Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо]]ны удирлага дор оролцдог баг. Испанийн баг '''La Furia Roja''' (Улаан хүчнийхэн), '''La Roja''' (Улаанууд) гэх хочоороо алдартай. Дэлхий болон Европын аварга цолыг хамгаалж буй Испаничууд [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] болон [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008 оны ЕАШТ-үүдэд]] түрүүлсэн амжилттай байгаа билээ. Түүнчлэн тэд [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом]]д түрүүлж [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]]д аман хүзүүдэж байв. [[2008]] оны 7-р сард Испани [[ФИФА-гийн дэлхийн чансаа]]г багийн түүхэнд анх удаагаа тэргүүлж, уг амжилтад хүрсэн зургаа дахь үндэстэн болж байсан ба 2006 оны 11-р сараас [[2009]] оны 6-р сарыг хүртэлх хугацааны 35 тоглолтонд нэг ч ялагдалгүй тоглосон амжилт нь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] шигшээ багт хожигдсоноор зогсч, [[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилын]] нэгэн адил дараалан 15 тоглолтонд ялалт байгуулсан амжилтыг үзүүлэн ФИФА-гийн Холбоодын цомд гуравдугаар байрт шалгарч байв. 2026 оны 4-р сарын 1-ний байдлаар тус баг [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн чансаанд 2-р байранд бичигдэж байна. [[Серхио Рамос]] шигшээ багийнхаа төлөө хамгийн олон тоглолтод оролцсон - 180 тоглолт; шигшээ багийнхаа хамгийн олон гоол оруулсан тоглогч бол [[Давид Вилья]] (59 гоол) юм. == Түүх == Испани улс [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбооны]] загварыг дагаж, [[1909 он|'''1909 онд''']] өөрийн гэсэн байгууллага болох [[Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо|Испанийн]] [[Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо|Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо]]<nowiki/>г байгуулсан. Испанийн шигшээ баг 1920 оны Антверпений Олимпод анх удаа оролцож, мөнгөн медаль хүртсэн. Тус баг анхны олон улсын тоглолтоо 1921 онд Бельгийн эсрэг хийж, 2:0-ээр хожсон. [[1934 он|'''1934 онд''']] Италид болсон дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд баг шөвгийн наймд шалгарч байжээ. Испанийн иргэний дайн болон Дэлхийн 2-р дайны дараа [[1950 он|'''1950 оны''']] Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд шигшээ баг шалгаруулалт болон хэсгийн шатанд амжилттай түрүүлж, Уругвай, Бразил, Шведийн багуудтай хамт финалын хэсэгт шалгарсан. 1950 оны журмын дагуу финалын хэсэгт тэргүүн байр эзэлсэн багт алт, харин бүлгийн хоёр, гуравдугаар байр эзэлсэн багуудад мөнгө, хүрэл медаль олгодог байв. Уругвай тэр үед хоёр дахь удаагаа алтан медаль хүртсэн. Испанийн шигшээ баг Бразил (1:6), Швед (1:3)-д хожигдож, Уругвайтай (2:2) тэнцсэнээр хэсэгтээ 4-р байрт орсон. Энэ нь Испанийн 2010 он хүртэлх Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд үзүүлсэн хамгийн сайн үзүүлэлт байв. Үүний дараа урт завсарлага авсан бөгөөд 1962 он хүртэл баг дахин Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох эрхээ авч чадаагүй юм. 2024 оны Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд Испани нэг ч хожигдолгүйгээр тэмцээний финалд шалгарсан. Испанийн баг Английн багийг ялснаар түүхэндээ 4 дэх удаагаа Европын Аваргуудын цомыг хүртсэн байна. === Шигшээгийн хамгийн олон гоол оруулсан тамирчид 2024 оны байдлаар === {| class="wikitable" !Байрлал !Тоглогч !Гоол !тоглолт !Хугацаа |- |1 | align="left" |[[Давид Вилья]] |'''59''' |98 |2005—2017 |- |2 | align="left" |Рауль |'''44''' |102 |1996—2006 |- |3 | align="left" |[[Фернандо Торрес]] |'''38''' |110 |2003—2014 |- |4 | align="left" |'''Альваро Мората''' |'''37''' |84 |2014—<abbr>н.&#x2009;в.</abbr> |- |5 | align="left" |Давид Сильва |'''35''' |125 |2006—2018 |- |6 | align="left" |Фернандо Йерро |'''29''' |89 |1989—2002 |- |7 | align="left" |Фернандо Морьентес |'''27''' |47 |1998—2007 |- |8 | align="left" |Эмилио Бутрагеньо |'''26''' |69 |1984—1992 |- | rowspan="2" |9—10 | align="left" |Альфредо Ди Стефано |'''23''' |31 |1957—1961 |- | align="left" |[[Серхио Рамос]] |'''23''' |180 |2005—2021 |} {{clear}} [[Файл:Spain Euro 08 celebration 3.jpg|thumb|right|200px|Испанийн тоглогчид [[Мадрид]] хотноо баяраа тэмдэглэж буй нь.]] === 2010 оны ДАШТ-ий аваргууд === {{Main|2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} <table style="float: left; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative;"> [[Файл:Soccer Field Transparant.svg|175px]] {{Image label|x=0.20|y=0.05|scale=350|text=[[Икер Касильяс|<span style="font-size:0.8em; color:Black;">'''Касильяс (А)'''</span>]]}} {{Image label|x=0.05|y=0.20|scale=350|text=[[Серхио Рамос|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Рамос'''</span>]]}} {{Image label|x=0.12|y=0.15|scale=350|text=[[Карлес Пуйоль|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Пуйоль'''</span>]]}} {{Image label|x=0.32|y=0.15|scale=350|text=[[Херард Пике|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Пике'''</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.20|scale=350|text=[[Хоан Капдевила|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Капдевила'''</span>]]}} {{Image label|x=0.13|y=0.37|scale=350|text=[[Хави|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Хави'''</span>]]}} {{Image label|x=0.20|y=0.30|scale=350|text=[[Серхио Бускетс|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Бускетс'''</span>]]}} {{Image label|x=0.33|y=0.37|scale=350|text=[[Шаби Алонсо|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Алонсо'''</span>]]}} {{Image label|x=0.36|y=0.47|scale=350|text=[[Педро Родригес Ледесма|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''Педро'''</span>]]}} {{Image label|x=0.09|y=0.47|scale=350|text=[[Андрес Иньеста|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''Иньеста'''</span>]]}} {{Image label|x=0.23|y=0.50|scale=350|text=[[Давид Вилья|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''Вилья'''</span>]]}} </div></td></tr> <tr><td><small>2010 оны долоодугаар сарын 11-нд [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Аваргын төлөөх тоглолт|2010 оны ДАШТ-ий шигшээ тоглолтонд]] гараанд гарсан бүрэлдэхүүн.</small></td></tr> </table> [[Файл:Spanien - Nationalmannschaft 20091118.jpg|thumb|right|Испаничуудыг [[Вена]] хотын [[Эрнст-Хаппель-Штадион]] цэнгэлдэх хүрээлэнд Австрийн багийг 5–1 харьцаагаар хожоод буй нь, 2009 оны арваннэгдүгээр сар.]] [[Файл:Spain and Portugal match at the FIFA World Cup 2010-06-29 5.jpg|thumb|right|Испаничууд [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Хасагдах шатны тоглолт#Испани - Португал|2010 оны ДАШТ-ий шөвгийн 16-гийн тоглолтонд]] [[Португалын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Португалиын]] эсрэг булангийн цохилт гүйцэтгэж буй нь.]] [[Файл:Casillas besando la Copa del Mundo de fútbol.jpg|thumb|right|Испанийн тоглогчид ([[Икер Касильяс]], [[Хуан Мата]] болон [[Хавьер Мартинес]] нар) Дэлхийн аваргын цомын хамт.]] == Тэмцээний амжилт == {{col-begin}} {{col-2}} === [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Уругвай}} [[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали|1861}} [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||3||1||1||1||4||3 |- |{{flagicon|Франц}} [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- bgcolor=LemonChiffon |{{flagicon|Бразил}} [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]]||Дөрөвдүгээр байр||4||6||3||1||2||10||12 |- |{{flagicon|Швейцар}} [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]]||colspan="8" rowspan=2|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Швед}} [[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]] |- |{{flagicon|Чили}} [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]]||1 дүгээр шат||12||3||1||0||2||2||3 |- |{{flagicon|Англи}} [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]]||1 дүгээр шат||10||3||1||0||2||4||5 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]]||colspan="8" rowspan=2|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]] |- |{{flagicon|Аргентин|alt}} [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]]||1 дүгээр шат||10||3||1||1||1||2||2 |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Испани}} [[1982 FIFA World Cup|1982]]||2 дугаар шат||12||5||1||2||2||4||5 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||5||3||1||1||11||4 |- |{{flagicon|Итали}} [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]]||Шөвгийн 16||14||4||2||1||1||6||4 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||5||2||2||1||10||6 |- |{{flagicon|Франц}} [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]]||1 дүгээр шат||17||3||1||1||1||8||4 |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||5||3||2||0||10||5 |- |{{flagicon|Герман}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]||Шөвгийн 16||9||4||3||0||1||9||4 |- bgcolor=gold |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]||'''Түрүү'''||'''1'''||7||6||0||1||8||2 |- |'''Бүгд'''||13/19||'''1 түрүү'''||56||28||12||16||88||59 |} {{col-2}}<div style="text-align:left"> === [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Франц}} [[1960 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1960]]||colspan="8"|''Эрхээ авсан ч оролцоогүй'' |- |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP|1945}} [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1964]]||'''Түрүү'''||'''1'''||2||2||0||0||4||2 |- |{{flagicon|Итали}} [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]]||colspan="8" rowspan=3|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Бельги}} [[1972 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1972]] |- |{{flagicon|Югослав}} [[1976 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1976]] |- |{{flagicon|Итали}} [[1980 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1980]]||1 дүгээр шат||7||3||0||1||2||2||4 |- |- bgcolor=silver |{{flagicon|Франц}} [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1984]]||Аман хүзүү||2||5||1||3||1||4||5 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1988 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]]||1 дүгээр шат||6||3||1||0||2||3||5 |- |{{flagicon|Швед}} [[1992 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]]||colspan="8"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Англи}} [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||4||1||3||0||4||3 |- |{{flagicon|Бельги}} {{flagicon|Нидерланд}} [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||4||2||0||2||7||7 |- |{{flagicon|Португал}} [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]]||1 дүгээр шат||10||3||1||1||1||2||2 |- |- bgcolor=gold |{{flagicon|Австри}} {{flagicon|Швейцар}} [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]]||'''Түрүү'''||'''1'''||6||5||1||0||12||3 |- |{{flagicon|Польш}} {{flagicon|Украин}} [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012]]||colspan="8"|''Эрхийн төлөө өрсөлдөж буй'' |- ||'''Бүгд'''||8/13||'''2 түрүү'''||30||13||9||8||38||31 |- |} </div> {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Олимпын тоглолт** === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үр дүн !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Грек|old}} [[Афины олимп (1896 он)|1896]]||colspan="7" rowspan="6"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[Парисын олимп (1900 он)|1900]] |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Сент-Луйсын олимп|1904]] |- |{{flagicon|Грек|old}} [[Афины олимп (1906 он)|1906]] |- |{{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Лондоны олимп (1908 он)|1908]] |- |{{flagicon|Швед}} [[Стокхольмын олимп|1912]] |- bgcolor=silver |{{flagicon|Бельги}} [[Антверпены олимп|1920]]||Аман хүзүү||5||4||0||1||9||5 |- |{{flagicon|Франц}} [[Парисын олимп (1924 он)|1924]]||1 дүгээр шат||1||0||0||1||0||1 |- |{{flagicon|Нидерланд}} [[Амстердамын олимп|1928]]||Дөрөвний нэг шигшээ||3||1||1||1||9||9 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс|1912}} [[Лос-Анжелесын олимп (1932 он)|1932]]||colspan="7"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Нацист Герман}} [[Берлиний олимп|1936]]||colspan="7"|''Эрх авсан ч [[Испанийн Иргэний дайн|Иргэний дайнаас]] шалтгаалан оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Лондоны олимп (1948 он)|1948]]||colspan="7" rowspan="5"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Финланд}} [[Хельсинкийн олимп|1952]] |- |{{flagicon|Австрали}} [[Мельбурны олимп|1956]] |- |{{flagicon|Итали}} [[Ромын олимп|1960]] |- |{{flagicon|Япон}} [[Токиогийн олимп|1964]] |- |{{flagicon|Мексик}} [[Мехикогийн олимп|1968]]||Дөрөвний нэг шигшээ||4||2||1||1||4||2 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[Мюнхений олимп|1972]]||colspan="7"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Канад}} [[Монреалийн олимп|1976]]||Хэсгийн тоглолт||2||0||0||2||1||3 |- |{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Москвагийн олимп|1980]]||Хэсгийн тоглолт||3||0||3||0||2||2 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Лос-Анжелесын олимп (1984 он)|1984]]||colspan="7" rowspan="2"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} [[Сөүлийн олимп|1988]] |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Испани}} [[Барселоны олимп|1992]]||'''Түрүү'''||6||6||0||0||14||2 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Атлантын олимп|1996]]||Дөрөвний нэг шигшээ||4||2||1||1||5||7 |- bgcolor=silver |{{flagicon|Австрали}} [[Сиднейн олимп|2000]]||Аман хүзүү||6||4||1||1||12||6 |- |{{flagicon|Грек}} [[Афины олимп (2004 он)|2004]]||colspan="7" rowspan="2"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Хятад}} [[Бээжингийн олимп|2008]] |- |{{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Лондоны олимп (2012 он)|2012]]|| ||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|Бразил}} [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|2016]]|| ||-||-||-||-||-||- |- !'''Бүгд''' ''||9/27||34||19||6||9||56||37 |- |} {{col-2}}<div style="text-align:left"> === Холбоодын цом === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үр дүн !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|KSA}} [[1992 оны Хаан Фахдын цом|1992]] || colspan=7 rowspan=7|<center>''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|KSA}} [[1995 оны Хаан Фахдын цом|1995]] |- |{{flagicon|KSA}} [[1997 оны ФИФА Холбоодын цом|1997]] |- |{{flagicon|Мексик}} [[1999 оны ФИФА Холбоодын цом|1999]] |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2001 оны ФИФА Холбоодын цом|2001]] |- |{{flagicon|Франц}} [[2003 оны ФИФА Холбоодын цом|2003]] |- |{{flagicon|Герман}} [[2005 оны ФИФА Холбоодын цом|2005]] |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2009 оны ФИФА Холбоодын цом|2009]]||Гуравдугаар байр||5||4||0||1||11||4 |- |{{flagicon|BRA}} [[2013 оны ФИФА Холбоодын цом|2013]]||''Эрхээ авсан'' || || || || || || |- |'''Бүгд'''||1/8||5||4||0||1||11||4 |} </div> {{col-end}} == Шигшээ багуудтай хэрхэн тоглосон == ''2010 оны аравдугаар сарын 12-ны байдлаар.''<ref>[http://www.rsssf.com/tabless/span-intres.html Spain - List of Results National]</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !width="2"|Далбаа !width="2"|Улс !width="2"|Хэдийнээс !width="2"|Хэзээг хүртэл !width="2"|Т !width="2"|Х !width="2"|Хд !width="2"|Тц !width="2"|% !width="2"|ОГ !width="2"|АГ !width="2"|ГЗ |- |{{Flagicon|Португал}} |align=left|[[Португалын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Португал]] |align=left|1921 |align=left|2010 ||33||16||12||5||{{#expr:16/33*100 round 2}}%||72||37||+35 |- |{{Flagicon|Франц}} |align=left|[[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]] |align=left|1927 |align=left|2010 ||30||12||6||12||{{#expr:12/30*100 round 2}}%||57||35||+22 |- |{{Flagicon|Итали}} |align=left|[[Италийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Итали]] |align=left|1920 |align=left|2008 ||28||8||11||9||{{#expr:8/28*100 round 2}}%||28||36||-8 |- |{{Flagicon|Бельги}} |align=left|[[Бельгийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бельги]] |align=left|1920 |align=left|2009 ||22||11||6||5||{{#expr:11/22*100 round 2}}%||44||22||+22 |- |{{Flagicon|Англи}} |align=left|[[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] |align=left|1929 |align=left|2009 ||22||8||3||11||{{#expr:8/22*100 round 2}}%||24||38||-14 |- |{{Flagicon|Швейцар}} |align=left|[[Швейцарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцар]] |align=left|1925 |align=left|2010 ||19||15||3||1||{{#expr:15/19*100 round 2}}%||45||16||+29 |- |{{Flagicon|Югослав}} |align=left|[[Югославын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Югослав]] † |align=left|1932 |align=left|2000 ||19||9||5||5||{{#expr:9/19*100 round 2}}%||23||18||+5 |- |{{Flagicon|Хойд Ирланд}} |align=left|[[Хойд Ирландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хойд Ирланд]] |align=left|1958 |align=left|2007 ||18||11||5||2||{{#expr:11/18*100 round 2}}%||38||11||+27 |- |{{Flagicon|Ирланд}} |align=left|[[Ирландын Бүгд Найрамдах Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Ирландын Бүгд Найрамдах Улс]] |align=left|1952 |align=left|2002 ||18||10||6||2||{{#expr:10/18*100 round 2}}%||34||11||+23 |- |{{Flagicon|Дани}} |align=left|[[Данийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Дани]] |align=left|1920 |align=left|2008 ||17||12||3||2||{{#expr:12/17*100 round 2}}%||34||15||+19 |- |{{Flagicon|Австри}} |align=left|[[Австрийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Австри]] |align=left|1924 |align=left|2009 ||16||9||3||4||{{#expr:9/16*100 round 2}}%||43||22||+21 |- |{{Flagicon|Румын}} |align=left|[[Румыны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Румын]] |align=left|1962 |align=left|2006 ||15||5||5||5||{{#expr:5/15*100 round 2}}%||21||18||+3 |- |{{Flagicon|Швед}} |align=left|[[Шведийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швед]] |align=left|1920 |align=left|2008 ||13||6||4||3||{{#expr:6/13*100 round 2}}%||21||15||+6 |- |{{Flagicon|Унгар}} |align=left|[[Унгарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Унгар]] |align=left|1925 |align=left|2002 ||13||5||5||3||{{#expr:5/13*100 round 2}}%||21||18||+3 |- |{{Flagicon|Аргентин}} |align=left|[[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]] |align=left|1952 |align=left|2010 ||13||5||2||6||{{#expr:5/13*100 round 2}}%||13||17||-4 |- |{{Flagicon|Шотланд}} |align=left|[[Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотланд]] |align=left|1957 |align=left|2010 ||12||5||4||3||{{#expr:5/12*100 round 2}}%||20||19||+1 |- |{{Flagicon|Чехословак}} |align=left|[[Чехсловакийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чехсловак]] † |align=left|1930 |align=left|1991 ||12||4||1||7||{{#expr:4/12*100 round 2}}%||11||15||-4 |- |{{Flagicon|Баруун Герман}} |align=left|[[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг#Гурван Германы шигшээ багууд|Баруун Герман]] † |align=left|1952 |align=left|1988 ||12||3||3||6||{{#expr:3/12*100 round 2}}%||12||17||-5 |- |{{Flagicon|Польш}} |align=left|[[Польшийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Польш]] |align=left|1959 |align=left|2010 ||10||8||1||1||{{#expr:8/10*100 round 2}}%||27||8||+19 |- |{{Flagicon|Грек}} |align=left|[[Грекийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Грек]] |align=left|1970 |align=left|2008 ||10||7||2||1||{{#expr:7/10*100 round 2}}%||19||10||+9 |- |{{Flagicon|Турк}} |align=left|[[Туркийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Турк]] |align=left|1954 |align=left|2009 ||10||5||4||1||{{#expr:5/10*100 round 2}}%||14||5||+9 |- |{{Flagicon|Нидерланд}} |align=left|[[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нидерланд]] |align=left|1920 |align=left|2010 ||10||5||1||4||{{#expr:5/10*100 round 2}}%||16||11||+5 |- |{{Flagicon|Исланд}} |align=left|[[Исландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Исланд]] |align=left|1982 |align=left|2007 ||9||6||2||1||{{#expr:6/9*100 round 2}}%||10||6||+4 |- |{{Flagicon|Герман}} |align=left|[[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]] * |align=left|1935 |align=left|2010 ||9||4||3||2||{{#expr:4/9*100 round 2}}%||11||10||+1 |- |{{Flagicon|Чили}} |align=left|[[Чилийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чили]] |align=left|1950 |align=left|2010 ||8||7||1||0||{{#expr:7/8*100 round 2}}%||20||4||+16 |- |{{Flagicon|Кипр}} |align=left|[[Киприйн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Кипр]] |align=left|1971 |align=left|1999 ||8||7||0||1||{{#expr:7/8*100 round 2}}%||35||5||+30 |- |{{Flagicon|Мексик}} |align=left|[[Мексикийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Мексик]] |align=left|1928 |align=left|2010 ||8||5||3||0||{{#expr:5/8*100 round 2}}%||16||4||+12 |- |{{Flagicon|Уругвай}} |align=left|[[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвай]] |align=left|1950 |align=left|2005 ||8||3||5||0||{{#expr:3/8*100 round 2}}%||11||6||+5 |- |{{Flagicon|Бразил}} |align=left|[[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразил]] |align=left|1934 |align=left|1999 ||8||2||2||4||{{#expr:2/8*100 round 2}}%||8||11||-3 |- |{{Flagicon|Мальта}} |align=left|[[Мальтын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Мальта]] |align=left|1983 |align=left|1997 ||6||6||0||0||{{#expr:6/6*100 round 2}}%||28||3||+25 |- |{{Flagicon|Армени}} |align=left|[[Арменийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Армен]] |align=left|1995 |align=left|2009 ||6||6||0||0||{{#expr:6/6*100 round 2}}%||16||1||+15 |- |{{Flagicon|Босни ба Херцеговин}} |align=left|[[Босни ба Херцеговиний хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Босни ба Херцеговин]] |align=left|2000 |align=left|2009 ||6||4||2||0||{{#expr:4/6*100 round 2}}%||14||6||+8 |- |{{Flagicon|Финланд}} |align=left|[[Финландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Финланд]] |align=left|1969 |align=left|2007 ||6||4||1||1||{{#expr:4/6*100 round 2}}%||13||4||+9 |- |{{Flagicon|Норвеги}} |align=left|[[Норвегийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Норвеги]] |align=left|1978 |align=left|2003 ||6||4||1||1||{{#expr:4/6*100 round 2}}%||9||2||+7 |- |{{Flagicon|Ирланд|1783}} |align=left|[[Ирландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (1882–1950)|Ирланд]] † |align=left|1931 |align=left|1949 ||6||3||1||2||{{#expr:3/6*100 round 2}}%||14||7||+7 |- |{{Flagicon|Албани}} |align=left|[[Албанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Албани]] |align=left|1986 |align=left|1993 ||5||5||0||0||{{#expr:5/5*100 round 2}}%||24||2||+22 |- |{{Flagicon|Лихтенштайн}} |align=left|[[Лихтенштайны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Лихтенштейн]] |align=left|2001 |align=left|2010 ||5||5||0||0||{{#expr:5/5*100 round 2}}%||17||0||+17 |- |{{Flagicon|Болгар}} |align=left|[[Болгарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]] |align=left|1933 |align=left|2002 ||5||4||1||0||{{#expr:4/5*100 round 2}}%||23||2||+21 |- |{{Flagicon|Литва}} |align=left|[[Литвын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Литва]] |align=left|1993 |align=left|2010 ||5||4||1||0||{{#expr:4/5*100 round 2}}%||11||1||+10 |- |{{Flagicon|Орос}} |align=left|[[Оросын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Орос]] |align=left|1998 |align=left|2008 ||5||4||1||0||{{#expr:4/5*100 round 2}}%||9||1||+8 |- |{{Flagicon|Уэльс}} |align=left|[[Уэльсийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уэльс]] |align=left|1961 |align=left|1985 ||5||2||2||1||{{#expr:2/5*100 round 2}}%||7||6||+1 |- |{{Flagicon|Сан-Марино}} |align=left|[[Сан-Мариногийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Сан-Марино]] |align=left|1999 |align=left|2005 ||4||4||0||0||{{#expr:4/4*100 round 2}}%||26||0||+26 |- |{{Flagicon|Люксембург}} |align=left|[[Люксембургийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Люксембург]] |align=left|1981 |align=left|2000 ||4||4||0||0||{{#expr:4/4*100 round 2}}%||7||0||+7 |- |{{Flagicon|Латви}} |align=left|[[Латвийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Лавти]] |align=left|1992 |align=left|2007 ||4||3||1||0||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||9||0||+9 |- |{{Flagicon|Словак}} |align=left|[[Словакийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словак]] |align=left|1996 |align=left|2005 ||4||3||1||0||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||12||4||+8 |- |{{Flagicon|Израил}} |align=left|[[Израилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Израил]] |align=left|1998 |align=left|2001 ||4||3||1||0||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||8||2||+6 |- |{{Flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} |align=left|[[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн Нэгдсэн Улс]] |align=left|1950 |align=left|2009 ||4||3||0||1||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||6||3||+3 |- |{{Flagicon|Парагвай}} |align=left|[[Парагвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Парагвай]] |align=left|1998 |align=left|2010 ||4||2||2||0||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||4||1||+3 |- |{{Flagicon|Өмнөд Солонгос}} |align=left|[[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Өмнөд Солонгос]] |align=left|1990 |align=left|2010 ||4||2||2||0||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||5||3||+2 |- |{{Flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} |align=left|[[Зөвлөлт Холбоот Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Зөвлөлт Холбоот Улс]] † |align=left|1964 |align=left|1986 ||4||2||1||1||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||5||3||+2 |- |{{Flagicon|Хорват}} |align=left|[[Хорватын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хорват]] |align=left|1994 |align=left|2006 ||4||2||1||1||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||5||4||+1 |- |{{Flagicon|Македон}} |align=left|[[Македоны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Македон]] |align=left|1994 |align=left|2009 ||3||3||0||0||{{#expr:3/3*100 round 2}}%||8||2||+6 |- |{{Flagicon|Өмнөд Африк}} |align=left|[[Өмнөд Африкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Өмнөд Африк]] |align=left|2002 |align=left|2009 ||3||3||0||0||{{#expr:3/3*100 round 2}}%||8||4||+4 |- |{{Flagicon|Перу}} |align=left|[[Перугийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Перу]] |align=left|1960 |align=left|2008 ||3||3||0||0||{{#expr:3/3*100 round 2}}%||7||3||+4 |- |{{Flagicon|Украин}} |align=left|[[Украины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Украин]] |align=left|2003 |align=left|2006 ||3||2||1||0||{{#expr:2/3*100 round 2}}%||8||3||+5 |- |{{Flagicon|Зүүн Герман}} |align=left|[[Зүүн Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Зүүн Герман]] † |align=left|1980 |align=left|1988 ||3||0||2||1||{{#expr:0/3*100 round 2}}%||0||1||-1 |- |{{Flagicon|Фарерын арлууд}} |align=left|[[Фарерын арлуудын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Фарерын арлууд]] |align=left|1996 |align=left|1997 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||9||3||+6 |- |{{Flagicon|Эстони}} |align=left|[[Эстонийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Эстони]] |align=left|2008 |align=left|2009 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||6||0||+6 |- |{{Flagicon|Венесуэл}} |align=left|[[Венесуэлийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Венесуэл]] |align=left|1981 |align=left|2004 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||5||2||+3 |- |{{Flagicon|Словени}} |align=left|[[Словенийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словени]] |align=left|2000 |align=left|2002 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||5||2||+3 |- |{{Flagicon|Канад}} |align=left|[[Канадын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Канад]] |align=left|1994 |align=left|2005 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||4||1||+3 |- |{{Flagicon|Марокко}} |align=left|[[Мароккогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Марокко]] |align=left|1961 |align=left|1961 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||4||2||+2 |- |{{Flagicon|Саудын Араб}} |align=left|[[Саудын Арабын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Саудын Араб]] |align=left|2006 |align=left|2010 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||4||2||+2 |- |{{Flagicon|Хондурас}} |align=left|[[Хондурасын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хондурас]] |align=left|1982 |align=left|2010 ||2||1||1||0||{{#expr:1/2*100 round 2}}%||3||1||+2 |- |{{Flagicon|Чех}} |align=left|[[Чехийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чех]] |align=left|1996 |align=left|1997 ||2||1||1||0||{{#expr:1/2*100 round 2}}%||1||0||+1 |- |{{Flagicon|Серби ба Монтенегро}} |align=left|[[Серби ба Монтенегрогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Серби ба Монтенегро]] † |align=left|2005 |align=left|2005 ||2||0||2||0||{{#expr:0/2*100 round 2}}%||1||1||0 |- |{{Flagicon|Азербайжан}} |align=left|[[Азербайжаны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Азербайжан]] |align=left|2009 |align=left|2009 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||6||0||+6 |- |{{Flagicon|Шинэ Зеланд}} |align=left|[[Шинэ Зеландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шинэ Зеланд]] |align=left|2009 |align=left|2009 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||5||0||+5 |- |{{Flagicon|Эквадор}} |align=left|[[Эквадорын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Эквадор]] |align=left|2003 |align=left|2003 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||4||0||+4 |- |{{Flagicon|Андорра}} |align=left|[[Андоррагийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Андорра]] |align=left|2004 |align=left|2004 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||4||0||+4 |- |{{Flagicon|Алжир}} |align=left|[[Алжирын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Алжир]] |align=left|1986 |align=left|1986 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||0||+3 |- |{{Flagicon|Хятад}} |align=left|[[Хятадын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хятад]] |align=left|2005 |align=left|2005 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||0||+3 |- |{{Flagicon|Тунис}} |align=left|[[Тунисын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Тунис]] |align=left|2006 |align=left|2006 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||1||+2 |- |{{Flagicon|Боливи}} |align=left|[[Боливийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Боливи]] |align=left|1994 |align=left|1994 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||1||+2 |- |{{Flagicon|Египет}} |align=left|[[Египетийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Египет]] |align=left|2006 |align=left|2006 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||2||0||+2 |- |{{Flagicon|Кот д'Ивуар}} |align=left|[[Кот д'Ивуарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Кот д'Ивуар]] |align=left|2006 |align=left|2006 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||2||+1 |- |{{Flagicon|Япон}} |align=left|[[Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Япон]] |align=left|2001 |align=left|2001 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||1||0||+1 |- |{{Flagicon|Ирак}} |align=left|[[Иракийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Ирак]] |align=left|2009 |align=left|2009 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||1||0||+1 |- |{{Flagicon|Колумби}} |align=left|[[Колумбийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Колумби]] |align=left|1981 |align=left|1981 ||1||0||1||0||{{#expr:0/1*100 round 2}}%||1||1||0 |- |{{Flagicon|ТУХН}} |align=left|[[ТУХН-ийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|ТУХН]] † |align=left|1992 |align=left|1992 ||1||0||1||0||{{#expr:0/1*100 round 2}}%||1||1||0 |- |{{Flagicon|Нигери}} |align=left|[[Нигерийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нигери]] |align=left|1998 |align=left|1998 ||1||0||0||1||{{#expr:0/1*100 round 2}}%||2||3||-1 |- |} (†) ''Одоо байхгүй болсон шигшээ баг'' (*) ''[[Баруун Герман]]тай тоглосон үр дүнг тусад нь авч үзсэн'' === Болох тоглолтууд === {| class="wikitable" width=95% style="font-size: 90%" |- !width=13%|Хэзээ !width=11%|Тэмцээн !width=17%|Хаана !width=12%|Эзэн баг !width=5%|Үр дүн !width=12%|Зочин баг !width=30%|Гоол оруулагччид |- |<center> 2010 оны сарын 17 |<center>[[Нөхөрсөг тоглолт|Нөхөрсөг]] |[[Эштадиу да Луж]], [[Лиссабон]] |{{fb|POR}} |<center> – |{{fb|ESP}} |<center> |- |<center> 2011 оны 3 сарын 25 |<center>[[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ-2012 сонгон шалгаруулалт I хэсэг|Евро 2012 .сон]] |[[Сантьяго Бернабеу]], [[Мадрид]] |{{fb|ESP}} |<center> – |{{fb|CZE}} |<center> |- |<center> 2011 оны 3 сарын 29 |<center>[[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ-2012 сонгон шалгаруулалт I хэсэг|Евро 2012 .