Улсын Их Хурал

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Улсын Их Хурал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1945</id>
    <revision>
      <id>861904</id>
      <parentid>860588</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T05:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93326" sha1="bsgeg9h709cusfjarq1qhc90f0yseqx" xml:space="preserve">{{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}}
{{Хууль тогтоох байгууллага
| нэр                       = Монгол Улсын Их Хурал&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}}
| уг_нутгийн_нэр            = 
| одоогийн_ээлжийн_нэр      = 
| сүлд_зураг                = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg
| сүлд_зургийн_хэмжээ       = 100px
| хэдэн_танхимтай           = Нэг танхим
| дарга1            = 
| сонгууль1          =
| дарга_эсвэл2       = Дэд дарга нар
| дарга2            =
| нам2             = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])&lt;br /&gt;[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])
| дарга_эсвэл3       = 
| дарга3            = 
| нам3             = 
| сонгууль3          = 
| гишүүний_тоо            = 126
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ     = 280px
| өнгөрсөн_сонгууль1     = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]]
|seats1={{ubl|class=nowrap
| '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)'''
| {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68)
| {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7)
| {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4)
| '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)'''
| {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42)
| {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4)
| {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1)
}}
| session_room       = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg
| хуран_чуулах_газар      = Чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим&lt;br&gt;[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]]
| цахим_хаяг            = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn]
|foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=4 жил; дахин сонгогдох боломжтой|voting_system1=Холимог тогтолцоо:
*78 суудал тойргоос
*48 суудал жагсаалтаар|seats1_title=Нам эвсэл|preceding=[[Ардын Их Хурал]]&lt;br&gt;[[Улсын Бага Хурал]]|дарга_эсвэл1=Улсын Их Хурлын дарга|нам1=[[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}{{Монгол улсын улс төр}}
'''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/''

== Монгол Улсын парламентын түүхэн товчоо ==

=== Их хуралдай ===
[[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан '''[[Их Хуралдай]]''' хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв.

=== 1914.04.12 ===
'''Улсын Дээд, Доод хурал''' байгуулагдав. 1915 оны 12-р сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв.

=== 1924.11.08 ===
[[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.&lt;br&gt;1924 он.]]
[[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11-р сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар '''Их Хурлаар''' 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд &quot;БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино&quot; гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй.

=== 1940 он 6-р сар ===
Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас 3 жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна гэж тогтсон байв.

=== 1960.07.13 ===
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү '''[[Ардын Их Хурал]]''' хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй байв.

== Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламент ==

=== БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) ===
Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй.
[[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Ардын Их Хурлын чуулган.&lt;br&gt;Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;1990 он.]]
1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|'''Улсын Бага Хурлы'''г]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв.

Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.&lt;br&gt;1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав.

Үүнд: 

# Төрийн байгуулалтын байнгын хороо,
# Хууль зүйн байнгын хороо,
# Эдийн засгийн байнгын хороо,
# Нийгмийн бодлогын байнгын хороо,
# Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо.
Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. 

Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. 

Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. 

Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) ===
[[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.&lt;br&gt;1992 он.]]
'''[[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлыг]]''' сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. 

Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна.

Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: 

# Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, 
# Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, 
# Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, 
# Дотоод асуудлын байнгын хороо 
# Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, 
# Хурал, захиргааны байнгын хороо, 
# Хууль зүйн байнгын хороо, 
# Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, 
# Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, 
# Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 

1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. 

Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (1996-2000) ===
Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын &quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд,

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо
# Нийгмийн бодлогын хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна.

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2000-2004) ===
[[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.&lt;br&gt;2000 он.]]
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. 

Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. 

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав.

2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ. 

Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2004-2008) ===
Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв.

2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно.

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2008-2012) ===
Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна.

Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов.

2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм.

2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2012-2016) ===
[[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.&lt;br&gt;2014 оны 3-р сар.]]
Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6-р сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ.

Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм.

Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав.

Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. 

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Өргөдлийн хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2016-2020) ===
Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 6-р сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав.

Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм.

Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.

Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 

42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй.

Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2020-2024) ===
Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав.
* Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо
* Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо
* Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо
* Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо
* Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо
* Нийгмийн бодлогын байнгын хороо
* Төрийн байгуулалтын байнгын хороо
* Төсвийн байнгын хороо
* Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо
* Хууль зүйн байнгын хороо
* Эдийн засгийн байнгын хороо

Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон.

== Сонгуулийн тухай хуулиас ==
Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм.

Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал,

* Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах,
* Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах,
* Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх,
* Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх,
* Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх,
* Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх,
* Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах,
* Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм.
:[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/]

== Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх ==
[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]]
'''Хууль тогтоох бүрэн эрх'''

* Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
* Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох
* Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох
* Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах
* Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох
* Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах
* Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно.

'''Сонгох, томилох эрх:'''

* Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно.
* Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах
* Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх
* Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах
* Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно.

'''Хянан шалгах бүрэн эрх:'''

* Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах.
== Бүтэц ==
[[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын даргаар хамгийн олон жил ажилласан [[Гомбожавын Занданшатар]]]]

=== Дарга ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам эвсэл
|-
|1
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|1990 - 1992
| bgcolor=&quot;#2554A7&quot;|
|[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
|-
|2||[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]]
|-
|4
|[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]
|2000 - 2001
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|5||[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|6||[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|7||[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|8||[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]]
|-
|9||[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|10||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
|11||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|12||[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|13
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2024 - 2025
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|14
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2025 - 2026
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|15
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2026 - одоог хүртэл
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|}

=== Монгол Улсын Их Хурал ===

:Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог.
:Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.

:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2012-2016)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Логийн Цог|Логийн ЦОГ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын ЭНХБОЛД]]&lt;br /&gt;
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2016-2020)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Цэндийн Нямдорж|Цэндийн НЯМДОРЖ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Ядамсүрэнгийн САНЖМЯТАВ]]
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2020-2024)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Төмөрбаатарын АЮУРСАЙХАН
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Салдангийн ОДОНТУЯА]]

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДСЭН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Анхдугаар чуулган'''''
:- Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна.
:'''''Ээлжит чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана.
:'''''Ээлжит бус чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна.
:'''''Онцгой чуулган''''' 
:- Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна.

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ЧУУЛГАНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг.
:'''''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг.
:'''''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''''' 
:- Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг.
:'''''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг.

=== Түүхэн бүрэлдэхүүн ===
:

{{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}}
&lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; text-align:center&quot;
|- align=center
!Сонгууль
!Бүтэц&lt;br&gt;{{small|(эхлэх үед)}}
!Дарга
!Ерөнхий сайд
!Сөрөг хүчний удирдагч
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;&quot;| [[Монгол Ардын Нам|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МАХН&lt;br&gt;МАН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;&quot;| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МоАН&lt;br&gt;АХ Эвсэл&lt;br&gt;АН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:purple; width:30px;&quot;| &lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;{{small|''Гурав дахь хүчин''}}&lt;/span&gt;
!! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;&quot;| {{small|''Бие даагч''}}
|-
| align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
| &lt;small&gt;([[Улсын Бага Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;13&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;6&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;31&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 50
|party3       = 31
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 6
|partycolor2  = Purple
|party1       = 13
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
----
&lt;small&gt;([[Ардын Их Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;23&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;63&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;343&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 429
|party3       = 344
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 63
|partycolor2  = Purple
|party1       = 23
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1990-91)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1991-92)&lt;/small&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''УБХ(31)&lt;br&gt;УИХ(343)'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| УБХ(13)&lt;br&gt;УИХ(23)
| УБХ(6)&lt;br&gt;УИХ(12)
| УБХ(-)&lt;br&gt;УИХ(51)
|-
| align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;70&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 70
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 4
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Нацагийн Багабанди]]
| align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Даваадоржийн Ганболд]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992-96)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot; | '''70'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 4
| 1
| 1
|-
| align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;50&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;25&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 25
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 1
|partycolor2  = Purple
|party1       = 50
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(1996-98)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(1998)}}&lt;br&gt;[[Жанлавын Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|(1998-99)}}&lt;br&gt;''[[Ням-Осорын Туяа]]''&lt;br&gt;{{small|(1999)}}&lt;br&gt;[[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(1999-00)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1996-97)}}&lt;br&gt;[[Нацагийн Багабанди]]&lt;br&gt;{{small|(1997)}}&lt;br&gt;[[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1997-00)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 25
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''50'''
| 1
| -
|-
| align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;72&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 72
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 1
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]&lt;br&gt;{{small|(2000-01)}}&lt;br&gt;[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]&lt;br&gt;{{small|(2001-04)}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(2000)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2000-2002)}}&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(2002-2004)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''72'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 1
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;35&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;37&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 37
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 4
|partycolor2  = Purple
|party1       = 35
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(2004-05)}}&lt;br&gt;[[Цэндийн Нямдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2005-07)}}&lt;br&gt;[[Данзангийн Лүндээжанцан]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2004-06)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}&lt;br&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2006-07)}}&lt;br&gt;[[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| {{n/a}}
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''37'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''35'''
| 1
| 3
|-
| align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;28&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;45&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 45
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 28
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]]
| align=left| [[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2008-09)}}&lt;br&gt;[[Сүхбаатарын Батболд]]&lt;br&gt;{{small|(2009-12)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2008)}}&lt;br&gt;[[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2008-12)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''45'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 28
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;33&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;27&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 27
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 33
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]]
| align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2012-14)}}&lt;br&gt;''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]&lt;br&gt;''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}&lt;br&gt;[[Чимэдийн Сайханбилэг]]&lt;br&gt;{{small|(2014-16)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]&lt;br&gt;{{small|(2012-13)}}&lt;br/&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2013-16)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 27
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''33'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''13'''
| 3
|-
| align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;9&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;65&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 65
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 9
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2016-19)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2019-20)}}
| align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]&lt;br&gt;{{small|(2016-17)}}&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2017-20)&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''65'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 9
| 1
| 1
|-
| align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;11&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;62&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 62
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 11
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]]
| align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2020-21)}}&lt;br&gt;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2021-24)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''62'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 11
| 2
| 1
|-
|[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
|&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;42&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;68&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 126
|party3       = 69
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 42
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Сандагийн Бямбацогт]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')}}
| align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]&lt;br&gt;{{small|(2023-25)}}&lt;br&gt;[[Одонгийн Цогтгэрэл]]&lt;br&gt;{{small|(2025-''одоо'')}}&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''68'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;|42
| 16
| 0
|}&lt;/div&gt;

== Хууль тогтоох үйл ажиллагаа ==
:[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?'''''
:- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
:- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
:- Монгол Улсын Засгийн газар   
                             
:'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ'''

:'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ.
:- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана.  
:
:'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана.  
:- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. 
:
:'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' 
:- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана.
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. 
:
:'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ.   
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. 
:- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ.

== Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар ==
Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг &quot;Тамгын газар&quot; хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд &quot;Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна&quot; гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна.

Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна.

МОНГОЛ УЛСЫН БАЙНГЫН АЖИЛЛАГААТАЙ ПАРЛАМЕНТЫН ТАМГЫН ГАЗАР номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу.

'''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || [[Бяраагийн Чимид]], УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга || 1990 - 1992
|-
| 2. || Намсрайн Ренчиндорж || 1992 - 1996
|-
| 3. || [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999
|-
| 4. || [[Баасангомбын Энэбиш]]|| 1999 - 2001
|-
|5.
|Дааданхүүгийн Батбаатар
|2001-2003
|-
| 6. || [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008
|-
| 7. || Данзангийн Сандаг-Очир|| 2008.05.20 - 2008.09.25
|-
| 8. || [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08
|-
| 9. || [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21
|-
|10. || [[Цэдэвийн Цолмон]]|| 2016.07.21 - 2019.05.09
|-
|11. || Лувсандоржийн Өлзийсайхан  || 2019.05.09 - 2023.11.30
|-
|12. || Дамдины Энхбат  || 2023.11.30 - 2024.07.09
|-
|13. || [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29
|-
|14.
|[[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]]
|2025.11.29 -
|}

Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгжийн ажилтнууд эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна.

'''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || [[Эрдэнийн Түвшинжаргал]] || 2020 - 2021
|-
| 2. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2023
|-
| 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024
|-
| 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025
|-
|5.
|томилгоо хийгдээгүй байна (2025.10.05-ны байдлаар)
|2025 -
|}

== Цахим хуудас ==
* [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020]
*ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү.
*360&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү.
*Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү.

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;
[[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]]
[[Ангилал:Монголын улс төр]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]]
[[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>bsgeg9h709cusfjarq1qhc90f0yseqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861905</id>
      <parentid>861904</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T05:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93370" sha1="pe5ofulf7554hg2pwkhtufwg7adrmyv" xml:space="preserve">{{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}}
{{Хууль тогтоох байгууллага
| нэр                       = Монгол Улсын Их Хурал&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}}
| уг_нутгийн_нэр            = 
| одоогийн_ээлжийн_нэр      = 
| сүлд_зураг                = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg
| сүлд_зургийн_хэмжээ       = 100px
| хэдэн_танхимтай           = Нэг танхим
| дарга1            = 
| сонгууль1          =
| дарга_эсвэл2       = Дэд дарга нар
| дарга2            =
| нам2             = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])&lt;br /&gt;[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])
| дарга_эсвэл3       = 
| дарга3            = 
| нам3             = 
| сонгууль3          = 
| гишүүний_тоо            = 126
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ     = 280px
| өнгөрсөн_сонгууль1     = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]]
|seats1={{ubl|class=nowrap
| '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)'''
| {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68)
| {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7)
| {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4)
| '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)'''
| {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42)
| {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4)
| {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1)
}}
| session_room       = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg
| хуран_чуулах_газар      = Чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим&lt;br&gt;[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]]
| цахим_хаяг            = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn]
|foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=4 жил; дахин сонгогдох боломжтой|voting_system1=Холимог тогтолцоо:
*78 суудал тойргоос
*48 суудал жагсаалтаар|seats1_title=Нам эвсэл|preceding=[[Ардын Их Хурал]]&lt;br&gt;[[Улсын Бага Хурал]]|дарга_эсвэл1=Улсын Их Хурлын дарга|нам1=[[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}{{Монгол улсын улс төр}}
'''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/''

== Монгол Улсын парламентын түүхэн товчоо ==

=== Их хуралдай ===
[[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан '''[[Их Хуралдай]]''' хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв.

=== 1914.04.12 ===
'''Улсын Дээд, Доод хурал''' байгуулагдав. 1915 оны 12-р сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв.

=== 1924.11.08 ===
[[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.&lt;br&gt;1924 он.]]
[[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11-р сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар '''Их Хурлаар''' 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд &quot;БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино&quot; гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй.

=== 1940 он 6-р сар ===
Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас 3 жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна гэж тогтсон байв.

=== 1960.07.13 ===
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү '''[[Ардын Их Хурал]]''' хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй байв.

== Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламент ==

=== БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) ===
Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй.
[[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Ардын Их Хурлын чуулган.&lt;br&gt;Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;1990 он.]]
1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|'''Улсын Бага Хурлы'''г]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв.

Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.&lt;br&gt;1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав.

Үүнд: 

# Төрийн байгуулалтын байнгын хороо,
# Хууль зүйн байнгын хороо,
# Эдийн засгийн байнгын хороо,
# Нийгмийн бодлогын байнгын хороо,
# Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо.
Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. 

Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. 

Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. 

Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) ===
[[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.&lt;br&gt;1992 он.]]
'''[[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлыг]]''' сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. 

Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна.

Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: 

# Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, 
# Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, 
# Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, 
# Дотоод асуудлын байнгын хороо 
# Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, 
# Хурал, захиргааны байнгын хороо, 
# Хууль зүйн байнгын хороо, 
# Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, 
# Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, 
# Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 

1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. 

Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (1996-2000) ===
Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын &quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд,

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо
# Нийгмийн бодлогын хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна.

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2000-2004) ===
[[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.&lt;br&gt;2000 он.]]
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. 

Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. 

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав.

2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ. 

Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2004-2008) ===
Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв.

2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно.

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2008-2012) ===
Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна.

Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов.

2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм.

2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2012-2016) ===
[[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.&lt;br&gt;2014 оны 3-р сар.]]
Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6-р сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ.

Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм.

Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав.

Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. 

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Өргөдлийн хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2016-2020) ===
Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 6-р сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав.

Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм.

Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.

Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 

42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй.

Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2020-2024) ===
Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав.
* Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо
* Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо
* Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо
* Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо
* Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо
* Нийгмийн бодлогын байнгын хороо
* Төрийн байгуулалтын байнгын хороо
* Төсвийн байнгын хороо
* Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо
* Хууль зүйн байнгын хороо
* Эдийн засгийн байнгын хороо

Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон.

== Сонгуулийн тухай хуулиас ==
Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм.

Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал,

* Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах,
* Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах,
* Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх,
* Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх,
* Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх,
* Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх,
* Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах,
* Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм.
:[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/]

== Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх ==
[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]]
'''Хууль тогтоох бүрэн эрх'''

* Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
* Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох
* Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох
* Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах
* Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох
* Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах
* Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно.

'''Сонгох, томилох эрх:'''

* Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно.
* Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах
* Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх
* Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах
* Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно.

'''Хянан шалгах бүрэн эрх:'''

* Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах.
== Бүтэц ==
[[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын даргаар хамгийн олон жил ажилласан [[Гомбожавын Занданшатар]]]]

=== Дарга ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам эвсэл
|-
|1
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|1990 - 1992
| bgcolor=&quot;#2554A7&quot;|
|[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
|-
|2||[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]]
|-
|4
|[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]
|2000 - 2001
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|5||[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|6||[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|7||[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|8||[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]]
|-
|9||[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|10||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
|11||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|12||[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|13
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2024 - 2025
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|14
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2025 - 2026
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|15
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2026 - одоог хүртэл
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|}

=== Монгол Улсын Их Хурал ===

:Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог.
:Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.

:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2012-2016)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Логийн Цог|Логийн ЦОГ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын ЭНХБОЛД]]&lt;br /&gt;
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2016-2020)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Цэндийн Нямдорж|Цэндийн НЯМДОРЖ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Ядамсүрэнгийн САНЖМЯТАВ]]
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2020-2024)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Төмөрбаатарын АЮУРСАЙХАН
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Салдангийн ОДОНТУЯА]]

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДСЭН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Анхдугаар чуулган'''''
:- Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна.
:'''''Ээлжит чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана.
:'''''Ээлжит бус чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна.
:'''''Онцгой чуулган''''' 
:- Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна.

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ЧУУЛГАНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг.
:'''''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг.
:'''''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''''' 
:- Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг.
:'''''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг.

=== Түүхэн бүрэлдэхүүн ===
:

{{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}}
&lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; text-align:center&quot;
|- align=center
!Сонгууль
!Бүтэц&lt;br&gt;{{small|(эхлэх үед)}}
!Дарга
!Ерөнхий сайд
!Сөрөг хүчний удирдагч
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;&quot;| [[Монгол Ардын Нам|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МАХН&lt;br&gt;МАН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;&quot;| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МоАН&lt;br&gt;АХ Эвсэл&lt;br&gt;АН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:purple; width:30px;&quot;| &lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;{{small|''Гурав дахь хүчин''}}&lt;/span&gt;
!! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;&quot;| {{small|''Бие даагч''}}
|-
| align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
| &lt;small&gt;([[Улсын Бага Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;13&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;6&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;31&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 50
|party3       = 31
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 6
|partycolor2  = Purple
|party1       = 13
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
----
&lt;small&gt;([[Ардын Их Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;23&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;63&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;343&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 429
|party3       = 344
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 63
|partycolor2  = Purple
|party1       = 23
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1990-91)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1991-92)&lt;/small&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''УБХ(31)&lt;br&gt;УИХ(343)'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| УБХ(13)&lt;br&gt;УИХ(23)
| УБХ(6)&lt;br&gt;УИХ(12)
| УБХ(-)&lt;br&gt;УИХ(51)
|-
| align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;70&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 70
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 4
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Нацагийн Багабанди]]
| align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Даваадоржийн Ганболд]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992-96)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot; | '''70'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 4
| 1
| 1
|-
| align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;50&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;25&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 25
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 1
|partycolor2  = Purple
|party1       = 50
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(1996-98)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(1998)}}&lt;br&gt;[[Жанлавын Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|(1998-99)}}&lt;br&gt;''[[Ням-Осорын Туяа]]''&lt;br&gt;{{small|(1999)}}&lt;br&gt;[[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(1999-00)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1996-97)}}&lt;br&gt;[[Нацагийн Багабанди]]&lt;br&gt;{{small|(1997)}}&lt;br&gt;[[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1997-00)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 25
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''50'''
| 1
| -
|-
| align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;72&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 72
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 1
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]&lt;br&gt;{{small|(2000-01)}}&lt;br&gt;[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]&lt;br&gt;{{small|(2001-04)}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(2000)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2000-2002)}}&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(2002-2004)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''72'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 1
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;35&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;37&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 37
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 4
|partycolor2  = Purple
|party1       = 35
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(2004-05)}}&lt;br&gt;[[Цэндийн Нямдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2005-07)}}&lt;br&gt;[[Данзангийн Лүндээжанцан]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2004-06)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}&lt;br&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2006-07)}}&lt;br&gt;[[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| {{n/a}}
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''37'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''35'''
| 1
| 3
|-
| align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;28&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;45&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 45
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 28
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]]
| align=left| [[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2008-09)}}&lt;br&gt;[[Сүхбаатарын Батболд]]&lt;br&gt;{{small|(2009-12)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2008)}}&lt;br&gt;[[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2008-12)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''45'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 28
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;33&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;27&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 27
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 33
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]]
| align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2012-14)}}&lt;br&gt;''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]&lt;br&gt;''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}&lt;br&gt;[[Чимэдийн Сайханбилэг]]&lt;br&gt;{{small|(2014-16)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]&lt;br&gt;{{small|(2012-13)}}&lt;br/&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2013-16)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 27
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''33'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''13'''
| 3
|-
| align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;9&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;65&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 65
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 9
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2016-19)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2019-20)}}
| align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]&lt;br&gt;{{small|(2016-17)}}&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2017-20)&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''65'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 9
| 1
| 1
|-
| align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;11&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;62&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 62
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 11
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]]
| align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2020-21)}}&lt;br&gt;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2021-24)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''62'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 11
| 2
| 1
|-
|[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
|&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;42&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;68&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 126
|party3       = 69
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 42
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Сандагийн Бямбацогт]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')}}
| align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]&lt;br&gt;{{small|(2023-25)}}&lt;br&gt;[[Одонгийн Цогтгэрэл]]&lt;br&gt;{{small|(2025-''одоо'')}}&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''68'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;|42
| 16
| 0
|}&lt;/div&gt;

== Хууль тогтоох үйл ажиллагаа ==
:[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?'''''
:- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
:- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
:- Монгол Улсын Засгийн газар   
                             
:'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ'''

:'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ.
:- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана.  
:
:'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана.  
:- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. 
:
:'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' 
:- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана.
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. 
:
:'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ.   
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. 
:- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ.

== Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар ==
Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг &quot;Тамгын газар&quot; хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд &quot;Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна&quot; гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна.

Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна.

МОНГОЛ УЛСЫН БАЙНГЫН АЖИЛЛАГААТАЙ ПАРЛАМЕНТЫН ТАМГЫН ГАЗАР номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу.

'''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || [[Бяраагийн Чимид]], УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга || 1990 - 1992
|-
| 2. || Намсрайн Ренчиндорж || 1992 - 1996
|-
| 3. || [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999
|-
| 4. || [[Баасангомбын Энэбиш]]|| 1999 - 2001
|-
|5.
|Дааданхүүгийн Батбаатар
|2001-2003
|-
| 6. || [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008
|-
| 7. || Данзангийн Сандаг-Очир|| 2008.05.20 - 2008.09.25
|-
| 8. || [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08
|-
| 9. || [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21
|-
|10. || [[Цэдэвийн Цолмон]]|| 2016.07.21 - 2019.05.09
|-
|11. || Лувсандоржийн Өлзийсайхан  || 2019.05.09 - 2023.11.30
|-
|12. || Дамдины Энхбат  || 2023.11.30 - 2024.07.09
|-
|13. || [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29
|-
|14.
|[[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]]
|2025.11.29 -
|}

Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгжийн ажилтнууд эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна.

'''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || [[Эрдэнийн Түвшинжаргал]] || 2020 - 2021
|-
| 2. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2023
|-
| 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024
|-
| 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025
|-
|5. || [[Хаш-Эрдэнийн Сүрэнхорол]] || 2025 - 2026
|
|6. || [[Шаравын Хишигсүрэн]] || 2026 оноос
|
|}

== Цахим хуудас ==
* [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020]
*ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү.
*360&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү.
*Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү.

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;
[[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]]
[[Ангилал:Монголын улс төр]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]]
[[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>pe5ofulf7554hg2pwkhtufwg7adrmyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4609</id>
    <revision>
      <id>861917</id>
      <parentid>855158</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91030" sha1="qcureod7ntgxf922dpx8o4mf1lus0ig" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
|conventional_long_name  = Канад&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{MongolUnicode|ᠻᠠᠨᠠᠳ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| native_name            = Canada
| image_flag             = Flag of Canada (Pantone).svg
| flag_type              = [[Канадын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of Canada.svg
| symbol_type            = [[Канадын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{lang|la|[[A mari usque ad mare]]}} ([[Латин хэл|Латинаар]])&lt;br /&gt;&quot;Далайгаас далай руу&quot;
| national_anthem        = &quot;[[Канад Улсын төрийн дуулал|O Canada]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:&quot;O Canada&quot;, performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]]}}
| royal_anthem           = &quot;[[Их Британийн төрийн дуулал|God Save the King]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Royal Anthem |date=August 11, 2017 |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |publisher=Government of Canada |access-date=Долдугаар сар 6, 2023 |archive-date=Арван хоёрдугаар сар 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206190257/https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{parabr}}{{center|[[File:Royal anthem Canada.ogg]]}}(Бурхан Хааныг Аврагтун)
| image_map              = CAN orthographic.svg
| map_width              = 220px
| alt_map                = 
| capital                = [[Оттава]]
| coordinates            = {{Coord|45|24|N|75|40|W|type:city(1,000,000)_region:CA-ON}}
| largest_city           = [[Торонто]]
| official_languages     = {{hlist|[[Англи хэл]]|[[Франц хэл]]}}
| demonym                = [[Канадчууд]]
| government_type        = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]]}} [[үндсэн хуульт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Канадын хаант засаг|Хаан]]
| leader_name1           = [[III Чарльз]]
| leader_title2          = {{nowrap|[[Канадын амбан захирагч|Амбан захирагч]]}}
| leader_name2           = [[Мэри Саймон]]
| leader_title3          = [[Канадын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3           = [[Марк Карни]]
| legislature            = [[Канадын Парламент|Парламент]]
| upper_house            = [[Канадын Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Канадын Нийтийн танхим|Нийтийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Канадын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Канадын Холбоо|Холбоо]]
| established_date1      = 7 сарын 1, 1867
| established_event2     = ''[[Вэстминстрийн тогтоол (1931)|Вэстминстрийн тогтоол, 1931]]''
| established_date2      = 12 сарын 11, 1931
| established_event3     = [[1982 оны Канадын хууль|Канадын акт]]
| established_date3      = 4 сарын 17, 1982
| area_km2               = 9,984,670
| area_label             = Нийт газар нутаг
| area_rank              = 2
| area_sq_mi             = 3,854,085&lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| percent_water          = 11.76 (2015)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=October 11, 2020 |publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}&lt;/ref&gt;
| area_label2            = Нийт нутаг дэвсгэр
| area_data2             = 9,093,507 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} 39,858,480&lt;ref name=&quot;2023 e844&quot;&gt;{{cite web | title=Population estimates, quarterly | website=Statistics Canada | date=2023-06-28 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 | access-date=2023-07-01}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023 оны 2-р хагас
| population_census      = 36,991,981&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 9, 2022 |title=Census Profile, 2021 Census of Population |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;DGUIDList=2021A000011124&amp;GENDERList=1&amp;STATISTICList=1&amp;HEADERList=0&amp;SearchText=Canada |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209165904/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;DGUIDList=2021A000011124&amp;GENDERList=1&amp;STATISTICList=1&amp;HEADERList=0&amp;SearchText=Canada |archive-date=February 9, 2022}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = [[2021 оны Канадын хүн амын тооллого|2021]]
| population_estimate_rank = 37
| population_density_km2 = 4.2
| population_density_sq_mi = 10.9&lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| population_density_rank = 236
| GDP_PPP                = {{increase}} {{nowrap|$2.385&amp;nbsp;их наяд&lt;!--end nowrap:--&gt;}}&lt;ref name=&quot;IMFWEOCA&quot;&gt;{{cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=156,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2015&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 15
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $60,177&lt;ref name=&quot;IMFWEOCA&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 28
| GDP_nominal            = {{decrease}} {{nowrap|$2.090{{nbsp}}их наяд}}&lt;ref name=&quot;IMFWEOCA&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 9
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $52,722&lt;ref name=&quot;IMFWEOCA&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 18
| Gini                   = 30.3 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/chart/5OdN |access-date=July 16, 2021 |publisher=[[OECD]] |archive-date=Хоёрдугаар сар 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206153745/https://data.oecd.org/chart/5OdN |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.936 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |language=en |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=September 8, 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 15
| currency               = [[Канад доллар]] ($)
| currency_code          = CAD
| utc_offset             = −3.5-аас −8
| utc_offset_DST         = −2.5-аас −7
| date_format            = {{abbr|жжжж|жил}}-{{abbr|сс|сар}}-{{abbr|өө|өдөр}}&amp;nbsp;([[Anno Domini|AD]])&lt;ref&gt;The [[Government of Canada]] and [[Standards Council of Canada]] prescribe [[ISO 8601]] as the country's official all-numeric date format: {{Cite book |author=Public Works and Government Services Canada Translation Bureau |author-link=Public Services and Procurement Canada |url=https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 |title=The Canadian style: A guide to writing and editing |year=1997 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-55002-276-6 |edition=Revised |page=[https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 97] |chapter=5.14: Dates |chapter-url=http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tcdnstyl-chap?lang=eng&amp;lettr=chapsect5&amp;info0=5.14}} The {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yy|year}} and {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yy|year}} formats also remain in common use; see [[Date and time notation in Canada]].&lt;/ref&gt;
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Канад дахь утасны дугаар|+1]]
| cctld                  = [[.ca]]
| status                 = 
| today                  = 
}}
'''Канад''' ({{lang-en|Canada}}, {{lang-fr|Canada}}) нь Хойд Америкийн хойд хэсгийн ихэнх нутаг дэвсгэрийг эзлэн оршдог. Зүүн талаасаа [[Атлантын далай]], баруун талаараа [[Номхон далай]], хойд талаараа [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайнуудаар]] тус тус хүрээлэгдэнэ. Нутаг дэвсгэрээрээ дэлхийд хоёрт ордог&lt;ref name=&quot;cia_factbook&quot;&gt;{{cite web |author=Central Intelligence Agency |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=The World Factbook: Canada |date=[[2006-05-16]] |accessdate=2007-05-06 |archive-date=2019-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Канад нь баруун хойд ба өмнөд талаараа [[АНУ]]-тай хил залгана.