сон]] |[[С. Дарюс болон С. Гиренас нарын нэрэмжит цэнгэлдэх хүрээлэн]], [[Каунас]] |{{fb|LTU}} |<center> – |{{fb|ESP}} |<center> |- |<center> 2011 оны 8 сарын 10 |<center>[[Нөхөрсөг тоглолт|Нөхөрсөг]] |[[Сан Сиро]], [[Милан]] |{{fb|ITA}} |<center> – |{{fb|ESP}} |<center> |- |} [[Файл:Spain football team in 2025.jpg|thumb|501x501px|2025 оны шигшээ баг]] == Шагналууд == :''Испанийн залуучуудын багийн тэмцээн уралдаанаас авч шагналыг харуулав.'' * '''[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :* '''Түрүү (1):''' [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] :* Дөрөвдүгээр байр (1): [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]] * '''[[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :* '''Түрүү (2):''' [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1964]], [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] :* Аман хүзүү (1): [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1984]] * '''[[ФИФА Холбоодын цом]]''' :* Гуравдугаар байр (1): [[2009 оны ФИФА Холбоодын цом|2009]] * '''[[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн]]''' :* '''Алтан медаль (1):''' [[Барселоны олимп|1992]] :* Мөнгөн медаль (2): [[Антверпены олимп|1920]], [[Сиднейн олимп|2000]] == Шилдэг амжилтууд == === Дэлхийд === ; Хамгийн олон дараалан ялсан: 15 (2008–2009) ; Ялагдал хүлээлгүйгээр тоглосон тоглолтын тоо: 35 (2007–2009) (мөн {{fb|BRA}}ийн баг 1993–1996 оны хооронд ийм амжилтыг үзүүлсэн) ; Ялагдал хүлээлгэлгүйгээр багаа удирдсан дасгалжуулагч: 13 – [[Висенте Дель Боске]] ; Нэг дэлхийн аваргын тэмцээнд нэг баг торгуулийн цохилтоор хамгийн олон хожил авсан: 2 удаа [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-д]] (мөн {{fb|ARG}}ий баг [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990 оны ДАШТ-д]] ийм амжилтыг үзүүлсэн) ; Дэлхийн аваргын тэмцээний сонгон шалгаруулалтанд хамгийн олон оноо авсан: 30 онооноос 30 оноо авсан ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-ий]] .сон 2008–2009 оны хооронд) === Улсдаа === ; Нэг тоглогчийн оруулсан хамгийн олон гоол: 45 – [[Давид Вилья]] <ref name="rfef2737">{{cite web |url=http://rfef.es/index.jsp?nodo=39&ID=2737 |title=David Villa, 44 goles para la historia |author= |date=October 13, 2010 |work= |publisher=RFEF |accessdate=October 14, 2010 |archive-date=Долдугаар сар 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716060203/http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=39&ID=2737 |url-status=dead }}</ref><ref name="fifa1317456">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1317456.html |title=Lethal Villa makes history at Hampden |author= |date=October 12, 2010 |work= |publisher=FIFA |accessdate=October 14, 2010}}</ref> ; Нэг тоглогчийн хамгийн олон гараа: 126 – [[Андони Субисаррета]] ; Нэг тоглогчийн нэг улиралд оруулсан хамгийн олон гоол: 13 – [[Давид Вилья]] (2008–2009) ; Дараалсан тоглолт бүртээ гоол оруулсан тоглолтын тоо:6 – [[Давид Вилья]] ; Дэлхийн аваргын тэмцээнд хамгийн олон гоол оруулсан: 8 – [[Давид Вилья]] ; Дэлхийн аваргын нэг тэмцээнд хамгийн олон гоол оруулсан: 5 – [[Давид Вилья]] ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) болон [[Эмилио Бутрагеньо]] ([[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]) ; Дэлхийн аваргын нэг тэмцээнд тоглолт алгасалгүйгээр оролцож хамгийн олон гоол оруулсан: 4 – [[Давид Вилья]] ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) == Тоглогчид == === 2010 оны бүрэлдэхүүн === 2010 оны аравдугаар сарын 8 болон 12-нд [[Латвийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Латви]] болон [[Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотландын]] шигшээ багуудын эсрэг хийсэн тоглолтонд бүрэлдэхүүнд дуудагдсан тоглогчдын нэрсийг үзүүлэв. (2010 оны 10-р сарын 12-ны байдлаар.) {{nat fs g start}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g end}} === Бусад тоглогчид === Сүүлийн 12 сарын хугацаанд шигшээ багт дуудагдсан тоглогчдыг энд үзүүлсэн болно.. {{National football squad start (recent)}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs end}} === Хамгийн олон гоол оруулсан тоглогчид === :''2010 оны аравдугаар сарын 12-ны байдлаар, эхний арван байрыг харуулав:'' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Тоглогч !Кареер !Гоол (Гараа) !Гоолын дундаж |- |rowspan="1"|1 |style="text-align:left;"|'''[[Давид Вилья]]''' |2005–2026 |45{{0}}(69) |0.64 |- |2 |style="text-align:left;"|[[Рауль Гонсалес|Рауль]] |1996–2006 |44 {{0}}(102) |0.431 |- |3 |style="text-align:left;"|[[Фернандо Йерро]] |1989–2002 |29 {{0}}(89) |0.326 |- |4 |style="text-align:left;"|[[Фернандо Морьентес]] |1998–2007 |27 {{0}}(47) |0.574 |- |rowspan="2"|5 |style="text-align:left;"|[[Эмилио Бутрагеньо]] |1984–1992 |26 {{0}}(69) |0.377 |- |style="text-align:left;"|'''[[Фернандо Торрес]]''' |2003–2026 |26 {{0}}(81) |0.321 |- |rowspan="2"|7 |style="text-align:left;"|[[Альфредо Ди Стефано]] |1957–1961 |23 {{0}}(31) |0.742 |- |style="text-align:left;"|[[Хулио Салинас]] |1986–1996 |23 {{0}}(56) |0.411 |- |9 |style="text-align:left;"|[[Мичел]] |1985–1992 |21 {{0}}(66) |0.318 |- |10 |style="text-align:left;"|[[Тельмо Сарра]] |1945–1951 |20 {{0}}(20) |1.000 |- |} * '''Тодруулсан нь''' нь зодог тайлаагүй тоглогчид. === Хамгийн олон удаа гараанд гарсан тоглогчид === :''2010 оны аравдугаар сарын 3-ны байдлаар.'' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гараа !Гоол |- |1 |align="left"|[[Андони Субисаррета]] ||1985–1998 |126 |0 |- |2 |align="left"|'''[[Икер Касильяс]]''' |2000–2026 |115 |0 |- |3 |align="left"|[[Рауль Гонсалес|Рауль]] |1996–2006 |102 |44 |- |4 |align="left"|'''[[Хави]]''' |2000–2026 |97 |8 |- |5 |align="left"|'''[[Карлес Пуйоль]]''' |2000–2026 |93 |3 |- |6 |align="left"|[[Фернандо Йерро]] |1989–2002 |89 |29 |- |rowspan="2"|7 |align="left"|[[Хосе Антонио Камачо]] |1975–1988 |81 |0 |- |align="left"|'''[[Фернандо Торрес]]''' |2003–2014 |81 |26 |- |9 |align="left"|'''[[Шаби Алонсо]]''' |2003–2025 |80 |9 |- |10 |align="left"|[[Рафаэль Гордильо]] |1978–1988 |75 |3 |- |} {| class="wikitable" !Поз. !Игрок !Голы !Матчи !Сред. !Период |- |1 | align="left" |Давид Вилья |'''59''' |98 |0,60 |2005—2017 |- |2 | align="left" |Рауль |'''44''' |102 |0,43 |1996—2006 |- |3 | align="left" |Фернандо Торрес |'''38''' |110 |0,35 |2003—2014 |- |4 | align="left" |'''Альваро Мората''' |'''37''' |84 |0,44 |2014—<abbr>н.&#x2009;в.</abbr> |- |5 | align="left" |Давид Сильва |'''35''' |125 |0,28 |2006—2018 |- |6 | align="left" |Фернандо Йерро |'''29''' |89 |0,33 |1989—2002 |- |7 | align="left" |Фернандо Морьентес |'''27''' |47 |0,57 |1998—2007 |- |8 | align="left" |Эмилио Бутрагеньо |'''26''' |69 |0,38 |1984—1992 |- | rowspan="2" |9—10 | align="left" |Альфредо Ди Стефано |'''23''' |31 |0,74 |1957—1961 |- | align="left" |Серхио Рамос |'''23''' |180 |0,13 |2005—2021 |} * '''Тодруулсан нь''' нь зодог тайлаагүй тоглогчид. == Дасгалжуулагчид == * [[Франсиско Бру]] (1920) * [[Хулиан Руэте]] (1921–1922) * [[Педро Парахес]] (1923–1924) * [[Фернандо Гутьеррес]] (1925) * [[Рикардо Кабот]] (1925) * [[Эзкуейль Монтера Роман]] (1926–1927) * [[Фред Пентланд]] (1929) * [[Хосе Мариа Матео]] (1929–1933) * [[Амадео Гарсиа]] (1934–1936) * [[Эдуардо Теус]] (1941–1942) * [[Хасинто Кинкосес]] (1945) * [[Паулино Алькантара]] (1951) * [[Рикардо Самора]] (1952) * [[Педро Эскартин]] (1952–1961) * [[Эленио Эррера]] (1959–1962) * [[Хосе дель Валье]] (1962–1966) * [[Доменек Балманья]] (1966–1968) * [[Луис Моловни]] (1969) * [[Мигель Муньос]] (1969), (1982–1988) * [[Ладислав Кубала]] (1969–1980) * [[Хосе Сантамариа]] (1980–1982) * [[Луис Суарес Мирамонтес|Суарес]] (1988–1991) * [[Висенте Мьера]] (1991–1992) * [[Хавьер Клементе]] (1992–1998) * [[Хосе Антонио Камачо]] (1998–2002) * [[Иньяки Саес]] (2002–2004) * [[Луис Арагонес]] (2004–2008) * [[Висенте дель Боске]] (2008–2016) * Луис Энрике (2018–2022) * [[Луис де ла Фуэнте Кастильо]] (2022–) == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Холбоос == * [http://www.rfef.es/ RFEF буюу Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбооны вэбсайт] * [http://futbol.sportec.es/seleccion/ Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн мэдээлэл] * [https://web.archive.org/web/20100616063319/http://www.footbalistic.com/en/teams/3144/spain Footbalistic.com вэбсайт дахь Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн мэдээ] * [http://www.rsssf.com/tabless/span-intres.html RSSSF archive of results 1920–] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/span-recintlp.html RSSSF archive of most capped players and highest goalscorers] * [http://www.thenationalteam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=49&country=Spain News and results of the Spain national team] == Түрүүнүүд == {{S-start}} {{s-bef|өмнө = [[1960 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1960]] {{fb-rt|ЗХУ}}}} {{s-ttl|албан_тушаал = [[UEFA European Football Championship|European Champions]] | years = [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1964]] (Анхны түрүү)}} {{s-aft|дараа = [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] {{fb-rt|ITA}}}} {{s-bef|өмнө = [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]] {{fb-rt|GRE}}}} {{s-ttl|албан_тушаал = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] | years = [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] (Хоёр дахь түрүү)}} {{s-inc|Одоогийн}} {{s-bef|өмнө = [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] {{fb-rt|ITA}}}} {{s-ttl| албан_тушаал = [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аваргын тэмцээн]] | years = [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] (Анхны түрүү)}} {{s-inc|Одоогийн}} {{s-ach|aw}} {{succession box | | өмнө = [[Yelena Isinbayeva]] | дараа = Incumbent | албан_тушаал = [[Prince of Asturias Award#Sports|Prince of Asturias Award for Sports]] | years = 2010 |}} {{End box}} {{2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн}} {{Template group |title = Links to related articles |list = {{УЕФА-гийн багууд}} {{2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} {{Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} {{navboxes colour |title= Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн |bg= #db000d |fg= #fbea0e |list1= {{Испанийн шигшээ багийн 1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1950 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1962 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1966 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1978 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1982 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} {{navboxes colour |title= Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн |bg= #db000d |fg= #fbea0e |list1= {{Испанийн шигшээ багийн 1964 оны хөлбөмбөгийн ЕҮЦТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1980 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1984 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1988 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1996 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} |state =autocollapse }} {{DEFAULTSORT:Испани хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} [[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[Ангилал:Испанийн үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] eio5l98rd8b25dlywz2p4k6p8alw36w 0 20926 861567 860161 2026-07-10T21:19:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861567 wikitext text/x-wiki {{Short description|Британийн байлдааны үндсэн танк}} {{Инфобокс зэвсэг | is_vehicle = yes | name = FV4034 Челленжер 2 | image = Challenger 2 Main Battle Tank patrolling outside Basra, Iraq MOD 45148325.jpg | image_size = 300 | caption = | type = [[Байлдааны үндсэн танк]] | origin = Нэгдсэн Хаант Улс | is_UK = yes | used_by = {{ubl|[[Британийн арми]]|[[Оманы хааны арми]]|[[Украины хуурай газрын хүчин]]}} | service = 1998–одоо | wars = {{ubl|[[UNMIBH]]|[[Косовогийн дайн]]|[[Иракийн дайн]]|[[Орос-Украины дайн]]}} | designer = [[Vickers Defence Systems]]<ref>{{cite web | url=https://royaltankregiment.com/vehicle/cr2/ | title=Challenger 2 - Royal Tank Regiment | date=10 January 2021 | access-date=25 Зургадугаар сар 2026 | archive-date=26 Дөрөвдүгээр сар 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250426000238/https://royaltankregiment.com/vehicle/cr2/ | url-status=dead }}</ref> | design_date = 1986–1993 | manufacturer = {{ubli|[[Alvis plc]]|[[Vickers plc]]|[[BAE Systems Land & Armaments]]}} | production_date = {{ubl|1990 (туршилтын загвар)|1993–2002 (үндсэн үйлдвэрлэл)}} | unit_cost = £4,217,000 (FY 1999)<ref>{{cite web |url=http://www.armedforces.co.uk/army/listings/l0023.html |title=Challenger 2 |publisher=armedforces.co.uk |access-date=2026-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509150124/http://www.armedforces.co.uk/army/listings/l0023.html |archive-date=2008-05-09 |url-status=live}}</ref> | number = 447 гаруй | length = {{ubli | {{convert|8.3|m|ftin|abbr=on}}, | {{convert|13.5|m|ftin|abbr=on}} буу урагш }} | width = {{ubli | {{convert|3.5|m|ftin|abbr=on}}, | {{convert|4.2|m|ftin|abbr=on}} }} | height = {{convert|2.49|m|ftin|abbr=on}} | weight = {{ubli | 64 тонн,<ref name="Workshop Manual">{{cite book |last=Тейлор |first=Дик |date=2018 |title=Challenger 2 Main Battle Tank Owners' Workshop Manual: 1998 to Present |page=181 |publisher=J H Haynes & Co Ltd }}</ref> | байлдааны хуягны модулиудтай 75 тонн }} | suspension = [[Гидропневматик]] | transmission = [[David Brown Ltd.|David Brown]] TN54E [[эпицикл]] дамжуулалт (6 урагш., 2 арагш.) | speed = {{ubli | {{convert|59|km/h|mph|abbr=on|disp=flip}} зам дээр,<ref>{{cite web |url=http://www.army.mod.uk/documents/general/285986_ARMY_VEHICLESEQUIPMENT_V12.PDF_web.pdf |title=British Army Vehicles and Equipment |publisher=Army.mod.uk |access-date=2026-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119164824/http://www.army.mod.uk/documents/general/285986_ARMY_VEHICLESEQUIPMENT_V12.PDF_web.pdf |archive-date=2010-11-19}}</ref> | {{convert|40|km/h|mph|abbr=on|disp=flip}} замгүй газар<ref name="Janes143">{{cite book |last=Фосс |first=Крис |title=Jane's Armour and Artillery 2005–2006 |year=2005 |url=https://archive.org/details/mainbattletanksl00cffo |url-access=limited |isbn=0-7106-2686-X |publisher=Jane's Information Group |page=[https://archive.org/details/mainbattletanksl00cffo/page/n141 143]}}</ref> }} | clearance = {{convert|0.5|m|abbr=on}}<ref name="Janes143"/> | vehicle_range = {{ubli | {{convert|550|km|mi|abbr=on}} зам дээр,<ref name="youtube.com">{{citation |last=Maginnis |first=Chris |title=Tankfest 2013 Challenger 2 MBT (Ultra Modern Version) |date=6 July 2013 |url=https://www.youtube.com/watch?v=JC1mtAR5uK0&feature=player_embedded |via=YouTube |access-date=27 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413061355/https://www.youtube.com/watch?v=JC1mtAR5uK0&feature=player_embedded |archive-date=2016-04-13 |url-status=live}}</ref> | {{convert|250|km|mi|abbr=on}} дотоод түлшээр бартаат замд<ref name="Janes143"/> }} | primary_armament = [[Royal Ordnance L30|Л30А1 120&nbsp;мм]] [[винтов]] буу {{avoid wrap|47 сумтай<ref>{{Cite web |url=http://www.army.mod.uk/equipment/23236.aspx |title=Combat Vehicles |access-date=2026-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006150636/http://www.army.mod.uk/equipment/23236.aspx |archive-date=2014-10-06 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.army-technology.com/projects/challenger2/ |title=Challenger 2 Main Battle Tank |access-date=2026-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051211173044/http://www.army-technology.com/projects/challenger2/ |archive-date=2005-12-11 |url-status=live}}</ref>}} | secondary_armament = {{ubli|7.62&nbsp;мм [[Л94А1 гинжин буу]]|7.62&nbsp;мм [[Л7 (пулемёт)|Л37А2]] ачигч-операторын автомат буу}} | armour = [[Чобам хуяг|Чобам]]{{\}}Dorchester Level 2 (нууцлалтай) | engine = [[Perkins Engines|Perkins]] CV12-6A [[V12]] [[дизель хөдөлгүүр|дизель]]<br/>26.1 литр | crew = 4 (командлагч, жолооч, чиглүүлэх бууч, сумлагч) | engine_power = 890–1,120 кВт | pw_ratio = {{ubli | 18.7&nbsp;морины хүч/тонн (13.9&nbsp;кВт/т) | 16&nbsp;морины хүч/тонн (11.9&nbsp;кВт/т) }} | fuel_capacity = 1592 литр<ref name="Janes143"/> }} '''Челленжер 2''' ({{lang-en|Challenger 2}}) нь [[Их Британи]]йн гол байлдааны танк болно. Викэрс Дифэнс Систэм компанид нийт 446 ширхгийг үйлдвэрлэсэн. Нэг бүрийн үнэ 6.5 сая ам.доллар. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Challenger 2 tanks}} * [http://www.army-technology.com/projects/challenger2/ Дэлгэрэнгүй мэдээлэл] {{ref-en}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Байлдааны танк]] [[Ангилал:Британийн зэвсэгт хүчний тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Гинжит тээврийн хэрэгсэл]] mpjdvj7dv15jrlbbopwulyiefbq7tvw 0 24053 861552 856030 2026-07-10T17:30:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861552 wikitext text/x-wiki '''Сүнс''' гэдэг нь англи үг нь [[Герман хэл|герман]]<nowiki/>ы “gaistar” гэсэн үгнээс [[Англи хэл|английн]] “ghost” гэсэн үг болжээ. Сүнс, хий үзэгдэл гэдэг нь тухайн хүний айдас ба өөрөөр хэлвэл байгалийн дуу чимээ болон орчны юмс үзэгдлийг ашиглан өөрийн төсөөлөн бодох чадвартаа тулгуурлан зохиосон зүйлээ харсан мэт мэдрэмж авахын хэлээд байгаа юм. == Нэр томьёо == Алдарт Чинерегийн зураг, энэ нь Жольегийн ард сууж байгаа сүнсийг харуулдаг. Сүнс гэсэн энэхүү Англи үг нь Германы “gaistar” гэсэн үгнээс Английн “ghost” гэсэн үг болжээ. Энэ нь баруун Германд нийтлэг ч , хойд болон зүүн Германд түгээмэл биш юм. Германы өмнөх хэлбэр нь “goisdo-s “,” to rage” ,”Old Norse geisa”, “fury anger “ гэсэн утгатай язгуураас гаралтай. Герман үгний эр хүйсийг заадаг язгуур нь саармаг хүйс юм. Герман үгийн үндсэн утга нь оюун санааны зарчмыг амилуулах буюу ялангуяа айдас хөөрөл сэдлийн чадамж гэсэн утгатай. Германы [[бөө мөргөл]]<nowiki/>д “Герман улаан мөнгөн ус” болон хожуу “odin” нь Зэлүүд ангуучаар удирдуулсан “Андесчи эзэн “ болон үхлийн удирдагчийн адил цаг хугацаанд байсан ба сүнс гэсэн утгатай байхаас гадна үхэх болон амьдрах гэсэн эртний Англи үгийн эртний гэрчлэлээс “амьсгалах эсвэл дэлбэрэх ” гэсэн утгад Латины сүнс гэсэн адил утгатай хэрэглэгддэг. Энэ нь сайн болон буг чөтгөр гэсэн ч утгатай. Англи –Саксоны сyргааль нь Маттив 12:43 as se unclæna gast-н чөтгөрийн эзэмшлийг өгүүлдэг . Эртний Английн үеэс эхлэн энэ үг нь бурханы сүнс гэсэн утгатай байж болох юм.”Нүдэнд харагдахаар гарч ирэн ярьж буй” үхсэн хүний сүнс нь одоогийн зонхилж буй мэдрэмж нь Дундад Англид илэрдэг. [[13-р зуун|14-р зуун]]<nowiki/>ы буюу орчин үеийн [[нэр үг]] нь хэрэглээний өргөн утгаараа “сүнс” оюун санаа гэсэн утгатай өөрөөр хэлбэл сүүдэр /бүрхэг/ гадаргуутай ,тогтворгүй дүрс фотографикт гэрэл цацрах хоёрдогч дүрс буюу сүнсний шинж тэмдэг гэсэн адил утгатай. Энэ нь [[19-р зуун]]<nowiki/>д АНУ-р Англи хэлэнд орж ирсэн. Орчин үеийн хэрэглээнд хий үзэгдэл гэдэг Сонгодог домог зүйд shade гэсэн нэр томьёо нь [[Грек хэл|Грекээр]] сүнсний Akia буюу Латинаар umbra ба грекийн үзэл санаатай адил юм. Haint гэдэг нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-н өмнөд бүсийн Англи хэлэнд чөтгөр гэсэн утгатай адил хэрэглэдэг ба haint tale нь өмнөдийн аман болон уран зохиолийн түгээмэл онцлог юм. Polteregeist гэсэн нэр томьёо нь эд зуйлсэд нөлөөлж , нүдэнд харагдахгүйгээр хөдөлж өөрийгөө илэрхийлдэг . Сүнс дуу чимээтэй чөтгөр гэсэн Герман үг юм . Wraith нь буг чөтгөр гэсэн шотландийн нутгийн аялгуу юм . Үүнийг [[Шотланд]] Романтик уран зохиолд хэрэглэх болсон. 18-19-р зуунд Шотландийн уран зохиолд үүнийг усний чөтгөр гэдэг байлаа . Энэ үгийн этимологийн хувьд хэрэглэгддэггүй. J,R,R Tolkien writhe гэсэн үйл үгийн холбоонд тус үзүүлсэн Ringwraiths гэдгээр нэрлэхэд Толкений үгийн хэрэглээ нь уран зөгнөлт зохиолд нөлөөлсөн. Bogie бол чөтгөр гэсэн гэсэн нэр томьёо ба 1780 онд Шотландийн яруу найраг John Mayne`s Haloween -д илэрдэг . Revenant гэдэг нь амилсан хүүр , биегүй чөтгөр , амьдралд саадгүй , чөтгөр, үхсэн хүн гэсэн үг . Үүнтэй холбоотой болж буй үг нь Fetch юм. === Хуучний уламжлал === Үхлийн дараа сүнс , амин сүнс 2 нэгддэг. Эртний Египетийн соёлд үхсэний дараа сүнс, амин сүнс хоёр амьдралд үргэлжилсээр байдаг гэсэн итгэл үнэмшил тархсан байдаг. Египтдэд хойд нас 2500 гаруй жилийн үечлэлтэй дахин байгальдаа үүсдэг гэсэн итгэл үнэмшил байдаг . Эдгээр итгэл үнэмшил нь булшин дээр зурсан зураг сийлж бичсэн дурсгалын үгсэд тэмдэглэсэн байдаг. Египэтийн "Амьгүй" номонд эртний Египтийн түүхийн үечлэлийг янз янзаар бичсэн байдаг . Орчин үед сүнснүүд өшөө хонзонгоо авахаар амьдралд буцаж ирдэг гэсэн ерөнхий агуулгатай айдастай түүхүүд , кинонууд , олширсоор байна . Сүнснүүд ба үхсэний дараах амьдрал === Нэмэлт мэдээллүүд === Сүнсний баяр, бүх сүнсний өдөр, үхэх өдөр болон сүнсний бүжиг. Хэдийгээр эрт дээр үед хүний сүнс гэдэг зүйлийг зарим тохиолдолд бэлэг тэмдгийн, мөн уран зохиолд гардаг эсвэл бүр шувуу эсвэл бусад амьтад байдаг мэт санадаг байж гэвч цаг хугацааны аясаар энэ зүйл бодит харагдах болсон ба хүний биеэс салж явдаг гэдэг нь нотлогдсон. Эрт үеэс хүмүүс сүнс буг чөтгөрийг ямар нэгэн зураг дүрслэлээр харуулж ирсэн байдаг. Жишээлбэл: [[Эртний Египет]] улсын номд үхлийн дараах амьдрал болоод үхэхийн өмнөх үйл ажиллагааг харуулсан зураг бичээс олон байдаг . === Сүнс буг чөтгөрийн айдас === Бидний өвөг дээдэс үхэх явцдаа бусдаар хүндлэгдэж , үхлийн дараах амьдралыг төсөөлөн хорвоод мэндэлж бие махбодио үлдээн сүнс нь биеэс гарч явдаг . Энэ үйл явдал хүний сүнсний талаар бодол айдастай холбоотой байдаг гэж үздэг ажээ . Энэ нь орчин үеийн ардын ёс заншилийн төлөв байдал , гэвч сүнснээс айх явдал нь орчин үеийн сүнсний талаарх түүх , түүх , кино , явган яриатай салшүй холбоотой үлдсэн . Олон нийтийн чиг хандлагууд Сүнсний талаарх нийтэд тархсан итгэл үнэмшил цуу яриа нь ихэвчлэн хүмүүсийн хийсвэр төсөөллөөр бий болдог. Хүн судлаачид үүнийг эртний хүмүүсийн бодол санаа , итгэл үнэмшилтэй холбож тайлбарладаг. Эртний ихэнх сүнсний талаарх баримт тэмдэглэлүүд нь хүний гадагш амьсгалах амьсгал хүйтэн газар амьсгалж байгаа мэт уур савсдаг гэж үлдээжээ . Энэ итгэл үнэмшил тодорхой хэлний "амьсгал" гэдэг үгийн зүйрлэл жишээг хөгжүүлж нэмэгдүүлэх магадлалтай. Жишээ нь: Латин, Грек олон үндэстний баримтаар, сүнснүүд ихэвчлэн нас барахдаа өс хонзонтой, амьдрах явцад нь муу зүйл хийж байсан хүмүүсээ хайдаг гэжээ . Сүнсний гадаад байдал нь үхлийн зөн совин, ёрийн байдалтай харагддаг. Ихэнх хөдөө орон нутагт цагаан хувцастай эмэгтэй болж харагддаг бол зарим нь эмгэнэлтэй, шархадсан байдалтай харагддаг нь элбэг. === Хуучний уламжлал === Хомерийн Одиссей 2-г сүнс газар дэлхийрүү уур манан болон шингэн алга болсон гэж өгүүлсэн байдаг. Хомерийн сүнснүүд дэлхий дээрх амьдралтай харилцан хамааралтай байсан. Тэд эрт цагт мэргэлүүлж зөвлөгөө авахаар тэднийг үе үе дууддаг байсан гэвч хамгийн аймшигтай нь харагддагггүй байсан. Дэлхий дээр сүнснүүд уур манан эсвэл утаа шиг харагддаг. Сүнснүүд тэднийг алсан гомдол цөхрөлөө тайлахаар хатуужилтай байсаар байдаг. НТӨ 5-р зуунд Грекийн сүнснүүд хүн амьтанд санаатайгаар гай болж, аюул учруулсаар байсан .Үхдэлүүд оршуулгийн газраас сүнс болон зугтсан байдаг. Тэдэнтэй нийтийн салах ёс хийхэд тэд магадгүй өөрсдийн гэр бүлдээ эргэж ирдэг. Эртний грекчүүд жил бүрийн шашний баяраар сүнснүүдийг аргадан тайтгаруулж гэр бүлийнхнийг нь урьж тэсвэр тэвчээртэй байлгаж дараагийн жил уулзах хүртлээ орхин явдаг. Тэдний ихэнх нь нөхөрийнхээ итгэлийг алдсан байдаг . Тэд ихэвчлэн хувь хүнтэй холбоотой байдаг ба үхлийн ёртой төстэй. Сүнстэй усан онгоцнуудийн тухай домог [[18-р зуун]]<nowiki/>аас хойш оршин байгаа . Эдгээрийн хамгийн нэртэй нь Flying Dutchman. Энэ санааг "The Rime of the Ancient Mariner" зохиолд ашигласан байдаг. === Үйл явдал ба өрнөх газар === Сүнстэй газрыг гүйдэлтэй гэж дүрслэн ярьдаг ба бурхан болоочийн амин сүнс өмч хөрөнгийн адил оршин тогтсоноор байдаг . Ер бусийн явдлууд голдуу айxтар догшин ширүүн, эмгэнэлт явдалуудтай холбоотой байдаг ба өнгөрсөн хугацаанд хүн амины хэрэг , зуурдийн үхэл , амиа хорлох заримдаа сүүлийн үед эртний явдлуудтай ч холбоотой байдаг. Олон соёл ба шашинд сүнс гэх мэтчилэнгийн оршин байх нь үргэлжилсээр байдаг гэж итгэдэг . Зарим философийн ба шашний үзэлд амин сүнс нь бүрэн явдаггүй ба тэдний оюун ухаан энерги нь хүчтэй учираас ямар нэг эд хөрөнгөнд урхидуулж хавчигдсан байдаг байна. == Түүхэн тойм == Эртний Египет ба ойрх Дорнод Mesopotamiam, Шүмэр sumer, Babylon, Assyria болон бусад шашинд сүнсний тухай эшлэл байдаг . Эдгээр итгэл үнэмшилийн ул мөр сүүлд Abrahamic шашинд илэрч гарч ирсэн нь тухайн бүс нутагт давамгайлах болсон . Сүнснүүдийг хүн үхэх үед үхсэн хүний зан чанар , оюун ухааныг авснаар бий болдог гэж би боддо . Тэд хаа сайгүй аялж , байр сууриа оноож , өөрийн оршин байх газраа амьдралд байгаа амьд байдлаар дагуулдаг. Нас барагсдын хамаатнууд тэднийхээ нөхцөл байдлийг амар хялбар болгох зорилгоор хоол ундыг санал болгодог байсан байна . Хэрэв итгэхгүй бол сүнснүүд золгүй явдал учруулж өвчин тусгадаг гэж ойлгодог байжээ. Уламжлалт эмчилгээний явцад янз бүрийн өвчин сүнснээс үүсдэг гэж үздэг . Бусад нь бурханаас эсвэл буг чөтгөрөөс шалтгаалсан байдаг . Hebrew Bible - д сүнсний тухай хэдэн ишлэл багтдаг . Жишээ нь : Хориотой ид шидийн явдлууд , хамгийн алдартай ишлэл бол First book of Samuel юм . Хүүхдийн дууль "Ялдам Вилямсийин сүнс" /1868/ энэ нь түүнтэй гэрлэхээр амлалт өгсөн ядуу эмэгтэй үхэж чадаагүй буцаж ирсэн нэгэн сүнсний тухай өгүүлдэг . Түүний татгалзсан нь түүнийг тамд унагсан билээ . Хэрэв тэд шинэ хайр дурлалыг нь зовлонгүйгээр авсан бол тэдний хайр дурлал нь үхсэн хүний сүнс болохгүй байсан гэдэг эргэцүүлэл байлаа .``Чимээтэй булш``нь дэлхийд түгсэн Европ дээрх олон янзын байрлалаар олдсон зүйлийг илэрхийлдэг . Сүнснүүд амьдралын хэтэрхий их уй гашууг хааж зогсоож чаддаг. Дэлхийн дээрх олон аман зохиолд үхсэн хүний оршуулгын газарт баатрыг тавьдаг . Үүний дараа тэр түүнд тусалдах найзаа олдог . Сүүлд нь баатрын найз бол үнэндээ үхсэн хүн байдаг . Үүний тухай Италийн шидэт үлгэр Файр Вроу бас Швэдийн Бойрд Грипт гардаг . == Сүнстэй харилцах өрнөдийн соёл == 1853 оноос Алдарт дуу Сприпт Раппинд хэвлэгдсэн Сүнстэй харилцахуй бол сонирхууштай зүйл юм . Сүнстэй харилцахуй бол бурханд итгэх итгэл , шашин монотестик итгэл юм . Гэвч дэлхий дээр байж болох сүнс болон үхсэн хүмүүсийн итгэлийн содон тэмдэг юм . === Сүнстэй харилцахуй нь === 1840-1890 оны хооронд Англи хэлтэй орнуудад улам баяжигдан хөгжсөн. 1897онд АНУ болон Европын орнуудаар 800 сая дагалдагчидтай болсон байсан гэж үздэг .Мөн Европ тив болон Латин Америкт илүү танигдсан . Ямар нэгэн зохион байгуулалтгүйгээр хагас зуун жил шашин хөгжиж иржээ. Ихэнх гарамгай сүнстэй харилцагч нь эмэгтэйчүүд байсан . Хамгийн их дагалдагчид нь эмэгтэйчүүдийн сонгох эрх , ба боочлолыг зогсоохыг дэмжицгээж байв. 1880 оны сүүлчээр луйвар , заль мэхд зохих шийтгэл оноож , мөн албан бус хөдөлгөөнүүд суларч ирсэн бөгөөд , Албан ёсны сүнстэй харьцагчдийн үйл ажиллагаа үнэн төрхөө олж эхэлсэн. 1853 оноос Алдарт дуу Сприпт Раппинд хэвлэгдсэн Сүнстэй харилцахуй бол сонирхууштай зүйл юм . Сүнстэй харилцахуй бол бурханд итгэх итгэл , шашин монотестик итгэл юм . Гэвч дэлхий дээр байж болох сүнс болон үхсэн хүмүүсийн итгэлийн содон тэмдэг юм. Молойгийн сүнсний тухай домог үлгэр олон байдаг . Тэдгээр нь Брүнэе, Малайз, [[Индонез]] улсуудын орчин үеийн музейнд их нөлөө үзүүлсэн. Жишээ нь: Понтианак болон Пенанггран эмэгтэй цус сорогчид бүс нутгаар адил тэцүү эрхтэй байдаг . Орчин үеийн Малайз, Индонезийн кинонуудад сүнсний тухай гарах түгээмэл домгуудаас авхуулаад орчин үеийн хот суурин газрын болон аймшгийн кинонуудийн талаар ихээхэн дурддаг. Итгэл үнэмшил, домог яриа, үлгэрүүд ч филиппин хүмүүсээс ялгаатай. Поленизийн соёлд сүнсний талаарх итгэл үнэмшил өргөн байсаар ирсэн одоо ч зарим нь байсаар байна . Үхлийн дараа хүний сүнс нь тэнгэрийн орон ,газар доогуур хэсэн тэнүүчилдэг ба зарим нь дэлхий дээр үлдэж чаддаг . Полинезийн олон олон домогт сүнснүүд нь хүний амьдралд ихэнхдээ идэвхтэйгээр оролцдог гэж үздэг. Сүнснүүд нь бас өвчний их үүсвэр болдог ба тэр ч бүү хэл жирийн хүмүүсийн биед нэвтрэн орох эмний хүчийг үгүй болгодог . == Зүүн болон төв Ази == === Хятад === 1304 оноос өмнө Гонз Кай зурсан зураг, сүнс, чөтгөрийг алан дийлэгч зураг бий.Хятадын соёлд сүнсний талаар их яригддаг. Тэр ч бүү хэл Кон орикиус хэлсэн байдаг. "Сүнс бурхныг хүндэл, гэхдээ тэднээс хол бай" гэж хэлсэн байдаг . Сүнснүүд нь тухайн хүн хэрхэн өнгөрснөөс шалтгаалаад олон хэлбэр дүрстэй болдог ба тэд нар нь хор уршигтай байдаг. Хятадад сүнсний талаарх итгэл үнэмшил нь соёлын хүрээнд авч үзэгддэг ба ялангуяа [[япон]] бол Зүүн-Өмнөд Азид сүнсний талаарх итгэл үнэмшилүүд нь Тоайзм-д багтсан Хятадын уламжлалт шашинтай холбоотой бөгөөд энэ шашин нь эртний өвөг дээдсийн шүтээн дээр үндэслэгдсэн байдаг. Сүүлдээ итгэл үнэмшил нь буддизмийн нөлөөнд ороод Хятадын Буддын итгэл үнэмшил бий болоход үүссэн. Хятадын олон хүмүүс өдгөө сүнснүүдтэй тэдгээрийн өвөг дээдсээр дамжуулан холбогдож болно гэдэгт итгэдэг . Дэлхийн өнцөг булан бүрт хүмүүс жил бүр сүнсний баяр хийдэг . Сүнснүүд нь Хятадын орчин үеийн уран зохиол кинонд дүрслэгддэг . Саяханы нэгэн өгүүлэлд Хятадын албан тасалгааны ажилчдын85% нь сүнс байдаг гэдэгт итгэдэг бөгөөд эдгээрийн 52% нь гар урлал, хүзүүний зүүлт , загалмай зүүдэг төдийгүй тэд ширээн дээрээ сүнснүүдийг булан тохойд хадгалахын тулд болор бөмбөг тавидаг нь судалгаагаар батлагдсан тухай бичжээ . === Япон === Маруяма "Оюкигийн сүнс" Ерэй гэдэг нь Японы ардийн аман зохиолд гардаг бөгөөд барууний домогт гардаг сүнснүүдтэй адилхан. Энэхүү нэр нь бүдэг бадаг гэсэн утгатай . Мөн оюун санаа , баларсан , зэвэрсэн оюун санаа , гэх мэт утгыг агуулдаг . Япончууд нь Хятад , барууных шиг сүнснүүд нь амьдралийн дараах амар амгаланг бий болгодог гэж үздэг. === Төвд === Төвдийн соёлд сүнсний талаарх итгэл үнэмшил өргөн байдаг . Сүнснүүд нь Төвдийн буддист шашинд тодорхой тусгагдсан байгаа аж. Хүн өнгөрснийхөө дараа үл мэдэгдэх сүнсний ертөнцөд оршдог. Өлсгөлөн сүнс нь нарийнхан хоолойтой , том гэдэстэй хэзээ ч ханаж цадахаа мэддэггүй . Сүснүүдийн газар ухагчид /ёс заншлын дагуу/ алдаг ба эсвэл урхиар барьдаг нь тэднийг дахин төрүүлэхийн тулд чөлөөлж байгаа юм . Сүнснүүдийг хөөн зайлуулж болдог ба Төвд даяар жил бүрийн наадмыг ийм зорилготойгоор хийдэг. Доржи Шүгдэн [[17-р зуун|17-р зууны]], чадалтай ламын сүнс бол тэнгэрлэг зүйл юм гэж нэгэнтээ хэлсэн байдаг. Гэтэл Далай лам тэр бол төвдийн цагаачдын хооронд хагарал үүсгэсэн чөтгөрийн сүнс хэмээн хэлсэн байдаг. === Америкчүүд, Мексик === Катринас бол Мексикт тэмдэглэдэг үхэгсэдийн баярийн гол дүр юм . Мексикийн соёлд сүнсний тухай итгэл үнэмшил нь өргөн цар хүрээтэй . Чэпапийг эзэлхээс өмнө Мексукт Маяа , Азтек гэх мэт төрөл бүрийн үндэстэн хүмүүс оршин суудаг байсан ба тэдний итгэл үнэмшил нь Испанийн колончлолоос үүдэлтэй. ``Үхэгсэдийн өдөр `` нь Колумбийн өмнөх христосын элмемэнтийг агуулсан итгэл үнэмшилийг багтаадаг . Мэксикийн олон олон уран зохиол кинонд сүнснүүд амьд биетэй холбоотой гэдгийг харуулсан байдаг . New sevice Gall up судалгаагаар сүнстэй байшин , үхэгсэдтэй холбоо тогтоодог гэдэгт итгэдэг болох нь тогтоогдсон . Ялангуяа энэхүү итгэл үнэмшил нь 1990-д оны үед огцом нэмэгдсэн . == Урлаг дахь тодорхойлолт == Олон үндэстэний соёлд сүнсний тухай ойлголт нь түгээмэл байдаг. === Renenaissance-S Romanticism хүртэл /1500-1840/ === 19-р зуун /Зураач Жон Лесч/ нь Английн уран зохиолд Хаймлетийн алагдсан эцэгийн сүүдэр , Шекспирийн Денмаркийн хун тайж , Хаймлетийн эмгэнэлт түүх , зэрэг нь сүнсийг тодорхой харуулсан байдаг. Хунтайж Хамлетийн сүнс нь түүний эрхийг булааж авагч авга ах хаан Клоудиусаас хариугаа авахаар оролдож байгаа мөн алуурчин гэдэг ямар бузар булай болохыг нотлон харуулдаг . Шекспирийн ``Макбет`` зохиолд алагдсан Вайнк эргээд сүнс болдог тухай өгүүлдэг. Жонн Дий болон Эдвард келий хар нас барсан хүмүүсийн сүнсийг дууддаг . Английн Renaissance тэатрт сүнснүүд нь Хаймлетийн аавийн сүнс мэтээр амьд хүмүүсийн хуяг дуулганд дүрслэн гардаг . Хуяг дуулга нь эрт үеийн сүнсний дүр төрхийг хадгалдаг. Төмөр дуулгатай сүнснүүд нь 19-р зуунд давамгайлж эхэлсэн . Ягаад гэвэл хуяг дуулгатай сүнснүүд нь муу ёрыг хангалттай дагуулдаг. Жонес болон Стоймллбрис нар нэгэн сонирхолтой ажиглалт хийсэн байна . Түүхийн үүднээс авч үзвэл сүнснүүд нь боловсролтой болж эрс танигдахгүй болж байна . Энэ бүхнээс харахад тэднийг нүдэнд харагдахгүй байдаг гэдгийг нотлох зайлшгүй шаардлагатай юм шиг санагдаж байна . Одоо сүнснүүдийн хаалттай байдлийг үгүй болгох хэрэгтэй , тэд бас оюунлаг байдаг гэдгийг ярих хэрэгтэй . Үүнийг Rennaissance -н үе шатаас мөн Грек ,Ромийн тэатрийн сүнснүүдийн үе шатуудаас хоёулангаас нь харж болно . сүнснүүдийн хамгийн цуутай дүр төрх дүрс нь тэдний жигшмээр бодит дүр төрх юм. Тэд бидэнд хүдэнд ил харагдах хувцастай үзэгддэг . 17-18-р зууний үеийн Британий Үндэсний дуульт сүнснүүдийг ил тод дүрслэн харуулсан байдаг . Хаан Хенри дуульд турж үхэх шахсан өлсгөлөн сүнс хааныг оронд нь хүчээр оруулахын өмнө түүний морь болон анч нохойг ховдоглон идэж байгаа тухай гардаг . Тэгээд хааныг нойрноосоо сэрэхэд өнөөх сүнс нь үзэсгэлэнтэй бүсгүйн дүрд хувирдаг . Сүнсний талаарх эртний 1764 онд Хорасэ Валполэгийн бичсэн ``Отрантогийн цамхаг `` гэсэн үлгэрт гардаг . 