Хүн амын хувьд 74.3%-ийг ([[Канадын Европчууд|европчууд]]) 
14.5%-ийг ([[Канадын азиуд|Азиуд]]) 
5.1%-ийг индианчууд болох ууган америкийнхан 

3.4%-ийг Карибийнхан мөн латин америкчууд 
2.9%-ийг африкууд (хар арьстан) 0.2%-ийг далайн ард түмэн эзлэж байна

Өнөөгийн Канадын нутаг дэвсгэрт олон мянган жилийн турш олон овог аймгийн уугуул иргэд амьдарч байжээ. XV зууны сүүлээс [[Британи]], [[Франц]]ын аялагч, судлаач нар [[Атлантын далай]]н эргийг судлаж, сүүлд нь суурьшжээ. [[Долоон жилийн дайн]]ы дараа 1763 онд Франц өөрийнхөө Хойд Америк дахь [[колони]]удаа бараг бүгдийг нь алдсан байна. 1867 онд Британийн гурван колони холбоо үүсгэснээр Канад нь дөрвөн мужаас тогтсон холбооны эзэмшил газар болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Territorial evolution | work = Atlas of Canada | publisher = Natural Resources Canada | url = http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09 | quote = In 1867, the colonies of Canada, Nova Scotia and New Brunswick are united in a federal state, the Dominion of Canada.... | archive-date = 2007-08-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070809154930/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Canada: History| work = Country Profiles | publisher = Commonwealth Secretariat | url =http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145152/history/ | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09| quote = The British North America Act of 1867 brought together four British colonies&amp;nbsp;... in one federal Dominion under the name of Canada.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last = Hillmer | first = Norman | authorlink =  | coauthors = W. David MacIntyre | title = Commonwealth | work = Canadian Encyclopedia | publisher = Historica Project | url = http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0001798 | format = html | accessdate = 2007-10-09 | quote = With CONFEDERATION in 1867, Canada became the first federation in the British Empire&amp;nbsp;... | archive-date = 2005-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050328234643/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0001798 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Холбоонд бусад муж, нутаг бага багаар нэмэгдэн орсноор [[1931 оны Вэстминстрийн тогтоол]]оор Канад нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]аас автономит байдлаа улам нэмэгдүүлжээ. 1982 онд [[Канадын акт]]аар Британийн парламентаас хууль зүйн хамаарлаа бүрэн тасалжээ.

Канад нь арван муж, гурван хязгаараас тогтсон холбооны улс бөгөөд парламентын засаглалтай [[ардчилал|ардчилсан]], үндсэн хуульт хаант улс юм. Төрийн тэргүүн нь Хаан III Чарльз. [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|Франц]] гэсэн албан ёсны хоёр хэлтэй бөгөөд олон үндэстэн угсаатан амьдардаг. Канад нь технологийн хувьд өндөр хөгжсөн, аж үйлдвэржсэн орон бөгөөд ерөнхийдөө өөрийн байгалийн баялаг, мөн [[АНУ]]-тай хийдэг худалдаан дээрээ тулгуурласан эдийн засагтай юм.

== Нэрийн гарал ==
[[Файл:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|thumbnail|upright|left|[[Жак Картье]]]]
''Канад'' хэмээх нэр нь [[Гэгээн Лоренсийн Ирокезчууд]]ын хэлний &quot;тосгон&quot; буюу &quot;суурин&quot; хэмээх утгатай ''каната'' гэсэн үгнээс гаралтай. 1535 онд өнөөгийн [[Кэбэк хот]]ын бүс нутагт амьдарч байсан оршин суугчид судлаач [[Жак Картье]]д [[Стадакона]] тосгон хүрэх замыг заахдаа энэ үгийг хэрэглэжээ.&lt;ref&gt;{{cite book | first = Bruce G. |last = Trigger | coauthors = Pendergast, James F. | year = 1978 |chapter=Saint-Lawrence Iroquoians | title = Handbook of North American Indians Volume 15 | location= Washington |publisher= Smithsonian Institution | pages= pp. 357–361 | id = OCLC 58762737}}&lt;/ref&gt; Картьер &quot;Канад&quot; гэдэг үгийг хэрэглэхдээ зөвхөн тэр тосгоныг бус Стадаконагийн ахлагч [[Доннакона]]д харъяалагдах бүх нутаг дэвсгэрт хамаатуулж хэрэглэжээ. 1545 он гэхэд Европын ном, газрын зураг дээр энэ бүс нутгийг Канад гэж бичиж эхлэх болов.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.gutenberg.org/files/12356/12356-h/12356-h.htm | title = Relation originale de Jacques Cartier | publisher = Tross (1863 edition) | author = Jacques Cartier | date = 1545 | accessdate = 2007-02-23}}&lt;/ref&gt;

Францын [[Шинэ Францын Канад|Канад]]ын колони гэж Гэгээн Лоренс голын дагуу орших Шинэ Францын хэсэг болон Их Нууруудын хойд эргийг хэлж байв. Сүүлд энэ газар нь [[Дээд Канад]], [[Доод Канад]] хэмээх Британийн хоёр колони болон хуваагдсан бөгөөд 1841 онд Британийн [[Канад муж]] болон нэгджээ. 1867 онд [[Канадын Холбоо]] байгуулагдахад ''Канад'' хэмээх нэр бүхэл улсад хэрэглэгдэх болсон бөгөөд ''[[Доминион]]'' хэмээх нэрийг тус улсын цол болгон олгожээ.&lt;ref&gt;J. E. Hodgetts. 2004. &quot;Dominion&quot;. ''Oxford Companion to Canadian History'', Gerald Hallowell, ed. (ISBN 0-19-541559-0) Toronto: Oxford University Press; p. 183: &quot;The title conferred on Canada by the preamble to the Constitution Act, 1867, whereby the provinces declare 'their desire to be federally united into one Dominion under the Crown of the United Kingdom'.&quot;&lt;/ref&gt; 1950-иад он хүртэл тус улсыг ''Канадын Доминион'' гэх нь түгээмэл байлаа. Канад Британиас улс төрийн автономит байдлаа баталгаажуулж авснаар холбооны засгийн газар хуулийн баримт бичиг, гэрээнүүдэд ''Канад'' хэмээх нэрийг улам бүр их хэрэглэх болсон. 1982 оны [[Канадын акт]]анд зөвхөн &quot;Канад&quot; гэсэн байх бөгөөд энэ нэр нь одоо цорын ганц хууль ёсны (хоёр хэлэн дээрхи) нэр болсон. 1982 онд тус улсын үндэсний баяр [[Доминионы өдөр|Доминионы өдрийг]] [[Канадын өдөр]] болгон нэрийг нь өөрчилснөөр энэхүү нэрийг бататгасан юм.

== Түүх ==
{{main|Канадын түүх|Канадын түүхийн товчоон|Канадын нутаг дэвсгэрийн хувьсал}}
[[Файл:Voyageur canoe.jpg|left|thumbnail|[[Ангийн үсний худалдаа]] XIX зуун хүртэл Канадын хамгийн чухал салбар байлаа]]
[[Анхны үндэстнүүд|Анхны үндэстэн]] ба [[Инуйт]]ын уламжлалын дагуу уугуул иргэд цаг хугацааны эхэн үеэс хойш нутагтаа оршин суусаар иржээ. Археологийн судалгаанаас үзэхэд 26,500 жилийн өмнө хойд [[Юкон]]д, 9,500 жилийн өмнө өмнөд [[Онтарио]]д хүн байсныг баталдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Cinq-Mars | first = J. | year = 2001 | title = On the significance of modified mammoth bones from eastern Beringia | journal = The World of Elephants&amp;nbsp;– International Congress, Rome | url = http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | accessdate = 2006-05-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | archivedate = 2005-01-05 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Wright, J.V |publisher= Canadian Museum of Civilization Corporation |url=http://www.civilization.ca/archeo/hnpc/npvol04e.html |title=A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes|date=[[2001-09-27]]|accessdate=2006-05-14}}&lt;/ref&gt; МЭ 1000 оны орчимд [[Викинг]]чүүд [[Ланс о Мэдоуз]]эд богино хугацаагаар суурьших үед [[Америкийг Европчууд колоничилсон нь|Европчууд анх Америкт]] хөл тавьжээ. Канадын Атлантын далайн эргийг дараа нь 1497 онд [[Жон Кабот]] [[Английн Вант улс|Английн]] төлөө нээж судалсан&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year= |title = John Cabot = |encyclopedia= Encyclopædia Britannica Online |publisher= Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/eb/article-9018457/John-Cabot}}&lt;/ref&gt; бөгөөд 1534 онд [[Жак Картье]] Францын төлөө судалсан.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia= World book Encyclopedia |title= Cartier, Jacques |accessdate=2007-09-01 |publisher= World Book, Inc.|id= ISBN 0-7166-0101-X }}&lt;/ref&gt; Нэг зууны турш [[Баск]]ийн халим агнагчид болон загасчид [[Ньюфаундлэндийн Их Эрэг|Их Эрэг]], Кэбэкийн [[Тадуссак]]ын хоорондох бүс нутгийг улирлын чанартай ашиглаж байлаа.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year= 2007 |title= Basques |encyclopedia= The Canadian Encyclopedia |publisher= Historica |url= http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0000550 }}&lt;/ref&gt;

Францын судлаач [[Самуэл дэ Шамплэн]] 1603 онд ирж, 1605 онд [[Нова Скотиа]]гийн [[Порт Роял]] хот, 1608 онд [[Кэбэк хот]]ын суурийг тус тус тавьж Европын анхны байнгын суурин газруудыг байгуулжээ. Эдгээр нь сүүлд [[Акадиа]] ба Канадын нийслэл хотууд болсон. Шинэ Францын [[Америкийг Францчууд колоничилсон нь|Франц колоничлогчид]] болох ''Canadiens'' [[Гэгээн Лоренс гол]]ын хөндийд олноор суурьшсан бол Акадчууд одоогийн [[Далайн мужууд]]ад нутагласан. Үүний зэрэгцээ [[Францын үслэг эдлэлийн худалдаачид]] ба [[Рэнэ-Робер Кавельер, Сөр дэ Ля Салл|Католик миссионерүүд]] Их Нуурууд, [[Хадсон булан]], [[Миссиссиппи голын усны хагалбар|Миссиссиппийн усны хагалбараас]] эхлээд [[Луизиана (Шинэ Франц)|Луизиана]] хүртэл газар нутгийг нээн судалжээ. Үслэг эдлэлийн худалдаанд тавих хяналтаас болж [[Франц-Ирокезийн дайн]] дэгдсэн юм.

[[Файл:Benjamin West 005.jpg|thumbnail|right|[[Франц-Индианы дайн|Долоон жилийн дайны]] нэг хэсэг болох 1759 онд Кэбэк хотод болсон [[Абрахамын талын тулалдаан]]ыг харуулсан ''[[Генерал Вольфегийн үхэл]]'' зураг]]

Англичууд 1610 оны орчим [[Ньюфаундлэнд арал|Ньюфаундлэндэд]] загас агнуурын суурингууд байгуулж, өмнө зүгт [[арван гурван колони]]йг колоничилжээ. 1689-1763 онд [[Франц-Индианы дайн|Колони хоорондын дайн]] дөрвөн удаа гарсан. Эх газрын [[Нова Скотиа]] 1713 оны Утрехтийн гэрээгээр Британийн захиргаанд шилжсэн; [[Франц-Индианы дайн|Долоон жилийн дайны]] дараа [[1763 оны Парисын Гэрээ]]гээр Канад болон Шинэ Францын ихэнх хэсгийг [[Британийн Эзэнт Улс|Британид]] тавьж өгчээ.

[[1763 оны Эзэн хааны тунхаглал]]аар Шинэ Францаас [[Кэбэк]] мужийг тасдан авч,  [[Кэйп Бретон арал|Кэйп Бретон арлыг]] Нова Скотиад нэгтгэжээ. Түүнчлэн энэ тунхаглалаар [[франц-канад]]чуудын хэл, шашин шүтлэгийн эрхийг хязгаарласан байна. 1769 онд Сент-Жонс арал (одоогийн [[Принс Эдвардын арал]]) тусдаа колони болсон. Кэбэкт зөрчилдөөн гарахаас сэргийлж, 1774 онд [[Кэбэкийн тухай хууль]] гарган Кэбэкийн нутаг дэвсгэрийг Их Нуурууд болон [[Охайо гол|Охайо голын хөндий]] хүртэл тэлж, [[франц хэл]], [[католик шашин]], Францын иргэний эрх зүйг Кэбэкт сэргээжээ. Энэ арга хэмжээ нь Арвангурван колонийн олон оршин суугчдын уур хилэнг хөдөлгөж, [[Америкийн хувьсгал]] гарахад түлхэц болсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web | author= |publisher= |title= Wars on Our Soil, earliest times to 1885 |accessdate=2006-08-21 |url=http://www.civilization.ca/cwm/gallery1/revolution2_e.html}}&lt;/ref&gt; [[Парисын Гэрээ (1783)|1783 оны Парисын Гэрээгээр]] Америкийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, Их Нууруудаас өмнөх нутаг дэвсгэрийг Америкийн Нэгдсэн Улсад өгчээ. 50,000 орчим [[Нэгдсэн Эзэнт Улсын лоялистууд]] АНУ-аас дүрвэж Канад руу гарав.&lt;ref name=&quot;moore&quot;&gt;{{cite book |first= Christopher |last=Moore |year=1994 |title=The Loyalist: Revolution Exile Settlement |publisher=McClelland &amp; Stewart |location= Toronto |id=ISBN 0-7710-6093-9}}&lt;/ref&gt; [[Далайн мужууд]] дахь лоялистуудын суурингуудыг дахин зохион байгуулах хүрээнд [[Нью-Брансвик]]ийг Нова Скотиагаас салгасан. Кэбэк муж дахь англи хэлт лоялистуудын сэтгэл санааг түвшитгэхийн тулд, [[1791 оны Үндсэн хуулийн акт]]аар тус мужийг франц хэлт [[Доод Канад]], англи хэлт [[Дээд Канад]] хэмээн хувааж, тус бүрт нь өөрийн хууль тогтоох хуралтай байх эрхийг олгожээ.

Канад (Дээд, Доод) нь АНУ болон Британийн Эзэнт Улсын хооронд дэгдсэн [[1812 оны дайн]]ы гол фронт болсон. Канадыг хамгаалсан нь Британы Хойд Америкчуудын дунд эв нэгдлийн мэдрэмж төрүүлжээ. 1815 онд Британи болон [[Ирланд]]аас маш олон цагаачид Канад руу цувах болов. XIX зууны эхэнд [[Мод бэлтгэх|модны аж ахуй]] ач холбогдлоороо ангийн үсний худалдаанаас давж гарсан байлаа.

[[Файл:Fathers of Confederation LAC c001855.jpg|left|200px|thumbnail|[[Канадын Холбооны эцгүүд|Холбооны эцгүүд]], зураач Роберт Харрис, Чарлоттауны хурал ба Кэбэкийн хурлын нэгдэл]]

Хариуцлагатай засгийн газрыг хүсэж байсан тул 1837 оны бослого дарагдахад хүрэв. Дөрхэмийн тайланд хариуцлагатай засгийн газрыг байгуулж, франц-канадчуудыг Британийн соёлд уусгахыг зөвлөсөн ажээ.&lt;ref name=&quot;ce_durhamreport&quot;&gt;{{cite web |author=David Mills |publisher= Historica Foundation of Canada |url=http://www.canadianencyclopedia.ca/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0002473 |title=Durham Report |accessdate=2006-05-18}}&lt;/ref&gt; [[1840 оны Холбооны акт]] Канад мужуудыг [[Канадын муж|Канадын нэгдсэн муж]]ид нэгтгэсэн. Франц, англи-канадчууд Францчуудын эрхийг сэргээхийн төлөө Ассемблейд хамтдаа ажиллацгааж байв. 1849 он гэхэд Британийн Хойд Америкийн бүх мужийн хэмжээнд хариуцлагатай засгийн газар байгуулагдлаа.

1846 онд Британи, АНУ хоёр [[Орегоны гэрээ]]нд гарын үсэг зурснаар Орегоны хилийн маргааныг эцэс болгож, хилийг баруун зүгт 49-р өргөргийн дагуу тогтоож, [[Ванкувер арлын колони|Ванкувер арал]] болон [[Британийн Колумбийн колони|Британийн Колумби]] дахь Британийн колониудад зам гаргалаа. Канад Рупертийн газар болон Хойд Мөсөн Далайн бүс нутгийг эзэмшихийн тулд баруун зүгт хайгуулын цуврал экспедиц илгээжээ. Төрөлтийн хувь өндөр байсан тул Канадын хүн ам хурдан өссөн. Харин [[Их Британи|Британи]]&lt;nowiki/&gt;ас ирж байсан цагаачдын тоо Америкийн Нэгдсэн Улс руу гарах цагаачид, ялангуяа [[Шинэ Англи]] руу нүүж байсан франц-канадчуудын тоогоор тэглэгдэж байв.