1820 онд бичигдсэн Вашингтон Ирвингийн богино үлгэр нь эртний Германий ардын аман зохиолд үндэслэгдсэн ба Морь унасан толгойгүй хүнийг дүрслэн үзүүлсэн . Sleepy Hollow нь 1999 оний онцлох кино болж амжилтанд хүрсэн. == Цахим холбоос == [https://mongoltoli.mn/search.php?opt=1&ug_id=80723&word=%D0%A1%D2%AE%D0%9D%D0%A1 Сүнс] [https://web.archive.org/web/20240528121425/https://www.caak.mn/post/view/249298 Сүнс гэж үнэхээр байдаг уу?] [https://web.archive.org/web/20240528121425/https://www.caak.mn/post/view/250656 Сүнс хорогдсон хотууд] [https://ub.life/p/34956 Таны тэжээвэр амьтан сүнс хардгийг батлах 4 шинж тэмдэг] [[Ангилал:Пара шинжлэх ухаан]] 20olyz675z4q14fvjz9ndll6n4oyqno 0 29387 861591 848481 2026-07-11T10:21:14Z ~2026-39349-23 105860 /* Олон ангит кино */ 861591 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1946|01|25}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн]] сум | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} (БНМАУ → МУ) | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = жүжиг, УСК, ОАК | дүр_маяг = | танил_үе = 1970-аад он - одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Гавьяат Жүжигчин|МУГЖ]] (1991)<br />[[Ардын Жүжигчин|МУАЖ]] (2009) }} '''Гомбын Мягмарнаран''' (1946 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр |- | | | | |- |1977 |[[Хөх ногооны униар]] |гол дүр |Бархас |- |rowspan=1| 1988 |Мандухай цэцэн хатан |туслах дүр |Цэгц |-rowspan=1 |2012 |Мөнх тэнгэрийн хүчин доор |туслах дүр | |- |rowspan=1| |Өнөр бүл |Туслах дүр | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- | |Дэггүй хөрш |Гол дүрд |Ува Эмч |SBN TV |- | | | | | |- |rowspan=1| | | | | |- |} ==Цол, шан== * 1991 он — [[БНМАУ]]-ын Гавьяат жүжигчин * 2009 он — [[Монгол Улс]]ын [[Ардын Жүжигчин]] ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=165:2012-03-09-05-14-04&catid=49:2012-03-09-03-52-10&Itemid=147 МЯГМАРНАРАН Гомбо] {{DEFAULTSORT:Мягмарнаран, Гомбын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] 55qhynzpmork03n2g3fdemga1srbbn4 861592 861591 2026-07-11T10:29:09Z ~2026-39349-23 105860 /* Олон ангит кино */ 861592 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1946|01|25}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн]] сум | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} (БНМАУ → МУ) | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = жүжиг, УСК, ОАК | дүр_маяг = | танил_үе = 1970-аад он - одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Гавьяат Жүжигчин|МУГЖ]] (1991)<br />[[Ардын Жүжигчин|МУАЖ]] (2009) }} '''Гомбын Мягмарнаран''' (1946 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр |- | | | | |- |1977 |[[Хөх ногооны униар]] |гол дүр |Бархас |- |rowspan=1| 1988 |Мандухай цэцэн хатан |туслах дүр |Цэгц |-rowspan=1 |2012 |Мөнх тэнгэрийн хүчин доор |туслах дүр | |- |rowspan=1| |Өнөр бүл |Туслах дүр | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- |2015 |Дэггүй хөрш |Гол дүрд |Ува Эмч |SBN TV |- | | | | | |- |rowspan=1| | | | | |- |} ==Цол, шан== * 1991 он — [[БНМАУ]]-ын Гавьяат жүжигчин * 2009 он — [[Монгол Улс]]ын [[Ардын Жүжигчин]] ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=165:2012-03-09-05-14-04&catid=49:2012-03-09-03-52-10&Itemid=147 МЯГМАРНАРАН Гомбо] {{DEFAULTSORT:Мягмарнаран, Гомбын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] misocvfodck8bv04lepzoclxessma5i 861593 861592 2026-07-11T10:31:38Z ~2026-39349-23 105860 /* Уран сайхны кино */ 861593 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1946|01|25}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн]] сум | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} (БНМАУ → МУ) | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = жүжиг, УСК, ОАК | дүр_маяг = | танил_үе = 1970-аад он - одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Гавьяат Жүжигчин|МУГЖ]] (1991)<br />[[Ардын Жүжигчин|МУАЖ]] (2009) }} '''Гомбын Мягмарнаран''' (1946 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр |- |1977 |[[Хөх ногооны униар]] |гол дүр |Бархас |- |rowspan=1| 1988 |Мандухай цэцэн хатан |туслах дүр |Цэгц |-rowspan=1 |2012 |Мөнх тэнгэрийн хүчин доор |туслах дүр | |- |rowspan=1| 2016 |Өнөр бүл |Туслах дүр | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- |2015 |Дэггүй хөрш |Гол дүрд |Ува Эмч |SBN TV |- | | | | | |- |rowspan=1| | | | | |- |} ==Цол, шан== * 1991 он — [[БНМАУ]]-ын Гавьяат жүжигчин * 2009 он — [[Монгол Улс]]ын [[Ардын Жүжигчин]] ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=165:2012-03-09-05-14-04&catid=49:2012-03-09-03-52-10&Itemid=147 МЯГМАРНАРАН Гомбо] {{DEFAULTSORT:Мягмарнаран, Гомбын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] 0b6pcz9otg81m81ahifrba9cxo1moom 861594 861593 2026-07-11T10:45:19Z ~2026-39349-23 105860 /* Уран сайхны кино */ 861594 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1946|01|25}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн]] сум | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} (БНМАУ → МУ) | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = жүжиг, УСК, ОАК | дүр_маяг = | танил_үе = 1970-аад он - одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Гавьяат Жүжигчин|МУГЖ]] (1991)<br />[[Ардын Жүжигчин|МУАЖ]] (2009) }} '''Гомбын Мягмарнаран''' (1946 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр |- |1977 |[[Хөх ногооны униар]] |гол дүр |Бархас |- |rowspan=1| 1988 |Мандухай цэцэн хатан |туслах дүр |Цэгц |-rowspan=1 |2012 |Мөнх тэнгэрийн хүчин доор |туслах дүр | |- |rowspan=1| 2016 |Өнөр бүл өнөө цагт |Туслах дүр | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- |2015 |Дэггүй хөрш |Гол дүрд |Ува Эмч |SBN TV |- | | | | | |- |rowspan=1| | | | | |- |} ==Цол, шан== * 1991 он — [[БНМАУ]]-ын Гавьяат жүжигчин * 2009 он — [[Монгол Улс]]ын [[Ардын Жүжигчин]] ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=165:2012-03-09-05-14-04&catid=49:2012-03-09-03-52-10&Itemid=147 МЯГМАРНАРАН Гомбо] {{DEFAULTSORT:Мягмарнаран, Гомбын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] roo6tkrcndjwnc1b1ykc6zizcwn810j 861595 861594 2026-07-11T11:58:52Z ~2026-39349-23 105860 /* Олон ангит кино */ 861595 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1946|01|25}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн]] сум | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} (БНМАУ → МУ) | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = жүжиг, УСК, ОАК | дүр_маяг = | танил_үе = 1970-аад он - одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Гавьяат Жүжигчин|МУГЖ]] (1991)<br />[[Ардын Жүжигчин|МУАЖ]] (2009) }} '''Гомбын Мягмарнаран''' (1946 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр |- |1977 |[[Хөх ногооны униар]] |гол дүр |Бархас |- |rowspan=1| 1988 |Мандухай цэцэн хатан |туслах дүр |Цэгц |-rowspan=1 |2012 |Мөнх тэнгэрийн хүчин доор |туслах дүр | |- |rowspan=1| 2016 |Өнөр бүл өнөө цагт |Туслах дүр | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- |2014 |Гурван найз |Туслах дүрд |Багш |Боловсрол TV |- |2015 |Дэггүй хөрш |Гол дүрд |Ува Эмч |SBN TV |- | | | | | |- |rowspan=1| | | | | |- |} ==Цол, шан== * 1991 он — [[БНМАУ]]-ын Гавьяат жүжигчин * 2009 он — [[Монгол Улс]]ын [[Ардын Жүжигчин]] ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=165:2012-03-09-05-14-04&catid=49:2012-03-09-03-52-10&Itemid=147 МЯГМАРНАРАН Гомбо] {{DEFAULTSORT:Мягмарнаран, Гомбын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] d989qc122p69dx480xnae0vlqkoidsh 0 36120 861573 784294 2026-07-10T23:21:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861573 wikitext text/x-wiki «'''Үл таних эмэгтэй'''» — [[2011 он|2011]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. == Кино бүтсэн тухай == “[[Драмын дөрөв]]” гэдэг нэрээрээ олны танил болсон жүжигчин [[Ганболдын Эрдэнэбилэг|Г.Эрдэнэбилэг]], [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар нар Австрийн алдарт зохиолч [[Стефан Цвейг]]<nowiki/>ийн [[1922 он|1922]] онд хэвлүүлсэн “Letter from an Unknown Woman” буюу "[[Танихгүй эмэгтэйн захидал]]" туужаас сэдэвлэсэн “Yл таних эмэгтэй” уран сайхны кино бүтээжээ. == Кино нээлт == 2011 оны гэгээн хайрын өдрөөр буюу [[2 сарын 14]]-нд нээлтээ хийх энэхүү киноны найруулагчаар жүжигчин Н.Наранбаатар ажиллаж, гол дүрд нь жүжигчин [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Ойнбаярын Долгор|О.Долгор]], Г.Отгонцэцэг нар тоглосон байна. == Киноны дуу == “Yл таних эмэгтэй” нэртэй дууг МУГЖ, дуучин [[Төмөрийн Ариунаа|Т.Ариунаа]] дуулж амилуулж, дүрсжүүлсэн нь хит парадад тэргүүлж байв. Дууны үгийг зохиолч МУСТА Х.Болор-Эрдэнэ, аяыг хөгжмийн зохиолч МУСТА Ц.Байдраг нар бичжээ. == Цахим холбоос == * [https://news.mn/r/554284/ “Танихгүй эмэгтэйн захидал”-аар хийсэн дөрөв дэх кино Монголынх]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20170504063547/http://www.news.mn/r/104706 “Үл таних эмэгтэй”] * [https://gogo.mn/r/84161 Эмэгтэй хүний үл таних, дотоод ертөнцөд тавтай морил] * [https://www.youtube.com/watch?v=uUFqKAKcwwI Чулуунбаатар - Үл таних эмэгтэй киноны дуу] * [https://www.youtube.com/watch?v=Y-d-LKnXR-c Ариунаа- Үл таних эмэгтэй (Үгтэй)] * [https://www.youtube.com/watch?v=SRnJrbsIVSM МУГЖ Ариунаа - Үл таних эмэгтэй ОСТ] * [https://www.youtube.com/watch?v=h3Km7TpWIhM Үл таних эмэгтэй -Т.Ариунаа МУГЖ] [[Ангилал:2011 оны кино]] [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] deuszxvkd4klfgwj71r3lzgev3xan7k 0 38218 861564 837158 2026-07-10T19:22:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861564 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = ХААН Банк | logo =https://www.khanbank.com/assets/logos/khanbank-mn.png | caption = | image = Khan Bank Tower.jpg | image_caption = <small>ХААН Банкны төв оффис ХААН Банк Цамхаг, Монгол Улс, Улаанбаатар хот</small> | type = Хувьцаат компани | foundation = [[1991 он]] | location_city = Улаанбаатар | location_country = Монгол | key_people = Т.Дарьбум (ТУЗ-ийн дарга) <br> Р.Мөнхтуяа (Гүйцэтгэх захирал) | industry = Банк санхүү | services = Иргэдийн банк, Байгууллагын банк, Ипотекийн зээл, Хувийн банк, Кредит карт | revenue = | net_income = {{increase}}₮529.1 тэрбум (2025)<ref name=ХААНБанк2025/> | assets = {{increase}}₮21.9 их наяд (2025)<ref name=ХААНБанк2018/> | owner = Савада Холдингс (40.99%) <br> Таван Богд Трейд ХХК (22.78%) <br> Д.Хулан (13.22%) <br> Эйч Эс Интернэйшнл (8.78%) <br> Олон нийт (14.23%)<ref>{{cite web|url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/shareholders?menu=22|title=ХААН БАНКНЫ ХУВЬЦАА ЭЗЭМШИГЧИД|publisher=khanbank.com|access-date=2025-10-27|archive-date=2025-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615184324/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/shareholders?menu=22|url-status=dead}}</ref> | num_employees = 6,000 | homepage = [http://www.khanbank.com/ khanbank.com] }} ''<small>Энэхүү мэдээлэлд төрийн бус, арилжааны банкны талаар танилцуулав. Монгол Улсын Төв банкны талаарх мэдээллийг Монголбанк хуудсаас үзнэ үү.</small>'' '''ХААН Банк''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] төвтэй үндэсний хэмжээний тэргүүлэгч [[арилжааны банк]] бөгөөд Монгол орны [[Монгол Улсын аймгууд|21 аймагт]] байрлах 548 гаруй салбар, тооцооны төвөөрөө дамжуулан нийт айл өрхийн 82 гаруй хувьд буюу 2.9 сая харилцагчид банк санхүүгийн цогц үйлчилгээ үзүүлж байна<ref>{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/brief-introduction-of-khan-bank?menu=18 |title=ХААН Банкны товч танилцуулга. 2020 |access-date=2020-07-24 |archive-date=2020-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724052337/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/brief-introduction-of-khan-bank?menu=18 |url-status=dead }}</ref>. [[Мэдээллийн технологи]]<nowiki/>йн дэвшилтэт шийдлүүдийг ашиглан ХААН Банк [[Мөнгөний автомат|АТМ]], интернэт банк, мобайл банк болон бусад олон шинэлэг бүтээгдэхүүнүүдийг зах зээлд анхлан нэвтрүүлэн Монгол орон даяар хамгийн өргөн цахим сүлжээг бүрдүүлэн ажиллаж буй бөгөөд үүгээрээ уламжлалт банкны загварыг технологийн дэвшилд суурилсан цахим банк болгон шинэчилсэн юм. Тухайлбал, * '''1,949,154''' гаруй '''Цахим банк хэрэглэгч̥,''' *'''160''' гаруй '''Экспресс банк,''' *'''1,274''' гаруй '''АТМ,''' *'''458''' гаруй '''Киоск машин'''<ref>{{Cite web |url=https://mba.mn/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA/ |title=ХААН Банк, Монголын банкны холбоо |access-date=2020-05-26 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003050710/http://mba.mn/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA/ |url-status=dead }}</ref> *'''70,950''' '''Картаар Үйлчлэгч Байгууллага,''' *'''75,283''' гаруй '''ПОС машин''' 2024 оны жилийн эцсийн байдлаар орон даяар хийгдэж буй интернэт банкны нийт гүйлгээний 74%, мобайл банкны гүйлгээний 97%, АТМ-ийн гүйлгээний 85%, ПОС машины гүйлгээний 43%-ийг ХААН Банк дангаар гүйцэтгэж байна. ХААН Банк 1991 онд Хөдөө аж ахуйн хоршоологчдын банк нэртэйгээр орон даяар салбар нэгжтэй байгуулагдсан цагаасаа хойш 34 дэх жилдээ үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ХААН Банкны найдвартай тогтвортой үйл ажиллагаа, санхүүгийн хүчирхэг үзүүлэлтүүд, шуурхай үйлчилгээ, дэвшилтэт технологид суурилсан цахим банк, улс орон нийгмийн төлөө хийж буй ажлуудыг үнэлэн Монгол Улсын Засгийн газар, Монголын үндэсний худалдаа аж үйлдвэрийн танхимаас “Монгол Улсын ТОП-100 аж ахуйн нэгж”-ийн хоёрдугаарт эрэмбэлээд байна. Мөн олон улсад нэр хүндтэй “The Banker”, “Euromoney", "Global Finance”, “FinanceAsia”, “Global Banking and Finance Review” сэтгүүлүүд “Монгол Улсын шилдэг банк”, “Шилдэг цахим банк”, “Шилдэг иргэдийн банк”-аар тогтмол шалгаруулж буй билээ. Олон улсын томоохон нэр хүндтэй шагналаас гадна Монгол Улсын [[Засгийн газар]], МҮХАҮТ хамтран Монгол Улсын нийгэм, эдийн засагт үнэтэй хувь нэмэр оруулж буй ''[https://www.mongolchamber.mn/a/388 100 шилдэг аж ахуйн нэгж]-''ийг жил бүр шалгаруулдаг бөгөөд ХААН Банк сүүлийн 3 жил дараалан тус жагсаалтын эхний дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгдэж ирсэн<ref>[https://www.mongolchamber.mn/a/388 Монгол Улсын 2019 оны ТОП100 ААН-үүд тодорлоо.] </ref>. Мөн [[Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар]] 2015 оноос хойш ХААН Банкийг ''Нийгмийн даатгалын шилдэг шимтгэл төлөгч, ажил олгогч байгууллага''ар өргөмжилж буй бол Татварын ерөнхий газраас "Хамгийн их татвар төлсөн аж ахуйн нэгж"-ийн эхний 5 байрт тогтмол орж байсан. Тус банк 2024 оны байдлаар нийт 6,000 гаруй хүнийг ажлын байраар хангасан байна<ref>{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/news/khaan-bank-2sh19-ond-khamgiin-olon-khuniig-ajliin-bairaar-khangasan-aan-iin-neg-bolloo |title=ХААН Банк 2019 онд хамгийн олон хүнийг ажлын байраар хангасан аан-ийн нэг боллоо |access-date=2020-07-24 |archive-date=2020-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724023533/https://www.khanbank.com/mn/personal/news/khaan-bank-2sh19-ond-khamgiin-olon-khuniig-ajliin-bairaar-khangasan-aan-iin-neg-bolloo |url-status=dead }}</ref>. ==Түүх== ХААН Банк нь нэг шатлал бүхий улсын банкны тогтолцоо задарсан үе буюу 1991 онд орон даяар салбар нэгжтэйгээр Хөдөө Аж Ахуйн Хоршоологчдын банк нэртэйгээр байгуулагдсан<ref>{{Cite web |url=https://mba.mn/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA/ |title=ХААН Банк, Монголын банкны холбоо |access-date=2020-05-26 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003050710/http://mba.mn/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA/ |url-status=dead }}</ref>. Улмаар улсын банкны хөдөө орон нутаг дахь хөрөнгө, үйл ажиллагааг өөртөө шилжүүлэн авч банк хувьчлагдсан ч бизнесийн үйл ажиллагаа нь төр засгийн хүчтэй нөлөөллөөс ангид байсангүй. Ингэснээр 1999 онд банк ашигт болон үйл ажиллагааны доголдолд орж, Монголбанкны эрх хүлээн авагчид шилжсэн байна. Үүний дараа 2000 онд Дэлхийнбанкны удирдлага дор банкийг эрүүлжүүлэх хөтөлбөрийг боловсруулж, тухайн үеийн Засгийн газраас банкийг өөрийн өмчлөлд авч, нэмэлт дахин хөрөнгөжүүлэх ажлыг хийсэн бөгөөд АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлагийн тусламжтай удирдлагын шинэ баг томилогдон ажиллаж эхэлсэн<ref>{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/brief-introduction-of-khan-bank?menu=18 |title=ХААН Банкны товч танилцуулга. 2020 |access-date=2020-07-24 |archive-date=2020-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724052337/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/brief-introduction-of-khan-bank?menu=18 |url-status=dead }}</ref>. Олон улсын банк, санхүүгийн туршлагатай менежер, ноён Ж.Питер Морроу ХААН Банкны бүтэц, зохион байгуулалт, үйл ажиллагаанд оновчтой менежмент явуулж, санхүүгийн хувьд найдвартай, тогтвортой, үр ашигтай банк болгох, улмаар хувьчлалд бэлтгэх ажлыг амжилттай удирдаж зохион байгуулсны дүнд 2003 онд олон улсын тендер зарлан хувьчилсан билээ. Тухайн үед банкны 100%-ийн хувьцааг Япон улс дахь Савада Холдингс (Sawada Holdings) компани эзэмшиж байсан бөгөөд хожим нь Таван Богд Трейд (Tavan Bogd Trade) ХХК-д нийт хувьцааныхаа 40%-ийг худалдсан.<ref>{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/shareholders?menu=22 |title=ХААН Банкны хувьцаа эзэмшигчид - 2020 |access-date=2020-06-15 |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615184324/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/shareholders?menu=22 |url-status=dead }}</ref> Ингэснээр 2006 онд банк нэрээ өөрчлөн ХААН Банк ХХК болсон түүхтэй ба [https://ikon.mn/n/2tvp 2023 онд нээлттэй хувьцаат компани болсон.] == Үйл ажиллагаа == ХААН Банкны гадаад зах зээл өргөжин [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Герман|ХБНГУ]], [[Япон]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Хятад улс|БНХАУ]] зэрэг орны томоохон банкуудтай харилцаа холбоо тогтоож, олон улсын мөнгөн гуйвуулгын [[Вэстэрн Юнион|Western Union]] сүлжээгээр [[Израил|Израиль]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Герман]], [[Унгар]], [[Ирланд]], [[Их Британи]], [[Япон]], [[Сингапур]], [[Франц]] зэрэг орноос илгээсэн мөнгийг банкныхаа өргөн сүлжээг ашиглан иргэд, аж ахуйн нэгжүүдэд хүргүүлэх ажлыг хэрэгжүүлж буй. ХААН Банк бүтэц, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны цар хүрээний хувьд ийнхүү өргөжихийн зэрэгцээ банкны бизнесийн үйл ажиллагааны цөм болсон зээлийн үйл ажиллагааг богино хугацаанд сэргээж, манай орны жижиг дунд бизнес эрхлэгчид, малчид, газар тариалан эрхлэгчид, өмчийн бүх хэвшилд ажиллагсад, нийгмийн халамж хүртэгсдийн хэрэгцээг олж харан, тэдний мөнгөний урсгалд нь тохирсон зээлийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд бага эрсдэлтэйгээр нийлүүлж эхэлсэн. Ингэснээр хот хөдөөгийн хүн амын амьжиргаа, орон нутгийн эдийн засгийн чадавхийг дээшлүүлэхэд түлхэц болсон. Улмаар банк нь зөв зохион байгуулалт, хяналт бүхий зээлийн багцтай болсноор өндөр үр ашигтай ажиллаж, улс орны эдийн засагт оруулах хувь нэмэр нь нэмэгдсэн билээ. === Цахим бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ === ХААН Банк нь Тогтвортой бизнесийн стратегийн хүрээнд харилцагчдадаа зориулан дэлхийн жишигт нийцсэн шинэ технологи, цахим бүтээгдэхүүн үйлчилгээг хөгжүүлэхийн зэрэгцээ банкны үйлчилгээг тасалдалгүй хүргэхийн тулд техник хангамж, системүүдийн бэлэн байдал, найдвартай ажиллагааг хангахад гол анхаарлаа хандуулан ажиллаж байна. ХААН банк нь бүхий л бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ цахимжуулаад байгаа ба харилцагчид маань салбар нэгжид биечлэн очиж авданг байсан санхүүгийн бүхий л төрлийн үйлчилгээг орон зай, цаг хугацааг үл харгалзан гар утаснаасаа авах боломжтой болсон нь цахим шилжилтийн томоохон жишээ билээ. 2007 онд мобайл банкийг танилцуулсан цагаасаа хойш цахим банкны салбарт тасралтгүй тэргүүлсээр ирсэн. 2024 онд цахим банкны стратегийн хүрээнд харилцагч иргэн болон байгууллагын төлбөр тооцоог холбосон цахим эко системийг үүсгэх зорилгоор иргэдийн төлбөр тооцоонд зориулсан шинэлэг шийдэл болох [https://www.khanbank.com/personal/product/detail/personal-digi-pay-app/ DigiPay цахим хэтэвч,]  жижиг дунд бизнес эрхлэгчдэд зориулсан [https://ikon.mn/n/33ij DigiPos аппликейшн] суурьтай төлбөрийн шийдэл, харилцагчийн санал, хүсэлтийг бодит цагийн горимд сонсох, харилцагчид хугацаа алдалгүй үйлчилгээ үзүүлэх [https://www.khanbank.com/personal/news/intelligence/6591/ Digi chatbot] цахим туслахыг тус тус нэвтрүүлээд байна. Бид 548 биет салбар нэгжээрээ дамжуулан харилцагчдадаа хүрч үйлчлэхийн сацуу Digi Go бүрэн дижитал салбаруудтай болоод байгаа юм. Энэхүү салбар нь хүний оролцоогүй бүрэн цахимжсаны дээр харилцагч биечлэн очиж авдаг бүхий л үйлчилгээг Киоск, ATM, таблет зэрэг тоног төхөөрөмжүүдийн тусламжтайгаар өөртөө үйлчлэн авах боломжтойгоос гадна жижиг дунд бизнес эрхлэгчид хүссэн үйлчилгээгээ авахын зэрэгцээ уулзалтыэ өрөөнд бизнес уулзалтуудаа үнэ төлбөргүй хийх боломжийг [https://news.mn/r/2638125/ Digi Go салбараараа] дамжуулан олгож байна. === Иргэдийн банк === Монгол орны 21 аймаг дахь 548 салбар, тооцооны төвөөрөө дамжуулан ХААН Банк харилцагчдад банк, санхүүгийн бүхий л үйлчилгээг цаг алдалгүй, найдвартай хийж гүйцэтгэх нь ХААН Банкны эрхэм зорилгуудын нэг<ref>{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/mission-statement?menu=16 |title=ХААН Банкны Эрхэм зорилго. Бидний тухай |access-date=2020-06-08 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608231838/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/mission-statement?menu=16 |url-status=dead }}</ref>. ХААН Банк нь банкны үйлчилгээний хүртээмжийг сайжруулах, банк санхүүгийн үйлчилгээг харилцагчдын сэтгэл ханамжид нийцүүлэхийг зорьдог. Одоо харилцагч өөрт ойр байрлах салбартаа очих, эсвэл цахимаар авах, санал, хүсэлтээ тус банк ны Харилцагчдын мэдээллийн төвд хандан өгөх боломжтой. ХААН Банк бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ цогцоор нь шуурхай хүргэх үүднээс 2010 онд Хувийн банк буюу Private banking үйлчилгээг бий болгож, Сигначур гэх сегмент анх нэвтрүүлжээ. Мөн жилийн дараа ХААН Приорити сегмент үүссэн. Энэхүү үйлчилгээнд нэгдсэн харилцагчдад хувийн харилцааны менежерүүд тусгайлан сэтгэлд нийцсэн банкны үйлчилгээг түргэн шуурхай байдлаар хүргэдэг. Түүнчлэн, приорити харилцагчдыг хүндэтгэлийн үйл ажиллагаанд урьж оролцуулан, онцгой урамшуулал, хөнгөлөлт эдлэх эрхийг тогтмол олгож, тусгай Приорити дебит карт болон Платинум кредит картуудыг санал болгодог байна. Харин [https://www.khanbank.com/mn/signature ХААН Сигначур] үйлчилгээ нь завгүй амьдралын хэв маягт тохирсон дебит болон кредит карт, сэтгэлд хүрэх хөнгөлөлт урамшуулал, бизнесийн уулзалт, арга хэмжээг санал болгосон бүтээгдэхүүн аж. Мэргэшсэн харилцааны менежерүүдтэй онлайнаар уулзалт товлож Сигначур салбараар үйлчлүүлэх зэргээр олон улсын банкны салбарын жишгийг даган хөгжиж буй. === Байгууллагын банк === ХААН Банк дотоодын барилга угсралт, худалдаа, шатахууны импорт, уул уурхай, хүнсний үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн байгууллагууд, хувийн хэвшил болон аж ахуйн нэгжүүдэд санхүүгийн цогц үйлчилгээ үзүүлдэг. Үүнд, харилцах болон хадгаламжийн данс, бизнесийн, цахим банк болон картын, гадаад төлбөр тооцооны, зээлийн болон худалдааны санхүүжилтийн үйлчилгээ багтдаг байна. Байгууллага бүр тусгайлсан харилцааны менежертэйгээ харилцаж, үйл ажиллагаандаа тохирсон олон төрлийн зээлийн бүтээгдэхүүнээс сонголтоо хийдэг. Цахим шилжилтийн эринтэй хөл нийлүүлэн байгууллагад зориулсан цахим үйлчилгээний систем болох интернэт банк, Corporate gateway үйлчилгээнүүдийг илүү хүртээмжтэй, найдвартай хүргэн ажиллаж байна. Харилцагч байгууллагууддаа зориулан ханшийн таатай нөхцөлөөр гүйлгээний лимитийн дагуу валют арилжааны хэлцлийг интернэт банкаар хийх боломжийг бүрдүүлж өглөө. Тайлант онд тогтвортой хөгжлийн бодлого, зорилтын хүрээнд Монгол Улсын “Ногоон таксономи”-д тусгасны дагуу сэргээгдэх эрчим хүч, эрчим хүчний хэмнэлт, ногоон барилга болон бусад ангиллын томоохон төслүүдэд 142.8 тэрбум төгрөгийн ногоон санхүүжилт олгосон. Байгууллагын банкны үйлчилгээ 2024 онд байгууллагын банкны харилцагчдад олгосон корпорэйт зээлийн 51.2 хувийг сэргээгдэх эрчим хүч, барилга угсралт, үйлдвэрлэл, бөөний худалдаа, үйлчилгээ зэрэг эдийн засгийн голлох салбаруудад олгосон ногоон зээл эзэлж байна. <ref>{{Cite web |last=ХААН Банк жилийн тайлан 2024 |date=2025-10-27 |title=ХААН Банк жилийн тайлан 2024 |url=https://www.khanbank.com/uploaded/documents/2025/Apr/20250424091401026387-Khan_Bank_jiliin_tailan_2024.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424040218/https://www.khanbank.com/uploaded/documents/2025/Apr/20250424091401026387-Khan_Bank_jiliin_tailan_2024.pdf |access-date=https://www.khanbank.com/uploaded/documents/2025/Apr/20250424091401026387-Khan_Bank_jiliin_tailan_2024.pdf |website=Khan Bank |archive-date=2025-04-24 }}</ref> === ХААН Бизнес === Санхүүгийн цогц үйлчилгээ, шилдэг бүтээгдэхүүнээр бизнесүүдэд хөшүүрэг болж, үр шимтэй өсөлтийг хамтдаа бүтээхийг ХААН Банк уриалж ажилладаг. Энэ ч үүднээс жижиг дунд бизнес эрхлэгч харилцагч нартаа санхүүгийн цогц үйлчилгээ санал болгохоос гадна цаашид өсөж дэвжих, дараагийн шатанд гарахад нь дэмжлэг үзүүлэх үүднээс зөвлөх үйлчилгээ болон мэргэжлийн сургалт мэдээллээр тасралтгүй ханган ажилладаг. Үүний хүрээнд ХААН Бизнес нь жижиг, дунд бизнесүүдийг бодитоор дэмжин, цар хүрээг нь тэлж, хөгжлийн шинэ шатанд хүргэх зорилготой ба хамтын оффис буюу инкубатор төв<ref>[https://montsame.mn/mn/read/183899 ХААН Банкны Жижиг дунд бизнес эрхлэгчдийг дэмжих төв үүдээ нээлээ.] 2019.03.22{{Webarchiv|url=https://www.caak.mn/view/8278343/ |wayback=20200604104622 |text=/ |archiv-bot=2026-07-10 19:22:48 InternetArchiveBot }}</ref>, бизнесийн зөвлөх үйлчилгээ, сургалт, тусгай арга хэмжээ, бүх төрлийн зээлийн бүтээгдэхүүн зэрэг цогц үйлчилгээг үзүүлдэг. Энэ хүрээнд [[Европын Холбоо|Европын холбоо,]] Монголын менежментийн зөвлөхүүдийн институт, [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банктай]] хамтран B2B уулзалт, хэлэлцүүлгийг жил бүр зохион байгуулдаг байна<ref>[https://news.zindaa.mn/3bka Т.Хулан: Зөвлөх үйлчилгээ авсан компаниудын борлуулалт 25 хувиар, бүтээмж 40 хувиар өссөн]</ref>. Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн дотоодын чадварлаг бизнесийн зөвлөхүүд энэхүү арга хэмжээгээр үнэ төлбөргүй зөвлөгөө өгч, салбарын мэргэжилтнүүд онцлох трэнд, удирдлагын төлөвлөлт зэрэг амин чухал сэдвүүдээр ярилцдаг аж. ХААН Банк нь бизнес эрхлэгчдийг дэмжих зорилгоор 2006 онд Инкубатор төвийг санаачлан байгуулж байсан бөгөөд 2018 оноос Жижиг дунд бизнесийг дэмжих төв болгон өргөжүүлсэн<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/183899 ХААН Банкны Жижиг дунд бизнес эрхлэгчдийг дэмжих төв үүдээ нээлээ]</ref>. 2024 онд жижиг дунд бизнесийн банк нь Монгол орны өнцөг булан бүрд үйл ажиллагаагаа явуулж буй бизнес эрхлэгч нартаа банк санхүүгийн үйлчилгээ болон бусад дэмжих хөтөлбөрийн хүртээмжтэй байдлыг хангах зорилгоор Улаанбаатар хотод шинээр 7 “Бизнес төв”, орон нутагт 22 “Бизнес төв”-ийг ашиглалтад оруулснаар өдгөө Улаанбаатар хотод нийт 18, орон нутагт 24 “Бизнес төв” харилцагчдад үйлчилж байна. == ХААН Банк Сан == [[Файл:Тогтвортой хөгжлийн тодорхойлолт.png|thumb|307x307px|ХААН Банк Тогтвортой хөгжлийн загварыг дараах байдлаар тодорхойлон ажиллаж байна.]] ХААН Банк боловсрол, соёл урлаг, орон нутгийн хөгжилд хувь нэмрээ оруулж, байгаль орчны хамгаалал, нийгмийн эмзэг бүлгийг дэмжих, ядуурлыг бууруулах зэрэг чиглэлийн төсөл, хөтөлбөрийг нэгтгэж, системтэйгээр зохион байгуулах зорилгоор хувийн хэвшлүүдээс анхлан дэргэдээ 2007 онд ХААН Банк Санг<ref>{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/corporate-social-responsibility-csr?menu=20 |title=ХААН Банк Сан. Компанийн нийгмийн хариуцлага |access-date=2020-06-14 |archive-date=2022-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005122848/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/corporate-social-responsibility-csr?menu=20 |url-status=dead }}</ref> байгуулсан. ХААН Банк сан нь Банкны тогтвортой хөгжлийн бодлогын үндсэн чиглэлийн нэг хэсэг бөгөөд Тогтвортой нийгмийн хөрөнгө оруулалт гэсэн чиглэлд багтаж, нийгмийн хариуцлагын ажлуудыг хэрэгжүүлдэг нэгж юм. ХААН Банк сан нийгмийн хариуцлагын ажлуудаа тодорхой стратеги, төлөвлөгөөний дагуу үр дүнтэй хэрэгжүүлэх үүднээс доорх 7 чиглэлд бодлого чиглэлээ хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. Үүнд: * Хүүхэд залуусын боловсролыг дэмжих * Нийгмийн эмзэг бүлгийг дэмжих * Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилгод хувь нэмрээ оруулах * Олон нийтийн эрүүл мэндийг хамгаалах * Орон нутгийн хөгжлийг дэмжих * Байгаль орчноо хамгаалах * Соёл урлагийг дэмжих 2024 оны байдлаар нийт 523 орчим төсөл, хөтөлбөрийг 16.2 тэрбум төгрөгөөр санхүүжүүлжээ.<ref>{{Cite web |title=Тогтвортой хөгжлийн тайлан - 2024. ХААН Банк |url=https://www.khanbank.com/uploaded/documents/2025/May/20250502175148132737-togtvortoi_hugjliin_tailan_2024.pdf |url-status=dead |archive-url=https://www.khanbank.com/uploaded/documents/2025/May/20250502175148132737-togtvortoi_hugjliin_tailan_2024.pdf |archive-date=2025/10/27 |access-date=2025/10/27}}</ref> === Компанийн нийгмийн хариуцлага === ХААН Банк [[Компанийн нийгмийн хариуцлага|компанийн нийгмийн хариуцлагыг]] хэрэгжүүлэх зорилтын хүрээнд үндэсний хэмжээнд томоохон төслүүдийг тогтвортой хэрэгжүүлж ирсэн. Эрүүл мэндийн "Хавдрын эсрэг үндэсний аян"<ref>[https://ikon.mn/n/1scb “Хавдрын эсрэг үндэсний аян”-ыг 10 дахь жилдээ хэрэгжүүлнэ.]</ref>-ыг [https://web.archive.org/web/20200609192833/http://www.cancer-center.gov.mn/ Хавдар судлалын үндэсний төв]-ийн эмч, мэргэжилтнүүдтэй хамтран 2012 оноос хойш жил бүр зохион байгуулж байна<ref>[https://ikon.mn/n/1pve ХААН Банк нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч Азийн шилдэг байгууллагаар тодорлоо] Archive 2019.11.17</ref>. Өнгөрсөн хугацаанд нийт 150,000 гаруй хүнийг хавдрын урьдчилан сэргийлэх үзлэгт хамруулж, 667 тохиолдлыг илрүүлэн, 540 гаруй яаралтай мэс ажилбар гүйцэтгэжээ. Харин "Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян"<ref>[http://unuudur.mn/%D1%86%D1%83%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B8%D1%85%D1%81%D1%8D%D0%BB%D1%82%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3-%D0%B0%D1%8F%D0%BD-2019-%D1%83%D0%B2%D1%81-%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%81-%D1%8D%D1%85%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D1%8D%D1%8D/ “Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян-2019” Увс аймгаас эхэллээ.] </ref>-нд ХААН Банк Сангаас гадна [http://www.shastinhospital.mn/home П.Н.Шастины нэрэмжит улсын III эмнэлэг]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} хамтарч, хүрээнд мэргэжлийн эмч нар хөдөө сумдад очиж үнэ төлбөргүй оношилгоо хийж̤ энэ өвчнөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар мэдлэг мэдээлэл өгдөг. ХААН Банк Сангаас мөн НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн дөрөв дэх зорилт болох Чанартай боловсролыг дэмжих зорилгын хүрээнд 2007 оноос хойш ХААН Банкны нэрэмжит шинэ оюутны тэтгэлэгт хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, оюутан залуусын боловсролд хөрөнгө оруулалт хийж байна. Өнгөрсөн хугацаанд нийт 2,260 оюутны сургалтын төлбөрийн тодорхой хувийг хөнгөлжээ.<ref>{{Cite web |title=ХААН Банк 100 оюутанд тэтгэлэг олгоно. 2024 |url=https://www.khanbank.com/personal/news/intelligence/6579/?fbclid=IwY2xjawNrzEdleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFEWFQ0MUZOc0V5Z09PbmV0AR53giRy2NtQMVpRIlyJbl-qCpjFep1GfMbvqKfpwgVjkcyNg3HEwDNh6LMuVQ_aem_NTCLYaLxEw-EfHuWYw12mg |url-status=dead |archive-url=https://www.khanbank.com/personal/news/intelligence/6579/?fbclid=IwY2xjawNrzEdleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFEWFQ0MUZOc0V5Z09PbmV0AR53giRy2NtQMVpRIlyJbl-qCpjFep1GfMbvqKfpwgVjkcyNg3HEwDNh6LMuVQ_aem_NTCLYaLxEw-EfHuWYw12mg |archive-date=2025-10-27 |access-date=2025-10-27}}</ref> === Тогтвортой хөгжил === “Хүмүүсийн амьдралыг бодитой өөрчилж, нийгмийн сайн сайханд хувь нэмрээ оруулна” гэх эрхэм зорилгынхоо дагуу ХААН Банк Сан банкны хэмжээнд тогтвортой хөгжил болон нийгмийн хариуцлагын бодлогуудыг авч хэрэгжүүлдэг. ХААН Банк компанийн нийгмийн хариуцлагын хүрээнд 2016 оноос эхлэн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] (НҮБ)-аас тодорхойлсон [http://sdg.1212.mn/Home/Index Тогтвортой хөгжил-2030] хөтөлбөрийн 17 зорилгыг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлсэн. Улмаар хоёр жилийн дараа [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын Даян дэлхийн гэрээнд нэгдэж, [[Тогтвортой хөгжлийн зорилтууд|Тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг]] банкны үйл ажиллагааны үе шат бүхэнд шингээж, хэрэгжүүлэхээр олон улсын туршлагыг судалж буй. Ингэхдээ, Тогтвортой санхүүжилт, Тогтвортой үйл ажиллагаа, Тогтвортой нийгмийн хөрөнгө оруулалт, Тогтвортой хамтын ажиллагаа зэрэг үндсэн чиглэлүүд барьж хөрөнгө оруулалтаа жил бүр нэмэгдүүлж<ref>{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/togtwortoi-khugjliin-jiliin-tailan?menu=304 |title=Тогтвортой хөгжлийн жилийн тайлан |access-date=2020-06-09 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609013433/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/togtwortoi-khugjliin-jiliin-tailan?menu=304 |url-status=dead }}</ref> байна. Түүнчлэн өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа ногоон ажлын байрны зарчмыг баримтлах, эко бизнес, ногоон санхүүжилтийг дэмжих болон хүний эрхийг дээдлэн урт хугацаанд тогтвортой ажиллах зэрэг эрхэм зорилгуудыг өмнөө тавин хэрэгжүүлж эхэлсэн. ХААН Банк 2019 онд дотооддоо мөрдөн ажиллах анхны “Тогтвортой хөгжлийн бодлого”-ыг батлан хэрэгжүүлсэн явдал билээ.<ref>{{Cite web |url=https://kbknew.khanbank.com/files/156b7d99-ee07-4017-9408-415b34c4a219/%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BB%20%D0%B1%D0%B0%20%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%83%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%20-%202019.pdf |title=Тогтвортой хөгжлийн тайлан - 2019. Хуудас-10, ХААН Банк |access-date=2020-07-24 |archive-date=2020-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724014158/https://kbknew.khanbank.com/files/156b7d99-ee07-4017-9408-415b34c4a219/%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BB%20%D0%B1%D0%B0%20%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%83%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%20-%202019.pdf |url-status=dead }}</ref> ХААН Банк Сан Тогтвортой санхүүжилт (ТоС)-ийн хүрээнд байгаль орчин, нийгэмд ээлтэй бизнесийг дэмжих, “ногоон” тодотголтой бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг харилцагчдадаа санал болгох замаар тэдний хариуцлагатай үйл ажиллагаа, хэрэглээний тухай мэдлэг ойлголтыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажлыг хийж гүйцэтгэдэг. == Гишүүнчлэл == * [https://www.mongolchamber.mn/ Монголын үндэсний худалдаа аж үйлдвэрийн танхим] * [https://web.archive.org/web/20200321092101/http://bcmongolia.org/mn/ Монголын бизнесийн зөвлөл] * [https://www.ubchamber.mn/ Улаанбаатар худалдааны танхим] * [http://www.amcham.mn/ Америкийн худалдааны танхим] * [https://www.eurochamber.mn/ Европийн худалдааны танхим] * [https://mba.mn/ Монголын банкны холбоо]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын банк]] [[Ангилал:Улаанбаатарын зээлийн байгууллага]] [[Ангилал:1991 онд байгуулагдсан]] d05mnju1m5053a7o5vhrsaxykmtps3l 0 38355 861557 858468 2026-07-10T18:21:50Z Enkhsaihan2005 64429 861557 wikitext text/x-wiki {{Short description|Атлантын далай дахь Испанийн арлууд}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Канарын арлууд | official_name = | anthem = "[[Канарын дуулал]]" | native_name = {{native name|es|Islas Canarias}} | settlement_type = [[Испани]]йн [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]] | imagesize = 275px | image_caption = I | image_flag = Flag of the Canary Islands.svg | flag_size = 120px | flag_link = Канарын арлуудын далбаа | image_shield = Coat of Arms of the Canary Islands.svg | shield_size = 105px | shield_link = Канарын арлуудын сүлд | image_map = Islas Canarias (real location) in Spain.svg | mapsize = | map_caption = Испани дахь Канарын арлуудын (улаан) байршил | coordinates = {{Coord|region:ES-CN_type:isle|format=dms|display=title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{Flag|Испани}} | largest_city = [[Лас Пальмас|Лас Пальмас де Гран Канариа]] | capital = [[Санта Круз де Тенерифе]] (гүйцэтгэх, хууль тогтоох) ба [[Лас Пальмас|Лас Пальмас де Гран Канариа]] (гүйцэтгэх, шүүх) | leader_title1 = [[Канарын арлуудын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Фернандо Клавихо Батлье]] | area_km2 = 7445.58<ref name="area">{{cite web|url=https://centrodedescargas.cnig.es/CentroDescargas/catalogo.do?Serie=NGMEN|title=Nomenclátor Geográfico de Municipios y Entidades de Población|trans-title=Хотын захиргаа болон хүн амын нэгжүүдийн газарзүйн нэршил|publisher=Газарзүйн Мэдээллийн Үндэсний Төв (CNIG)|language=es}}</ref> | area_rank = 13 | population_estimate = 2,272,734<ref name=population2025>{{cite web |title=Población residente por fecha, sexo, grupo de edad y lugar de nacimiento (España/extranjero) |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=59588 |website=Instituto Nacional de Estadística (INE) |access-date=2026-06-09}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 7 | population_density_km2 = 305 | population_density_sq_mi = | demonym = [[Канарчууд]]<br />{{lang|es|canario/-a}} ([[Испани хэл|Испани]]) | GDP_nominal = €58.145 тэрбум<ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-06-09|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_per_capita = €25,751 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | timezone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset = ±00:00{{!}}UTC | timezone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code = | iso_code = {{hlist|IC|[[ISO 3166-2:ES|ES-CN]]}} | blank_name_sec1 = Хамгийн их хүн амтай арал | blank_info_sec1 = [[Тенерифе]]<ref name="BOE_pop_2019">{{cite web |url=https://www.boe.es/eli/es/rd/2019/12/20/743 |title=Real Decreto 743/2019, de 20 de diciembre, por el que se declaran oficiales las cifras de población resultantes de la revisión del Padrón municipal referidas al 1 de enero de 2019. |website=[[Boletín Oficial del Estado|BOE]] |date=2019-12-27 |pages=141278–141281 |language=es |access-date=2026-06-09 |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220111850/https://www.boe.es/eli/es/rd/2019/12/20/743 |url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = [[Өөртөө засах тухай хууль]] | blank3_info_sec1 = 2018 оны 11 сарын 7 | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank1_info_sec2 = 15 (350-иас) | blank2_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank2_info_sec2 = 14 (265-аас) | blank3_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank3_info_sec2 = | website = {{URL|https://www.gobiernodecanarias.org/principal/}} |ethnic_groups_year=2026 |ethnic_groups=76% [[Испаничууд]] * 24% [[Испани руу цагаачлал|гадаад]]|ethnic_groups_ref=<ref>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=59588&L=0 |title=Población residente por fecha, sexo, grupo de edad y lugar de nacimiento (España/extranjero) |author=Instituto Nacional de Estadística |date=2025-10-01 |website=Instituto Nacional de Estadística |access-date=2026-06-09}}</ref> |population_density_rank=3-т |elevation_max_rank=1-р байр |GDP_nominal_rank= |GDP_nominal_per_capita_rank= |drives_on=Баруун |date_format=[[Огноо|ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ]] |HDI_year=2023 |HDI=0.884 |HDI_rank=15-д |nickname={{Lang|es|Las Islas Afortunadas}} (Азтай арлууд) |official_languages=[[Канарын Испани хэл|Испани хэл]] |official_languages_type=[[Албан ёсны хэл]] |capital_type=[[Нийслэл]] |religion={{unbulleted list |76.6% [[Ромын Католик]] |8.1% [[Атеизм|атеист]] |6.3% [[Агностицизм|агностик]] |5.8% [[Шашингүйн байдал|шашин шүтлэггүй]] |2.8% [[Канарын арлууд дахь шашин|бусад]]}} |elevation_max_m=3,715 |elevation_max_ft=12,188 |legislature=[[Канарын арлуудын парламент]] |judiciary=[[Канарын Дээд Шүүх|Канарын Арлуудын Дээд Шүүх]] |HDI_ref=<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2025-01-28}}</ref> |HDI_rank_link= |religion_year=2019|religion_ref=<ref name=CIS2019CyL>{{Cite web|url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/3260_3279/3263/Marginales/es3263mar_CyL.pdf |author=''Centro de Investigaciones Sociológicas'' (Centre for Sociological Research)|title=Macrobarómetro de octubre 2019, Banco de datos - Document 'Población con derecho a voto en elecciones generales y residente en España, Castilla y León (aut.) |date=2019|page=24 |access-date=2026-06-09 |language=es}}</ref> |footnotes=}} '''Канар''', '''Канарын арлууд''' ({{lang-es|Islas Canarias}} [{{IPA|ˈislas kaˈnaɾjas}}]) — [[Испани]] улсын 2.1 сая хүн оршин суудаг [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]]. [[Санта Круз де Тенерифе]], [[Лас Пальмас|Лас Пальмас де Гран Канариа]] гэсэн хоёр засаг захиргааны төвтэй. Канарын арлуудыг газар зүйн үүднээс авч үзвэл [[Африк]] [[тив]]д ордог бол улс төрийн газар зүйн хувьд Испани улсад харьяалагдах (тиймээс [[Европын Холбоо]]нд) бөгөөд суурьшил бүхий найман арал, эзэнгүй нэлээд хэдэн арлаас<ref>Brigitte Kramer: [https://www.sueddeutsche.de/reise/la-graciosa-kanarische-inseln-spanien-1.4708179 sueddeutsche.de: ''Die vergessene Insel'']</ref> бүрдэх [[арлын бүлэг]] юм. Эдгээр арлын бүлэг нь [[Атлантын далай|Төв Атлантын далайн]] зүүн талд, [[Марокко]]гийн эргээс ойролцоогоор 100-аас 500 хүртэл километрийн зайтай оршдог. Энэхүү өөртөө засах нийгэмлэг нь канарын бүх арлуудыг өөртөө багтаах бөгөөд [[Испани]]йн арван долоон [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийн]] нэг юм. == Газар зүй == Канарын арлууд нь Атлантын далайн газар зүйн бүсэд орших ба энэ бүсийг ''Макаронеси'' хэмээн нэрлэдэг. Үүнд гэхдээ [[Кабо-Верде]], [[Азорын арлууд]], [[Мадейра (арлын бүлэг)|Мадейра олтриг]] болон эзэнгүй арал болох [[Селважеш арал|Селважешийг]] мөн оруулдаг. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Санта Круз де Тенерифе]] 35м (1981–2010) | collapsed = | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 21.0 | Feb high C = 21.2 | Mar high C = 22.1 | Apr high C = 22.7 | May high C = 24.1 | Jun high C = 26.2 | Jul high C = 28.7 | Aug high C = 29.0 | Sep high C = 28.1 | Oct high C = 26.3 | Nov high C = 24.1 | Dec high C = 22.1 | year high C = 24.6 | Jan mean C = 18.2 | Feb mean C = 18.3 | Mar mean C = 19.0 | Apr mean C = 19.7 | May mean C = 21.0 | Jun mean C = 22.9 | Jul mean C = 25.0 | Aug mean C = 25.5 | Sep mean C = 24.9 | Oct mean C = 23.4 | Nov mean C = 21.3 | Dec mean C = 19.4 | year mean C = 21.5 | Jan low C = 15.4 | Feb low C = 15.3 | Mar low C = 15.9 | Apr low C = 16.5 | May low C = 17.8 | Jun low C = 19.5 | Jul low C = 21.2 | Aug low C = 21.9 | Sep low C = 21.7 | Oct low C = 20.3 | Nov low C = 18.4 | Dec low C = 16.6 | year low C = 18.4 | Jan rain mm = 31.5 | Feb rain mm = 35.4 | Mar rain mm = 37.8 | Apr rain mm = 11.6 | May rain mm = 3.6 | Jun rain mm = 0.9 | Jul rain mm = 0.1 | Aug rain mm = 2.0 | Sep rain mm = 6.8 | Oct rain mm = 18.7 | Nov rain mm = 34.1 | Dec rain mm = 43.2 | Jan rain days = 8.0 | Feb rain days = 7.2 | Mar rain days = 6.9 | Apr rain days = 5.5 | May rain days = 2.9 | Jun rain days = 0.9 | Jul rain days = 0.2 | Aug rain days = 0.8 | Sep rain days = 2.7 | Oct rain days = 6.1 | Nov rain days = 8.8 | Dec rain days = 9.4 | unit rain days = 1.0 мм | Jan sun = 178 | Feb sun = 186 | Mar sun = 221 | Apr sun = 237 | May sun = 282 | Jun sun = 306 | Jul sun = 337 | Aug sun = 319 | Sep sun = 253 | Oct sun = 222 | Nov sun = 178 | Dec sun = 168 | source 1 = [[Улсын Цаг Уурын Агентлаг]]<ref>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/conocermas/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |title=Valores Climatológicos Normales. Santa Cruz De Tenerife |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118081428/http://www.aemet.es/en/conocermas/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |archive-date=2012-11-18 }}</ref> | date = 2012}} == Зургийн цомог == <gallery widths="290px" heights="130px"> Map of the Canary Islands.svg|<center>Газрын зураг</center> Orotavatal.jpg|<center>[[Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]</center> Eidechse von Gomera 2.jpg|<center>Жижиг Канарын гүрвэл</center> Physeter macrocephalus jumping.jpg|<center>Үсэрч буй [[Кашалот|толгой халим]]</center> C canariensis R Hutterer.JPG|<center>Канарын шөвгөр хошуут оготно</center> Serinus canaria -Parque Rural del Nublo, Gran Canaria, Spain -male-8a.jpg|<center>[[Канар бужирга]]</center> </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Canary Islands|Канарын арлууд}} {{Wiktionary}} * [https://www.gobiernodecanarias.org/ ''Gobierno de Canarias.''] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Атлантын далайн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Африкийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Испанийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Канарын арлууд| ]] gom6krt2pxgfezqt98ms5rdcrqcby6b 0 39646 861558 607976 2026-07-10T18:24:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861558 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Умард Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Тырговиште]] |- | Газар нутаг: || 2.716 км² |- | Хүн ам: | 112.474 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 41,4 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG334 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Targovishte in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Тырго́виште аймаг''' (Област Търговище) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 118,786 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#B0E0E6;" | Хот ! style="background:#B0E0E6;" | Хүн ам<br /><small>(2017-12-31)</small> |- | [[Тырговиште]] | style="text-align:right;" |35.446 |- | [[Попово]] | style="text-align:right;" |14.218 |- | [[Омуртаг]] | style="text-align:right;" |7.138 |- | [[Опака]] | style="text-align:right;" |2.512 |- | [[Антоново]] | style="text-align:right;" |1.432 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Targovishte Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20100202024714/http://www.tg.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Тырговиште аймаг| ]] buvborcz2ayfe764b2qtv9p975l7u8k 0 45938 861550 773964 2026-07-10T16:45:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861550 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Себастьян Юнг |уугуул нэр = Себастьян Александр Юнг<ref>{{cite web|title=FIFA U-20 World Cup Egypt 2009 – List of Players|url=http://www.fifadata.com/document/FWYC/2009/PDF/FWYC_2009_SquadLists.pdf|publisher=Fédération Internationale de Football Association (FIFA)|format=PDF|page=8|accessdate=26 July 2013|archive-date=16 Аравдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016194309/http://www.fifadata.com/document/FWYC/2009/pdf/FWYC_2009_SquadLists.pdf|url-status=dead}}</ref> |зураг = Sebastian Jung im Eintracht Frankfurt Museum 2010.JPG |хэмжээ = 250px |тайлбар = Себастьян Юнг 2010 онд |мэндэлсэн огноо = 1990 оны 6 сарын 22 |мэндэлсэн газар = [[Баруун]], [[Кёнигштайн Таунус]] |иргэншил = {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]] |өндөр = 179 |жин = 68 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|баруун хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Вольфсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Вольфсбург]] |дугаар = 24 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1994—1998|{{Далбаа Герман|20px}} Кёнигштайн| |1998—2008|{{Далбаа Герман|20px}} [[Айнтрахт Франкфурт]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2008—2009|{{Далбаа Герман|20px}} Айнтрахт Франкфурт II|23 (1) |2009—2014|{{Далбаа Герман|20px}} [[Айнтрахт Франкфурт]]|148 (4) |2014—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Вольфсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Вольфсбург]]|7 (0)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2007—2009|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (19-)|4 (0) |2010—2013|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (21-)|19 (0) |2014—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Германы хөлбөмбөгийн шигшээ|Герман]]|1 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 10 сарын 5 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 5 сарын 13 }} '''Себастьян Александр Юнг''' ({{lang-de|Sebastian Alexander Jung}}; [[1990]] оны [[6 сарын 22|зургаадугаар сарын 22-нд]] [[Кёнигштайн Таунус]] [[хот]]од төрсөн) — Германы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Вольфсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Вольфсбургт]]» [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == Юнг [[Германы хөлбөмбөгийн лиг|Бундеслигийн]] анхны гараагаа «[[Айнтрахт Франкфурт|Айнтрахт Франкфуртын]]» өмнөөс 2009 оны гуравдугаар сарын 8-нд «[[Арминиа Билефельд|Арминиа Билефельдийн]]» эсрэг (0:0) [[Патрик Окс]]ыг сэлгэн хийж байв.<ref>{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/spieltag/spielpaarungsbericht/object/863616|title=Zwölftes Remis der Arminia|work=kicker.de|date=8 March 2009|accessdate=8 March 2009}}</ref> [[2014]] оны [[5 сарын 22|тавдугаар сарын 22-нд]] «[[Вольфсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Вольфсбург]]» багт [[2018]] он хүртэл 4 сая еврогийн цалинтай гэрээлэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2013/jung-wechselt-nach-wolfsburg---vfl-wolfsburg.php |title=Jung wechselt nach Wolfsburg |access-date=2014-10-06 |archive-date=2014-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522141629/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2013/jung-wechselt-nach-wolfsburg---vfl-wolfsburg.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Der Jung-Schock|trans_title=The Jung-shock|language=German|date=22 May 2014|accessdate=4 August 2014|publisher=bild.de|url=http://www.bild.de/sport/fussball/eintracht-frankfurt/der-jung-schock-36076868.bild.html}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://int.soccerway.com/players/sebastian-jung/63400/ Профайл - ''Soccerway.com''] {{ref-en}} * [http://www.transfermarkt.de/de/spieler/49730/sebastian-jung/profil.html Профайл - ''Transfermarkt.de''] {{ref-de}} * {{Fussballdaten|jungsebastian|Себастьян Юнг}} * [https://web.archive.org/web/20201027092035/http://www.eintracht-archiv.de/jung.html Профайл - ''Eintracht-archiv.de''] {{ref-de}} {{Germany-footy-bio-stub}} {{Вольфсбург багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Айнтрахт Франкфурт багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вольфсбург багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] jz0akk6ajmptlnbegme0us2zpsvtpyt 0 54765 861553 831737 2026-07-10T18:04:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861553 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс титан}} '''Титан''' нь '''Ti''' [[химийн тэмдэг]], 22 [[атомын дугаар]] бүхий [[химийн элемент]]. Мөнгөлөг гялтгар, [[нягт]] багатай ба маш бөх бат [[шилжилтийн металл]]. [[Далайн ус]], [[хаан дарс]] болон [[хлор]]ын [[зэврэлт]]эд маш тэсвэртэй. [[Файл:Titanzylinder.jpg|thumb|left|Цэвэр титан]] == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Titanium|Титан}} * [https://web.archive.org/web/20210213032023/http://daten.didaktikchemie.uni-bayreuth.de/umat/titan/titan.htm Titan – Herstellung und Anwendung (mit Abbildungen)] Uni-Bayreuth (abgerufen am 19. Februar 2010) * [https://web.archive.org/web/20160327030545/http://chemie-master.de/pse/pse.php?modul=Ti Periodensystem für den Schulgebrauch] (zahlreiche Illustrationen) == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Кубын талст систем]] [[Ангилал:4-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Гексагональ талст систем]] [[Ангилал:Металл бэлдэц]] [[Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент]] [[Ангилал:Хагас дамжуулагч электроникийн бэлдэц]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрдэс]] 3nvse7psrb63j9yv6ds2gt3ki38mzv7 0 66293 861575 708704 2026-07-11T03:16:02Z Мөнхболд1111 102837 /* */ 861575 wikitext text/x-wiki '''Гансүхын Даваабаатар''' нь [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Баянцогт сум|Баянцогт]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын харцага цолтой бөх. ==''Барилдааны амжилт''== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== '''1. Шөвгөрсөн амжилт''' {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2008 |АХ-ын 87 жилийн ойн наадмын тавын даваанд улсын начин Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, улсын заан Д.Рагчаагаар зургаа даван шөвгөрч " Монгол улсын харцага " цол хүртсэн. !512 |} '''2. Дөрөв давсан амжилт''' {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2009 |АХ-ын 88 жилийн ойн баяр наадамд цэргийн арслан А.Бямбажаваар дөрөв давж тавын даваанд улсын начин Д.Батболдод өвдөг шороодсон !512 |- !2011 |АХ-ын 90 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Го.Отгонбаатараар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн арслан Ш.Жаргалсайханд өвдөг шороодсон. !1024 |- !2016 |АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Оршихоор дөрөв давж тавын даваанд аймгийн арслан Б.Баатарцолд өвдөг шороодсон. !1024 |- !2017 |АХ-ын 96 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн арслан Б.Бат-Эрдэнэд өвдөг шороодсон. !512 |- !2018 |АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Ө.Сүхбатаар дөрөв давж тавын даваанд улсын аварга С.Мөнхбатад өвдөг шороодсон. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2006 |Төв аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Төгөлдөрөөр найм даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. !256 |- !2009 |Баянхонгор аймгийн баяр наадамд улсын харцага Д.Батболдоор найм даван түрүүлсэн. !256 |- !2011 |Дархан-Уул аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Н.Батсуурьт өвдөг шороодон үзүүрлэсэн. !256 |- !2013 |Төв аймгийн баяр наадамд улсын заан Б.Батмөнхөд өвдөг шороодон үзүүрлэсэн. !256 |- !2011 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрсөн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Даваабаатар, Өлзийбатын}} [[Ангилал:Улсын харцага]] 9felxjblkv7bqmzzvq6xa0dfj4j226z 861576 861575 2026-07-11T03:25:28Z Мөнхболд1111 102837 Мөнхболд1111 moved page [[Өлзийбатын Даваабаатар]] to [[Гансүхын Даваабаатар]] 861575 wikitext text/x-wiki '''Гансүхын Даваабаатар''' нь [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Баянцогт сум|Баянцогт]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын харцага цолтой бөх. ==''Барилдааны амжилт''== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== '''1. Шөвгөрсөн амжилт''' {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2008 |АХ-ын 87 жилийн ойн наадмын тавын даваанд улсын начин Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, улсын заан Д.Рагчаагаар зургаа даван шөвгөрч " Монгол улсын харцага " цол хүртсэн. !512 |} '''2. Дөрөв давсан амжилт''' {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2009 |АХ-ын 88 жилийн ойн баяр наадамд цэргийн арслан А.Бямбажаваар дөрөв давж тавын даваанд улсын начин Д.Батболдод өвдөг шороодсон !512 |- !2011 |АХ-ын 90 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Го.Отгонбаатараар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн арслан Ш.Жаргалсайханд өвдөг шороодсон. !1024 |- !2016 |АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Оршихоор дөрөв давж тавын даваанд аймгийн арслан Б.Баатарцолд өвдөг шороодсон. !1024 |- !2017 |АХ-ын 96 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн арслан Б.Бат-Эрдэнэд өвдөг шороодсон. !512 |- !2018 |АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Ө.Сүхбатаар дөрөв давж тавын даваанд улсын аварга С.Мөнхбатад өвдөг шороодсон. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2006 |Төв аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Төгөлдөрөөр найм даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. !256 |- !2009 |Баянхонгор аймгийн баяр наадамд улсын харцага Д.Батболдоор найм даван түрүүлсэн. !256 |- !2011 |Дархан-Уул аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Н.Батсуурьт өвдөг шороодон үзүүрлэсэн. !256 |- !2013 |Төв аймгийн баяр наадамд улсын заан Б.Батмөнхөд өвдөг шороодон үзүүрлэсэн. !256 |- !2011 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрсөн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Даваабаатар, Өлзийбатын}} [[Ангилал:Улсын харцага]] 9felxjblkv7bqmzzvq6xa0dfj4j226z 0 66410 861544 812068 2026-07-10T14:30:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861544 wikitext text/x-wiki '''Овъёос''' гэдэг нь Монгол хэлээр [[хошуу будаа]], [[таримал хошуу будаа]] гэдэг. == Хэрэглээ == Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага болон Хоол тэжээл эрүүл мэндийн олон улсын нийгэмлэг нь хоол хүнсний өдөр тутмын хэрэглээндээ овъёосыг заавал хэрэглэх зохистой хүнсэнд албан ёсоор оруулсан байдаг. Овъёос нь эрүүл мэнд болон гоо сайханд өндөр үр нөлөө үзүүлдэг бүтээгдэхүүн. Зөвхөн хоол хүнсэндээ хэрэглэх биш бас гоо сайханыхаа хэрэгцээнд бигнүүр маск тавьж хэрэглэж болно. Эртнээс овъёосыг [[Грек]] Улсад идэж заншсан байсан бөгөөд, дундад зууны эхээр дорнод газарт тархан, тарьсан тарианы тутрага хивэгнээс ч илүүгээр элдэв төрлийн хоол хүнс хийж, эм эмчилгээний хэлбэрээр хэрэглэж ирсэн. === Монголчуудын хэрэглээ === Монголд овъёос нь хүний идэж зохих хоол хүнсний тоонд ороод удаагүй байгаа. Овъёос нь генийн болон хиймлээр гаргаж авах арганд өртөөгүй бөгөөд байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүнд албан ёсоор тооцогддог байна. Монголчууд овъёосыг моринд тэжээл болгон өгдөг. == Ач холбогдол == Овъёос нь эслэг, уургаар баялаг үр тариа бөгөөд таны бодисын солилцоонд чухал үүрэгтэй. Жингээ хэвийн хэмжээнд байлгахын тулд бодисын солилцоо сайн байх нь нэн чухал юм. Овьёосонд уураг 12%-тай байгаа нь уургаа нөхөж дэглэм барьдаг хүмүүст нэн тохиромжтой. Уураг болон ашигтай эслэгүүд нь булчингийн болон өөх тосны тэнцвэрийг маш сайн зохицуулдаг. Мөн овъёос нь уусдаг эслэг агуулдаг тул холестерины хэмжээг хэвийн хэмжээнд байлгаж, эрч хүчийг нэмэгдүүлдэг. Үүнээс гадна хүний арьсыг залуужуулах пигментүүдийг хөгжүүлдэг байна. В амин дэмийн агууламж 55%-тай байдаг нь элдэв төрлийн хавдар, үрэвсэл болон цусны даралтаас урьдчилан сэргийлж, ходоод гэдэсний үйл ажиллагаанд сайн нөлөөтэй байдаг. Илүүдэл жинтэй, элдэв төрлийн эм тарианы байнгын хамааралтай, хэт мах идэх донтой, сэтгэл санааны өөрчлөлттэй, арьсны элдэв өвчтэй зэрэг хүмүүсийн хоолны дэглэмд овъёосыг оруулдаг. Овъёосонд уураг 12%-тай байгаа нь уургаа нөхөж дэглэм барьдаг хүмүүст нэн тохиромжтой. Уураг болон ашигтай эслэгүүд нь булчингийн болон өөх тосны тэнцвэрийг маш сайн зохицуулдаг. Мөн эмчлэн илааршуулах ид шидээрээ гүн хордлогот орсон хүмүүст хоолондоо хэрэглэхийг зөвлөдөг байна. [[Фосфор]] 10%, [[кальци]] 30% байдаг нь ясны сийрэгжилтээс сэргийлж, хумс, үс зэргийн ургалтанд сайн нөлөөлдөг байна. Тийм учраас, тулгуур эрхтэний өвчтэй хүмүүсийн хоолны дэглэмд ч бас зүй ёсоор бичигдэж ордог байна. Цусны архаг дутагдалтай, зүрх судасны архаг хуучтай гээд олон төрлийн өвчинүүдтэй тэмцэх бүрэн боломжтой юм. Зөвхөн байгалиасаа хэрэгтэй гэсэн зүйлсээ олж авч болдогыг овъёосны энэ бүх үзүүлэлтээр харж болох нь. Овъёосонд хүний биед хэрэгтэй нүүрс ус ихээр агуулагдаж байдаг нь бие бялдарын хүч энерги нэмэгдүүлж, сэтгэл санаанд хүртэл эерэг өнгийг нэмэгдүүлдэг байна. Хамгийн гол нь, овъёос нь гайхалтай үл исэлдүүлэгч өндөр агуулдаг нь хүний биед асар дэмтэй байдаг. Бүхэл өдрийн турш эрч хүчтэй, ажлын өдрийн бүтээмж сайн, мөн өндөр ачаалал даах чадвартай болгодог тэжээлийн өндөр агууламжтай бүтээгдэхүүн юм. === Арьс арчилгаанд === Эм эмчилгээний салбарт овъёосыг олон талын хэлбэрээр ашиглаж байдаг ч, хамгийн түгээмэл нь арьсны элдэв төрлийн өвчинд өргөнөөр хэрэглэдэг. Учир нь овъёосонд агуулагдах ашигтай эслэгийн элементүүд их байдаг ба дахин нөхжих уургууд сайн ордог. Овъёос нь олон төрлийн арьсны өвчин эмгэгийг эмчилдэг. • кремни бодис(үрчлээсийг багасгаж, тэжээл өгдөг);• магни бодис (нүүрний арьсыг толигор өнгөлөг болгодог);• сера (хумс, үс ургалтанд эерэг сайн) Мэргэжлийн гоо заслын үйлдвэрлэлд овъёосыг төрөл бүрийн гоо сайхны тос, бигнүүр маск, шингэн түрхэц мөн гель түрхэцүүдийг хийж худалдаанд гаргадаг байна. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20240703172722/https://www.caak.mn/post/view/227227 Өдөр бүр овъёос идвэл таны биенд ямар өөрчлөлт гарах вэ?] * [https://web.archive.org/web/20240629014234/https://www.caak.mn/post/view/226435 Овьёосны гайхалтай ач тус] * [https://web.archive.org/web/20240629014234/http://tumenshuvuut.mn/%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%B9-%D0%BE%D0%B2%D1%8A%D1%91%D0%BE%D1%81/ Шингүүртэй овъёос] * [https://web.archive.org/web/20240629014235/https://zaag.mn/archives/27203 Овьёосыг өдөр тутам хэрэглэх нь биед ямар ашигтай вэ?] [[Ангилал:Хоол хүнс]] [[Ангилал:Үр тариа]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ knnpnuudfk57wpla2l8i9bhg58i4qbv 0 66614 861560 861256 2026-07-10T18:53:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861560 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-07-10 18:53:48 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] oxmbqwehv7m9cf4x2b1vvc2trmujf52 0 84874 861542 791246 2026-07-10T14:22:06Z ~2026-39269-62 105843 861542 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian Parliament 2.JPG|thumb|Есөн хөлт цагаан туг]] '''Есөн хөлт цагаан туг''' бол [[Монгол]] төрийн сүр жавхаа, тусгаар тогтнол, эв нэгдлийн бэлгэдэл юм. 1992 онд батласан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хуулиар]], “Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын төрийн хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн” гэж заасан байна. Энэхүү Есөн хөлт Их цагаан тугийг Монгол Улсын Төрийн ордонд ёслол хүндэтгэлтэй залсан байдаг. Цагаан зүсмийн [[адуу]]<nowiki/>ны гөхөл дэлээр хийдэг учир “Цагаан сүлд” [[Хэрээн|хэмээн]] нэрлэжээ. Нэгэн жолоон дор нэгдсэн [[Монголчууд]] [[1206 он|1206 оны]] зун [[Чингис хаан]]<nowiki/>ыг Их Монгол Улсын хаан ширээнд өргөмжлөхдөө есөн хөлт Цагаан тугаа босгож, их эзэн хаан туг сүлдэндээ мөргөн ёсолж байжээ. Энэ үеэс Цагаан туг нь Монгол Улсын төр өнө мөнхөд мандан бадарч, төр улс, түмэн олон амар төвшин аж төрөхийн бэлгэдэл болон төрийн орд өргөөнөө залагдсаар иржээ. Уг сүлдний орой дээр нь алтан шармал төмрөөр урласан гал бүхий гурван үзүүрт ган сэрээтэй, түүний доорх дугариг царнаас цагаан хялгасан хөхлийг 81 нүхнээс нарийхан зүссэн [[ямаа]]<nowiki/>ны арьсан сураар бэхэлж унжуулсан байдаг. Цагаан туг нь гол сүлд болон түүнийг тойрсон найман элч туг буюу хөл тугаас бүрддэг байгуулал юм. Үүнийг найман хөлт цагаан туг сүлд гэх ба нийтдээ 9 туг болох тул бас "есөн хөлт Цагаан туг" гэж утга сэлгэж нэршижээ. "[[Монголын Нууц Товчоо]]" ба хуучин сурвалжуудад "есөн хөлт туг" гэсэн нь угтаа нийт есөн туг байгааг хэлж байгаа юм. МНТ нь "есөн хөлт цагаан туг"-ийг анх тахиснаас 20 гаруй жилийн дараа бичигдсэн тул утга сэлгэж "есөн хөлт" хэмээн хэвшсэн нэрийг бичжээ гэж судлаачид үздэг. Үүнийг 9 хөл тугтай буюу нийтдээ 10 туг байсан гэх худал таамаг сүүлийн үед гарах болсон ташаа мэдээлэл юм. Хэмжээний хувьд морьтой тугч тахилч залж явах хэмжээгээр бүтээх ба есөн тохой өндөртэй байна. Гилбэр нь нэг тохой, иш нь найман тохой байдаг. Сүлд туг нь есөн үзүүр тохой (40-45 см), хөл туг нь мухар есөн тохой (30-35 см) байдаг байж гэнэ. Монголчууд [[Манж Чин гүрэн|Манжийн]] эрхшээлд орсноос хойш Цагаан тугийг [[Халх]] болон [[Өвөр Монгол|Өвөр монгол]]<nowiki/>ын олон газарт тахиж байв. Учир нь Хааны захиргаа буюу Зүүн гарын гол түмнүүд нь Халх, Цахар байжээ. Халхын Түшээт хан аймгийн нутаг дахь Баруун хүрээ, Засагт хан аймгийн Лу жанжин гүний хошуу зэрэг хэд хэдэн газар ХХ зууны эхэн хүртэл тахисаар иржээ. Цагаан сүлдийн өдөр тутмын тахилга, сар бүрийн шинийн хоёрон, арван зургаанд гүйцэтгэдэг “Сарын тахилга”, жил бүрийн цагаан сарын шинийн нэгэн, гурван, таван, зургаан, долоонд гүйцэтгэдэг “Бага тахилга” хэмээх гурван тахилга байдаг байжээ. Сүлдийг харж хамгаалдаг, тахилгын зан үйлийг нь эрхлэн гүйцэтгэдэг тусгай хүмүүс байсан бөгөөд тэд үе удам дамжин энэхүү албыг эрхэлсээр ирсэн тул “Тугчин” хэмээх овогтой болжээ. == Бүтээсэн байдал == Төрийн есөн хөлт цагаан тугийн байршилт, интерьер, суурийн ажлын зургийг архитекторч Я.Амарсайхан, тугийг [[СУИС]]-ийн [[багш]] дархан Д.Энхдаваагийн удирдлагаар дархчууд урлан бүтээжээ. Төрийн тугийг [[Монгол|Монгол Улс]]<nowiki/>ын 21 [[аймаг]], нийслэл хотын адуун сүргийн дотроос шилж сонгосон цагаан зүсмийн азарганы 80 см-ээс доошгүй урттай, дэл сүүлний дээжээс бүрдүүлэн авч урлажээ. Их цагаан тугны нийт өндөр нь ишний хамт З62 см, титэм /сэсэм/-ийн тойргийн голч нь 55 см, хөл тугны нийт өндөр нь ишний хамт 262 см, титмийн тойргийн голч нь 40 см байна. [[Төр]]<nowiki/>ийн тугны оройн хэсэгт гангаар сийлсэн, жийжүүдсэн хээтэй, сэрээ хэлбэрийн гилбэр байна. Гилбэр нь өнгөрсөн, одоо, ирүүдүй цагийг билэгдэнэ. Их цагаан тугны гилбэрийн үзүүрт дээшээ дүрэлзэж байгаа [[гал]]<nowiki/>ын дүрс байрлуулсан нь Монгол Улс үүрд мандан бадарч байхыг билэгддэг бөгөөд гилбэр нь тойрсон цэцгийн дэлбээ хэлбэртэй суурь /цар/-тай байна. Уг суурь болон титмийн туурга, гилбэрийн галын дүрсийг монгол дарханы аргаар алтдаж шармалджээ. Төрийн туг нь шаргал хээтэй цагаан хоргойгоор хийсэн 4 хэлт манжлага бүхий бүслүүртэй байх ба бүслүүр, хэлийн уулзвар бүр дээр зэс хөөмөл дугуй толь байрлуулна. Их цагаан тугны гилбэрийн өндөр 58,5 см, галын дүрсний өргөн З6 см, гилбэр сэсмийг холбосон 4 ширхэг ган гархины өндөр 9,5 см, өргөн 7,5 см байна. Титмийн оройд тэнцүү хэмжээтэй 8 ширхэг цэцгийн дэлбээ байна. Их цагаан тугны титмийн туурганы өндөр 10,5 см, дээд, доод хажлаганы өргөн тус бүр 1,З см, товрууны тойргийн голч нь 3,5 см, 4 хэлт манжлаганы урт 81 см, манжлаганы үзүүрийн улаан хүрэн өнгийн молцогны урт 18 см, манжлаганы хэл тус бүрийн дээд хэсгийн өргөн 7,5 см, үзүүр хэсгийн өргөн 10,5 см, бүслүүрийн өргөн 7,5 см, манжлага бүслүүрийн хүрэн улаан өнгөт эмжээрийн өргөн 1,0 см, хэл, бүслүүрийн уулзвар дахь зэс хөөмөл толины тойргийн голч нь 9,0 см хэмжээтэй байна. == Орчин үе == Монгол Улс ардчилсан хөгжлийн замд шилжсэний дараа [[1992 он]]<nowiki/>д Цагаан тугийг шинээр бүтээн залж, төр улс энх мөнх оршихын бэлгэдэл болгон залжээ. 