[[Файл:Canada provinces evolution.gif|thumbnail|right|Холбоо байгуулагдсанаас хойших Канадын нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлтийг харуулсан хөдөлгөөнт газрын зураг]]

Үндсэн хуулийн хэд хэдэн хурлын дараа, [[1867 оны Үндсэн хуулийн акт]]аар 1867 оны долдугаар сарын 1-нд Канад нэрийн дор [[Онтарио]], [[Кэбэк]], [[Нова Скотиа]], [[Нью Брансвик]] хэмээх дөрвөн муж бүхий нэг Доминион байгуулан Холбооны үндэс суурийг тавьжээ.&lt;ref&gt;{{cite book | last=Farthing |first= John |title= Freedom Wears a Crown |location= Toronto |publisher=Kingswood House |date=1957 |id = ASIN B0007JC4G2}}&lt;/ref&gt; Канад Рупертийн газар болон Баруун хойд нутгийг хяналтдаа авч, [[Баруун Хойд Нутаг дэвсгэр]]ийг байгуулсан бөгөөд тэндхийн [[Метисчүүд|Метисчүүдийн]] дургүйцэл [[Улаан голын бослого]] гарахад хүргэсэн бөгөөд энэ бослогын дүнд 1870 оны долдугаар сард [[Манитоба]] мужийг байгуулжээ. Британийн Колумби ба Ванкувер арал (1866 онд нэгдэж Ванкувер арал ба Британийн Колумбийн Нэгдсэн колониуд болсон байлаа), [[Принс Эдвардын Арал|Принс Эдвардын арлын]] колони 1871, 1873 онд тус тус Холбоонд нэгдэцгээсэн.

[[Канадын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Жон А. Макдоналд]]ын удирдсан [[Канадын Консерватив Нам]] дөнгөж үүсэн бий болж байсан Канадын үйлдвэрлэлийн салбарыг хамгаалахын тулд тарифын үндэсний бодлого хэрэгжүүлсэн. Өрнөдийг нээхийн тулд засгийн газар тив дамнасан гурван төмөр замын (хамгийн алдартай нь [[Канадын Номхон Далайн төмөр зам]]) барилгын ажлыг санхүүжүүлж, [[Доминионы Газрын Тухай Акт]] гарган иргэдэд тал нутагт суурьших боломжийг нээж өгсөн бөгөөд энэхүү нутаг дэвсгэрт эрх мэдлээ бататгахын тулд [[Канадын Эзэн Хааны Морьт Цагдаа|Баруун-Хойд Нутаг Дэвсгэрийн Морьт Цагдаа]] байгуулжээ. 1898 онд Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэрт гарсан [[Клондайкын алтны халуурал|Клондайкын алтны халуурлын]] дараа Канадын засгийн газар [[Юкон]]ы нутаг дэвсгэрийг байгуулсан. [[Канадын Либерал Нам|Либерал]] [[Канадын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Вилфрид Лорьер]]ын удирдлага дор Европын эх газрын цагаачид тал нутагт суурьшсан агаад 1905 онд [[Альберта]], [[Саскачеван]] мужууд байгуулагджээ.

[[Файл:Canadian tank and soldiers Vimy 1917.jpg|thumbnail|left|1917 онд Канадын цэргүүд [[Вимийн хярын тулалдаан]]д ялалт байгуулсан юм.]]

1914 онд Британи дайн зарлахад Канад Дэлхийн нэгдүгээр дайнд автоматаар орж, сайн дурынхныг Өрнөд фронт руу илгээсэн нь [[Вимийн хярын тулалдаан]]д томоохон үүрэг гүйцэтгэжээ. Канадын консерватив Ерөнхий сайд [[Роберт Борден]] франц хэлт кэбэкчүүдийн эсэргүүцлийг үл хайхран цэргийн албыг заавал хаах алба болгосноор [[1917 оны цэрэг татлагын хямрал]]ыг дэгдээв. 1919 онд Канад Британиас тусдаа [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн бөгөөд 1931 онд [[Вэстминстрийн тогтоол]]оор Канадын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулжээe.

[[Их уналт]] Канадын бүх нутагт эдийн засгийн хүндрэл авчирлаа. Үүний хариуд Альберта, Саскачеван дахь [[Хоршооллын Хамтын Нөхөрлөлийн Холбоо]] (ХХНХ) 1940-1950-иад онд Томми Дугласын анх санаачилсан халамжийн улсыг анх зөгнөжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Британи Германд дайн зарласнаас хойш гурав хоногийн дараа Канад Либерал Ерөнхий сайд [[Виллиам Лион Маккензи Кинг]]ийн удирдлага дор Германд хараат бусаар дайн зарласан. Канадын армийн анхны анги нэгтгэлүүд 1939 оны арванхоёрдугаар сард Британид ирцгээсэн юм.&lt;ref name=&quot;stacey&quot;&gt;{{cite book | last = Stacey |first= C.P.| authorlink =C.P. Stacey | title=History of the Canadian Army in the Second World War | publisher = Queen's Printer | year= 1948}}&lt;/ref&gt; Канадын цэрэг [[Атлантын Далайн тулалдаан (1939-1945)|Атлантын Далайн тулалдаан]], нуран унасан 1942 оны Франц дахь [[Дийппийн довтолгоо]], [[Холбоотны Италийг эзлэх ажиллагаа]], [[Д-өдрийн буулт]], [[Нормандийн тулалдаан]], 1944 оны [[Шэлдтийн тулалдаан]] зэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Нидерландыг эзлэгдсэний дараа дайны үеэр тус улсын хааны гэр бүлийг орогнуулж байсных нь төлөө [[Нидерланд]] Канадад талархал хүргэсэн бөгөөд Нидерландыг [[Нацист Герман]]аас чөлөөлөхөд манлайлж, томоохон хувь нэмэр оруулсных нь төлөө талархснаа илэрхийлсэн. Канадын аж үйлдвэр Канад, Британи, Хятад, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад зориулан цэргийн зориулалттай техник, хэрэгсэл үйлдвэрлэж байсан тул эдийн засаг нь цэцэглэн хөгжжээ. Кэбэкт [[1944 оны цэрэг татлагын хямрал|цэрэг татлагын хямрал]] дахин дэгдсэн ч гэсэн Канад дэлхийд томдоо орох зэвсэгт хүчинтэйгээр дайныг дуусгасан.&lt;ref name=&quot;stacey&quot;/&gt; 1945 онд дайны үеэр Канад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д элссэн анхны улсуудын нэг болсон.

1949 онд [[Ньюфаундленд ба Лабрадор|Ньюфаундленд]] Холбоонд нэгдлээ. Дайны дараа Канад цэцэглэн хөгжиж, эдийн засаг өргөжиж тэлснээр [[Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах төрөлтийн оргил үе|хүүхэд олноор төрж]], дайны хөлд нэрвэгдсэн Европын улсуудаас цагаачдыг татах болов.&lt;ref&gt;{{cite web | author= Harold Troper |publisher= Ontario Institute for Studies in Education |url=http://ceris.metropolis.net/Virtual%20Library/Demographics/troper1/troper1.html |title=History of Immigration to Toronto Since the Second World War: From Toronto 'the Good' to Toronto 'the World in a City' |date=2000-03 |accessdate=2006-05-19}}&lt;/ref&gt;

[[Лэстэр Б. Пийрсон]], [[Пьер Трудо]] нарын дараалан гарч ирсэн [[Канадын Либерал Нам|Либерал]] засгийн газруудын удирдлага дор Канадын шинэ өвөрмөц царай бүрэлдэн бий болов. Канад одоогийн [[Канадын далбаа|агч модны навчит далбаагаа]] 1965 онд баталсан. Илүү хатуу байр суурьтай франц хэлт Кэбэкийн хариуд холбооны засгийн газар [[1969 оны Канадын Албан ёсны хэлнүүдийн тухай акт]]аар албан ёсны хоёр хэлтэй болов. 1967, 1976 онд ялгаварлан гадуурхах үзэлгүй [[Канад дахь цагаачлал|Цагаачлалын хуулиуд]] баталж, 1971 онд олон соёлоос бүрдсэн улс болох бодлого явуулж эхэлснээр; Европ бус цагаачдын давалгаа тус улсын нүүр царайг өөрчилжээ. [[Мэдикээр (Канад)|Нийтийн эрүүл мэндийн үйлчилгээ]], [[Канадын тэтгэврийн төлөвлөгөө]], [[Канадын оюутны зээл]], [[Канадын хөрөнгө оруулалт|Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хянах алба]], [[Үндэсний эрчим хүчний хөтөлбөр]] зэрэг социал-демократ хөтөлбөрүүд 1960-1970-аад онд бий болсон боловч мужийн засгийн газрууд, ялангуяа Кэбэк, Альбертагийн засгийн газрууд эдгээрийн олонхийг өөрсдийн харъяалах асуудалд хөндлөнгөөс оролцсон явдал хэмээн үзэж эсэргүүцсэн байна. Эцэст нь Ерөнхий сад Трудогоор удирдуулсан үндсэн хуулийн хурлууд болж, эдгээрийн үр дүнд үндсэн хуулиа Британиас тусгаарлан 1982 оны Үндсэн хуулийн актанд хувь хүний эрх дээр тулгуурласан [[Канадын эрх, эрх чөлөөний харти]]г гаргасан ажээ. Канадчууд нийтийн эрүүл мэндийн үйлчилгээний тогтолцоогоороо, түүнчлэн олон соёл, хүний эрхэд тууштай байдгаараа бахархдаг.&lt;ref name=&quot;bickerton&quot;&gt;{{cite book |author=Bickerton, James &amp; Gagnon, Alain-G &amp; Gagnon, Alain (Eds). |title=Canadian Politics |publisher=Broadview Press |edition=4th edition |location=Orchard Park, NY |id=ISBN 1-55111-595-6 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