1992 онд батласан шинэ Үндсэн хуулиар, “Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын төрийн хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн” гэж тунхаглан зарласан бөгөөд Төрийн бэлгэ, тэмдгийн тухай хуульд нарийвчлан заасны дагуу манай улсын бүх аймгийн адуун сүргээс шилж сонгосон мянган цагаан зүсмийн азарганы 80 см-ээс доошгүй урттай дэл сүүл цуглуулж үйлдсэн юм. Түүнчлэн бүх аймгийн хөрсний дээжийг байрлуулан цутгасан хүрээ мандал хэлбэртэй суурь дээр залан Төрийн ордонд байрлуулсан бөгөөд газарт хүргэхийг цээрлэдэг цаазтай. Есөн хөлт Их цагаан тугийн оройн гурван сэрээг гангаар хийж [[гал]]<nowiki/>ын дөл өөдөө гэдгийг бэлгэдэн хорин нэгэн ширмэл дөл бадрааж хоёр талд нь ган дөрвөн цагариг унжуулжээ. Тэдгээр цагариг бат бэхийг бэлгэднэ. Сүлдэнд түүнчлэн их цагаан өргөөг дуурайлган бүрхүүл хийж цагаан хялгасаар торлон гэрийн ханыг төлөөлүүлсэн байдаг. Их цагаан туг гол сүлд, түүнийг тойрсон найман элч бага сүлднээс бүрддэг билээ. Монгол Улсын төрийн үйлс мандан бадрахын бүх бэлгэдэл есөн хөлт Их цагаан туг сүлдэнд шингэсэн байдаг гэж үздэг. Үндэсний их баяр наадмын өмнөх өдөр Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Төрийн есөн хөлт Их цагаан тугийг Төрийн ордон гороолуулж цэнгүүлэх, Баяр-Наадмын нээлтийн өдрийн өглөө [[Төв цэнгэлдэх хүрээлэн]] рүү харуул хамгаалалттай хүндэтгэн залж төв хүрээлэнгийн төвд байрлулдаг уламжлалтай билээ. Баярын маргааш буюу Баяр-Наадам өндөрлөөд Их цагаан тугаа буцааж Төрийн ордон руу залдаг байна. Мөн Монгол Улсын Бахархлын өдөр буюу Чингис хааны мэндэлсэн өдөр Төрийн ордонг тойруулж гороолдог байна. {{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}} [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]] 0mm3168hhoxsgf45mgm3dv0i8whw6rj 861545 861542 2026-07-10T14:38:33Z ~2026-39269-62 105843 861545 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian Parliament 2.JPG|thumb|Есөн хөлт цагаан туг]] '''Есөн хөлт цагаан туг''' бол [[Монгол]] төрийн сүр жавхаа, тусгаар тогтнол, эв нэгдлийн бэлгэдэл юм. 1992 онд батласан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хуулиар]], “Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын төрийн хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн” гэж заасан байна. Энэхүү Есөн хөлт Их цагаан тугийг Монгол Улсын Төрийн ордонд ёслол хүндэтгэлтэй залсан байдаг. Цагаан зүсмийн [[адуу]]<nowiki/>ны гөхөл дэлээр хийдэг учир “Цагаан сүлд” [[Хэрээн|хэмээн]] нэрлэжээ. Нэгэн жолоон дор нэгдсэн [[Монголчууд]] [[1206 он|1206 оны]] зун [[Чингис хаан]]<nowiki/>ыг Их Монгол Улсын хаан ширээнд өргөмжлөхдөө есөн хөлт Цагаан тугаа босгож, их эзэн хаан туг сүлдэндээ мөргөн ёсолж байжээ. Энэ үеэс Цагаан туг нь Монгол Улсын төр өнө мөнхөд мандан бадарч, төр улс, түмэн олон амар төвшин аж төрөхийн бэлгэдэл болон төрийн орд өргөөнөө залагдсаар иржээ. Уг сүлдний орой дээр нь алтан шармал төмрөөр урласан гал бүхий гурван үзүүрт ган сэрээтэй, түүний доорх дугариг царнаас цагаан хялгасан хөхлийг 81 нүхнээс нарийхан зүссэн [[ямаа]]<nowiki/>ны арьсан сураар (тасмаар) бэхэлж унжуулсан байдаг. Цагаан туг нь гол сүлд болон түүнийг тойрсон найман элч туг буюу хөл тугаас бүрддэг байгуулал юм. Үүнийг "найман хөлт цагаан туг сүлд" гэх ба нийтдээ 9 туг болох тул бас "есөн хөлт Цагаан туг" гэж утга сэлгэж нэршиж ирэв. "[[Монголын Нууц Товчоо]]" ба хуучин сурвалжуудад "есөн хөлт туг" гэсэн нь угтаа нийт есөн туг байгааг хэлж байгаа юм. МНТ нь "есөн хөлт цагаан туг"-ийг анх тахиснаас 20 гаруй жилийн дараа бичигдсэн тул утга сэлгэж "есөн хөлт" хэмээн хэвшсэн нэрээр буулгажээ гэж судлаачид үздэг. Энэ нэршлийн эндүүрч 9 хөл тугтай буюу сүлдтэйгээ нийлээд нийтдээ 10 туг байсан гэх худал таамаг сүүлийн үед гарах болсон нь ташаа юм. Есөн туг нь хэмжээний хувьд морьтой тугч тахилч залж явахуйц овроор бүтээгдэх ба тус бүр есөн тохой өндөртэй байна. Гилбэр нь нэг тохой, иш нь найман тохой өндөр байдаг. Сүлд туг нь есөн үзүүр тохой (40-45 см), хөл туг нь мухар есөн тохой (30-35 см) байдаг байж гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, сүлд туг нь бусад хөл тугаасаа гурван үзүүр тохой өндөр том байдаг. Суурин иргэншилд шилжсэн хожмын монголын салаа салбарууд Цагаан тугийг дууриалгаж сэргээхдээ том хэмжээтэй бүтээхийг оролдсон бололтой гэдэг. Өвөрмонголд саяханаас Цагаан тугийг сэргээн бүтээхдээ, Дундад азийн хожуу номын чимэг зургаас үндэслэн үлэмж том хэмжээтэй болгожээ. Суурин иргэншилд хожим Эл хант, Цагаадайн төгсгөлийн эрх мэдэлтнүүд Чингисийн тугийг дууриалгаж Цагаан туг бүтээхийг оролдох ба төсөөлөл зураг гаргахдаа ийм үлэмж том хэмжээтэй хөхөл туг гаргаж байсныг дууриалгасан бололтой. Монголчууд [[Манж Чин гүрэн|Манжийн]] эрхшээлд орсноос хойш Цагаан тугийг [[Халх]] болон [[Өвөр Монгол|Өвөр монгол]]<nowiki/>ын олон газарт тахиж байв. Учир нь Хааны захиргаа буюу Зүүн гарын гол түмнүүд нь Халх, Цахар байжээ. Халхын Түшээт хан аймгийн нутаг дахь Баруун хүрээ, Засагт хан аймгийн Лу жанжин гүний хошуу зэрэг хэд хэдэн газар ХХ зууны эхэн хүртэл тахисаар иржээ. Цагаан сүлдийн өдөр тутмын тахилга, сар бүрийн шинийн хоёрон, арван зургаанд гүйцэтгэдэг “Сарын тахилга”, жил бүрийн цагаан сарын шинийн нэгэн, гурван, таван, зургаан, долоонд гүйцэтгэдэг “Бага тахилга” хэмээх гурван тахилга байдаг байжээ. Сүлдийг харж хамгаалдаг, тахилгын зан үйлийг нь эрхлэн гүйцэтгэдэг тусгай хүмүүс байсан бөгөөд тэд үе удам дамжин энэхүү албыг эрхэлсээр ирсэн тул “Тугчин” хэмээх овогтой болжээ. == Бүтээсэн байдал == Төрийн есөн хөлт цагаан тугийн байршилт, интерьер, суурийн ажлын зургийг архитекторч Я.Амарсайхан, тугийг [[СУИС]]-ийн [[багш]] дархан Д.Энхдаваагийн удирдлагаар дархчууд урлан бүтээжээ. Төрийн тугийг [[Монгол|Монгол Улс]]<nowiki/>ын 21 [[аймаг]], нийслэл хотын адуун сүргийн дотроос шилж сонгосон цагаан зүсмийн азарганы 80 см-ээс доошгүй урттай, дэл сүүлний дээжээс бүрдүүлэн авч урлажээ. Их цагаан тугны нийт өндөр нь ишний хамт З62 см, титэм /сэсэм/-ийн тойргийн голч нь 55 см, хөл тугны нийт өндөр нь ишний хамт 262 см, титмийн тойргийн голч нь 40 см байна. [[Төр]]<nowiki/>ийн тугны оройн хэсэгт гангаар сийлсэн, жийжүүдсэн хээтэй, сэрээ хэлбэрийн гилбэр байна. Гилбэр нь өнгөрсөн, одоо, ирүүдүй цагийг билэгдэнэ. Их цагаан тугны гилбэрийн үзүүрт дээшээ дүрэлзэж байгаа [[гал]]<nowiki/>ын дүрс байрлуулсан нь Монгол Улс үүрд мандан бадарч байхыг билэгддэг бөгөөд гилбэр нь тойрсон цэцгийн дэлбээ хэлбэртэй суурь /цар/-тай байна. Уг суурь болон титмийн туурга, гилбэрийн галын дүрсийг монгол дарханы аргаар алтдаж шармалджээ. Төрийн туг нь шаргал хээтэй цагаан хоргойгоор хийсэн 4 хэлт манжлага бүхий бүслүүртэй байх ба бүслүүр, хэлийн уулзвар бүр дээр зэс хөөмөл дугуй толь байрлуулна. Их цагаан тугны гилбэрийн өндөр 58,5 см, галын дүрсний өргөн З6 см, гилбэр сэсмийг холбосон 4 ширхэг ган гархины өндөр 9,5 см, өргөн 7,5 см байна. Титмийн оройд тэнцүү хэмжээтэй 8 ширхэг цэцгийн дэлбээ байна. Их цагаан тугны титмийн туурганы өндөр 10,5 см, дээд, доод хажлаганы өргөн тус бүр 1,З см, товрууны тойргийн голч нь 3,5 см, 4 хэлт манжлаганы урт 81 см, манжлаганы үзүүрийн улаан хүрэн өнгийн молцогны урт 18 см, манжлаганы хэл тус бүрийн дээд хэсгийн өргөн 7,5 см, үзүүр хэсгийн өргөн 10,5 см, бүслүүрийн өргөн 7,5 см, манжлага бүслүүрийн хүрэн улаан өнгөт эмжээрийн өргөн 1,0 см, хэл, бүслүүрийн уулзвар дахь зэс хөөмөл толины тойргийн голч нь 9,0 см хэмжээтэй байна. == Орчин үе == Монгол Улс ардчилсан хөгжлийн замд шилжсэний дараа [[1992 он]]<nowiki/>д Цагаан тугийг шинээр бүтээн залж, төр улс энх мөнх оршихын бэлгэдэл болгон залжээ. 1992 онд батласан шинэ Үндсэн хуулиар, “Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын төрийн хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн” гэж тунхаглан зарласан бөгөөд Төрийн бэлгэ, тэмдгийн тухай хуульд нарийвчлан заасны дагуу манай улсын бүх аймгийн адуун сүргээс шилж сонгосон мянган цагаан зүсмийн азарганы 80 см-ээс доошгүй урттай дэл сүүл цуглуулж үйлдсэн юм. Түүнчлэн бүх аймгийн хөрсний дээжийг байрлуулан цутгасан хүрээ мандал хэлбэртэй суурь дээр залан Төрийн ордонд байрлуулсан бөгөөд газарт хүргэхийг цээрлэдэг цаазтай. Есөн хөлт Их цагаан тугийн оройн гурван сэрээг гангаар хийж [[гал]]<nowiki/>ын дөл өөдөө гэдгийг бэлгэдэн хорин нэгэн ширмэл дөл бадрааж хоёр талд нь ган дөрвөн цагариг унжуулжээ. Тэдгээр цагариг бат бэхийг бэлгэднэ. Сүлдэнд түүнчлэн их цагаан өргөөг дуурайлган бүрхүүл хийж цагаан хялгасаар торлон гэрийн ханыг төлөөлүүлсэн байдаг. Их цагаан туг гол сүлд, түүнийг тойрсон найман элч бага сүлднээс бүрддэг билээ. Монгол Улсын төрийн үйлс мандан бадрахын бүх бэлгэдэл есөн хөлт Их цагаан туг сүлдэнд шингэсэн байдаг гэж үздэг. Үндэсний их баяр наадмын өмнөх өдөр Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Төрийн есөн хөлт Их цагаан тугийг Төрийн ордон гороолуулж цэнгүүлэх, Баяр-Наадмын нээлтийн өдрийн өглөө [[Төв цэнгэлдэх хүрээлэн]] рүү харуул хамгаалалттай хүндэтгэн залж төв хүрээлэнгийн төвд байрлулдаг уламжлалтай билээ. Баярын маргааш буюу Баяр-Наадам өндөрлөөд Их цагаан тугаа буцааж Төрийн ордон руу залдаг байна. Мөн Монгол Улсын Бахархлын өдөр буюу Чингис хааны мэндэлсэн өдөр Төрийн ордонг тойруулж гороолдог байна. {{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}} [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]] redy9refzfsqv9x2tnejj72jdszrg30 861546 861545 2026-07-10T14:41:54Z ~2026-39269-62 105843 861546 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian Parliament 2.JPG|thumb|Есөн хөлт цагаан туг]] '''Есөн хөлт цагаан туг''' бол [[Монгол]] төрийн сүр жавхаа, тусгаар тогтнол, эв нэгдлийн бэлгэдэл юм. 1992 онд батласан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хуулиар]], “Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын төрийн хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн” гэж заасан байна. Энэхүү Есөн хөлт Их цагаан тугийг Монгол Улсын Төрийн ордонд ёслол хүндэтгэлтэй залсан байдаг. Цагаан зүсмийн [[адуу]]<nowiki/>ны гөхөл дэлээр хийдэг учир “Цагаан сүлд” [[Хэрээн|хэмээн]] нэрлэжээ. Нэгэн жолоон дор нэгдсэн [[Монголчууд]] [[1206 он|1206 оны]] зун [[Чингис хаан]]<nowiki/>ыг Их Монгол Улсын хаан ширээнд өргөмжлөхдөө есөн хөлт Цагаан тугаа босгож, их эзэн хаан туг сүлдэндээ мөргөн ёсолж байжээ. Энэ үеэс Цагаан туг нь Монгол Улсын төр өнө мөнхөд мандан бадарч, төр улс, түмэн олон амар төвшин аж төрөхийн бэлгэдэл болон төрийн орд өргөөнөө залагдсаар иржээ. Уг сүлдний орой дээр нь алтан шармал төмрөөр урласан гал бүхий гурван үзүүрт ган сэрээтэй, түүний доорх дугариг царнаас цагаан хялгасан хөхлийг 81 нүхнээс нарийхан зүссэн [[ямаа]]<nowiki/>ны арьсан сураар (тасмаар) бэхэлж унжуулсан байдаг. Цагаан туг нь гол сүлд болон түүнийг тойрсон найман элч туг буюу хөл тугаас бүрддэг байгуулал юм. Үүнийг "найман хөлт цагаан туг сүлд" гэх ба нийтдээ 9 туг болох тул бас "есөн хөлт Цагаан туг" гэж утга сэлгэж нэршиж ирэв. "[[Монголын Нууц Товчоо]]" ба хуучин сурвалжуудад "есөн хөлт туг" гэсэн нь угтаа нийт есөн туг байгааг хэлж байгаа юм. МНТ нь "есөн хөлт цагаан туг"-ийг анх тахиснаас 20 гаруй жилийн дараа бичигдсэн тул утга сэлгэж "есөн хөлт" хэмээн хэвшсэн нэрээр буулгажээ гэж судлаачид үздэг. Энэ нэршлийн эндүүрч 9 хөл тугтай буюу сүлдтэйгээ нийлээд нийтдээ 10 туг байсан гэх худал таамаг сүүлийн үед гарах болсон нь ташаа юм. Есөн туг нь хэмжээний хувьд морьтой тугч тахилч залж явахуйц овроор бүтээгдэх ба тус бүр есөн тохой өндөртэй байна. Гилбэр нь нэг тохой, иш нь найман тохой өндөр байдаг. Сүлд туг нь есөн үзүүр тохой (40-45 см), хөл туг нь мухар есөн тохой (30-35 см) байдаг байж гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, сүлд туг нь бусад хөл тугаасаа гурван үзүүр тохой өндөр том байдаг. Суурин иргэншилд шилжсэн хожмын монголын салаа салбарууд Цагаан тугийг дууриалгаж сэргээхдээ том хэмжээтэй бүтээхийг оролдсон бололтой гэдэг. Өвөрмонголд саяханаас Цагаан тугийг сэргээн бүтээхдээ, Дундад азийн хожуу номын чимэг зургаас үндэслэн үлэмж том хэмжээтэй болгожээ. Суурин иргэншилд хожим Эл хант, Цагаадайн төгсгөлийн эрх мэдэлтнүүд Чингисийн тугийг дууриалгаж Цагаан туг бүтээхийг оролдох ба төсөөлөл зураг гаргахдаа ийм үлэмж том хэмжээтэй хөхөл туг гаргаж байсныг зарим нь ийнхүү дагасан бололтой. Монголчууд [[Манж Чин гүрэн|Манжийн]] эрхшээлд орсноос хойш Цагаан тугийг [[Халх]] болон [[Өвөр Монгол|Өвөр монгол]]<nowiki/>ын олон газарт тахиж байв. Учир нь Хааны захиргаа буюу Зүүн гарын гол түмнүүд нь Халх, Цахар байжээ. Халхын Түшээт хан аймгийн нутаг дахь Баруун хүрээ, Засагт хан аймгийн Лу жанжин гүний хошуу зэрэг хэд хэдэн газар ХХ зууны эхэн хүртэл тахисаар иржээ. Цагаан сүлдийн өдөр тутмын тахилга, сар бүрийн шинийн хоёрон, арван зургаанд гүйцэтгэдэг “Сарын тахилга”, жил бүрийн цагаан сарын шинийн нэгэн, гурван, таван, зургаан, долоонд гүйцэтгэдэг “Бага тахилга” хэмээх гурван тахилга байдаг байжээ. Сүлдийг харж хамгаалдаг, тахилгын зан үйлийг нь эрхлэн гүйцэтгэдэг тусгай хүмүүс байсан бөгөөд тэд үе удам дамжин энэхүү албыг эрхэлсээр ирсэн тул “Тугчин” хэмээх овогтой болжээ. == Бүтээсэн байдал == Төрийн есөн хөлт цагаан тугийн байршилт, интерьер, суурийн ажлын зургийг архитекторч Я.Амарсайхан, тугийг [[СУИС]]-ийн [[багш]] дархан Д.Энхдаваагийн удирдлагаар дархчууд урлан бүтээжээ. Төрийн тугийг [[Монгол|Монгол Улс]]<nowiki/>ын 21 [[аймаг]], нийслэл хотын адуун сүргийн дотроос шилж сонгосон цагаан зүсмийн азарганы 80 см-ээс доошгүй урттай, дэл сүүлний дээжээс бүрдүүлэн авч урлажээ. Их цагаан тугны нийт өндөр нь ишний хамт З62 см, титэм /сэсэм/-ийн тойргийн голч нь 55 см, хөл тугны нийт өндөр нь ишний хамт 262 см, титмийн тойргийн голч нь 40 см байна. [[Төр]]<nowiki/>ийн тугны оройн хэсэгт гангаар сийлсэн, жийжүүдсэн хээтэй, сэрээ хэлбэрийн гилбэр байна. Гилбэр нь өнгөрсөн, одоо, ирүүдүй цагийг билэгдэнэ. Их цагаан тугны гилбэрийн үзүүрт дээшээ дүрэлзэж байгаа [[гал]]<nowiki/>ын дүрс байрлуулсан нь Монгол Улс үүрд мандан бадарч байхыг билэгддэг бөгөөд гилбэр нь тойрсон цэцгийн дэлбээ хэлбэртэй суурь /цар/-тай байна. Уг суурь болон титмийн туурга, гилбэрийн галын дүрсийг монгол дарханы аргаар алтдаж шармалджээ. Төрийн туг нь шаргал хээтэй цагаан хоргойгоор хийсэн 4 хэлт манжлага бүхий бүслүүртэй байх ба бүслүүр, хэлийн уулзвар бүр дээр зэс хөөмөл дугуй толь байрлуулна. Их цагаан тугны гилбэрийн өндөр 58,5 см, галын дүрсний өргөн З6 см, гилбэр сэсмийг холбосон 4 ширхэг ган гархины өндөр 9,5 см, өргөн 7,5 см байна. Титмийн оройд тэнцүү хэмжээтэй 8 ширхэг цэцгийн дэлбээ байна. Их цагаан тугны титмийн туурганы өндөр 10,5 см, дээд, доод хажлаганы өргөн тус бүр 1,З см, товрууны тойргийн голч нь 3,5 см, 4 хэлт манжлаганы урт 81 см, манжлаганы үзүүрийн улаан хүрэн өнгийн молцогны урт 18 см, манжлаганы хэл тус бүрийн дээд хэсгийн өргөн 7,5 см, үзүүр хэсгийн өргөн 10,5 см, бүслүүрийн өргөн 7,5 см, манжлага бүслүүрийн хүрэн улаан өнгөт эмжээрийн өргөн 1,0 см, хэл, бүслүүрийн уулзвар дахь зэс хөөмөл толины тойргийн голч нь 9,0 см хэмжээтэй байна. == Орчин үе == Монгол Улс ардчилсан хөгжлийн замд шилжсэний дараа [[1992 он]]<nowiki/>д Цагаан тугийг шинээр бүтээн залж, төр улс энх мөнх оршихын бэлгэдэл болгон залжээ. 1992 онд батласан шинэ Үндсэн хуулиар, “Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын төрийн хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн” гэж тунхаглан зарласан бөгөөд Төрийн бэлгэ, тэмдгийн тухай хуульд нарийвчлан заасны дагуу манай улсын бүх аймгийн адуун сүргээс шилж сонгосон мянган цагаан зүсмийн азарганы 80 см-ээс доошгүй урттай дэл сүүл цуглуулж үйлдсэн юм. Түүнчлэн бүх аймгийн хөрсний дээжийг байрлуулан цутгасан хүрээ мандал хэлбэртэй суурь дээр залан Төрийн ордонд байрлуулсан бөгөөд газарт хүргэхийг цээрлэдэг цаазтай. Есөн хөлт Их цагаан тугийн оройн гурван сэрээг гангаар хийж [[гал]]<nowiki/>ын дөл өөдөө гэдгийг бэлгэдэн хорин нэгэн ширмэл дөл бадрааж хоёр талд нь ган дөрвөн цагариг унжуулжээ. Тэдгээр цагариг бат бэхийг бэлгэднэ. Сүлдэнд түүнчлэн их цагаан өргөөг дуурайлган бүрхүүл хийж цагаан хялгасаар торлон гэрийн ханыг төлөөлүүлсэн байдаг. Их цагаан туг гол сүлд, түүнийг тойрсон найман элч бага сүлднээс бүрддэг билээ. Монгол Улсын төрийн үйлс мандан бадрахын бүх бэлгэдэл есөн хөлт Их цагаан туг сүлдэнд шингэсэн байдаг гэж үздэг. Үндэсний их баяр наадмын өмнөх өдөр Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Төрийн есөн хөлт Их цагаан тугийг Төрийн ордон гороолуулж цэнгүүлэх, Баяр-Наадмын нээлтийн өдрийн өглөө [[Төв цэнгэлдэх хүрээлэн]] рүү харуул хамгаалалттай хүндэтгэн залж төв хүрээлэнгийн төвд байрлулдаг уламжлалтай билээ. Баярын маргааш буюу Баяр-Наадам өндөрлөөд Их цагаан тугаа буцааж Төрийн ордон руу залдаг байна. Мөн Монгол Улсын Бахархлын өдөр буюу Чингис хааны мэндэлсэн өдөр Төрийн ордонг тойруулж гороолдог байна. {{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}} [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]] a3dfi0y8tjdubta24y1tuv085zhsap8 861547 861546 2026-07-10T14:44:09Z ~2026-39269-62 105843 861547 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian Parliament 2.JPG|thumb|Есөн хөлт цагаан туг]] '''Есөн хөлт цагаан туг''' бол [[Монгол]] төрийн сүр жавхаа, тусгаар тогтнол, эв нэгдлийн бэлгэдэл юм. 1992 онд батласан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хуулиар]], “Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын төрийн хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн” гэж заасан байна. Энэхүү Есөн хөлт Их цагаан тугийг Монгол Улсын Төрийн ордонд ёслол хүндэтгэлтэй залсан байдаг. Цагаан зүсмийн [[адуу]]<nowiki/>ны гөхөл дэлээр хийдэг учир “Цагаан сүлд” [[Хэрээн|хэмээн]] нэрлэжээ. Нэгэн жолоон дор нэгдсэн [[Монголчууд]] [[1206 он|1206 оны]] зун [[Чингис хаан]]<nowiki/>ыг Их Монгол Улсын хаан ширээнд өргөмжлөхдөө есөн хөлт Цагаан тугаа босгож, их эзэн хаан туг сүлдэндээ мөргөн ёсолж байжээ. Энэ үеэс Цагаан туг нь Монгол Улсын төр өнө мөнхөд мандан бадарч, төр улс, түмэн олон амар төвшин аж төрөхийн бэлгэдэл болон төрийн орд өргөөнөө залагдсаар иржээ. Уг сүлдний орой дээр нь алтан шармал төмрөөр урласан гал бүхий гурван үзүүрт ган сэрээтэй, түүний доорх дугариг царнаас цагаан хялгасан хөхлийг 81 нүхнээс нарийхан зүссэн [[ямаа]]<nowiki/>ны арьсан сураар (тасмаар) бэхэлж унжуулсан байдаг. Цагаан туг нь гол сүлд болон түүнийг тойрсон найман элч туг буюу хөл тугаас бүрддэг байгуулал юм. Үүнийг "найман хөлт цагаан туг сүлд" гэх ба нийтдээ 9 туг болох тул бас "есөн хөлт Цагаан туг" гэж утга сэлгэж нэршиж ирэв. "[[Монголын Нууц Товчоо]]" ба хуучин сурвалжуудад "есөн хөлт туг" гэсэн нь угтаа нийт есөн туг байгааг хэлж байгаа юм. МНТ нь "есөн хөлт цагаан туг"-ийг анх тахиснаас 20 гаруй жилийн дараа бичигдсэн тул утга сэлгэж "есөн хөлт" хэмээн хэвшсэн нэрээр буулгажээ гэж судлаачид үздэг. Энэ нэршлийн эндүүрч 9 хөл тугтай буюу сүлдтэйгээ нийлээд нийтдээ 10 туг байсан гэх худал таамаг сүүлийн үед гарах болсон нь ташаа юм. Есөн туг нь хэмжээний хувьд морьтой тугч тахилч залж явахуйц овроор бүтээгдэх ба тус бүр есөн тохой өндөртэй байна. Гилбэр нь нэг тохой, иш нь найман тохой өндөр байдаг. Сүлд туг нь есөн үзүүр тохой (40-45 см), хөл туг нь мухар есөн тохой (30-35 см) байдаг байж гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, сүлд туг нь бусад хөл тугаасаа гурван үзүүр тохой өндөр том байдаг. Суурин иргэншилд шилжсэн хожмын монголын салаа салбарууд Цагаан тугийг дууриалгаж сэргээхдээ том хэмжээтэй бүтээхийг оролдсон бололтой гэдэг. Өвөрмонголд саяханаас Цагаан тугийг сэргээн бүтээхдээ, Дундад азийн хожуу номын чимэг зургаас үндэслэн үлэмж том хэмжээтэй болгожээ. Суурин иргэншилд хожим Эл хант, Цагаадайн төгсгөлийн эрх мэдэлтнүүд Чингисийн тугийг дууриалгаж Цагаан туг бүтээхийг оролдох ба төсөөлөл зураг гаргахдаа ийм үлэмж том хэмжээтэй хөхөл туг гаргаж байсныг зарим нь ийнхүү дагасан бололтой. Монголчууд [[Манж Чин гүрэн|Манжийн]] эрхшээлд орсноос хойш Цагаан тугийг [[Халх]] болон [[Өвөр Монгол|Өвөр монгол]]<nowiki/>ын олон газарт тахиж байв. Учир нь Хааны захиргаа буюу Зүүн гарын гол түмнүүд нь Халх, Цахар байжээ. Халхын Түшээт хан аймгийн нутаг дахь Баруун хүрээ, Засагт хан аймгийн Лу жанжин гүний хошуу зэрэг хэд хэдэн газар ХХ зууны эхэн хүртэл тахисаар иржээ. Цагаан сүлдийн өдөр тутмын тахилга, сар бүрийн шинийн хоёрон, арван зургаанд гүйцэтгэдэг “Сарын тахилга”, жил бүрийн цагаан сарын шинийн нэгэн, гурван, таван, зургаан, долоонд гүйцэтгэдэг “Бага тахилга” хэмээх гурван тахилга байдаг байжээ. Сүлдийг харж хамгаалдаг, тахилгын зан үйлийг нь эрхлэн гүйцэтгэдэг тусгай хүмүүс байсан бөгөөд тэд үе удам дамжин энэхүү албыг эрхэлсээр ирсэн тул “Тугчин” хэмээх овогтой болжээ. == Бүтээсэн байдал == Төрийн есөн хөлт цагаан тугийн байршилт, интерьер, суурийн ажлын зургийг архитекторч Я.Амарсайхан, тугийг [[СУИС]]-ийн [[багш]] дархан Д.Энхдаваагийн удирдлагаар дархчууд урлан бүтээжээ. Төрийн тугийг [[Монгол|Монгол Улс]]<nowiki/>ын 21 [[аймаг]], нийслэл хотын адуун сүргийн дотроос шилж сонгосон цагаан зүсмийн азарганы 80 см-ээс доошгүй урттай, дэл сүүлний дээжээс бүрдүүлэн авч урлажээ. Их цагаан тугны нийт өндөр нь ишний хамт З62 см, титэм /сэсэм/-ийн тойргийн голч нь 55 см, хөл тугны нийт өндөр нь ишний хамт 262 см, титмийн тойргийн голч нь 40 см байна. [[Төр]]<nowiki/>ийн тугны оройн хэсэгт гангаар сийлсэн, жийжүүдсэн хээтэй, сэрээ хэлбэрийн гилбэр байна. Гилбэр нь өнгөрсөн, одоо, ирүүдүй цагийг билэгдэнэ. Их цагаан тугны гилбэрийн үзүүрт дээшээ дүрэлзэж байгаа [[гал]]<nowiki/>ын дүрс байрлуулсан нь Монгол Улс үүрд мандан бадарч байхыг билэгддэг бөгөөд гилбэр нь тойрсон цэцгийн дэлбээ хэлбэртэй суурь /цар/-тай байна. Уг суурь болон титмийн туурга, гилбэрийн галын дүрсийг монгол дарханы аргаар алтдаж шармалджээ. Төрийн туг нь шаргал хээтэй цагаан хоргойгоор хийсэн 4 хэлт манжлага бүхий бүслүүртэй байх ба бүслүүр, хэлийн уулзвар бүр дээр зэс хөөмөл дугуй толь байрлуулна. Их цагаан тугны гилбэрийн өндөр 58,5 см, галын дүрсний өргөн З6 см, гилбэр сэсмийг холбосон 4 ширхэг ган гархины өндөр 9,5 см, өргөн 7,5 см байна. Титмийн оройд тэнцүү хэмжээтэй 8 ширхэг цэцгийн дэлбээ байна. Их цагаан тугны титмийн туурганы өндөр 10,5 см, дээд, доод хажлаганы өргөн тус бүр 1,З см, товрууны тойргийн голч нь 3,5 см, 4 хэлт манжлаганы урт 81 см, манжлаганы үзүүрийн улаан хүрэн өнгийн молцогны урт 18 см, манжлаганы хэл тус бүрийн дээд хэсгийн өргөн 7,5 см, үзүүр хэсгийн өргөн 10,5 см, бүслүүрийн өргөн 7,5 см, манжлага бүслүүрийн хүрэн улаан өнгөт эмжээрийн өргөн 1,0 см, хэл, бүслүүрийн уулзвар дахь зэс хөөмөл толины тойргийн голч нь 9,0 см хэмжээтэй байна. == Орчин үе == Монгол Улс ардчилсан хөгжлийн замд шилжсэний дараа [[1992 он]]<nowiki/>д Цагаан тугийг шинээр бүтээн залж, төр улс энх мөнх оршихын бэлгэдэл болгон залжээ. 1992 онд батласан шинэ Үндсэн хуулиар, “Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын төрийн хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн” гэж тунхаглан зарласан бөгөөд Төрийн бэлгэ, тэмдгийн тухай хуульд нарийвчлан заасны дагуу манай улсын бүх аймгийн адуун сүргээс шилж сонгосон мянган цагаан зүсмийн азарганы 80 см-ээс доошгүй урттай дэл сүүл цуглуулж үйлдсэн юм. Түүнчлэн бүх аймгийн хөрсний дээжийг байрлуулан цутгасан хүрээ мандал хэлбэртэй суурь дээр залан Төрийн ордонд байрлуулсан бөгөөд газарт хүргэхийг цээрлэдэг цаазтай. Есөн хөлт Их цагаан тугийн оройн гурван сэрээг гангаар хийж [[гал]]<nowiki/>ын дөл өөдөө гэдгийг бэлгэдэн хорин нэгэн ширмэл дөл бадрааж хоёр талд нь ган дөрвөн цагариг унжуулжээ. Тэдгээр цагариг бат бэхийг бэлгэднэ. Сүлдэнд түүнчлэн их цагаан өргөөг дуурайлган бүрхүүл хийж цагаан хялгасаар торлон гэрийн ханыг төлөөлүүлсэн байдаг. Их цагаан туг гол сүлд, түүнийг тойрсон найман элч бага сүлднээс бүрддэг билээ. Монгол Улсын төрийн үйлс мандан бадрахын бүх бэлгэдэл есөн хөлт Их цагаан туг сүлдэнд шингэсэн байдаг гэж үздэг. Үндэсний их баяр наадмын өмнөх өдөр Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Төрийн есөн хөлт Их цагаан тугийг Төрийн ордон гороолуулж цэнгүүлэх, Баяр-Наадмын нээлтийн өдрийн өглөө [[Төв цэнгэлдэх хүрээлэн]] рүү харуул хамгаалалттай хүндэтгэн залж төв хүрээлэнгийн төвд байрлуулдаг уламжлалтай билээ. Баярын маргааш буюу Баяр-Наадам өндөрлөөд Их цагаан тугаа буцааж Төрийн ордон руу залдаг байна. Мөн Монгол Улсын Бахархлын өдөр буюу Чингис хааны мэндэлсэн өдөр Төрийн ордонг тойруулж гороолдог байна. {{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}} [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]] l01rbum6ivtu8bt6prvhj9j2fdra9yq 0 97685 861571 841673 2026-07-10T22:33:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861571 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | тайзны_нэр = Mrs M | зураг = | caption ="Cash Cash" дууны зураг авалтын үеэр - 2019 | хэмжээ = 200px | жинхэнэ_нэр = Энхтуулын Тамир | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|1993|1|12}} | төрсөн_газар = [[Улаанбаатар]] | нас_барсан_он = | яс_үндэс = {{MNG}} | ажил_үйл = [[Реппер]] {{!}} Хөгжимчин | урсгал = {{hlist|Pop|RnB|Hip Hop}} | танил_үе = 2008 оноос хойш | хамтрагч = Ginjin, Lil Thug E, Лойчихсон |Label=B2 Music, asiatic.wav (WMG HK)|нэр=Mrs M}} '''Энхтуулын Тамир''' 1993 оны 1 сарын 12-нд Улаанбаатар хотод төрсөн. Реппер, Дуучин. Олны мэдэхээр тайзны нэр Mrs M<ref>https://www.unread.today/c/478</ref>. Тэрээр 2008 оноос эхлэн Unicorn амьд хөгжмийн хамтлагт бөмбөр тоглож хөгжмийн салбарт гараагаа эхлүүлсэн. 2014 онд Slap Label-н Sing Like a Pro<ref>https://www.unread.today/c/335</ref> төсөлд оролцож продюсер, рэппер Lil Thug E-тэй хамтран "Цор Ганц"<ref>{{Cite web |url=http://www.fact.mn/184314.html |title=Archive copy |access-date=2020-04-14 |archive-date=2019-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229150240/http://www.fact.mn/184314.html |url-status=dead }}</ref> нэртэй дуу гаргаснаар олонд танигдаж эхэлжээ. Үргэлжлүүлэн тэрээр Slap Records-с "Gentleman" нэртэй нийт 13 дуунаас бүрдсэн анхныхаа цомгийг 2016 онд гаргасан. Mrs M нь 2018 оны 11 сараас эхлэн [[Хонконг]]-ийн B2 Talent Asia LLC-тэй менежментийн гэрээ байгуулснаар олон улсын хөгжмийн зах зээлд гарахаар зорин ажиллаж эхэлжээ. B2 Talent Asia LLC -н лэйбел болох "B2 Music"-с анхны англи хэл дээрх дуугаа гарган, продюсераар Silver Strike ажиллаж Tasty <ref>http://www.pmstudio.com/music/music.html?page=20190521-9542</ref> нэртэйгээр 2019 оны 5 сарын 16 нд олны хүртээл болгосон. Tasty<ref>https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3008519/breakout-queen-mongolian-hip-hop-mrs-m-rapping-english-and</ref> дуу гарсан үедээ дэлхийн алдартай цахим сэтгүүлүүд дээр онцлогдон Vibe magazine болон B2-гийн хамтарсан Urban Asia Vol.2 цомогт орж байсан юм. Цаашлаад 2020 онд B2 Music-с шинэ EP цомгоо гаргахаар ажиллаж байна. Цомогт багтсан дуун дээр Америкийн нэрт продюсер Harry Fraud хамтран ажиллах юм. Harry Fraud нь Америкийн нэртэй олон уран бүтээлчдийн продюсераар ажилладаг бөгөөд олны мэдэхээр French Montana –гийн продюсер юм. == Өмнөх Амьдрал == Тамир нь 3 хүүхэдтэй айлын том нь бөгөөд 2007 онд Герман улсруу гэр бүлээрээ нүүж, тэндээ ахлах ангиа Stuttgart хотын Gottlieb Daimler Schule сургуульд сурч дүүргэсэн. Түүнээс өмнө Монголд байх хугацаандаа Goethe герман хэлний сургуульд 9-р анги хүртлээ суралцаж байжээ. Түүний ээж О. Энхтуул Монголын урлагийн салбарт нэртэй жүжигчин бөгөөд Тамир нь багаасаа шүлэг бичих, ном унших сонирхолтой байсан нь одоогийн урлагт хөл тавих суурь нь болсон байв. == Карьер == === 2008-2012 === Mrs M нь урлагийн салбар дахь гараагаа Unicorn нэртэй Post Rock, Dream Pop амьд хөгжмийн урсгалаар уран бүтээлүүдээ хийдэг хамтлагт бөмбөрчнөөр тоглож гараагаа эхлүүлж байсан. Хамтлаг байгуулагдсан жилдээ Монголын хамгийн том хөгжмийн наадам болох Playtime дээр тоглож байжээ. Тухайн хугацаанд Unicorn хамтлагаас гадна металл рок урсгалын Аяараас Чанга хамтлагийн гитарчин, дуучин Солонго хамтлагийн гоцлол дуучин зэргээр уран бүтээлүүд хийж байжээ. 2014 оноос эхлэн Mrs M хамтлагаасаа гарч соло дуучны кареераа эхлүүлсэн. === 2014-2016 === 2014 онд анх Slap Лэйбел болон Clef Records-н "Sing Like a Pro" төслийн уран бүтээлчээр оролцож "Цор Ганц" сингл уран бүтээлийг хийж байсан. Тус дууны продюсераар рэппер "Lil Thug E" ажиллаж мөн хамтран дуулж байжээ. Sing Like a Pro төслийн явцад Gentleman нэртэй шинэ цомгийг Slap Лэйбел–ийн продюсер Billy тэй хамтран хийжээ. Gentleman цомог нь 2016 эхэнд нээлтээ хийсэн бөгөөд нийт 10 дуунаас бүрдсэн түүний анхны цомог юм. Мөн 2016 онд Монголын томоохон хөгжмийн фестиваль болох Playtime-д дуулж байсан. Мөн 2016 оноос хойш Монголын хип хоп хөгжмийн шинэ үеийн төлөөлөл болох "Лойчихсон" бүлэгт харьяалагдан Ginjin, Lil Thug E нартай хамтран уран бүтээл хийх болсон. === 2017-2019 === Үргэлжлүүлэн тэрээр Slap Лэйбел-ээс Gentleman нэртэй нийт 10 дуунаас бүрдсэн анхныхаа цомгийг 2016 онд гаргасан. Анхныхаа цомгоос хойш нэг хэсэг уран бүтээлийн завсарлага авсан бөгөөд 2018 оны 12 сарын 20-нд “Гоё Тэ” дуугаа цацаж эргэн уран бүтээлээ хийж эхэлсэн. 2018 оны 11 сараас эхлэн [[Хонконг]]-н "B2 Talent Asia LLC"-тэй менежментийн гэрээ байгуулснаар олон улсын хөгжмийн зах зээлд гарахаар зорин ажиллаж эхэлсэн. "B2 Talent Asia"-тай хамтран ажиллаж эхэлснээр "Vibe Magazine" аас гаргасан Азийн олон уран бүтээлчдийг нэгтгэсэн "Urban Asia Vol.1<ref>https://www.vibe.com/2018/05/vibes-urban-asia-vol-1-music-series</ref>" цомогт "Mrs M – Bang" дуугаар мөн Азийн "Billboard" оос гаргасан "Electric Asia, Vol.2"<ref>https://www.billboard.com/articles/news/dance/8480824/billboard-presents-electric-asia-vol-2</ref> цомогт "Mrs M - Triangle" дуугаар оролцож байжээ. B2 Talent Asia LLC нь түүний анхны англи хэл дээрх дуулсан "Tasty" дууг продюсерлан ажиллажээ. Tasty дууны хөгжмийн продюсераар Silver Strike ажиллаж, дууны бичлэгийг Hong Kong –ийн B2 Music Studio-д бичүүлжээ. Энэхүү дуу нь түүний 2020 онд гарах шинэ EP цомгийн анхны трак нь юм. Tasty дуу гарсан үедээ дэлхийн алдартай цахим сэтгүүлүүд онцолж байсан бөгөөд Vibe magazine болон B2-гийн хамтарсан Urban Asia Vol.2 цомогт орж байсан юм. Цаашлаад 2020 онд "B2 Music"-с гарах EP цомогт багтсан дуун дээр Америкийн нэрт продюсер Harry Fraud хамтран ажиллах юм. "Harry Fraud" нь Америкийн нэртэй олон уран бүтээлчдийн продюсераар ажилладаг бөгөөд олны мэдэхээр "French Montana" –гийн продюсер юм. Тэрээр энэ хугацаанд эх орондоо уран бүтээлүүдээ Монгол хэл дээр хийсээр байсан ба 2019 онд Монголын томоохон хөгжмийн наадам болох "XMF" –н цор ганц эмэгтэй Headline артист болж байлаа. Лойчихсон бүлгийн рэппер "Ginjin" тэй хамтран 2019 оны сүүлээр “Энэ Мөч”, “Сувгаа Соль” нэртэй 2 сингл уран бүтээл дээр хамтран ажилласан. Тухайн 2 дуу гарсан цагаасаа эхлэн таашаалыг хүртэж Монголын хит уран бүтээлүүдээр нэрлэгдэж байгаа юм. == Гаргасан цомог, уран бүтээлүүд == === Студио Цомог === {| class="wikitable" |+ !Цомгийн нэр !Ерөнхий Мэдээлэл !Дууны жагсаалт |- |Gentleman<ref>{{Cite web |url=https://hashtaglegend.com/culture/mongolian-musician/ |title=Archive copy |access-date=2020-04-14 |archive-date=2019-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229120057/https://hashtaglegend.com/culture/mongolian-musician/ |url-status=dead }}</ref> | * Огноо: 2016 оны * Лэйбел: Slap * Формат: CD, Digital Download | # Intro # Тэр # Sisima # Цор Ганц (хамт. Lil Thug E) # Маамуу # Gentleman # Triangle (хамт. TMk) # Bang # Ambient (хамт. Заяа) # Шөнийн Зочин (хамт. Бо) # Зүрх # Blue # Outro<br /> |} === Сингл уран бүтээлүүд === {| class="wikitable" !Дууны нэр !Гарсан огноо |- |Tasty<ref>https://celebmix.com/exclusive-premiere-mrs-m-releases-the-music-video-for-tasty/</ref> |2019 |- |Cash Cash |2019 |- |Гоё Тэ |2018 |- |Нэг л зүйл (хамт. Siente) |2018 |- |Single Ladies 2 OST (хамт. Энхзол) |2015 |- |Ядаргаа (хамт. Энхзол) |2015 |- |Beauty (хамт. Амараа) |2015 |} === '''Хамтарсан уран бүтээлүүд''' === {| class="wikitable" !Уран бүтээлч !Дууны нэр !Гарсан огноо !