Кэбэк 1960-аад оны [[Чимээгүй хувьсгал]]ын явцад нийгэм, эдийн засгийн асар их өөрчлөлтөд орсон. [[Жан Лесаж]]ийн удирдсан [[Кэбэкийн үндэсний үзэл|Кэбэкийн үндэсний үзэлтнүүд]] автономи эрхийг өргөжүүлэх шахалт үзүүлж эхэлсэн.&lt;ref name = &quot;QR&quot;&gt;{{cite web |last= Bйlanger |first= Claude |publisher= Marionopolis College, Montreal |url= http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |title= Quiet Revolution |work= Quebec History |date= 2000-08-03 |accessdate= 2008 |archive-date= 2008-02-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080202045040/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; Радикал үзэлтэй [[Кэбэкийг чөлөөлөх фронт]] 1970 онд Кэбэкийн тусгаар тогтнолыг шаардаж бөмбөг дэлбэлж, хүн хулгайлснаар [[аравдугаар сарын хямрал]]ыг дэгдээсэн. Илүү аядуу үзэлтэй [[Рене Левеск]]ийн [[Парти Кэбэкуа]] нам 1976 онд төрийн эрхэнд гарч, 1980 онд Кэбэкийн бүрэн эрхэт байдлын талаар бүх нийтийн санал хураалт явуулсан боловч амжилт олоогүй юм. [[Брайан Малруни]]гийн [[Канадын Дэвшилтэт Консерватив Нам|Дэвшилтэт Консерватив Намын]] засгийн газар 1989 онд [[Мийч нуурын зөвшилцөл|Мийч нуурын зөвшилцлөөр]] Кэбэкийг &quot;өвөрмөц нийгэм&quot; хэмээн үндсэн хуулинд хүлээн зөвшөөрөхийг оролдсон боловч амжилтгүй болжээ. Үндсэн хуулийн маргаанаар дэгдсэн бүсийн хурцадмал байдал бүсийн шинэхэн намууд болох [[Люсиан Бушар]]аар удирдуулсан [[Блок Кэбэкуа]] болон Баруун Канадын [[Престон Мэннинг]]ээр удирдуулсан [[Канадын Шинэчлэлийн Нам]]д Дэвшилтэт Консервативчуудыг 1993 оны холбооны сонгуулиар тавдугаар байр руу ухраах боломж өгчээ. 1995 онд явагдсан [[1995 оны Кэбэкийн бүх нийтийн санал асуулга|Кэбэкийн бүрэн эрхэт байдлын тухай хоёрдахь удаагийн бүх нийтийн санал асуулга]] 50.6 : 49.4 буюу маш өчүүхэн хувиар татгалзсан дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;dickinson&quot;&gt;{{cite book |first= John Alexander |last=Dickinson |coauthors=Young, Brian |year=2003 |title=A Short History of Quebec |publisher=McGill-Queen's University Press |edition=3rd edition |location= Montreal |id=ISBN 0-7735-2450-9}}&lt;/ref&gt; 1997 онд Канадын Дээд Шүүх аль нэг муж дангаараа тусгаарлахыг үндсэн хуульд нийцэхгүй хэмээсэн шийдвэр гаргасан бөгөөд Жан Шретианий Либерал засгийн газар хэлэлцэн тохирсон тусгаарлалтын нөхцлийг заасан &quot;[[Тодорхой байдлын акт]]&quot; гаргав.&lt;ref name=&quot;dickinson&quot; /&gt; Шинэчлэлийн Нам [[Канадын Эвсэл]] болон өргөжиж, Дэвшилтэт Консервативчуудтай нэгдэн [[Канадын Консерватив Нам]]ыг 2003 онд байгуулжээ. 2006 оны холбооны сонгуулиар Консервативчууд [[Стивен Харпер]]ийн удирдлага дор цөөнхийн засгийн газар байгуулахаар суудалтай сонгогдсон. Тэр жилийнхээ сүүлээр Канадын парламент Канадын дотор Кэбэкуаг үндэстэн хэмээн хүлээн зөвшөөрөхөөр [[Кэбэкуа үндэстний санал|бэлэгдлийн саналыг]] баталжээ.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | title = Quebecers form a nation within Canada: PM | publisher = Canadian Broadcasting Corporation | date = 2006-11-22 | accessdate = 2008-07-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061206004618/http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | archivedate = 2006-12-06 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

Засгийн газрын агентлагууд олон жилийн турш хайхрахгүй, зүй бусаар харьцаж байсны улмаас уугуул [[Анхны Үндэстнүүд]] 1960-аад онд холбооны шүүхэд [[Уугуул иргэдийн газрын нэхэмжлэл|газар нэхэмжилж]] өргөдөл гаргахад хүргэсэн бөгөөд улмаар түүхэн гэрээний эрхүүдээ хүлээн зөвшөөрүүлэхээр холбооны болон мужийн засгийн газруудтай хэлэлцээ хийж эхэлжээ. 1990-ээд онд хэлэлцээний удаан явцад дургүйцсэн дургүйцлээс болж хүч хэрэглэсэн мөргөлдөөнүүд гарсан. Тухайлбал [[Окагийн хямрал]], [[Иппервошийн хямрал]], [[Густафсен нуурын эсэргүүцэл]] гарсан. Гэхдээ 1999 онд Канад [[Нунавут]]ыг байгуулж Инуйтын өөртөө засах эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Британийн Колумби дахь [[Нисгаагийн Эцсийн Хэлэлцээр|Нисгаагийн нэхэмжлэлийг]] шийдвэрлэв. 2008 онд Канадын засгийн газар уугуул иргэдийг соёлын хувьд уусгахын тулд дотуур байртай сургуулиуд байгуулсныхаа төлөө албан ёсоор уучлал гуйсан.

== Засгийн газар ба улс төр ==
{{main|Канадын засгийн газар|Канадын улс төр|Канадын хаант засаг}}
[[Файл:Canada Parliament2.jpg|thumbnail|right|Парламентийн толгой, [[Оттава]]]]
Канад нь [[үндсэн хуульт хаант засаг]]тай бөгөөд Канадын Хатан хаан [[Нэгдсэн Вант Улсын II Элизабет|II Элизабет]] төрийн тэргүүн бөгөөд [[Канадын Ерөнхий сайд]] засгийн газрын тэргүүн юм.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Heritage Canada |authorlink=Department of Canadian Heritage |publisher=Heritage Canada |url=http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |title=The Queen and Canada: 53 Years of Growing Together |date=[[2005-04-21]] |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2008-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921072211/http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Governor General of Canada |authorlink=Governor General of Canada |publisher=Governor General of Canada |url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |title=Role and Responsibilities of the Governor General |date=[[2005-12-06]] |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2007-12-11 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Тус улс парламентын засаглалтай холбооны тогтолцоо, ардчиллын хүчтэй уламжлал бүхий парламентийн ардчилсан улс юм.