Цомгийн нэр |- | rowspan="2" |Ginjin | * Сувгаа Соль | rowspan="6" |2019 | rowspan="2" |Тоос to Зоос |- | * Энэ Мөч |- |Ginjin | * Ханахгүй (хамт. Lil Thug E) |- |Наагий | * Хайртай Юу ? |<nowiki>-</nowiki> |- |Wolfizm | * Bad |Psycho |- |Сарнай | * Strong Woman |- | rowspan="2" |Various Artists | * Unfriend (A Cool, Энэрэл, Lil Thug E, Ариука, Цэцэ | rowspan="3" |2018 |<nowiki>-</nowiki> |- * Тоонот |<nowiki>-</nowiki> |- |Ука | * Нүдээ л Хий |Don't Stop |- |Lil Thug E, Ginjin | * Аригу |2016 |<nowiki>-</nowiki> |} == Цахим холбоос == * [https://www.youtube.com/channel/UC1SjnLJD2eQK5--_f2XzfqA Mrs M] {{Youtube|https://www.youtube.com/channel/UC1SjnLJD2eQK5--_f2XzfqA}} == Эх Сурвалж == {{DEFAULTSORT:Тамир, Энхтуулын}} [[Ангилал:Поп дуучин]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Бөмбөрчин]] [[Ангилал:Гитарчин]] [[Ангилал:1993 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] 3l44e6kqtz2ahzeo8h3qdq37zgmuqsg 0 99189 861549 852237 2026-07-10T16:01:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861549 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ливаны улс төрч (1970 онд төрсөн)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Саад Харири | native_name = {{Nobold|{{lang|ar|سعد الحريري}}}} | image = Mr Saad HARIRI - Brussels conference (cropped 2).jpg | caption = Харири 2018 онд | order1 = 47, 50 дахь | office1 = Ливаны ерөнхий сайд | president1 = [[Мишел Аун]] | term_start1 = 2016 оны 12 сарын 18 | term_end1 = 2020 оны 1 сарын 21 | predecessor1 = [[Таммам Салам]] | successor1 = [[Хассан Диаб]] | president2 = [[Мишел Сулейман]] | term_start2 = 2009 оны 11 сарын 9 | term_end2 = 2011 оны 6 сарын 13 | predecessor2 = [[Фуад Синиора]] | successor2 = [[Нажиб Микати]] | office3 = [[2018–22 оны Ливаны Парламентын гишүүд|Ливаны Парламентын гишүүн]] | constituency3 = [[Бейрут]] | predecessor3 = [[Рафик Харари]] | term_start3 = 2005 оны 6 сарын 28 | term_end3 = 2022 оны 5 сарын 21 | office4 = [[Ирээдүйн Хөдөлгөө]]ний удирдагч | term_start4 = 2005 оны 4 сарын 20 | term_end4 = | predecessor4 = [[Рафик Харири]] | successor4 = | birth_name = Саад Эл-Дин Рафик Ал-Харири | birth_date = {{birth date and age|1970|4|18}} | birth_place = [[Рияд]], Саудын Араб | death_date = | death_place = | citizenship = Ливан<ref name=Husseini2012>{{cite book |author=Rola el Husseini |title=Pax Syriana: Elite Politics in Postwar Lebanon |url=https://books.google.com/books?id=zgl6DgAVzWMC&pg=PA250 |access-date=2026-04-04 |date=2012-10-15 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-3304-4|pages=261}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/11/22/world/middleeast/lebanon-saad-hariri-resignation.html|title=Saad Hariri Steps Back From Resignation in Lebanon|first1=Ben|last1=Hubbard|first2=Hwaida|last2=Saad|author2-link=Hwaida Saad |newspaper=The New York Times|date=2017-11-22|access-date=2026-04-04}}</ref><ref name="cnn.com">{{cite web|url=http://www.cnn.com/2017/11/04/middleeast/lebanese-prime-minister-saad-hariri-resigns/index.html|title=Lebanese Prime Minister Saad Hariri resigns|first=Chandrika |last=Narayan|website=cnn.com|date=2017-11-04|access-date=2026-04-04}}</ref><br />Saudi<ref name=Husseini2012/><ref name="nytimes.com"/><ref name="cnn.com"/><br />French<ref name = Fisk>{{cite news|title=Lebanese Prime Minister Saad Hariri accepts exile in France as Saudi Arabia no longer feels like a home away from home|last = Fisk|first = Robert|url=https://www.independent.co.uk/voices/saudia-arabia-lebanon-pidarasi-accepts-exile-in-france-a8058171.html|access-date=2026-04-04|work=[[The Independent]]}}</ref> | party = [[Ирээдүйн Хөдөлгөөн]] | otherparty = [[3 сарын 14 эвсэл]] | blank1 = Шашин | data1 = [[Суннит Ислам]] | alma_mater = [[Жоржтауны их сургууль]] | website = {{url|saadhariri.com|Албан ёсны вэбсайт}} | spouse = {{marriage|Лара Ал Азем|1998}} | children = 3 | residence = [[Бейрут]], Ливан | father = [[Рафик Харири]] | mother = Нидал Бустани | relatives = [[Хариригийн гэр бүл]] }} '''Саад Эл-Дин Рафик Ал-Харири''' ({{lang-ar|سعد الدين رفيق الحريري}}) (1970 оны 4 сарын 18-нд төрсөн)<ref>{{cite web|title=سعد الدين الحريري… رئيس شركة سعودي اوجيه المحدودة|url=https://www.almrsal.com/post/88681|website=Armsal.com|accessdate=4 November 2017|language=Arabic|archive-date=2 Тавдугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502064037/https://www.almrsal.com/post/88681|url-status=dead}}</ref> нь [[Ливан]]ы [[Ливаны ерөнхий сайд|ерөнхий сайдын]] албыг 2 удаа хашсан улс төрч юм.<ref name="HaririReturns">{{cite news|title=Hariri Back in Lebanon for First Time in 3 Years His nephew's name is Sultan Al Shaikh|url=http://www.lebanonnews.net/index.php/sid/224560437|accessdate=8 August 2014|publisher=Lebanon News.Net}}</ref> Тэрбээр тус улсын ерөнхий сайд агсан [[Рафик Харири]]йн 2 дахь хүү бөгөөд эцгийгээ 2005 онд алагдсаны дараа [[Ирээдүйн Хөдөлгөөн]] намыг тэргүүлж, парламентад сонгогджээ. Харири [[3 сарын 14 эвсэл|3 сарын 13 эвслийн]] гол хүмүүсийн нэг гэгддэг.<ref name="economistcivil">{{cite news|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21565251-assassination-security-chief-drags-lebanon-closer-syria%E2%80%99s-civil|title=Lebanon and Syria: Peering into the abyss |work=The Economist|date=27 October 2012|accessdate=5 January 2013}}</ref> Эхний удаа ерөнхий сайдын албаа өгсний дараа 3 жил гадаада амьдраад, 2014 оны 8 сарын 8-нд нутагтаа эргэн ирж<ref name="HaririReturns"/><ref>{{cite news | title = News article | url =http://www.alarabiya.net/ar/arab-and-world/2014/08/08/%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-3-%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AA.html | work = Al Hadath | publisher = Al Arabiya | date = 8 August 2014 }}</ref><ref>{{cite AV media | people= News presenter | date= 8 August 2014 |accessdate= 25 February 2016 | title= Prime Time News - 08/08/2014 | medium= Video | publisher= MTVLebanonNews via [[YouTube]] | url = https://www.youtube.com/watch?v=nThwJXDYfkg }}</ref>, 2016 оны 11 сарын 3-нд дахин ерөнхий сайдаар томилогдсон. [[Иран–Саудын Арабын зөрчилдөөн]] хурцдаж, тэр нь Хезболла бүлэглэлээр дамжин Ливанд ч өрнөж байх үеэр Харири 2017 оны 11 сарын 4-нд Саудын Арабд байхдаа тус улсын төв телевизээр огцрох тухайгаа гэнэт зарласан нь<ref>[https://www.reuters.com/article/us-lebanon-politics/lebanons-hariri-visits-uae-as-home-crisis-escalates-idUSKBN1D71RB Lebanon's Hariri visits UAE as home crisis escalates], ''Reuters'', "[Saad Hariri's] resignation has thrust Lebanon back into the frontline of the regional rivalry that pits a mostly Sunni bloc led by Saudi Arabia and allied Gulf monarchies against Shi‘ite Iran and its allies."</ref> [[2017 оны Ливан–Саудын Арабын маргаан|Ливан, Саудын Арабын хооронд маргаан]] тарьж байсан удаатай. Ерөнхийлөгч [[Мишел Аун]] Харириг огцрох саналаа дахин нягтлахыг хүссэний дагуу тэрбээр уг саналаа татаж байв. Гэсэн ч [[2019–20 оны Ливаны эсэргүүцлийн хөдөлгөөн|эсэргүүцлийн хөдөлгөөн]] эрчимжиж, 2019 оны 10 сарын 29-нд Харири өөрийн тэргүүлсэн засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр огцрох тухайгаа зарлаж, 2020 оны 1 сарын 21-нд албан тушаалаа шилжүүлжээ.<ref name="oct29resignationannouncement">{{cite news |last1=Yee |first1=Vivian |title=Lebanon’s Prime Minister, Saad Hariri, to Step Down |url=https://www.nytimes.com/2019/10/29/world/middleeast/saad-hariri-stepping-down-lebanon.html |accessdate=29 October 2019 |publisher=The New York Times |date=29 October 2019}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Харири, Саад}} [[Ангилал:Ливаны ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Одооны засгийн газрын тэргүүн]] [[Ангилал:Ливаны парламентын гишүүн]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Саудын Арабын бизнесмен]] [[Ангилал:Саудын Арабын хүн]] [[Ангилал:Ливанчууд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] 290aopxopu2yn4ctg5lsf2t3bjlyt1y 0 105908 861565 861261 2026-07-10T19:30:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861565 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-07-10 19:30:37 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] kucihq74oddmytvl5rh4gee7lw877ud 0 107031 861555 846244 2026-07-10T18:20:31Z Enkhsaihan2005 64429 861555 wikitext text/x-wiki {{short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг ба муж}} {{Инфобокс суурин | name = Наварра | native_name = {{ubl|{{native name|es|Navarra}}|{{native name|eu|Nafarroa}}}} | official_name = {{ubl|Chartered Community of Navarre|{{native name|es|Comunidad Foral de Navarra}}|{{native name|eu|Nafarroako Foru Erkidegoa}}}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн мужууд|муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Bandera de Navarra.svg | flag_size = 125px | flag_link = Наваррын далбаа | image_shield = Coat_of_Arms_of_Navarre.svg | shield_size = 100x100px | shield_link = Наваррын сүлд | motto = | anthem = Himno de las Cortes / Gorteen Ereserkia <br /> {{smaller|"Шүүхийн сүлд дуу"}} | image_map = Navarra in Spain (including Canarias).svg | map_alt = | map_caption = Испани дахь Наваррын байршил | coordinates = {{coord|42|49|N|1|39|W|type:adm1st_region:ES-NA|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[Улс]] | subdivision_name = [[Испани]] | seat_type = [[Нийслэл]] | seat = [[Памплона]] | area_total_km2 = 10391 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="population" /> | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Испанид 11-т]] | area_note = <ref name="area">{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ane-datos-geograficos/-/datos-geograficos/datosPoblacion?tipoBusqueda=provincias|title=Datos geográficos y toponimia|publisher=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)|IGN]]|lang=es}}</ref> | population_total = 678333 | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Испанид 15-д]] | population_blank2_title = Хувь | population_blank2 = Испанийн 1.4% | population_density_km2 = auto | population_demonym = {{lang|mn|Наваррачууд}} ([[Монгол хэл|mn]])<br />{{lang|es|Navarro/a}} ([[Испани хэл|es]])<br />{{lang|eu|Nafartar}} ([[Баск хэл|eu]]) | blank3_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank3_info_sec2 = 0.928<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org}}</ref><br />{{color|darkgreen|маш өндөр}} | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-10|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €26.619 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €38,974 (2024) <!-- | demographics1_name1 = [[Угсаатны бүлэг]] -->| blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] (Баск хэлээр ярьдаг бүс нутагт [[Баск хэл]] хамтран албан ёсны хэл) | blank2_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank2_info_sec1 = 1982 оны 8 сарын 16 | blank1_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank1_info_sec2 = 5 (350-иас) төлөөлөгч | blank2_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank2_info_sec2 = 5 (265-аас) сенатор | postal_code_type = [[ISO 3166-2:ES|ISO 3166-2]] | postal_code = ES-NC (өөртөө засах нийгэмлэг), ES-NA (муж) | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Наваррын Парламент]] | leader_title = [[Наваррын Засгийн Газрын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Мария Чивите]] ([[Наваррын Социалист Нам|PSN-PSOE]]) | leader_party = | website = {{URL|http://www.navarra.es/home_en/}} (ES) {{URL|https://www.navarra.es/eu/hasiera}} (EUS) | footnotes = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 7 | mapframe-wikidata = yes }} '''Наварра''' ({{lang-es|Navarra}}, [[Баск хэл|баскаар]] ''Nafarroa''; албан ёсоор: испани. ''Comunidad Foral de Navarra'', баскаар ''Nafarroako Foru Komunitatea'', монголоор ''Наваррын Фораль Нийгэмлэг'') нь [[Испани]]йн умард талд орших [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн аймгийн жагсаалт|аймаг]] юм. Энэ муж нь түүхэн [[Наваррын Хант Улс]]ын газар нутгийн хэсэгт орших ба тус түүхэн улс нь энэ муж дээр нэмээд Пиренейн нурууны өмнөд арын хяр хүртэл (өнөөдөр Франц улсад харьяалагддаг) нутаг дэвсгэрийг эзэмшиж байв. Мужийн нийслэл нь [[Памплона]]. Наваррын [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн хүний хөгжлийн илтгэцүүрийн жагсаалт|нийгэмлэгийн хүний хөгжлийн илтгэцүүрийн]] утга нь 0,905 бөгөөд үүгээрээ Испанийн 17 өөртөө засах нийгэмлэг дотор гуравт жагсдаг.<ref>{{Internetquelle |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |titel=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |zugriff=2018-08-12 |sprache=англиар}}</ref> == Газар зүй == Наваррын нутаг дэвсгэр нь [[Пиренейн нуруу]]ны баруунаас [[Эбро гол|Эбро голын хөндий]] хүрэх ба Испанийн хамгийн жижиг газар нутагтай өөртөө засах нийгэмлэг юм. Умард талд нь Пиренейн нуруугаар [[Франц]] улстай хиллэх бол өрнө талаараа [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг]]ийн [[Гипускоа аймаг|Гипускоа]] болон [[Алава аймаг|Алава аймгуудтай]], өмнө талаараа [[Ла Риоха (Испанийн муж)|Ла Риоха]] мужтай, дорно талаараа [[Арагон]] мужтай хиллэнэ. Мөн түүнчлэн Арагон мужаар хүрээлүүлсэн [[эксклав]] [[Петиля де Арагон]] хот Наварра мужид харьяалагдана. Энэ бүс нутагт дарсны усан үзмийн тариалангийн [[Наварра (усан үзмийн тариалангийн талбай)|бүс нутаг]] оршдог. Мөн зүүн өмнөд хэсэгт нь [[Барденас Реалес]] цөл бий. == Түүх == 824 онд [[Иньиго Ариста]] хан Маурчуудыг ялснаар анх [[Наваррын Хант Улс]] нь байгуулагдав. Тус хант улсын нийслэл [[Памплона]] хотын нэрээр энэхүү дундад зууны улсын ханыг ''«Памплонын Хан»'' хэмээн цоллодог байв. Үүнийг 1162 онд [[VI Санчо (Наварра)|VI Санчо]] хан ''«Наваррын Хан»'' болгон өөрчилжээ. 1512 онд тус хант улс нь [[Испани]] талаа барьсан «Дээд Наварра» (испаниар: ''Alta Navarra'') болон [[Франц]] талыг баримлах «Доод Наварра» (францаар: ''Basse-Navarre'') болон хоёр хуваагдсан бөгөөд эхэндээ аль аль нь өөртөө засах засаглалаа авч үлдсэн байдаг. Ингээд 1620 онд Доод Наварра нь Францтай нэгдсэн ба 1841 онд [[Карлизм|Карлистуудын дайны]] дараа испанийн төрийн эрх зүйн системээ бүрмөсөн халав. Харин Дээд Наварра нь испани улсын нэг аймаг болжээ. == Аймгийн хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#FFEFD5;" | Огноо ! style="background:#FFEFD5;" | Хүн амын тоо |- | 1877 || align=right | 316.899 |- | 1887 || align=right | 307.994 |- | 1900 || align=right | 310.355 |- | 1910 || align=right | 323.503 |- | 1920 || align=right | 339.220 |- | 1930 || align=right | 352.108 |- | 1940 || align=right | 365.014 |- | 1950 || align=right | 383.354 |- | 1960 || align=right | 406.838 |- | 1970 || align=right | 466.593 |- | 1980 || align=right | 509.002 |- | 1990 || align=right | 519.277 |- | 2000 || align=right | 555.829 |- | 2010 || align=right | 640.129 |} == Зургийн цомог == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header_align = center | width1 = 140 | image1 = Bardeak.jpg | alt1 = | width1 = 180 | caption1 = <center>Барденас Реалес цөл</center> | width2 = 198 | image2 = Pamplona Rathaus, front, 2005-07-17.jpg | alt2 = | caption2 = <center>Памплонын хотын захиргааны байр</center> | width3 = 361 | image3 = Rio Ebro. Mendavia. Navarra. Spanien.jpg | alt3 = | caption3 = <center>Эбро гол Мендави тосгоны орчим</center> }} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Navarre|Наварра}} {{Wiktionary}} * [http://www.navarra.es/ Наварра мужийн Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} {{Coordinate|article=/|NS=42/40/00/N|EW=1/36/00/W|type=adm1st|region=ES-NC}} [[Ангилал:Наварра| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Испанийн аймаг]] i2pfr4v28e1kavols0e9wnbdst0w09f 861556 861555 2026-07-10T18:20:50Z Enkhsaihan2005 64429 861556 wikitext text/x-wiki {{short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг ба муж}} {{Инфобокс суурин | name = Наварра | native_name = {{ubl|{{native name|es|Navarra}}|{{native name|eu|Nafarroa}}}} | official_name = {{ubl|Chartered Community of Navarre|{{native name|es|Comunidad Foral de Navarra}}|{{native name|eu|Nafarroako Foru Erkidegoa}}}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн мужууд|муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Bandera de Navarra.svg | flag_size = 125px | flag_link = Наваррын далбаа | image_shield = Coat_of_Arms_of_Navarre.svg | shield_size = 100x100px | shield_link = Наваррын сүлд | motto = | anthem = Himno de las Cortes / Gorteen Ereserkia <br /> {{smaller|"Шүүхийн сүлд дуу"}} | image_map = Navarra in Spain (including Canarias).svg | map_alt = | map_caption = Испани дахь Наваррын байршил | coordinates = {{coord|42|49|N|1|39|W|type:adm1st_region:ES-NA|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[Улс]] | subdivision_name = [[Испани]] | seat_type = [[Нийслэл]] | seat = [[Памплона]] | area_total_km2 = 10391 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="population" /> | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Испанид 11-т]] | area_note = <ref name="area">{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ane-datos-geograficos/-/datos-geograficos/datosPoblacion?tipoBusqueda=provincias|title=Datos geográficos y toponimia|publisher=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)|IGN]]|lang=es}}</ref> | population_total = 678333 | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Испанид 15-д]] | population_blank2_title = Хувь | population_blank2 = Испанийн 1.4% | population_density_km2 = auto | population_demonym = {{lang|mn|Наваррачууд}} ([[Монгол хэл|mn]])<br />{{lang|es|Navarro/a}} ([[Испани хэл|es]])<br />{{lang|eu|Nafartar}} ([[Баск хэл|eu]]) | blank3_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank3_info_sec2 = 0.928<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org}}</ref><br />{{color|darkgreen|маш өндөр}} | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-10|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €26.619 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €38,974 (2024) <!-- | demographics1_name1 = [[Угсаатны бүлэг]] -->| blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] (Баск хэлээр ярьдаг бүс нутагт [[Баск хэл]] хамтран албан ёсны хэл) | blank2_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank2_info_sec1 = 1982 оны 8 сарын 16 | blank1_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank1_info_sec2 = 5 (350-иас) төлөөлөгч | blank2_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank2_info_sec2 = 5 (265-аас) сенатор | postal_code_type = [[ISO 3166-2:ES|ISO 3166-2]] | postal_code = ES-NC (өөртөө засах нийгэмлэг), ES-NA (муж) | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Наваррын Парламент]] | leader_title = [[Наваррын Засгийн Газрын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Мария Чивите]] ([[Наваррын Социалист Нам|PSN-PSOE]]) | leader_party = | website = {{URL|http://www.navarra.es/home_en/}} (ES) {{URL|https://www.navarra.es/eu/hasiera}} (EUS) | footnotes = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 7 | mapframe-wikidata = yes }} '''Наварра''' ({{lang-es|Navarra}}, [[Баск хэл|баскаар]] ''Nafarroa''; албан ёсоор: испани. ''Comunidad Foral de Navarra'', баскаар ''Nafarroako Foru Komunitatea'', монголоор ''Наваррын Фораль Нийгэмлэг'') нь [[Испани]]йн умард талд орших [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн аймгийн жагсаалт|аймаг]] юм. Энэ муж нь түүхэн [[Наваррын Хант Улс]]ын газар нутгийн хэсэгт орших ба тус түүхэн улс нь энэ муж дээр нэмээд Пиренейн нурууны өмнөд арын хяр хүртэл (өнөөдөр Франц улсад харьяалагддаг) нутаг дэвсгэрийг эзэмшиж байв. Мужийн нийслэл нь [[Памплона]]. Наваррын [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн хүний хөгжлийн илтгэцүүрийн жагсаалт|нийгэмлэгийн хүний хөгжлийн илтгэцүүрийн]] утга нь 0,905 бөгөөд үүгээрээ Испанийн 17 өөртөө засах нийгэмлэг дотор гуравт жагсдаг.<ref>{{Internetquelle |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |titel=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |zugriff=2018-08-12 |sprache=англиар}}</ref> == Газар зүй == Наваррын нутаг дэвсгэр нь [[Пиренейн нуруу]]ны баруунаас [[Эбро гол|Эбро голын хөндий]] хүрэх ба Испанийн хамгийн жижиг газар нутагтай өөртөө засах нийгэмлэг юм. Умард талд нь Пиренейн нуруугаар [[Франц]] улстай хиллэх бол өрнө талаараа [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг]]ийн [[Гипускоа аймаг|Гипускоа]] болон [[Алава аймаг|Алава аймгуудтай]], өмнө талаараа [[Ла Риоха (Испанийн муж)|Ла Риоха]] мужтай, дорно талаараа [[Арагон]] мужтай хиллэнэ. Мөн түүнчлэн Арагон мужаар хүрээлүүлсэн [[эксклав]] [[Петиля де Арагон]] хот Наварра мужид харьяалагдана. Энэ бүс нутагт дарсны усан үзмийн тариалангийн [[Наварра (усан үзмийн тариалангийн талбай)|бүс нутаг]] оршдог. Мөн зүүн өмнөд хэсэгт нь [[Барденас Реалес]] цөл бий. == Түүх == 824 онд [[Иньиго Ариста]] хан Маурчуудыг ялснаар анх [[Наваррын Хант Улс]] нь байгуулагдав. Тус хант улсын нийслэл [[Памплона]] хотын нэрээр энэхүү дундад зууны улсын ханыг ''«Памплонын Хан»'' хэмээн цоллодог байв. Үүнийг 1162 онд [[VI Санчо (Наварра)|VI Санчо]] хан ''«Наваррын Хан»'' болгон өөрчилжээ. 1512 онд тус хант улс нь [[Испани]] талаа барьсан «Дээд Наварра» (испаниар: ''Alta Navarra'') болон [[Франц]] талыг баримлах «Доод Наварра» (францаар: ''Basse-Navarre'') болон хоёр хуваагдсан бөгөөд эхэндээ аль аль нь өөртөө засах засаглалаа авч үлдсэн байдаг. Ингээд 1620 онд Доод Наварра нь Францтай нэгдсэн ба 1841 онд [[Карлизм|Карлистуудын дайны]] дараа испанийн төрийн эрх зүйн системээ бүрмөсөн халав. Харин Дээд Наварра нь испани улсын нэг аймаг болжээ. == Аймгийн хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#FFEFD5;" | Огноо ! style="background:#FFEFD5;" | Хүн амын тоо |- | 1877 || align=right | 316.899 |- | 1887 || align=right | 307.994 |- | 1900 || align=right | 310.355 |- | 1910 || align=right | 323.503 |- | 1920 || align=right | 339.220 |- | 1930 || align=right | 352.108 |- | 1940 || align=right | 365.014 |- | 1950 || align=right | 383.354 |- | 1960 || align=right | 406.838 |- | 1970 || align=right | 466.593 |- | 1980 || align=right | 509.002 |- | 1990 || align=right | 519.277 |- | 2000 || align=right | 555.829 |- | 2010 || align=right | 640.129 |} == Зургийн цомог == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header_align = center | width1 = 140 | image1 = Bardeak.jpg | alt1 = | width1 = 180 | caption1 = <center>Барденас Реалес цөл</center> | width2 = 198 | image2 = Pamplona Rathaus, front, 2005-07-17.jpg | alt2 = | caption2 = <center>Памплонын хотын захиргааны байр</center> | width3 = 361 | image3 = Rio Ebro. Mendavia. Navarra. Spanien.jpg | alt3 = | caption3 = <center>Эбро гол Мендави тосгоны орчим</center> }} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Navarre|Наварра}} {{Wiktionary}} * [http://www.navarra.es/ Наварра мужийн Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Наварра| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Испанийн аймаг]] a6qncj7j3w9wyx2nlzq9nql3z63vffw 0 120730 861563 796745 2026-07-10T19:15:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861563 wikitext text/x-wiki Нүүр царай унших ухааныг '''Френологи''' гэж нэрлэдэг. Френологи гэдэг нь (эртний грек хэлнээс mind (хэлц үг) "оюун ухаан", λόγος (лого) "мэдлэг" гэсэн үгнээс гаралтай) нь сэтгэцийн шинж чанарыг урьдчилан таамаглахын тулд гавлын ясны овойлт товгорыг хэмждэг ухаан гэж үздэг. Френологийг өдгөө pseudoscience буюу хуурамч шинжлэх ухаан гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Френологи гэдэг нь "pseudoscience" буюу шинжлэх ухааны өмнөх үеийн ойлголт бөгөөд гол санаа нь хүний зан чанар, авир төрх нь толгойн аль нэг хэсгийг хариуцдаг гэж үздэг. 1700-аад оны сүүл үеэр Германы физикч [[Франц Жозеф Галл]] френологийг үүсгэж хөгжүүлсэн юм. [[Тархи]] бол оюун санааны эрхтэн бөгөөд тархины тодорхой хэсэг нутагшсан, тодорхой үүрэг эсвэл загварчлалтай гэсэн ойлголт дээр суурилдаг. Хэдийгээр эдгээр хоёр санаа нь бодит байдал дээр үндэс суурьтай боловч френологи нь шинжлэх ухаанаас хол зүйл юм. Гавлын ясны хэлбэрийг хэмжих нь хувийн шинж чанарыг урьдчилан таамаглах боломжтой гэсэн френологийн төв ойлголтыг эмпирик судалгаагаар үгүйсгэдэг. 1796 онд Германы эмч Франц Жозеф Галлын боловсруулсан энэхүү шинжлэх ухаан нь [[19-р зуун|XIX зуун]]<nowiki/>д, ялангуяа [[1810 он|1810]]-аас [[1840 он|1840]] он хүртэл ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм. [[Их Британи|Британи]]<nowiki/>йн френологийн гол төв нь [[Эдинбург]] хот байсан бөгөөд [[1820 он|1820]] онд Эдинбургийн Френологийн Нийгэмлэг байгуулагдсан юм. Галлын үзсэнээр хүний тархи бусад амьтдын тархинаас илүү том хэмжээтэй байдаг нь ухаалаг байх үндэс нь болдог гэсэн таамгийг тухайн үед дэвшүүлж байв. Ялангуяа тэрээр гавлын ясны хэмжээ, хэлбэрээр тархины физик шинж онцлогуудыг харж болох юм гэжээ. Галл хэд хэдэн халаасны хулгайч залуусыг судлахад тэдний чихний дээр хэсэгт нь нийтлэг хавдар шиг зүйл байсан юм. Ийнхүү тэрээр гавлын ясны хэлбэр, ул мөр, товгор хэсэг нь хүний зан чанар, авир төрх, ур чадваруудтай холбоотой юм байна гэж дүгнэлт гаргасан билээ. Улмаар чихний дээр хэсэгтээ товгор эсвэл хавдар шиг зүйлтэй хүмүүс худлаа хэлдэг, хулгай хийдэг гэжээ. Френологийн сэтгэлгээ нь [[19-р зуун]]<nowiki/>ы сэтгэц, [[сэтгэл судлал]]<nowiki/>д нөлөөтэй байв. === Уламжлал ёс заншил === Дэлхийн олон улс оронд нүүр царай унших уламжлал, туршлага байдаг. [[Монголчууд]] * Өргөн магнайтай бол ухаантай, сайхан сэтгэлтэй, * Том урт, дэлбэгэр чихтэй бол буянтай, * Харц тогтуун бол ухаалаг, * Харц тогтворгүй бол итгэлгүй, хуурамч, * Нимгэн үл харагдам уруултай бол худалч гэх зэргээр шинждэг. Одоо ч гэсэн [[Хятадууд|Хятад]]<nowiki/>ын нүүр царай унших буюу шинжих ёс дэлхийд нэлээд алдартай. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Phrenology|Френологи}} * [https://web.archive.org/web/20180620060252/http://www.caak.mn/view/8275075/ Нүүр царайгаар нь хүний дотоод ертөнцийг таньж мэдэх аргууд] * [https://web.archive.org/web/20220817083649/https://news.xopom.com/190218/ Таны нүүрэн дээр бүх зүйл бичээстэй байгаа! Хувь тавилан, зан чанарыг нүүр царайгаар тодорхойлох нь] [[Ангилал:Анагаах ухааны түүх]] [[Ангилал:Биологийн түүх]] [[Ангилал:Оюун ухаан судлал]] [[Ангилал:Расизм]] [[Ангилал:Хуучирсан онол]] 8686dnxfsu0o8exhmzopbecw1fyc3d3 0 123945 861541 852742 2026-07-10T14:20:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861541 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн | name = Нямтайширын Цэлмүүн | image = Tselmuun.png | caption = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | alma_mater = [[АНУ]]-ын Харвардын Бизнесийн сургууль, БНХАУ, Хонгконгийн Стэнфордын их сургууль, [[АНУ]]-ын Валпарайсо их сургууль | occupation = [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч, Бодлогын Зөвлөлийн гишүүн | years_active = 2016 | organization = | known_for = | party = | spouse = | children = | father = [[Бямбаагийн Нямтайшир]] | awards = | website = | signature = }} '''Нямтайширын Цэлмүүн''' нь [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" (МАК) ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч, Гүйцэтгэх захирал бөгөөд [[Монгол Улс|Монголын]] бизнесийн салбарт манлайлагч эмэгтэй удирдагч, хөрөнгө оруулагчийн нэг юм. Хүүхэд ахуй цагаасаа АНУ-д боловсрол эзэмшсэн тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Индиана мужийн Валпарайсо Их Сургуульд Бизнесийн удирдлага суралцаж төгссөн. Сургуулиа амжилттай төгссөний дараа эх орондоо ирж Монгол улсын тэргүүлэх арилжааны банкнаас ажлын гараагаа эхлүүлсэн байна. 2 жил ажиллах хугацаандаа орон сууцны цоо шинэ бүтээгдэхүүнийг дотоодын зах зээлд амжилттай нэвтрүүлж, удирдан зохион байгуулах ур чадвараа харуулсан. Үүний дараа [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]]-ийн Төмөр Замын газарт ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж, хожим нь Худалдаа, Хөрөнгө оруулалт, Санхүүжилтийн газрын захирал, Худалдаа, Хөрөнгө оруулалт эрхэлсэн Дэд Ерөнхийлөгчөөр тус тус томилогдон тушаал дэвшжээ. Өдгөө [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх захирлын албыг хашиж буй тэрээр аав Нямтайширын хамт 2010 оноос хойш компанийнхаа стратегийн бодлогуудыг хэрэгжүүлэн үйл ажиллагааг нь өргөжүүлж байна. Мөн компанийн өмнө хүлээсэн үүргээ гүйцэтгэхийн зэрэгцээ [https://www.stanford.edu/hk/ Стэнфордын Их сургуулийн]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Санхүүгийн инженерийн хөтөлбөрийг 2010 онд, [https://www.hbs.edu/Pages/default.aspx Харвардын Бизнесийн сургуулийн] Гүйцэтгэх удирдлагын хөтөлбөрийг 2015 онд амжилттай төгсөж бизнесийн салбар дахь ур чадвараа ахиулсан байна. Одоогоор компанийн хөгжлийн стратеги төлөвлөлтийн хүрээнд Монгол улсын хүнд үйлдвэрлэл, барилгын материалын салбарыг хөгжүүлэн ажиллаж байна. Мөн гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлж олон улсын нэр хүндтэй банкууд, засгийн газрын агентлагуудтай ногоон санхүүжилтийн төслийн яриа, хэлэлцээрүүдэд манлайлан оролцож байна. Түүнчлэн [[Хас банк]], [https://www.hunnuair.com/ Хүннү Эйр] зэрэг салбартаа тэргүүлэгч компаниудын Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна. Үүнээс гадна, өөрийн үндсэн мэргэжлийн хүрээнд бизнесийн салбарын тэргүүлэх [https://mongoltv.mn/sharktank "Шарк Танк Монгол"] нэвтрүүлгийн 2 улиралд шүүгч, хөрөнгө оруулагчаар уригдан ажиллажээ. == Албан тушаал == * [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]] - Ерөнхийлөгч, Гүйцэтгэх захирал, Бодлогын зөвлөлийн гишүүн * Тэнгэр Санхүүгийн Нэгдэл ХХК - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн * [https://www.xacbank.mn/ Хас Банк ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн * [https://web.archive.org/web/20220928034441/http://makeurocement.mn/index.html МАК Евро Цемент ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн дарга * Хүрэн Толгой Коал Майнинг ХХК - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн дарга * [https://www.hunnuair.com/ Хүннү Эйр ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн * [http://www.premiumbm.mn/ Премиум Бьюлдинг Материалс ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн == Сайн үйлсийн аян == Н.Цэлмүүн 2018 онд нөхөр Б.Баттүшигийн хамт '''"Баттүшиг Цэлмүүн сан"''' ТББ-ыг үүсгэн байгуулж, Монголын ирээдүй болсон хүүхдүүдийн сайн сайхны төлөө эрүүл мэнд, боловсролын тал дээр илүү анхаарч өөрсдийн зүгээс мөнгөн болон бусад дэмжлэгүүдийг тухайн чиглэлийн байгууллагуудаар дамжуулан үзүүлж байна. Тухайлбал, "Гурван гал" эмнэлэгт шаардлагатай байсан нярай хүүхдийн шарлалт хэмжигч аппарат авахад санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж, УБ Сонгдо эмнэлгийн санаачилгыг дэмжин хүүхдүүдийн зүрхний хагалгааны төлбөрт хандив өргөсөн. Эдгээрээс гадна, спортын төслүүдийг дэмжин Залуучуудын өвлийн наадамд оролцсон Монгол улсын баг тамирчдын албан ёсны хувцас, хэрэгслийг хамтран ивээн тэтгэжээ. Мөн тус сан нь "МАК сан"-тай хамтран Монголын боловсролын системд Нийгэм, Сэтгэл хөдлөл, Ёс суртахууны сургалт ([http://seelearning.emory.edu/ SEEL]) нэвтрүүлэх олон улсын боловсролын хөтөлбөрийг дэмжин ажиллаж байна. == Гадны холбоосууд == {{Facebook|id=nyamtaishir.tselmuun}} {{Twitter|id=tselmuunnn}} {{DEFAULTSORT:Нямтайширын Цэлмүүн}} __INDEX__ [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:МАК корпораци]] cnqk7k1bt2gh670i8kj2vhq2imap4p4 0 124789 861589 727464 2026-07-11T07:32:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 861589 wikitext text/x-wiki [[Файл:Grand Royal Coat of Arms of France (1).svg|thumb|Францын Хааны Сүлд]] '''Бурбон''' ([[Франц хэл|Франц]]: ''Maison de Bourbon'') нь [[Капет]]ын угсааны Францын хаадын овог юм. Бурбоны хаад [[Франц]] болон [[Наварра|Наварр]]<nowiki/>ыг 16-р зуунаас эхлэн удирдсан байдаг бол Испани дахь Бурбончууд 18-р зуунаас эхлүүлэн [[Испани]], Неаполь, Сицили, Пармагийн хаан ширээнд сууж байв. Бурбоны гэр бүл өнөөг хүртэл Испани, [[Люксембург]]<nowiki/>ийн хаан ширээг удирдсаар байна. [[Ангилал:Бурбон овог| ]] [[Ангилал:Капет овог]] [[Ангилал:1272 онд байгуулагдсан]] n2pc142uh2iqcb85a6ajpx6fq9g2i3q 0 127346 861539 749214 2026-07-10T12:32:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 861539 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаал''' нь тухайн улс орны тусгаар тогтнол, батлан хамгаалах цэрэг, армийн хүчин чадлыг харуулсан чухал арга хэмжээний нэг юм. Улс орны сүр жавхаа болсон цэрэг дайчдын цог золбоог илтгэн харуулдаг Цэргийн ёслолын жагсаалыг анх жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] санаачилгаар Монгол Улсад Ардын хувьсгал ялсан өдөр буюу 1921 оны 7-р сарын 11-ний өдөр Нийслэл хүрээнд анх удаа явуулсан байна. Энэхүү арга хэмжээ нь Зэвсэгт хүчний хөгжлийн үе шатуудад тасралтгүй явагдаж чадаагүй ч 1970-аад оноос 1992 он хүртэл жанжин Д.Сүхбаатарын талбайд тогтмол явагдсаар иржээ. Тухайлбал, Батлан хамгаалахын сайдын 1971 оны 170 дугаар тушаалаар “Ардын армийн 50 жилийн ойн цэрэг техникийн парад”, 1986 оны 245 дугаар тушаалаар "Ардын хувьсгалын 65 жилийн ойн зэвсэг, техникийн парад”, 1991 оны 261 дүгээр тушаалаар "Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн баярын цэргийн парад"-ыг тус тус явуулж байсан ба Ардын хувьсгалын ойн баяр наадмын тэгш ойн жилүүдэд цэрэг, техникийн, харин ойн бусад жилүүдэд зөвхөн цэргийн алба хаагчдын ёслолын жагсаал явагддаг байжээ. Түүнчлэн тухайн үед Октябрийн хувьсгал ялсны буюу Октябрийн баярын өдөр мөн адил Цэргийн ёслолын жагсаал явдаг байсан ажээ. Цэргийн ёслолын жагсаал нь 1992 оноос хойш явагдаагүй бөгөөд харин 1996 онд Монголын тулгар төр байгуулагдсаны 790, Ардын хувьсгалын 75 жилийн их ойн баяр наадмын нээлтийн үеэр Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд нэг удаа зохион байгуулагдаж байжээ. Тус 1992 оны Ардын хувьсгалын 71 жилийн ойн Цэргийн ёслолын жагсаалд Цэргийн их сургуулийн Ерөнхий цэргийн тэнхимийн дарга дэд хурандаа М.Борбаатар /хошууч генерал/-аар удирдуулсан шинэ төгсөгчдийн хайрцаг түрүүлж, Батлан хамгаалахын сайдын тушаалаар 30,000 төгрөгөөр шагнуулж байв. Үүнээс хойш есөн жил завсарласны дараа 2005 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагчийн тангараг өргөх ёслолын үеэр Зэвсэгт хүчний анги, байгууллага, Хил хамгаалах ерөнхий газрын болон Дотоодын цэргийн ангиуд оролцсон Цэргийн ёслолын жагсаалыг жанжин Д.Сүхбаатарын талбайд явуулсан байна. == Орчин үе == Сүүлд 2009 онд Монгол Улсын Төрийн ёслолын албаны санаачилгаар Төрийн далбааны өдөр буюу 7-р сарын 10-нд болон Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагчийн тангараг өргөх үед Цэргийн ёслолын жагсаалыг сэргээн явуулж эхэлсэн байна. Үүнийг ард иргэд, залуучуудын гүн талархлыг хүлээсэн ёслолын арга хэмжээ болсон юм. Тэрчлэн 2009 онд "Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай” Монгол Улсын хуульд нэмэлт өөрчлөлт орсны дагуу Монгол Улсын “Төрийн далбааны өдөр” буюу 7-р сарын 10-ны өдөр Цэргийн ёслолын жагсаалыг Төрийн ёслолын албаны санаачилгаар дахин сэргээн явуулж эхэлсэн юм. Цэргийн ёслолын жагсаалыг дэлхийн ихэнх улс орон тэмдэглэлт баярынхаа үеэр бэлтгэн, зохион байгуулан явуулдаг бөгөөд энэхүү арга хэмжээг тухайн улс орны тусгаар тогтнол, түүний батлан хамгаалах цэрэг, армийн хүчин чадлыг харуулсан бөгөд эх оронч үзлийг сурталчилсан чухал арга хэмжээний нэг гэж үздэг юм. '''2021 онд''' Ардын хувьсгалын 100 жилийн ой, Монгол Улсын Төрийн далбааны өдрөөр төв талбайд болох Цэргийн ёслолын жагсаалд 37 салбарын 3200 цэргийн алба хаагч оролцов. Үндэсний батлан хамгаалахын их сургуулийн Цэргийн хөгжмийн сургуулийн бөмбөрчид, Зэвсэгт хүчний Жанжин штабаас нэг, ҮБХИС болон Хуурай замын цэргийн командлал, түүний харьяа нэгтгэл, ангиудаас тус бүр дөрөв, Агаарын цэргийн командлал, түүний харьяа ангиудаас хоёр, Тусгай хүчний цэргийн командлал, түүний харьяа нэгтгэл, ангиудаас гурав, Холбоо, мэдээллийн технологийн хэлтсийн харьяа ангиудаас хоёр, Хил хамгаалахын ерөнхий газраас гурав, Дотоодын цэргийн штабаас болон Онцгой байдлын ерөнхий газраас тус бүр хоёр, Төрийн тусгай хамгаалалтын газраас нэг, Цагдаагийн ерөнхий газраас гурав, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газраас нэг, Дотоод хэргийн их сургуулиас гурав, нийт 32 үндсэн салбар оролцсон юм. Үүнээс гадна эмэгтэй цэргийн алба хаагчдын таван салбар оролцож байгаагийн дээр Дотоод хэргийн их сургуулиас анх удаа эмэгтэй салбарын алба хаагчдыг оролцуулсан аж. '''2022 онд''' “Төрийн далбааны өдөр”-т зориулсан Цэргийн ёслолын жагсаалд БХЯ, ЗХЖШ, ХХЕГ, ОБЕГ, ШШГЕГ, ТТХГ, ТЕГ, ЦЕГ, ДЦШ, ХЗЦК, АЦК, ТХЦК, ҮБХИС, ДХИС гэсэн 14 байгууллагын 4000 гаруй алба хаагч оролцсон байна. Цэргийн ёслолын жагсаалыг ЗХЖШ-ын нэгдүгээр орлогч дарга, Улаанбаатар цэргийн хүрээний дарга бригадын генерал С.Ганбямба командлаж, тугийн чиглүүлэгчээр ЗХЖШ-ын Ажиллагааны удирдлагын газрын дарга бригадын генерал С.Дашзэвэг, тугчаар Зэвсэгт хүчний ХШҮГ-ын дарга хурандаа Ж.Өсөхбаяр, тугийн хамгаалагчаар ЗХЖШ-ын Материал техникийн газрын Материал хангалтын төлөвлөлтийн хэлтсийн дарга хурандаа С.Баяр-Очир, Захиргааны удирдлагын хэлтсийн дарга хурандаа Д.Номт нар ажилласан байна. '''2023 онд''' тухайд үер усны түвшин гамшгийн зэрэгт хүрсэнтэй холбогдуулж Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүхийн гаргасан шийдвэрийн дагуу энэхүү цэргийн ёслолын жагсаалыг цуцалсан байна. == Гадаад орнуудын алдартай цэргийн ёслолын жагсаалууд == # 1945 оны 6-р сарын 24-ний өдөр [[Улаан талбай|Москвагийн Улаан талбайд]] болсон Улаан армийн цэргийн ёслолын бол ЗХУ-ын Аугаа эх орны дайнд Германыг ялсны баярт зориулан болсон түүхэн парад юм. Улаан армийн цэргүүдийн жагсаалыг ЗХУ-ын маршал Георгий Жуков хөтөлж, цэргүүдийг ЗХУ-ын маршал Константин Рокоссовский удирдав. Энэхүү Ялалтын жагсаалд нийт 35325 хүн оролцсон. Үүнд: 24 маршал, 249 генерал, 2536 офицер (бага дэслэгчээс хурандаа хүртэл), 31116 түрүүч, цэрэг, 1400 цэргийн хөгжимчид, түүнчлэн 1850 техник хэрэгсэл оролцож байжээ. ЗХУ-ын үед Ялалтын цэргийн жагсаалыг зөвхөн 1965, 1985, 1990 оны тэгш ойн жилүүдэд зохион байгуулсан байна. 1995 оноос хойш Оросын төв талбайд жил бүр цэргийн ёслолын жагсаал зохион байгуулагддаг байна. [[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин]] d7zb2ep1wt5toslo5wjx9n6zau42usr 861540 861539 2026-07-10T12:47:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 861540 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаал''' нь тухайн улс орны тусгаар тогтнол, батлан хамгаалах цэрэг, армийн хүчин чадлыг харуулсан чухал арга хэмжээний нэг юм. Улс орны сүр жавхаа болсон цэрэг дайчдын цог золбоог илтгэн харуулдаг Цэргийн ёслолын жагсаалыг анх жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] санаачилгаар Монгол Улсад Ардын хувьсгал ялсан өдөр буюу 1921 оны 7-р сарын 11-ний өдөр Нийслэл хүрээнд анх удаа явуулсан байна. Энэхүү арга хэмжээ нь Зэвсэгт хүчний хөгжлийн үе шатуудад тасралтгүй явагдаж чадаагүй ч 1970-аад оноос 1992 он хүртэл жанжин Д.Сүхбаатарын талбайд тогтмол явагдсаар иржээ. Тухайлбал, Батлан хамгаалахын сайдын 1971 оны 170 дугаар тушаалаар “Ардын армийн 50 жилийн ойн цэрэг техникийн парад”, 1986 оны 245 дугаар тушаалаар "Ардын хувьсгалын 65 жилийн ойн зэвсэг, техникийн парад”, 1991 оны 261 дүгээр тушаалаар "Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн баярын цэргийн парад"-ыг тус тус явуулж байсан ба Ардын хувьсгалын ойн баяр наадмын тэгш ойн жилүүдэд цэрэг, техникийн, харин ойн бусад жилүүдэд зөвхөн цэргийн алба хаагчдын ёслолын жагсаал явагддаг байжээ. Түүнчлэн тухайн үед Октябрийн хувьсгал ялсны буюу Октябрийн баярын өдөр мөн адил Цэргийн ёслолын жагсаал явдаг байсан ажээ. Цэргийн ёслолын жагсаал нь 1992 оноос хойш явагдаагүй бөгөөд харин 1996 онд Монголын тулгар төр байгуулагдсаны 790, Ардын хувьсгалын 75 жилийн их ойн баяр наадмын нээлтийн үеэр Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд нэг удаа зохион байгуулагдаж байжээ. Тус 1992 оны Ардын хувьсгалын 71 жилийн ойн Цэргийн ёслолын жагсаалд Цэргийн их сургуулийн Ерөнхий цэргийн тэнхимийн дарга дэд хурандаа М.Борбаатар /хошууч генерал/-аар удирдуулсан шинэ төгсөгчдийн хайрцаг түрүүлж, Батлан хамгаалахын сайдын тушаалаар 30,000 төгрөгөөр шагнуулж байв. Үүнээс хойш есөн жил завсарласны дараа 2005 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагчийн тангараг өргөх ёслолын үеэр Зэвсэгт хүчний анги, байгууллага, Хил хамгаалах ерөнхий газрын болон Дотоодын цэргийн ангиуд оролцсон Цэргийн ёслолын жагсаалыг жанжин Д.Сүхбаатарын талбайд явуулсан байна. == Орчин үе == Сүүлд 2009 онд [[Төрийн ёслолын алба|Монгол Улсын Төрийн ёслолын албаны]] санаачилгаар Төрийн далбааны өдөр буюу 7-р сарын 10-нд болон Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагчийн тангараг өргөх үед Цэргийн ёслолын жагсаалыг сэргээн явуулж эхэлсэн байна. Үүнийг ард иргэд, залуучуудын гүн талархлыг хүлээсэн ёслолын арга хэмжээ болсон юм. Тэрчлэн 2009 онд "Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай” Монгол Улсын хуульд нэмэлт өөрчлөлт орсны дагуу Монгол Улсын “Төрийн далбааны өдөр” буюу 7-р сарын 10-ны өдөр Цэргийн ёслолын жагсаалыг Төрийн ёслолын албаны санаачилгаар дахин сэргээн явуулж эхэлсэн юм. Цэргийн ёслолын жагсаалыг дэлхийн ихэнх улс орон тэмдэглэлт баярынхаа үеэр бэлтгэн, зохион байгуулан явуулдаг бөгөөд энэхүү арга хэмжээг тухайн улс орны тусгаар тогтнол, түүний батлан хамгаалах цэрэг, армийн хүчин чадлыг харуулсан бөгөд эх оронч үзлийг сурталчилсан чухал арга хэмжээний нэг гэж үздэг юм. '''2021 онд''' Ардын хувьсгалын 100 жилийн ой, Монгол Улсын Төрийн далбааны өдрөөр төв талбайд болох Цэргийн ёслолын жагсаалд 37 салбарын 3200 цэргийн алба хаагч оролцов. Үндэсний батлан хамгаалахын их сургуулийн Цэргийн хөгжмийн сургуулийн бөмбөрчид, Зэвсэгт хүчний Жанжин штабаас нэг, ҮБХИС болон Хуурай замын цэргийн командлал, түүний харьяа нэгтгэл, ангиудаас тус бүр дөрөв, Агаарын цэргийн командлал, түүний харьяа ангиудаас хоёр, Тусгай хүчний цэргийн командлал, түүний харьяа нэгтгэл, ангиудаас гурав, Холбоо, мэдээллийн технологийн хэлтсийн харьяа ангиудаас хоёр, Хил хамгаалахын ерөнхий газраас гурав, Дотоодын цэргийн штабаас болон Онцгой байдлын ерөнхий газраас тус бүр хоёр, Төрийн тусгай хамгаалалтын газраас нэг, Цагдаагийн ерөнхий газраас гурав, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газраас нэг, Дотоод хэргийн их сургуулиас гурав, нийт 32 үндсэн салбар оролцсон юм. Үүнээс гадна эмэгтэй цэргийн алба хаагчдын таван салбар оролцож байгаагийн дээр Дотоод хэргийн их сургуулиас анх удаа эмэгтэй салбарын алба хаагчдыг оролцуулсан аж. '''2022 онд''' “Төрийн далбааны өдөр”-т зориулсан Цэргийн ёслолын жагсаалд БХЯ, ЗХЖШ, ХХЕГ, ОБЕГ, ШШГЕГ, ТТХГ, ТЕГ, ЦЕГ, ДЦШ, ХЗЦК, АЦК, ТХЦК, ҮБХИС, ДХИС гэсэн 14 байгууллагын 4000 гаруй алба хаагч оролцсон байна. Цэргийн ёслолын жагсаалыг ЗХЖШ-ын нэгдүгээр орлогч дарга, Улаанбаатар цэргийн хүрээний дарга бригадын генерал С.Ганбямба командлаж, тугийн чиглүүлэгчээр ЗХЖШ-ын Ажиллагааны удирдлагын газрын дарга бригадын генерал С.Дашзэвэг, тугчаар Зэвсэгт хүчний ХШҮГ-ын дарга хурандаа Ж.Өсөхбаяр, тугийн хамгаалагчаар ЗХЖШ-ын Материал техникийн газрын Материал хангалтын төлөвлөлтийн хэлтсийн дарга хурандаа С.Баяр-Очир, Захиргааны удирдлагын хэлтсийн дарга хурандаа Д.Номт нар ажилласан байна. '''2023 онд''' тухайд үер усны түвшин гамшгийн зэрэгт хүрсэнтэй холбогдуулж Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүхийн гаргасан шийдвэрийн дагуу энэхүү цэргийн ёслолын жагсаалыг цуцалсан байна. '''2026 онд''' Тулгар төрийн 2235, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Монгол Улсын Төрийн далбааны өдөрт зориулсан цэргийн ёслолын жагсаал өнөөдөр Төв талбайд боллоо. Цэргийн хүндэтгэлийн ёслолд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]], УИХ-ын дарга [[Сандагийн Бямбацогт|С.Бямбацогт]], Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]] болон парламентын гишүүд, төрийн цэргийн болон хууль сахиулга байгууллагын удирдлагууд, гаднын дипломат байгууллагын төлөөлөгчид хүндэт зочноор оролцов. Энэ удаагийн хүндэтгэлийн цэргийн хүндэтгэлийн жагсаалд төрийн цэргийн болон хууль сахиулах байгууллагын 4,400 гаруй алба хаагч, 90 гаруй тусгай зориулалтын зэвсэг, техник, байлдааны сөнөөгч онгоц, нисдэг тэрэг, тусгай зориулалтын техник хэрэгсэл оролцсон байна. Түүнчлэн батлан хамгаалах, аюулгүй байдлын салбарт шинээр нэвтрүүлсэн техник, тоног төхөөрөмж, Монгол Улсад дотооддоо үйлдвэрлэсэн хуягт болон хөнгөн байлдааны машин, нисгэгчгүй нисэх төхөөрөмжүүдийг олон нийтэд танилцуулжээ. == Гадаад орнуудын алдартай цэргийн ёслолын жагсаалууд == # 1945 оны 6-р сарын 24-ний өдөр [[Улаан талбай|Москвагийн Улаан талбайд]] болсон Улаан армийн цэргийн ёслолын бол ЗХУ-ын Аугаа эх орны дайнд Германыг ялсны баярт зориулан болсон түүхэн парад юм. Улаан армийн цэргүүдийн жагсаалыг ЗХУ-ын маршал [[Георгий Жуков]] хөтөлж, цэргүүдийг ЗХУ-ын маршал [[Константин Рокоссовский]] удирдав. Энэхүү Ялалтын жагсаалд нийт 35325 хүн оролцсон. Үүнд: 24 маршал, 249 генерал, 2536 офицер (бага дэслэгчээс хурандаа хүртэл), 31116 түрүүч, цэрэг, 1400 цэргийн хөгжимчид, түүнчлэн 1850 техник хэрэгсэл оролцож байжээ. ЗХУ-ын үед Ялалтын цэргийн жагсаалыг зөвхөн 1965, 1985, 1990 оны тэгш ойн жилүүдэд зохион байгуулж байв. 1995 оноос хойш Оросын нийслэлийн төв талбайд жил бүр цэргийн ёслолын жагсаал зохион байгуулагддаг байна. [[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин]] 0uu7wd3m6ra0khvoa26lb8vxjmf8qni 0 128369 861574 846153 2026-07-10T23:24:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861574 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Үндэсний Алтан цомын төлөөх барилдаан}} {{Инфобокс спортын лиг|нэр=Үндэсний "АЛТАН ЦОМ"-ын төлөөх барилдаан|спорт=Монгол Үндэсний Бөх|багууд=21 аймаг, Улаанбаатар хот, Тува|улс=Монгол|байрлал=Монгол Бөхийн Өргөө|аварга=Архангай аймаг (2023 он)|ТВ=Премьер Спортс|спонсор=Pepsi, Gantig Villa, DDishTV, Skytel|үүсгэн байгуулагч=Премьер Спортс Нетворк|pixels=300px|image=tsom.jpg}} Үндэсний Алтан цомын төлөөх барилдаан нь жил бүрийн 10 сараас эхлэн 8 сарын турш тэгш тоотой сар бүрд Монгол бөхийн өргөөнд зохиогддог Монгол үндэсний бөхийн анхны лиг юм. == Эрхэм зорилго == * Дэлхийн жишигт хүрсэн Монгол Үндэсний бөхийн спортын мэргэжлийн лигтэй болох * Монгол үндэсний бөхийн өв соёл, үндэсний бахархлыг сэргээх * Бүтэн жилийн турш үргэлжилдэг үндэсний хэмжээний спортын шилдэг арга хэмжээг үүсгэх * Үндэсний бөхийн нэр хүндийг эрс дээшлүүлэх бөхийн спортыг олон нийтэд эерэгээр таниулах == Зорилт == * Монгол орны 21 аймаг, Улаанбаатар хот, Өвөр Монгол, Тувагийн бөхчүүдийг хамруулсан үндэсний спортын топ контент болох * Цоо шинэ өнгө төрхтэй, тогтмол зохион байгуулагддаг, хамгийн нэр хүндтэй, хамгийн олон үзэгчтэй спортын төрөл болох * Үндэсний бөхийн шинэ залуу оддыг төрүүлэх == Алсын хараа == * Бөхчүүдийн ёс зүйг шинэ шатанд гаргах, нийгэмд үлгэр дуурайлал үзүүлэх * Бөхчүүдийн амжилтыг бодитоор үнэлж, байнгын өндөр шагнал урамшуулалтай болгох * Үндэсний бөхийн спортыг цэвэр шударга, өндөр өрсөлдөөнтэй, үзүүштэй болгох == Зохион байгуулалт == Тэмцээнийг Монголын Үндэсний Бөхийн Холбоо, [[Премьер Спортс Нэтворк]] телевиз хамтран зохион байгуулдаг. 2023-2024 оны барилдааны зохион байгуулалт: * “Алтан цом”-ын барилдаанд 21 аймаг болон Улаанбаатар хот, Өвөр Монгол, Тувагийн тус бүр нэг баг буюу нийт 24 баг оролцоно. * “Алтан цом”-ын 2022-2023 оны барилдааны шигшээ 8 багт шалгарсан багууд эхний шатны барилдаанд оролцохгүй, шууд дараагийн тойргийн барилдаанд оролцоно. Энэ нь өмнөх улирлын “Алтан цом”-ын барилдааны шигшээд шалгараагүй аймгуудын баг болон Улаанбаатар хот, Өвөр Монгол, Тува улсын багууд буюу 16 баг хасагдах журмаар барилдаж ялсан 8 баг нь дараагийн шатны барилдаанд оролцоно. * Хоёр дугаар шатанд шалгарсан 16 багийг бөхчүүдийн цолонд харгалзсан оноогоор жагсааж, хасагдах шат болон хэсгийн барилдаануудын жагсаалтыг гаргана. * Хэсгийн багуудыг дээрх жагсаалтаар 4 хэсэгт хуваан барилдуулж, хэсгээс шалгарсан 2 баг нь цааш барилдах эрхийг авна. Хэсгийн барилдаанаас шалгарсан 8 баг хасагдах журмаар тэргүүн байрын төлөө барилдана. * Тэмцээний шагналын сан мөн багийн ба давааны шагнал хэвээр бөгөөд 1-4 байр эзэлсэн багт 20,0-200,0 сая төгрөгийн мөнгөн шагнал дагалдана. * Дэвжээдийн удирдлага, багш нар бусад аймгаас легионер бөхийг заагдсан журмын дагуу багтаа оруулж болох бөгөөд бусад аймгаас легионер бөх авах шаардлагатай бол авах бөхчүүдийн тоог бичгээр МҮБХ-нд 2023 оны 08-р сарын 20-ны дотор ирүүлнэ. * “Алтан цом”-ын барилдааны 2-р шатанд шалгарсан 16 багийг барилдах бөхчүүдийн цолыг харгалзсан оноогоор дүгнэж 1-16 багийн жагсаалтыг гаргана. Жишээлбэл: Начин цолтны оноо 5 бөгөөд Булган аймаг 7 начин цолтон багтаа оруулбал нийт 35 оноотойгоор жагсаалтад орно. {| class="wikitable" |+ !№ !Цол !Оноо |- |1 |Дархан аварга |12 |- |2 |Даян аварга |11 |- |3 |Улсын аварга |10 |- |4 |Улсын арслан |9 |- |5 |Улсын гарди |8 |- |6 |Улсын заан |7 |- |7 |Улсын харцага |6 |- |8 |Улсын начин |5 |- |9 |Аймгийн арслан |4 |- |10 |Аймгийн заан |3 |- |11 |Аймгийн харцага | |} == Шууд дамжуулалт == Тэмцээний шууд дамжуулалтыг Премьер Спортс суваг дуу, дүрсний өндөр чанартайгаар Монгол бөхийн өргөөнөөс 21 гишүүн 13 камераар шууд дамжуулан хүргэнэ. {| class="wikitable" |+ !Шууд дамжуулалт !Тоо |- |PTZ камер |4 |- |Зураглаач |3 |- |Хөдөлгөөнт камер |2 |- |Агаарын камер |1 |- |Beauty камер |1 |- |Кран камер |1 |- |Ярилцлага камер |1 |} == Шагналын сан == Үндэсний "АЛТАН ЦОМ"-н тэмцээний шагналын сан түүхэнд байгаагүй өндөр дүнгээр хэмжигдэнэ. Ялагч баг бүр шагнал авахаас гадна багийн гишүүн тус бүр авсан даваа бүртээ мөнгөн шагнал хүртэх юм.<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |first=Д. Тэмүүлэн |date=2022-05-20 |title="Монгол бөхийн түүхэнд байгаагүй ₮650 саяын шагнал, шууд дамжуулалттай алтан цомын төлөөх барилдааныг зохион байгуулна" |url=https://ikon.mn/n/2k6u |access-date=2023-09-29 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Нийт шагналын сан- 650 сая төгрөг Алтан цомын эзэн болсон баг- 200 сая төгрөг Барилдааны дэд байрыг эзэлсэн баг- 50 сая төгрөг Улирлын шилдэг- 5 сая төгрөг == Ивээн тэтгэгч == Үндэсний алтан цомын төлөөх барилдааны 1-р улирлын ерөнхий ивээн тэтгэгчээр [[Pepsi Mongolia]], ивээн тэтгэгчээр [[Ддэш тв|DDishTV]] хамтран ажилласан бол 2-р улиралд ерөнхий ивээн тэтгэгчээр Pepsi Mongolia, алтан ивээн тэтгэгчээр Gantig Villa, мөнгөн ивээн тэтгэгчээр [https://www.skytel.mn/ Skytel], стратегийн түншээр DDishTV зэрэг байгууллагууд ажиллаж байна. == I улирлын барилдаан (2022-2023) == 2022-2023 оны Үндэсний "Алтан цом"-ын тэмцээний финалын барилдаанд Архангай аймгийн бөхчүүд 5-р тойргийг 4:1-ээр илүүрхэн, таван тойргийн нийлбэр дүнгээр (16:9) финалын барилдааныг тэргүүлж, “Алтан цом”-ын эзэн болсон. 1-р тойрог: Булган (4:1) 2-р тойрог: Архангай (5:0) 3-р тойрог: Булган (3:2) 4-р тойрог: Архангай (4:1) 5-р тойрог: Архангай (4:1) {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" |Архангай аймаг |- |№ |Цол |Нэр |- |1 |Улсын арслан |Р.Пүрэвдагва |- |2 |Улсын гарьд |М.Бадарч |- |3 |Улсын харцага |Б.Зоригтбаатар |- |4 |Улсын харцага |О.Мөнх-Эрдэнэ |- |5 |Аймгийн арслан |С.Сүхбат |- |6 |Аймгийн арслан |Л.Отгонбаатар |- |7 |Аймгийн арслан |Э.Мөнхжаргал |- |8 |Аймгийн арслан |Б.Мөнх-Эрдэнэ |} {| class="wikitable" ! colspan="3" |Булган аймаг |- |№ |Цол |Нэр |- |1 |Улсын начин |Д.Амарсайхан |- |2 |Улсын начин |Д.Амаржаргал |- |3 |Улсын начин |Х.Цогтгэрэл |- |4 |Улсын начин |Б.Түмэндэмбэрэл |- |5 |Улсын начин |Э.Сумъяабат |- |6 |Улсын начин |Б.Түвшинтөгс |} == II улирлын барилдаан (2023-2024) == == Бүх Одод 2024 == Бүх Оддын барилдаанд оролцох 14 бөхийг үзэгчдийн саналаар тодруулсан бөгөөд 2024 оны 2 сарын 21-с эхлэн 2 сарын 29-д санал хураалт altantsom.psn.mn веб сайтаар явагдсан.<ref>{{Cite web |title=“Пепси” үндэсний бөхийн алтан цомын барилдааны “Бүх оддын тоглолт” болно |url=https://itoim.mn/a/2024/02/21/sport/xod |access-date=2024-03-18 |website=IToim.mn - Үнэний талд |language=mn}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="3" |Хамгийн их санал авсан бөхчүүд ! |- |№ |Цол |Нэр |Авсан санал |- |1 |У.А |О.Хангай |17590 |- |2 |У.Х |Б.Зоригтбаатар |15982 |- |3 |У.Н |Д.Амарсайхан |15359 |- |4 |У.З |Б.Бат-Өлзий |15322 |- |5 |У.Г |Ц.Бямба-Отгон |15202 |- |6 |У.З |М.Лхагвагэрэл |15082 |- |7 |У.З |Б.Пүрэвсайхан |13011 |- |8 |У.Х |О.Мөнх-Эрдэнэ |10995 |- |9 |Д.А |Н.Батсуурь |10828 |- |10 |У.А |П.Бүрэнтөгс |9093 |- |11 |У.А |Р.Пүрэвдагва |9091 |- |12 |У.Х |С.Сүхбат |8310 |- |13 |У.Х |Г.Ганхуяг |8220 |- |14 |У.Н |Э.Сумьяабат |7264 |} Бөхчүүд хоёр багт хуваагдан өрсөлдсөн бөгөөд Даян аварга Н.Батсуурийн багийг Улсын гарди Д.Рагчаа дасгалжуулж, бүрэлдэхүүнд нь Улсын заан Б.Бат-Өлзий, гарди Ц.Бямба-Отгон, үнэн зоригт харцага Б.Зоригтбаатар, начин Д.Амарсайхан, Э.Сумъяабат, Э.Батмагнай нар багтжээ. Тус багт сонгогдсон Улсын харцага Г.Ганхуяг бэртэлтэй учир түүнийг Улсын начин Э.Батмагнай орлон барилдсан. Улсын аварга П.Бүрэнтөгсийн багийг Улсын заан Д.Баасандорж дасгалжуулна. П.Бүрэнтөгс аварга өөрийн багтаа отгон аварга О.Хангай, улсын арслан Р.Пүрэвдагва, Улсын заан Б.Пүрэвсайхан, М.Лхагвагэрэл, харцага О.Мөнх-Эрдэнэ, С.Сүхбат нарыг сонгосон.<ref>{{Cite web |last=С.Ундармаа |date=2024-03-16 |title=Өнөөдөр "бүх оддын барилдаан" болно {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2708273/ |access-date=2024-03-18 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2024-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317214702/https://news.mn/r/2708273/ |url-status=dead }}</ref> == Ишлэл == [[Ангилал:Үндэсний бөхийн барилдааны жагсаалт]] <references /> __INDEX__ 6cek3u6gvcfp54rqrh8vudii54hvblx 0 132814 861583 824137 2026-07-11T04:39:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 861583 wikitext text/x-wiki [[Файл:President Lee Jae-Myung June 2025.jpg|thumb|Ли Жэ Мён]] '''Ли Жэ Мён''' ([[Солонгос хэл|солонг]]. 이재명, [[Англи хэл|англи]]. ''Lee Jae-myung''; 1964 оны 10-р сарын 23-нд Өмнөд Солонгосын Андон хотод төрсөн) — [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] улс төрч, төрийн албан хаагч. Өмнөд Солонгосын либерал үзэлтэй «[[Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос)|Ардчилсан нам]]<nowiki/>»-ын дарга, [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|БНСУ-ын Үндэсний Ассамблейн]] гишүүн, нийтлэгч, иргэний эрхийг хамгаалдаг [[өмгөөлөгч]]. 2025 оны 6-р сарын 4-ний өдөр [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|БНСУ-ын Ерөнхийлөгчөөр]] сонгогдсон тэрээр тангараг өргөсөн байна. Тэрээр хожим БНСУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байсан [[Ну Мүхёнь|Ну Мүхёнийг]] хүндлэн дагаж иргэний эрхийг хамгаалах замыг сонгосон байна. Ли Жэ Мёнгийн улс төрийн замнал анх 2006 онд [[Соннам]] хотын даргын сонгууль, 2008 оны [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|БНСУ-ын Үндэсний Ассамблейн]] сонгуульд дараалсан ялагдал хүлээснээр эхэлсэн боловч тэрээр тодорхой тэвчээр тэсвэр хатуужил гаргаж, дараагийн сонгуульд ялалт байгуулсан байна. 2010 онд Соннам хотын даргаар ажиллаж байсан бөгөөд анхны бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусгаад 2014 онд лиран сонгогдсон. Ли 2018 оны 3-р сарын 15 хүртэл [[Кёнги]] мужийн захирагчийн сонгуульд ялах хүртлээ Соннам хотын даргаар ажилласан. 2021 оны 10-р сарын 25-нд Ли Жэ Мён БНСУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцохоор мужийн захирагчийн албан тушаалаасаа огцорсон байна. == Бага нас == Ли Жэ Мён Өмнөд Солонгосын Андон хотын 7 хүүхэдтэй ядуу гэр бүлд 5 хүүхэд нь болж төрсөн байна. Тэрээр бага сургуулиа төгсөөд 15 настай үйлдвэрийн ажилчин болж, ажлын байран дээрх осолын улмаас гарын хуруугаа алдаж, дараа нь даралтын тоног төхөөрмжинд даруулж бугуйгаа хугалуулаад улмаар хөгжлийн бэрхшээлтэй болжээ. Ли дунд болон ахлах сургуулийн дүйцсэн диплом авч, Чун-Аны Их сургуульд суралцаж, 1986 онд хуулийн мэргэжлээр суралцсан байна. Ли хүний эрхийн болон хөдөлмөрийн хуульч байхдаа хуульч Мин Бю Юнтай хамтран, Соннам хотод шинэ эмнэлэг нээх ажлыг зохион байгуулж дэмжиж оролцсон байна. == Улс төрийн замнал == 2005 оны 8-р сарын 23-нд Ли Өмнөд Солонгосын "[[Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос)|Ардчилсан нам]]"-ын өмнөх үеийн Үри намд элсэж, Соннам хотын даргад нэр дэвшихээ зарлав. Тэрээр 2006 онд болсон орон нутгийн сонгуульд нэр дэвшиж байсан ч тухайн үеийн Үри нам болон [[Ну Мүхёнь|Ну Мүхёнийн]] (англи. Roh Moo-hyun) засаг захиргааны талаарх олон нийтийн санаа тааруу байснаас 23,75 хувийн саналаар ялагдсан юм. 2010-2018 онд Соннам хотын даргаар сонгогдон ажилласан байна. 2018-2021 онд Өмнөд Солонгосын умард [[Кёнги]] ([[Солонгос хэл|солон]]. 경기도, [[Англи хэл|англи]]. Gyeonggi Province) мужийн захирагчаар сонгогдон ажилласан. 2022 онд улс төрийн «Ардчилсан нам»-аас БНСУ-ын Ерөнхийлөгчид нэр дэвшиж байсан. == Үзэл бодол == Ли Солонгосын Ардчилсан намд зүүн төвийн үзэл баримтлалтай ойр бодлого явуулах хандлагатай байдаг. Ли эдийн засгийн хувьд Шинэ хэлэлцээрийн либерализмыг дэмжиж, [[Франклин Рузвельт|Франклин Д.Рузвельтийн]] бодлогыг хүндэтгэдэг. 2021 оны 10-р сарын 10-нд Ли "Төрийн хүчтэй эдийн засгийн сэргэлтийн бодлогоор бид эдийн засгийн өсөлтийн үзүүлэлтийг дээшлүүлэх болно. Би [[Их хямрал|Их хямралыг]] зүүний бодлогоор (좌파 정책) даван туулсан [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтээс]] суралцах болно" гэж хэлсэн. === Цагаачдын талаар === Ли Жэ Мён бол цагаачдын эрхийг дэмждэг улс төрч юм. Ли консерваторуудын цагаачлалын бодлогыг энгийн хөдөлмөрийг хамгаалахад анхаарч байгааг шүүмжилж, гадаад ажилчдын хүний эрхийн асуудлыг идэвхтэй сонирхож байна. === Гадаад бодлого === Ли Жэ Мён Хойд Солонгостой найрсаг харилцаа тогтоохыг эрмэлзэхийн зэрэгцээ АНУ, Хятад, Япон зэрэг хөрш зэргэлдээ улс орнуудтай бие даасан гадаад бодлогыг дэмждэг байна. Ли 2021 оны 8-р сарын 22-нд Гадаад бодлогын иж бүрэн төлөвлөгөөгөө зарласан. Гадаад бодлогын зорилго нь ард түмний амьдралын чанарыг сайжруулахад чиглэж, үндэсний эрх ашгийг хамгаалахад бодитой байх ёстой гэж Ли онцлон тэмдэглэсэн байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн урилгаар Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Ерөнхийлөгч И Жэ Мён 2026 оны 7-р сарын 9-11-ний өдрүүдэд Монгол Улсад Төрийн айлчлал хийв. {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[БНСУ-ын ерөнхийлөгч]] |он=2025 он — |өмнө=[[Юн Сок Ёл]] |дараа= }} {{end}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын улс төрч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] e97mn79k9oft80kvxbtvidd0ihoul5l 0 133840 861568 850037 2026-07-10T21:27:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861568 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн|зураг=Batzaya.jpg|тайлбар=Batzaya|төрсөн огноо=1987-03-04|төрсөн_он_сар_өдөр=1987-03-14|төрсөн газар=Монгол улс, Завхан аймаг, Идэр сум|яс үндэс=Халх|үндэстэн=Монгол|боловсрол=Дээд|төгссөн сургууль=МҮИС|ажил_мэргэжил=Эрх зүйч|байгууллага=Эхлэл}} '''Чимэдгочоо Батзаяа''' (1987 оны 3-р сарын 14-нд Завхан аймгийн Идэр суманд төрсөн)- Эхлэл групп үүсгэн байгуулагч. == Намтар == Чимэдгочоогийн 3дахь хүү болон мэндэлсэн. Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 27-р сургууль, МҮИС, бакалавр, Эрхзүйч МҮИС, магистр, Эрхзүйч == Ажил эрхлэлт == 2007 онд Ehlel.com компанийг үүсгэн байгуулсан, CEO 2021 онд Цэлмэг технологи сургууль байгуулсан. == Гавъяа шагнал: == * Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан * МҮХАҮТ-ын дээд шагнал “Хийморь” хүндэтгэлийн одон * МЗХ-ны оны шилдэг бизнесмен залуу * Боловсролын тэргүүний ажилтан == Эх сурвалжууд == https://www.zindaa.mn/45m7 https://web.archive.org/web/20240311083646/http://www.bolod.mn/modules.php?name=News&nID=216542 https://web.archive.org/web/20240311091623/https://ehlel.com/pages/about-us [[Ангилал:Мэдээллийн технологийн бизнесмен]] by5ms9uwgdrtm3qssu0lgxif0hnjweh 0 134086 861566 833228 2026-07-10T20:19:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861566 wikitext text/x-wiki '''Хургаагийн Сүглэгмаа''' нь Алтан гадас одонт, Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт [[яруу найрагч]], [[монгол хэл]] уран зохиол судлаач хүн юм. == Намтар == [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Ханбогд сум|Ханбогд]] суманд төрсөн. === Боловсрол === 1990 онд Дорноговь аймаг дахь Анагаах Ухааны Коллежийг төгссөн. 1998 онд Дорно дахины утга зохиолын дээд сургуулийг бакалавр зэрэгтэй төгсжээ. 1999 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн Монгол хэл соёлын сургуулийг төгссөн, монгол хэл уран зохиол судлаач, багш мэргэжилтэй. “Хуульч Сандагийн зохиолуудын эх бичгийн судалгаа” сэдвээр “[[МУИС]]-ийн МХСС”-д магистрын зэрэг хамгаалсан. 2004 онд “ Монголын уран зохиол дахь үг зохиолын төрөл зүйл” сэдвээр Хэлбичгийн ухааны доктор-ын зэрэг хамгаалсан. МУИС-ийн Шинжлэх ухааны сургуулийн Утга зохиол, урлаг судлалын тэнхимийн дэд профессор. * "Дэд профессор" (2006) * "Профессор" (2017) == Уран бүтээл == * "Орхиж боломгүй 20 нас" (2000) * "Буйд газрын шүлгүүд" (2004) * "А very elepant" (2007) * "Echoes from the steppe" (2009) * "Цаг хугацааны дэргэд" (2010) * "Нүүдэл" (2011) == Эрдэм шинжилгээний бүтээл == * "Монголын уран зохиол дахь үг зохиолын төрөл зүйл" (2005) * "Халхын хуульч хэмэх цэцэн Сандаг" (2006) * "Очирбатын Дашбалбар" (2009) * "Лхамсүрэнгийн Хүрэлбаатар" (2017) * "Монголын эртний уран зохиол" (2021) == Хөрвүүлсэн бүтээл == * "Монголын орчин үеийн уран зохиолын судлал шүүмжлэлийн хураангуй" (2005) * "Монголын эртний утга зохиолын шинэ судлал" (2008) * "Агванчойдор гуайн ярьсан Монгол төвдийн бурхан шашны аман түүх" (2016) * "Бүрэнбэхийн «Монгол шүлгийн гоо зүйн түүхчилсэн төлөв»" (2017) * "Хурц, Чан мин «Хорчин товчоон» (Монгол үндэстний орчин, одоо үеийн утга зохиолын өгүүллийн түүвэр)" (2018) == Хэвлэгдсэн эрдэм шинжилгээний өгүүлэл == * Импакт фактор бүхий сэтгүүлд хэвлүүлсэн # The notion of heaven worship in the poetry written by Ts. Bavuudorj /with Tiunurhaatar.M/ -Международный научно-инсследовательский журнал, "Евразийский Союз Ученых. Серия: Филология, искусствоведение и культурология. IMJ.I.J.Q3J6I81E5U .24J.329335 2021 I 9|. 1500 # Scientific research works on the prominent poet of mongolia danzan ravjaa in the world's mongolian studies /with Tiunurhaatar.M/ -Еurasian union of scientists. Series: philology, art history and cultural studies. Санкт-Петербург.2021 5 /86 DOI: 10.31618/2782-2451 # Jamyangarav, a famous buddhist figure, is a poetic theorist and writer of the late 19th and early 20th centuries.- “Евразийский Союз Учёных” (ISSN 2413-9335 GIF -0.388). Том 1, 3⁄96⁄2022 ⁄ISSN: 2411-6467 (Print). (ИМПАКТ ФАКТОР -1.5 DOI: 10.31618/ESU.2413-9335.2022.6.96.1634) # The ritual for summoning prosperity or waving endowment. -"Национальная ассоциация учёных" (НАУ) 80/2022. # Арвайн хүрээний “Тарган бандида” ламтан Цэвэлванчигдоржийн зохиосон малын өвчнийг анагаах арга, заслын судруудыг судалсан дүн /Я.Ганзаяагийн хамт/ -“Mongolian Journal of Agricultural Sciences” Vol. 29 No. 1 (2020) Холбоосууд: * https://doi.org/10.31618/ESU.2413-9335.2021.1.86.1378 * https://doi.org/10.31618/ESU.2413-9335.2021.1.91.1500 * https://web.archive.org/web/20240517144227/https://phil-art.euroasia-science.ru/index.php/Euroasia/article/view/746 * https://doi.org/10.5564/mjas.v29i1.1367 * https://cyberleninka.ru/article/n/the-ritual-for-summoning-prosperity-or-waving-endowment == Дотоод, гадаадад хэвлүүлсэн өгүүлэл == # Хуульч Сандагийн “үг” зохиолын гар бичмэлүүд. -“Уран зохиол судлал” Боть 25. УБ., 2001 он. # Some issues to the Poem of Sandag “цber-ьn bey-e `tьlьged noyan-iyan ma!taji kelegsen-inь” (in Mongolian) “Nomadic Studies” (International institute for the Study of Nomadic Civilizations) 2003.¹ 7 # “Үг” зохиол дахь амьтдын өгүүлэмж. МУИС-ийн “ЭШ-ний бичиг”. 2003 он. # Монголын уран зохиол дахь “үг” зохиолын төрөл зүйлийн хөгжил. -Өвөр Монголын Үндэсний Их Сургуулийн “ЭШ Бичиг”. Хөх хот. 2003 он. # Хуульч Сандагийн нэгэн шинэ шүлгийн тухайд. -Хүмүүнлэгийн ИС-ийн “ЭШБичиг”.боть 1 (05).УБ., 2003 он. # “Авын хоморгонд орсон чонын хэлсэн нь”, “Чоно ноён хоёрын яриа” хэмээх хоёр зохиолын туурвил зүйд хийсэн зарим ажиглалт. - “Яруу утгын тайлал” эмхтгэл. УБ., 2003 он. # “Үг” зохиол дахь хулганы өгүүлэмж. -“Яруу утгын тайлал” эмхтгэл. УБ., 2003 он. # “Үг” зохиол дахь утга далдлах хийгээд ёгт битүү үг. - “Уран зохиол судлал” Боть 26. УБ., 2004 он. # “Үг зохиол дахь утга далдлах өгүүлэмж”. - Улаанбаатарын Их Сургуулийн “Эрдэм шинжилгээний бичиг” Боть –1. дэвтэр-19. УБ.,2004 он. # Монголчуудын үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухайд. –“Шинэ зуун” уран сайхны шүүмжийн цуврал сэтгүүл. 2004 он. ¹ 1 # Данзанравжаагийн нэгэн дууны шүлгийн тухайд. МУБИС-ийн “Эрдэм шинжилгээний бичиг”. УБ., 2005 он # Монголчуудын үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухайд. –“Нийгмийн Шинжлэх ухааны Залуу эрдэмтдийн холбооны хурлын эмхэтгэл”. УБ., 2005 он # Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухайд. –“Нийгмийн Шинжлэх ухааны Залуу эрдэмтдийн холбооны хурлын эмхэтгэл”. УБ., 2006 он. # Өвгөн шувуу хоёр хэмээх харилцаа дууны туурвил зүйн онцлог.-“Данзанравжаагийн 200 жилийн ойн ОУЭШ хурлын эмхтгэл”. УБ., 2003 он. # Хуульч Сандагийн үг зохиол дахь ёгт битүү утгат нэгэн өгүүлэмжийн тухай. -“Шинэ зуун”. Уран сайхны шүүмжийн цуврал.УБ., 2006.¹2 # Statehood traditions in ancient teachings.- “International Conference “History and tradition of Mongolian Statehood” dedicated to 800 th anniversary of Great Mongolian State”.UB.2006. # Хуульч Сандагийн 4 зохиолын нэг өгүүлэмж. -“Монгол судлалын чуулган”.УБ., 2006.¹1 (36) # Үг зохиолын төрөрл зүйлийн нэрийн тухайд.-“Нэр томьёо судлал”.УБ., 2006. ¹ 8 # Төрийн ёсыг номын ёсоор өгүүлэх нь буюу эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухай. –“Шинжлэх ухааны академийн мэдээ”. УБ. 2006. ¹ 3. Volume 181 # Д.Нацагдоржийн Харанхуй хад өгүүллэгийг зө совин, сэрэл мэдрэмжийн үүднээс авч үзэх нь.-“Үндэсний монгол судлал”.УБ. 2006.¹8 # “Regarding the statehood traditions represented in ancient time Mongolian teachings”. –“Statehood of Nomads: History and Tradition”.UB.2007 # "Status of Mongolian Women students studying Science and Technology and their social advance". –“Chunbuk-Mongolian Women Scientists Forum”.Cheongju, Korea.2007.¹1 # Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухай.-“Хүрэлтогоот-2007 Эрдэм шинжилгээний бага хурлын эмхтгэл”.УБ.2007 ¹3 # Монголын орчин үеийн уран зохиол дахь үг зохиол. –“Монгол судлалын чуулган” (МУБИС). 2009 он. # Залуу монгол судлаачдыг бэлтгэж байгаа өнөөгийн байдал. (Л.Хүрэлбаатар доктор профессор, С.Байгалсайхан доктор профессор, С.Цолмон доктор (Ph.D), профессор нарын хамт) –“Улаанбаатарын их сургуулийн эрдмийн бичиг” . 2009 он # Төвдөч эрдэмтэн Л.Хүрэлбаатарын утга зохиол судлалын бүтээлүүд. –“Шинжлэх ухааны академийн мэдээ” сэтгүүл. 2010. №3. volume 197. # “Дэлхийн монгол судлал дахь Равжаа судлалын бүтээлүүд”- Journal of Philology and literature journal of the school of Ulaanbaatar, NUM Volume 8 (7) November 2012 ISSN 2310-2551 # Ноён хутагт Данзанравжаагийн гүн ухааны үзэл хийгээд нэгэн овоо тахилгын тухайд - “Хэл бичиг утга соёл” Эрдэм шинжилгээний бичиг №15 (14). ,2019 он. ISSN 2310-2551 # Арвайн хүрээний “Тарган бандида” ламтан Цэвэлванчигдоржийн зохиосон малын өвчнийг анагаах арга, заслын судруудыг судалсан дүн /Я.Ганзаяагийн хамт/ “Mongolian Journal of Agricultural Sciences” Vol. 29 No. 1 (2020) # Монголын нууц товчоон дахь ураг, гэр бүлийн зарим заншилын тухай. (Чиндамаагийн хамт) БНХАУ, Баруун хойтын үндэсний их сургуулийн эрдэм шинжилгээний сэтгүүл. Гүн ухаан нийгмийн шинжлэх ухааны монгол хэвлэл. 2021 оны 2 дугаар хугацаа № 68. == Хэлэлцүүлсэн эрдэм шинжилгээний илтгэл == # Хуульч Сандагийн намтарт холбогдох хоёр асудал. Герасимовичийн семинар. 1996 он # Монгол уран зохиол дахь “үгийн” уламжлал. “Эврика- 2001” ЭШ бага хурал. 2001 он. # Өрнө дорны уран зохиол дахь “үг” зохиолын уламжлал. “Эврика- 2002” ЭШ бага хурал.2002 он. # “Хуульч Сандагийн нэгэн шүлгийн хувилбарууд. Их Дээд сургуулийн багш нарын ЭШ бага хурал. 2002 он # Хуульч Сандагийн нэгэн шинэ шүлгийн тухайд. –“Глобальчлал ба дээд боловсрол” багш нарын ЭШ бага хурал.2003 он # “Үг” зохиол дахь амьтдын өгүүлэмж. МУИС. ОУ-ын ЭШ-ний хаврын бага хурал. 2003 он. # “Өвгөн шувуу хоёр” хэмээх харилцаа дууны туурвил зүйн өвөрмөц онцлог. Данзанравжаагийн 200 жилийн ойд зориулсан ОУ-ын ЭШ-ний хурал. 2003 он. # “Үг” зохиол дахь хулганы өгүүлэмж. Дэлхийн яруу найргийн өдөрт зориулсан ЭШ-ний хурал. 2003 он. # Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухайд. Олон улсын залуу монгол судлаачдын эрдэм шинжилгээний хурал. УБ. 2006 он # “Авын хоморгонд орсон чоно”, “Чоно ноён хоёрын яриа” хэмээх хоёр зохиолын туурвил зүйд хийсэн зарим ажиглалт. Хүрэлтогоотын семинар. 2003 он. # Данзанравжаагийн нэгэн шүлэг “үг” зохиолын төрөл зүйлд холбогдох нь . ШУБИС-ийн Утга зохиолын тэнхим байгуулагдсаны ойд зориулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2004 он # Монголчуудын үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухай. Хүрэлтогоот-2005 НШУЗЭ-ийн эрдэм шинжилгээний бага хурал.2005 он # Хуульч Сандагийн “үг” зохиол дахь ёгт битүү утгат нэгэн өгүүлэмжийн тухай. Тоншуул сонины 70 жилийн ойд зориулсан ЭШ-ний бага хурал. 2005 он # “Харанхуй хад” өгүүллэгийг зохиолчийн зөн, сэрэл мэдрэмжийн үүднээс авч үзэх нь. Нацагдоржийн 100 насны ойн эрдэм шинжилгээний бага хурал.2006 он # Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухайд. Олон улсын залуу монгол судлаачдын эрдэм шинжилгээний хурал.2006 он # "Status of Mongolian Women students studying Science and Technology and their social advance".–“Chunbuk-Mongolian Women Scientists Forum”. Chungbuk National university. Korea. From 26 March, 2007 to 29 March 29, 2007. # “О.Дашбалбарын яруу найргийн уламжлал шинэчлэлийн асуудалд”.-“Дашбалбарын 50 насны ойд зориулсан эрдэм шинжилгээний бага хурал”. 2007 он # “Монголын орчин үеийн уран зохиол дахь “үг” зохиол” Ц.Дамдинсүрэнгийн мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2008 он. # “Залуу монгол судлаачдыг бэлтгэж байгаа өнөөгийн байдал”. (Л.Хүрэлбаатар доктор профессор, С.Байгалсайхан доктор профессор, С.Цолмон доктор (Ph.D), профессор нарын хамт) –Олон монголч эрдэмтдийн анхдугаар их хурлын 50 жилийн ойд зориулсан монгол судлалын бага хурал. 2009 он # “Монголын эртний уран зохиол дахь үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухай”. Улаанбаатарын Их сургууль, БНСУ-ын Данкукийн Их Сургуулийн эрдэмтэдтэй хамтран зохион байгуулсан “Дорнод Монголын түүх соёл” олон улсын бага хурал.2009 он # “ХХ зууны уран зохиол дахь “үг” зохиол” –ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Хэлзохиол судлал-2010 эрдэм шинжилгээний хурал.2010 он # “Ц.Бавуудоржийн яруу найраг дахь тэнгэрийг шүтэх үзлийн үзэл” –ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн Дэлхийн яруу найргийн өдөрт зориулсан эрдэм шинжилгээний хурал. 2012 он # “Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлал”- International Literature festival Symposuim БНСУ- Бусанд,2012 он # “Монголын уран зохиол дахь үгийн сэтгэлгээний уламжлал шинэчлэл”- Олон улсын монголч эрдэмтдтийн хурал, 2012 он. # “Чойсүрэнгийн Дагвадоржийн яруу найргийн туурвил зүйн зарим онцлог” – Ч.Дагвадоржийн 70 насны ойд зориулсан “Утга зохиолын ертөнц он жилүүд” Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал # “Дэлхийн монгол судлал дахь Равжаа судлалын бүтээлүүд” –Данзанравжаагийн ойд зориулсан Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал 2013 он. # “Б.Ууганжаргалын “Гал улаан ганцаардал” номын тухайд” Бээжин Төвийн Үндэстний Их Сургуулийн багш нарын эрдэм шинжилгээний хурал.2014 он. # “Инжинашийн яруу найргийн уламжлал шинэчлэлийн тухайд” Инжинаши судлалын Олон улсын монголч эрдэмтдийн хурал 2016 он. # “Очирбатын Дашбалбарын Бурханы шашны үзэл баримтлал” О.Дашбалбарын 60 насны ойд зориулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2017 он. # “Данзанравжаагийн гүн ухааны үзэл хийгээд нэгэн овоо тахилгын тухай”-Тунляогийн Өвөрмонголын үндэсний их сургууль, Угсаатан зүйн олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, 2019 он # “ХХ зууны уран зохиол дахь үг зохиол ба Б.Явуухулан”. Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2019 он Уб # Ж.Саруулбуянгийн яруу найраг дахь дорно дахины уламжлалт нэгэн сэтгэлгээний тухай. Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2019 он. УБ # “Тэнгэрийн зүрх түг түг цохилно” буюу өр зүрхний яруу найраг. Б.Доржпаламын 70 насны ойд зориулсан ЭШ-ний хурал, 2022 он“ # “Дууллын яруу найргийн монгол уламжлал хийгээд цогт хун тайж”. Цогт хун тайжийн мэндэлсний 440 жилийн ойд зориулсан ЭШ-ний хурал 2021-10-28 # “Базарын Цэдэндамбын яруу найргийн сэтгэлгээний онцлог”.Б.Цэдэндамбын 990 насны ойд зориулсан ЭШ-ний хурал, 2021 он == Уран сайхны шүүмж, өгүүлэл == # “Үг” зохиолын тухай. Монголын мэдээ. 2002-04-30. ¹ 085 хэвлэгдэв. # Хутагтын ариун орны нэгэн шүтээн. Улаанбаатар Tаймс. 2003 он хэвлэгдэв. # Монголын яруу найраг дахь бүсгүйчүүд. -“Утга зохиол урлаг” сонин. 2006 оны 3 сар.¹ 007-2204 хэвлэгдэв. # Эгэл иргэний сэтгэл дэх төрийн эрхэм дээд чанарыг шүүн үзэж номын ёсоор өгүүлэх нь. –“Утга зохиол урлаг” сонин. 2006 оны 8 сар.¹ 022-2219 хэвлэгдэв. # Яруу найргийн сүүн зам буюу Сүхбаатарын Батмөнх.-“Өдрийн сонин”. УБ.2007-10-31- ний дугаарт хэвлэгдэв. # Гуниг аргадсан сэтгэл буюу учиг шингээх үг.-“Э.Анхбаяр “Давалгаа” яруу найргийн түүвэр”-т хэвлэгдэв. УБ.2007 он. # Замба тивийн наран дор. –С.Оюунчимэгийн “Замба тивийн наран дор” түүвэр зохиолд хэвлэгдэв..УБ., 2008 он # Цогт Очирваанийн шүлэгч Цогдоржийн Бавуудорж. -Ц.Бавуудорж “Яруу найргийн 20 жил” эмхтгэлл хэвлэгдэв.. УБ.,2010 он # Дотоод сэтгэлийн сонортой бүсгүй.-Э.Үржинхандын “Шувуутай цүнх” өгүүллэгийн түүвэрт хэвлэгдэв..УБ.,2010 он # “Монгол хүний сэтгэлийн эгшиг” -Б.Октябрь “Сэтгэлийн эгшиг”яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2011 он. # “Чонын зүүд юу өгүүлэв” -Б.Октябрь “Чонын зүүд” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв. УБ., 2011 он. # “Төрсөн нутгийн зураглал” -Б.Октябрь “Төрсөн нутгийн зураглал” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв. УБ., 2011 он. # «Бор дэвтрийн шүлгүүд» номын учир өгүүлэх нь –Ч.Дагвадоржийн “Бор дэвтрийн шүлгүүд” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ.,2012 он # Д.Цэдэвийн «Зүрхний айзам» номын тухай –Д.Цэдэвийн «Бүтээлийн чуулган»-д хэвлэгдэв.. УБ., 2012 он # Дуулаад л уйлаад л Далайн цэнхэр давалгаан мэт тийм гэгээн үнэн хүн –«Чойсүрэнгийн Дагвадорж» эмхтгэлд хэвлэгдэв.. УБ., 2012 он # Өвөртөө эх орноо тээж яваа бүсгүй хүн –Э.Дэлгэрмаа “Идэр Тэрхийн урсгал” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2012 он # “Тэмээтэй хүн” Яруу найрагч Осоржингийн дурсгалын түүвэрт хэвлэгдэв. 2019 он. # “Номын учир өгүүлэх нь” –Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Адууны хишиг даллага” судрын хэвлэлтэд хэвлэгдэв. УБ., 2014 он. ISBN 99973-2-583-4 # “Эрдэмт монгол хүмүүний “Оюунтүлхүүр” –Улирал ба зохиолч сэтгүүл. 2014 он №4 хэвлэгдэв. # “Дотуур байрны домог шиг түүх” С.Оюунчимэг “Хүсэл дүүрэн хүүхэд нас” дурсамжийн номонд хэвлэгдэв.. УБ., 2015 он. # Уулын өндрийг үүлс, усны тунгалгийг салхины бидэр чимдэг”-Ц.Хулан “Алтан зэгсний ангир”, яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2014 он. # “Гэгээний хишиг даллага дуудалцах өргөл үг” -Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Гэгээний хишиг даллага” /Үр хүүхдийн даллага/ судрын хэвлэлтэд хэвлэгдэв.. УБ., 2015 он. ISBN 9789997354303 # “Алтан бумбанд жиргэсэн үзэсгэлэнт шувуухайн үлгэр буюу цаг үе ба зохиолчид”. -«Өдрийн сонин» 2019.1.9 хэвлэгдэв. # «Гэгээн шаргал»-ын зүг шүүмж. Б.Эрдэнэ. «Гэгээн шаргалын зүг» түүвэрт хэвлэгдэв. УБ. 2018 # Хүн чанар мөн чанарын шүлгүүд –Ч.Амгалан Яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2018 он # Алшаа зүүнгар Буянбатын «Азын дөрвөн бэрх». -Буянбат.«Азын дөрвөн бэрх» номонд хэвлэгдэв.. УБ. 2019 он # Мэнэнгийн талд хөрвөөсөн шүлэгч (Б.Ууганжаргалын “гал улаан ганцаардал” номын тухайд) «Улирал ба зохиолч» сэтгүүлд 2016 онд хэвлэгдэв. # Шар усан голд аавыгаа хөтөлсөн “хас цагаан туулай”- Тугч Урангуа «Хүн заяа» номонд хэвлэгдэв. УБ., 2018 он. == Редакторласан ном == # Хүрэлбаатар.Л «Дуун утгын яруу зохист» судалгааны бүтээл.УБ., 2006 он # Оюунчимэг.С «Замба тивийн наран дор» түүвэр зохиол.УБ., 2008 он # Анхбаяр.Э «Давалгаа» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2007 он # Үржинханд.Э «Шувуутай цүнх» өгүүллэгийн түүвэр.УБ.,2010 он # Ч.Дагвадоржийн “Бор дэвтрийн шүлгүүд” яруу найргийн түүвэр. УБ.,2012 он # Б.Октябрь «Сэтгэлийн эгшиг» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2011 он # Б.Октябрь «Чонын зүүд» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2011 он # Б.Октябрь «Төрсөн нутгийн зураглал» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2011 он # Э.Дэлгэрмаа “Идэр Тэрхийн урсгал” яруу найргийн түүвэр. УБ., 2012 он # Д.Бат “Агваанчойдор гуайн ярьсан монгол төвд Бурханы шашны аман түүх”. УБ., 2012 он # Сөеө “ХХ зууны Дундад улсын Монголын үндэстний утга зохиолын түүх”. УБ., 2012 он # Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Адууны хишиг даллага” судрын хэвлэлт. УБ., 2014 он. ISBN 99973-2-583-4 # Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Гэгээний хишиг даллага” /Үр хүүхдийн даллага/ судрын хэвлэлт. УБ., 2015 он. ISBN 99973-2-,,,, # Эртний сургаалын зохиолууд. УБ.,2015 он. ISBN 99973-2-,,,, # Ц.Норжин «Монгол бичгийн хэлний гол ёс» УБ., 2017 он. ISBN 978-99978-3-8 # Боржигон Цэцэн «Нийгмийн шилжилтийн үеийн монгол утга зохиолын үзэл урсгал» УБ., 2017 он. ISBN 978-99978-843-2-1 # Цэнгэлтэй «Орчин цагийн монгол хэлний зүй». УБ.,2018 он == Эмхтгэсэн ном == # «Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -1 дүгээр боть Д.Нацагдорж “Миний нутаг”, Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5 # «Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -2 дүгээр боть С.Буяннэмэх “Алсыг зорьсон алтан загас”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5 # «Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -3 дүгээр боть Б.Ринчин “Шүхэрч Буньяа”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5 # «Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -4 дүгээр боть Ц.Дамдинсүрэн “Буурал ээж минь”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5 # «Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -5 дүгээр боть Ч.Ойдов “Зам”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5 # «Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -6 дүгээр боть Д.Сэнгээ “Аюуш”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5 # «Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -7 дүгээр боть Ч.Лодойдамба “Хугараагүй ноён нуруу”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5 # «Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -1 дүгээр боть Ч.Лхамсүрэн “Хүрэн морь”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5 # «Чойсүрэнгийн Дагвадорж» II боть.УБ., 2012 он. ISBN 9789996241345 # Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2006».УБ., 2006 он # Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2006».УБ., 2006 он # Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2007».УБ., 2007 он # Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2008».УБ., 2008 он # Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2009».УБ., 2009 он # Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2010».УБ., 2010 он # Данзанравжаа Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын эмхтгэл. УБ., 2003 он # Шинэ зуун Уран сайхны шүүмжийн цуврал 1. УБ., 2006 он # Шинэ зуун Уран сайхны шүүмжийн цуврал 1. УБ., 2008 он # Лхамсүрэнгийн Хүрэлбаатар. УБ., 2017, ISBN 978-99978-834-9-0 == Гавьяа Шагнал == * “Мөнгөн цом” яруу найргийн наадмын тэргүүн шагнал (2003) * МЗЭ-ийн шагнал (2004) * Алтан дигваранз шагнал<ref>2006 онд Данзанравжаа хутагтын жанч халсны 150 жилийн ойгоор Монгол улсад зохиогдсон Дэлхийн яруу найргийн наадмын тэргүүн шагнал</ref> (2006) * “Алтан-Өд” шагнал (2009) * Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал (2011) * Шинжлэх ухааны тэргүүн ажилтан (2015) * Алтан гадас одон (2018) * Боловсролын тэргүүний ажилтан (2020) * Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2023) * Ханбогд сумын хүндэт иргэн<ref> Өмнөговь аймгийн Ханбогд сум үүсэн байгуулагдсаны түүхт 100 жилийн ой, Ханбогд сумын ИТХ-ын 2024 оны 7 дугаар сарын 18-ны өдрийн 18-1 тоот тогтоолоор шагнасан.</ref> (2024) {{DEFAULTSORT:Сүглэгмаа, Хургаагийн}} [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]] [[Ангилал:Ханбогдын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын эмэгтэйчүүд]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] iazo625uh0g05w378rggtbv5tqanzno 0 134929 861572 785563 2026-07-10T23:03:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861572 wikitext text/x-wiki '''Яйчилын Батсуурь''' нь Монгол улсын дипломатич, олон улсын харилцаа худалдааны мэргэжилтэн, УИХ-ын гишүүн асан. == Намтар == Яйчилын Батсуурь нь [[1963 он|1963]] онд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Сайншанд]] сум/хотонд төржээ. Бага насаа [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]] сумын Тойг багийн нутагт [[морь]] унаж, уяж өссөн. Түүний өвөө Гомбоцэрэн нь улсын аварга малчин, улсын алдарч уяач хүн байжээ. Аав Д.Яйчил нь [[Зүүнбаян]]<nowiki/>гийн [[Газрын тос|нефть]] бааз, аймгийнхаа [[Усны эрчим хүч|усны аж ахуй]]<nowiki/>д насаараа жолооч хийжээ. Я.Батсуурь 07.00 цагт сэрдэг уламжлалтай. Ингээд өглөөнийхөө ундыг уучихаад, 08:30 цагт ажил дээрээ хүрэлцэн ирдэг аж. === Боловсрол === * 1971 онд [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]] сумын дунд сургуульд анх элсэн орж, 1981 онд [[Сайншанд]]<nowiki/>ын 10 жилийн дунд сургуулийг дүүргэжээ. * 1987 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] улсаас сургуулиа төгсөж ирээд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Улаан-Уул сум|Улаан-Уул]]<nowiki/>ын цэргийн албанд хилчин байлдагчаар цэргийн алба хаасан. * 1981-1987 онд [[Москва]] хотын олон улсын харилцааны дээд сургуулийг төгссөн. * 1995-1997 онд [[Австрали]] улсын Монашийн их сургуулийг төгсжээ. * 1998 онд [[Япон]] улсын [[Осака]]<nowiki/>гийн их сургуулийн дамжаа дүүргэсэн. === Ажилласан байдал === * 1988 оноос [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад Явдлын Яам]]<nowiki/>ны консулын газар атташе-аар ажлын гараагаа эхлүүлсэн. * 1991 онд [[Орос|ОХУ]]-ын [[Улаан-Үд]] дэх Монгол улсын ерөнхий консулын газарт дэд консулаар * [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д суугаа Монголын Элчин сайдын яамны нарийн бичгийн даргаар * 2003-2009 онд ХХААЯ-ны Төрийн нарий<nowiki/>н бичгийн даргаар * 2004-2008 онд Монгол улсаас [[Тайланд]]<nowiki/>ын Хаант улсад суусан Элчин сайдаар ажилласан. * 2008-2012 онд хооронд Монгол Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдон ажилласан. Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо, Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны гишүүнээр ажилласан. * 2009-2012 онд БОАЖЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллажээ. * 2012-2015 онд “[[Эрдэнэс Тавантолгой ХК|Эрдэнэс Тавантолгой]]” компанийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан. == Гишүүнчлэл == * Монголын үндэсний морин уралдаан, уяачдын холбооны дэд ерөнхийлөгч * 2009-2017 онд [[Монголын шагайн холбоо]]<nowiki/>ны ерөнхийлөгч * "Дорноговь сан"-гийн тэргүүн == Сонирхол == * Үндэсний шагайн харваа * Үндэсний морин уралдаан == Гавьяа шагнал == * Дорноговь аймгийн алдарт уяач цол /2012 оны [[1 сарын 12]]-ны А/01 захирамж/ * [[Алтан гадас одон]] /2012 оны [[12 сарын 26]]/ * Онц бөгөөд бүрэн эрхэт элчин сайд цол /2012 оны [[12 сарын 29]]/ * Шагайн харваа спортоор үндэсний үлэмж дархан мэргэн цолтой. == Цахим холбоос == [https://web.archive.org/web/20240530150553/https://news.mn/r/760023/ Олимпын хорооны ерөнхийлөгчид горилогчид] [https://web.archive.org/web/20240530152604/https://news.mn/r/30398/ Батсууриуд] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Алтанширээгийн хүн]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] 69dysvol0zr5jkkcf9l612mbh80vvph 0 136558 861538 851060 2026-07-10T12:30:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861538 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний хуурай замын нэгж}} {{Инфобокс цэргийн нэгтгэл | unit_name = Монголын Хуурай замын цэрэг | native_name = {{Lang|mn|Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Хуурай замын цэрэг}} | image = Mongolian Armed forces - Ground force emblem.svg | caption = Монголын Хуурай замын цэргийн сүлд | start_date = 1992 оны 2 сар {{small|(Монголын Ардын Армийг орлож)}} | country = {{flag|Монгол}} | allegiance = | size = 35,000 алба хаагч | command_structure = {{nowrap|[[File:Mongolian Armed forces emblem.svg|20px]] [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]]}} | march = "Тугийн марш" | type = [[Арми]] | role = [[Газрын дайн]] | battles = {{unbulletedlist|[[Ардын хувьсгал]]|[[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд|Зөвлөлт–Японы хилийн дайн]]|[[Халхын голын дайн]]|[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Зөвлөлтийн Манжуур руу хийсэн довтолгоо]]|[[Байтаг Богдын тулалдаан]]}} | nickname = | commander1 = Бригадын генерал<br />Ч. Цогтжаргал | commander1_label = Командлагч | commander2 = Бригадын генерал<br />Ц. Буяндэлгэр<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/hztsk/commander|title=Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Жанжин Штаб|access-date=2026-03-21|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626161011/https://www.gsmaf.gov.mn/hztsk/commander|url-status=dead}}</ref> | commander2_label = Штабын дарга | identification_symbol = [[File:Flag of the Ground Force of the Mongolian Armed Forces.svg|border|center|150px]] | identification_symbol_label = Далбаа | identification_symbol_2 = [[File:Combat banner of the Ground force of the Mongolian Armed forces.svg|150px]] | identification_symbol_2_label = Тулааны далбаа }} '''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Хуурай замын цэрэг''' ([[Монгол хэл|монгол]]:{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ<br>ᠵᠡᠪᠰᠡᠭᠡᠳᠤ ᠬᠥᠴᠢᠨᠤ<br>ᠬᠠᠭᠤᠷᠠᠢ ᠵᠠᠮ ᠤᠨ ᠴᠡᠷᠡᠭ}}) нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчнийг]] бүрдүүлэгч гол цөм бөгөөд 1992-2016 онд "Ерөнхий зориулалтын цэргийн хүчин" нэртэйгээр зохион байгуулагдаж байгаад 2016 оны 9 сарын 1 нд [[УИХ]]-аар батлагдсан Батлан хамгаалахын салбарын багц хуулийн хүрээнд "Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Хуурай замын цэрэг" болж шинэчлэгдсэн. == Зэвсэглэл == {| class="wikitable mw-collapsible" |+Хуурай замын цэргийн зэвсэглэл |- !Техник хэрэгсэл !Зураг !Үйлдвэрлэсэн улс !Төрөл !Марк !Ашиглаж байгаа !Тайлбар |- ! colspan="6" |Танк |- |[[T-54]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Танк |T-54 |200 | |- |[[Т-55]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Танк |T-55 |170 | |- |[[Т-72]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Танк |Т-72А |50 |ОХУ-аас МУ-д тусламжаар өгсөн |- ! colspan="6" |Хуягт тээвэрлэгч |- |[[БМП-1]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Хуягт тээвэрлэгч |БМП-1 |310 | |- |[[БТР-60]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Хуягт тээвэрлэгч |БТР-60ПБ |150 | |- |[[БТР-70]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Хуягт тээвэрлэгч |БТР-70М |40 |ОХУ-аас МУ-д тусламжаар өгсөн |- |[[БТР-80]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Хуягт тээвэрлэгч |БТР-80М |20 |ОХУ-аас МУ-д тусламжаар өгсөн |- |[[БРДМ-2]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Хуягт тээвэрлэгч |БРДМ-2 |120 | |- ! colspan="6" |Тийрэлтэт пуужингийн систем |- |[[БМ-21|БМ-21 Град]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Тийрэлтэт пуужингийн систем |БМ-21 |160 | |- ! colspan="6" |Их буу (нийт 500 ширхэг) |- |[[Д-30]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |122-мм их буу |Д-30 |100 ширхэг | |- |[[Д-44]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |85-мм танк эсэргүүцэх их буу |Д-44 |Тодорхойгүй | |- |[[Д-48]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |85-мм танк эсэргүүцэх их буу |Д-48 |Тодорхойгүй | |- |[[БС-3]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |100-мм танк эсэргүүцэх их буу |БС-3 |Тодорхойгүй | |- |[[МТ-12]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |100-мм танк эсэргүүцэх их буу |МТ-12 |Тодорхойгүй | |- |[[М-30]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |122-мм их буу |М-30 |Тодорхойгүй | |- |[[М-46]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |130-мм их буу |М-46 |Тодорхойгүй | |- |[[МЛ-20]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |152-мм их буу |МЛ-20 |Тодорхойгүй | |- ! colspan="6" |Миномёт (нийт 140 ширхэг) |- |[[БМ-37]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |82-мм миномёт |БМ-37 |Тодорхойгүй | |- |[[ПМ-43]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |120-мм миномёт |ПМ-43 |Тодорхойгүй | |- |[[М-160]] | |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |160-мм миномёт |М-160 |Тодорхойгүй |} == Холбоос == * [https://gsmaf.gov.mn/hztsk Хуурай замын цэргийн командлалын веб хуудас] == Эшлэл == [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Хуурай замын цэрэг]] de6kzobti4hax2xu7t9f47t3o4znooz 0 136559 861537 860999 2026-07-10T12:29:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861537 wikitext text/x-wiki {{short description|Aerial warfare branch of Mongolia's military}} {{Инфобокс цэргийн нэгтгэл | unit_name = Монголын Агаарын цэрэг | native_name = {{lang|mn|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг}} | image = Mongolian Armed forces - Air force emblem.svg | caption = Монголын Агаарын цэргийн сүлд<ref>{{Cite web|url=https://gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=1326|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | start_date = 1925 <br />1992 {{small|(Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Агаарын цэргийн корпусыг орлож)}} | country = {{flag|Монгол}} | size = 1,500{{sfn|IISS2023}} | allegiance = | command_structure = {{Flagicon image|Mongolian Armed forces emblem.svg}} [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] | type = [[Агаарын цэргийн хүчин]] | role = [[Агаарын дайн]] | battles = {{unbulletedlist|[[Халхын голын дайн]]|[[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]|[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Зөвлөлтийн Манжуур руу хийсэн довтолгоо]]|[[Байтаг Богдын тулалдаан]]}} | commander1 = Хурандаа [[Төрөөгийн Ганбат]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=725|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин|access-date=2026-03-21|archive-date=2024-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240615072611/https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=725|url-status=dead}}</ref> | commander1_label = Командлагч | commander2 = Бригадын генерал Б. Батбаяр<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=724|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин|access-date=2026-03-21|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142701/https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=724|url-status=dead}}</ref> | commander2_label = Штабын дарга | notable_commanders = [[Мудирасын Зайсанов]]<ref>{{Cite web|url = https://kaznews.mn/zaisanov/|title = "Аз ұлттың – алып ұлы" Генерал Зайсанов Мүдәрісұлы|date = 2019-08-29}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person.php?st=1195920040|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> <!-- Insignia --> | identification_symbol = [[File:Flag of the Air Force of the Mongolian Armed Forces.svg|150px]] | identification_symbol_label = Далбаа | identification_symbol_2 = [[File:Combat banner of the Air force of the Mongolian Armed forces.svg|100px]] | identification_symbol_2_label = Дайны далбаа | identification_symbol_3 = [[File:Mongolian Air Force fin flash.svg|Soyombo yellow|50px]] | identification_symbol_3_label = Сэрвээний гэрэл<ref>{{Cite web|url=https://aviationsmilitaires.net/v3/kb/airforce/show/128/armee-de-lair-mongole|title=Armée de l'air mongole|first=Матье|last=GALLET|website=AviationsMilitaires.net}}</ref> | identification_symbol_4_label = | identification_symbol_4 = | aircraft_fighter = [[Су-30| Су-30SM]] | aircraft_trainer =[[МиГ-29|МиГ-29UB]] | aircraft_helicopter = [[Ми-17|Ми-171]] | aircraft_transport = [[Ан-26]] }} '''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг''' ([[монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|<big>ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ<br>ᠵᠠᠪᠰᠡᠭᠲᠤ ᠬᠥᠴᠤᠨᠤ<br>ᠠᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠴᠡᠷᠡᠭ</big>}}) нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний]] агаарын орон зайг хамгаалах үүрэгтэй салбар. 1992 оноос Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, Нисэх хүчин гэх тусдаа салбар байсныг 2016 оны Батлан хамгаалахын салбарын багц хуулийн өөрчлөлтөөр [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] 2016 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдрийн 191 дүгээр тогтоолыг үндэслэн Батлан хамгаалахын сайдын 2016 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн Н/32 тоот тушаалаар "Зэвсэгт хүчний Агаарын цэрэг" байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙ ЖАНЖИН ШТАБ |url=https://gsmaf.gov.mn/atsk/cat/5 |access-date=2024-09-28 |website=gsmaf.gov.mn}}</ref> == Зэвсэглэл == {| class="wikitable mw-collapsible" |+Агаарын цэргийн зэвсэг, техник !Техник хэрэгсэл !Үйлдвэрлэсэн улс !Төрөл !Марк !Ашиглаж байгаа !Тайлбар |- ! colspan="8" |Сөнөөгч онгоц |- |[[Су-30]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |Су-30СМ |4 нэгж ашиглаж байгаа | |- |[[МиГ-29]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |МиГ-29УБ |6 нэгж ашиглаж байгаа | |- ! colspan="6" |Нисдэг тэрэг |- |[[Ми-8]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-8МТ/Т |11 |1 нисдэг тэрэг 2015 оны 12 сарын 24-ны шөнө сургуулилт хийх явцдаа осолдсон. |- |[[Ми-171]] |[[Орос]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-171Е |2 | |- |[[Ми-24]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Байлдааны нисдэг тэрэг |Ми-24В/Д |11 (9-ийг урт хугацааны хадгалалтанд, 2-ийг тогтмол ашигладаг) | |- |[[Airbus H-145]] |[[Airbus Helicopters]] |Хөнгөн олон зориулалтын нисдэг тэрэг |H-145 D3 |1 |2025 оны 2 сард хүлээн авсан.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=ФОТО: Батлан хамгаалахын салбар Европ стандартыг хангасан шинэ нисдэг тэрэгтэй болжээ |url=http://isee.mn/n/75009 |access-date=2026-07-05 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> |- ! colspan="5" |Зенитийн төхөөрөмж (нийт 150 ширхэг) ! |- |[[61-К]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |37-мм автомат зенитийн их буу |61-К |Тодорхойгүй | |- |[[С-60]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |57-мм зенитийн их буу |С-60 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗПУ-4]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |14.5-мм зенитийн пулемёт |ЗПУ-4 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗУ-23-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |23-мм зенитийн төхөөрөмж |ЗУ-23-2 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗСУ-23-4 Шилка]] |[[Орос]] |23-мм өөрөө явагч зенитийн төхөөрөмж |ЗСУ-23-4 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- ! colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин ! |- |[[Стрела-1]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-1 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- |[[Стрела-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-2 |250 | |- |'''[[Игла]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Игла |Тодорхойгүй | |- |'''[[С-75]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |С-75 |1 батарей |24 пуужин |- |'''[[С-125]]''' |[[Орос]] |Нам болон дунд өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Печора-2М |2 ширхэг хөөргөх төхөөрөмж бүхий 1 батарей |ОХУ - аас МУ-д тусламжаар өгсөн |} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == *{{cite book |last1=International Institute for Strategic Studies |title=The Military Balance 2023 |date=15 February 2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-91070-4 |page=274 |url=https://books.google.com/books?id=cyquEAAAQBAJ |language=en|ref={{harvid|IISS2023}}}} [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин цэргийн төрлөөр]] maviz1sws1j958jq095ohro8lwuqyzm 0 147063 861577 2026-07-11T03:25:28Z Мөнхболд1111 102837 Мөнхболд1111 moved page [[Өлзийбатын Даваабаатар]] to [[Гансүхын Даваабаатар]] 861577 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Гансүхын Даваабаатар]] hm11feop1vxttnx2s631nh4kzh6su3e 861578 861577 2026-07-11T03:25:54Z Мөнхболд1111 102837 Мөнхболд1111 moved page [[Өлзийбатын Даваабаатар]] to [[Гансүхийн Даваабаатар]] 861577 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Гансүхын Даваабаатар]] hm11feop1vxttnx2s631nh4kzh6su3e 0 147064 861579 2026-07-11T03:25:54Z Мөнхболд1111 102837 Мөнхболд1111 moved page [[Өлзийбатын Даваабаатар]] to [[Гансүхийн Даваабаатар]] 861579 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Гансүхийн Даваабаатар]] 0i4i5gy5xs1oum3c6m2b6cm0wb3754r 2 147065 861580 2026-07-11T03:27:47Z Мөнхболд1111 102837 /* */ 861580 wikitext text/x-wiki dainsteda1 av8o1m08geo9342s5dms4oa25qlri04 861581 861580 2026-07-11T03:28:24Z Мөнхболд1111 102837 Мөнхболд1111 moved page [[Хэрэглэгч:Мөнхболд1111]] to [[Хэрэглэгч:Danista12]] 861580 wikitext text/x-wiki dainsteda1 av8o1m08geo9342s5dms4oa25qlri04 2 147066 861582 2026-07-11T03:28:24Z Мөнхболд1111 102837 Мөнхболд1111 moved page [[Хэрэглэгч:Мөнхболд1111]] to [[Хэрэглэгч:Danista12]] 861582 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:Danista12]] j1f82z9ijfrb76333qowdtfipda6j30 0 147067 861584 2026-07-11T05:10:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Намдагийн Хүрлээ''' (Өмнөговь аймгийн Булган суманд төрсөн) - Монгол Улсын [[Тод манлай уяач|Тод маналай уяач]] цол хүртсэн. Тэрээр "Дорнын унага" болон "Бага уулын унага" галуудыг удирддаг. Намдагийн Хүрлээгийн Шар азарга 2026 оны Улсын баяр наадмаар түрүүл..." 861584 wikitext text/x-wiki '''Намдагийн Хүрлээ''' (Өмнөговь аймгийн Булган суманд төрсөн) - Монгол Улсын [[Тод манлай уяач|Тод маналай уяач]] цол хүртсэн. Тэрээр "Дорнын унага" болон "Бага уулын унага" галуудыг удирддаг. Намдагийн Хүрлээгийн Шар азарга 2026 оны Улсын баяр наадмаар түрүүлсэн байна. kf3li7k3smcxahyk6cmtl8cihbqah5z 0 147068 861586 2026-07-11T06:30:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Luis de la Fuente Castillo - 2023 05 06 Final de la Copa del Rey 0001 (cropped).jpg|thumb|Луис де ла Фуэнте Кастильо]] '''Луис де ла Фуэнте Кастильо''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Luis de la Fuente Castillo''; 1961 оны 6-р сарын 21-нд Испанийн Ла Риоха мужийн Аро хотод төрсөн) — испанийн хөлбөмбөгчин, хамгаалагч бөг..." 861586 wikitext text/x-wiki [[Файл:Luis de la Fuente Castillo - 2023 05 06 Final de la Copa del Rey 0001 (cropped).jpg|thumb|Луис де ла Фуэнте Кастильо]] '''Луис де ла Фуэнте Кастильо''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Luis de la Fuente Castillo''; 1961 оны 6-р сарын 21-нд Испанийн Ла Риоха мужийн Аро хотод төрсөн) — испанийн хөлбөмбөгчин, хамгаалагч бөгөөд хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч. 2022 оноос Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ерөнхий дасгалжуулагч. ex2bve0n2itcye3to61qc18eljrmr6s 0 147069 861587 2026-07-11T07:00:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:1 mikel merino arsenal 2025 (cropped).jpg|thumb]] '''Ми́кель Мери́но Сасо́н''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Mikel Merino Zazón''; 1996 оны 6-р сарын 22-нд Испанийн Наварра мужийн Памплона хотод төрсөн) — испанийн хөлбөмбөгчин, «Арсенала» багийн хагас хамгаалагч бөгөөд Испанийн шигшээ багийн..." 861587 wikitext text/x-wiki [[Файл:1 mikel merino arsenal 2025 (cropped).jpg|thumb]] '''Ми́кель Мери́но Сасо́н''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Mikel Merino Zazón''; 1996 оны 6-р сарын 22-нд Испанийн Наварра мужийн Памплона хотод төрсөн) — испанийн хөлбөмбөгчин, «Арсенала» багийн хагас хамгаалагч бөгөөд Испанийн шигшээ багийн тамирчин. 2020 оны Токиогийн Олимпын наадмын мөнгөн медальтан. 2019 онд Испанийн залуучуудын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд Европын аварга (U-21) болсон. 2024 оны Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн. 0p3qj0d8fme7f0jq9k0c4497br6m73d