Гүйцэтгэх эрх мэдэл нь албан ёсоор, үндсэн хуулийн дагуу хатан хаанд хамаардаг.&lt;ref name=&quot;DJC&quot;&gt;{{cite web|title=Canada's System of Justice: The Canadian Constitution|publisher=Department of Justice Canada|url=http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|quote=The executive power in Canada is vested in the Queen. In our democratic society, this is only a constitutional convention, as the real executive power rests with the Cabinet.|access-date=2008-10-01|archive-date=2012-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20121226090927/http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|url-status=dead}}&lt;br /&gt;{{cite web|title=''Constitution Act 1867''; III.9|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|quote=The Executive Government and Authority of and over Canada is hereby declared to continue and be vested in the Queen.|access-date=2008-10-01|archive-date=2006-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|url-status=dead}}&lt;br /&gt;{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=The governor general holds formal executive power within the Queen's Privy Council for Canada, and signs orders-in-council.}}&lt;/ref&gt; Гэхдээ үндсэн хуулийн концепцийн дагуу хатан хаан ба түүний томилсон төлөөлөгч болох Канадын Амбан захирагч их төлөв ёслолын шинжтэй, улс төрийн бус үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх эрх нь Канадын засгийн газрын танхимд байдаг.&lt;ref name=&quot;CSPS&quot;&gt;{{cite web|title=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change|publisher=Canada School of Public Service|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg5_e.html|quote=Under the constitutional convention of responsible government, the powers of the Crown are exercised by Ministers, both individually and collectively.}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ray T. Donahue|title=Diplomatic Discourse: International Conflict at the United Nations|work=|publisher=Greenwood Publishing Group|url=http://books.google.ca/books?id=zolqhgKCQ5IC&amp;pg=PA204&amp;lpg=PA204&amp;dq=%22symbolic+power%22+monarch+canada&amp;source=web&amp;ots=IXqQnZ7Hg8&amp;sig=afyqd8EUlF4YUlhr5kNKqkYHAtM&amp;hl=en|quote=As Head of State ... Elizabeth II has no political power, only symbolic power}}&lt;br /&gt;{{cite web|author=David Stewart|title=Introduction: Principles of the Westminster Model of Parliamentary Democracy|work=Module on Parliamentary Democracy|publisher=Commonwealth Parliamentary Association, Athabasca University|url=http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|quote=the Crown now serves as the ceremonial executive|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615165652/http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|url-status=dead}}&lt;br /&gt;{{cite web|title=''By Executive Decree'':|publisher=Library and Archives Canada|url=http://collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|quote=As Canada is a constitutional monarchy, the symbolic head of the executive is the governor general.|access-date=2008-10-01|archive-date=2016-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215180143/http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Засгийн газар нь сонгуулиар гарч ирдэг [[Канадын Нийтийн Танхим]]ын өмнө хариуцлага хүлээдэг сайд нараас бүрддэг бөгөөд Ерөнхий сайд засгийн газрыг тэргүүлдэг. Ерөнхий сайд нь голдуу Нийтийн Танхимын итгэлийг хүлээсэн намын дарга байдаг. Тиймээс Засгийн газрыг гүйцэтгэх эрх мэдлийг идэвхтэй хэрэгжүүлэгч байгууллага гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = 25|isbn = 1-55380-031-1}}&lt;br /&gt;{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}&lt;br /&gt;{{cite web|author= Joseph Magnet|title= Separation of Powers in Canada|work= Constitutional Law of Canada|publisher= University of Ottawa Faculty of Law|url= http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|quote= ... democratic principles dictate that the bulk of the Governor General's powers be exercised in accordance with the wishes of the leadership of that government, namely the Cabinet. So the true executive power lies in the Cabinet.|access-date= 2008-10-01|archive-date= 2014-09-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20140915035150/http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|url-status= dead}}&lt;br /&gt;{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}&lt;br /&gt;{{cite web|author=W.A. Matheson|title=Prime Minister|work=The Canadian Encyclopedia|publisher=|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0006474|quote=The prime minister is the chief minister and effective head of the executive in a parliamentary system ...|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105053737/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0006474|url-status=dead}}&lt;br /&gt;{{cite web|author=|title=The Prime Minister|work=By Executive Decree|publisher=National Archives of Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2030-e.html|quote=While the modern governor general has only a nominal influence on the operation of the Canadian government, the prime minister's influence is decisive.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DJC&quot;/&gt; Хариуцлагатай засгийн газрын зарчмуудаас үүдэн гарч ирсэн энэхүү зохицуулалт&lt;ref&gt;{{cite web|title=Canadian Cofederation: Responsible Government|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/confederation/023001-2974-e.html|quote=The Executive Council would be governed by the leader of the political party that held an elected majority in the Legislative Assembly. That same leader would also appoint the members of the Executive Council. The governor would therefore be forced to accept these &quot;ministers&quot;, and if the majority of the members of the Legislative Assembly voted against them, they would have to resign. The governor would also be obliged to ratify laws concerning the internal affairs of the colony once these laws had been passed to the Legislative Assembly.}}&lt;br /&gt;{{cite web|title=''The Canadian Encyclopedia'': Responsible Government|publisher=Historica Foundation of Canada|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0006792|quote=This key principle of responsibility, whereby a government needed the confidence of Parliament, originated in established British practice. But its transfer to British N America gave the colonists control of their domestic affairs, since a governor would simply follow the advice (ie, policies) of responsible colonial ministers.|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217060429/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0006792|url-status=dead}}&lt;br /&gt;{{cite web|author=|title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown|work=|publisher=|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|quote=Responsible government means that the Crown no longer has the prerogative to select or remove Ministers. They are selected and removed by the first Minister—the Prime Minister.|access-date=2008-10-01|archive-date=2008-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CSPS&quot; /&gt; засгийн газрын тогтвортой байдлыг хангаж, Засгийн газрын танхимын бусад гишүүд, Сенатчид, холбооны шүүхийн шүүгчид, хатан хааны корпорациуд, засгийн газрын агентлагуудын тэргүүнүүд, холбооны болон мужийн төлөөлөгчдийг томилохоор сонгодог Ерөнхий сайдын албыг тус тогтолцооны хамгийн хүчтэй байгууллагуудын нэг болгодог.&lt;ref&gt;{{cite web |author= |title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown |work=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change |publisher=Canada School of Public Service |url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |quote=Ministers are thereby accountable to the Prime Minister who, in the Canadian tradition, has the sole power to appoint and dismiss them. |access-date=2008-10-01 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Гэхдээ хатан хаан ба Амбан захирагч үндсэн хуулийн хямрал гарсан онцгой нөхцөлд онц эрхээ хэрэгжүүлэх эрхтэй юм.&lt;ref name=&quot;Forsey&quot;&gt;{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Parliamentary Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/parl_gov_02-e.asp|quote=In very exceptional circumstances, the Governor General could refuse a request for a fresh election.}}&lt;br /&gt;{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': The Institutions of Our Federal Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/institutions_02-e.asp|quote=But they almost invariably must act on their Ministers’ advice, though there may be very rare occasions when they must, or may, act without advice or even against the advice of the Ministers in office.}}&lt;br /&gt;{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Canadian and American Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/can_am_gov_02-e.asp|quote=Yes: in Canada, the head of state can, in exceptional circumstances, protect Parliament and the people against a Prime Minister and Ministers who may forget that &quot;minister&quot; means &quot;servant,&quot; and may try to make themselves masters. For example, the head of state could refuse to let a Cabinet dissolve a newly elected House of Commons before it could even meet, or could refuse to let Ministers bludgeon the people into submission by a continuous series of general elections.}}&lt;br /&gt;{{cite web|last=Zolf|first=Larry|title=CBC News: ''Boxing in a Prime Minister''|publisher=CBC News|date=2002-06-28|url=http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|quote=The Governor General must take all steps necessary to thwart the will of a ruthless prime minister prematurely calling for the death of a Parliament.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040412233634/http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|archivedate=2004-04-12|access-date=2008-10-01|url-status=live}}&lt;br /&gt;{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=In exceptional circumstances, the governor general may appoint or dismiss a prime minister.}}&lt;br /&gt;{{cite web|title=Governor General of Canada: Role and Responsibilities of the Governor General|publisher=Office of the Governor General of Canada|url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|quote=One of the governor general’s most important responsibilities is to ensure that Canada always has a prime minister and a government in place. In the case of the death of a prime minister, it is the governor general’s responsibility to ensure the continuity of government.|access-date=2008-10-01|archive-date=2007-12-11|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|url-status=dead}}&lt;br /&gt;{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = 16-17; 34|isbn = 1-55380-031-1}}&lt;br /&gt;{{Webarchiv|url=http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/fr-rf/couronne_crown_canada/06-600crown_of_maples_e.pdf |wayback=20081102014353 |text=MacLeod, Kevin S.; ''A Crown of Maples: Constitutional Monarchy in Canada''; The Queen in Right of Canada; 2008 |archiv-bot=2023-10-12 07:30:24 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Хоёр дахь олон суудал авсан намын дарга сөрөг хүчний удирдагч болдог бөгөөд засгийн газрыг хянаж байдаг парламентын мэтгэлцээний тогтолцоонд нэг гол үүрэг гүйцэтгэдэг. 2007 оны есдүгээр сарын 27-ноос хойш [[Микаэл Жан]] Канадын Амбан захирагчийн алба, 2006 оны хоёрдугаар сарын 6-наас хойш [[Канадын Консерватив нам|Канадын Консерватив Намын]] дарга [[Стивен Харпер]] Ерөнхий сайдын алба хашиж байгаа бол, 2006 оны арванхоёрдугаар сарын 2-ноос хойш [[Канадын Либерал нам|Канадын Либерал Намын]] дарга [[Стефан Дион]] Сөрөг хүчний удирдагчийн үүрэг гүйцэтгэж байв. .

[[Файл:parliament2.jpg|thumbnail|left|[[Канадын Нийтийн танхим|Нийтийн танхимын]] хуралдааны танхим]]

[[Канадын парламент|Холбооны парламент]] Хатан хаан (Амбан захирагчаар төлөөлүүлсэн) болон хоёр танхимаас бүрддэг. Нийтийн танхим нь сонгуулиар бүрэлддэг бол [[Канадын Сенат]]ын гишүүд нь томилогддог юм.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution Act, 1867; IV|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|quote=There shall be One Parliament for Canada, consisting of the Queen, an Upper House styled the Senate, and the House of Commons.|access-date=2008-10-01|archive-date=2006-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20060614091739/http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Parliament of Canada: About the Governor General of Canada|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www2.parl.gc.ca/Parlinfo/pages/govgeneral.aspx?Language=E&amp;Menu=GG|quote=Parliament is the legislative branch of Government, composed of the Sovereign (represented by the Governor General), the Senate and the House of Commons.}}&lt;/ref&gt; Нийтийн танхимын гишүүн бүр сонгуулийн тойргуудаас энгийн олонхын саналаар сонгогддог. Ерөнхий сонгууль нь тогтсон хугацааны дагуу дөрвөн жил тутамд нэг удаа болдог эсвэл Нийтийн танхимын Засгийн газарт итгэл үзүүлэх эсэх талаархи санал хураалтаар Засгийн газар итгэл хүлээгээгүй тохиолдолд (зөвхөн цөөнхийн засгийн газар байгуулагдсан үед л боломжтой) ээлжит бус сонгууль зарлаж болно. Суудлыг нь бүс бүсээр нь хуваарилсан Сенатын гишүүдийг Ерөнхий сайд сонгож, Амбан захирагч албан ёсоор томилдог ба тэд 75 нас хүртлээ энэ албыг хашдаг.

2006 оны сонгуулиас хойш холбооны парламентад таван нам төлөөлөлтэй байна. Тухайлбал: [[Канадын Консерватив Нам]] (эрх баригч нам)[[Канадын Либерал нам|, Канадын Либерал Нам]] (албан ёсны сөрөг хүчин), [[Шинэ Ардчилсан Нам]] (ШАН), ''[[Блок Кэбэкуа]]'', [[Канадын Ногоон Нам]]. Парламентад суудал авч байсан бүх улс төрийн намуудын жагсаалт нь нэлээд урт болно.

Канадын холбооны бүтцийн дагуу үндсэн хуулиар засгийн газрын хариуцлагыг холбооны засгийн газар ба арван мужид хуваарилсан. Эдгээр мужийн нэг танхимт хууль тогтоох байгууллагууд нь холбооны Нийтийн танхимтай төстэй парламентийн хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Канадын гурван нутаг дэвсгэр мөн хууль тогтоох байгууллагатай боловч үндсэн хуулийн хариуцлага нь мужийнхаас бага бөгөөд бүтцийн хувьд зарим талаар өөр (жишээлбэл Нунавутын хууль тогтоох хуралд улс төрийн намууд байхгүй бөгөөд зөвшилцлийн үндсэн дээр ажилладаг).

== Эрх зүй ==
[[Файл:Supreme Court of Canada.jpg|thumbnail|right|Оттавад Парламентын толгойгоос баруун тийш орших [[Канадын Дээд Шүүх]]ийн байр]]
[[Канадын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]] нь тус улсын дээд хууль&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Constitution Act, 1982|publisher=Department of Justice Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/annex_e.html#VI|quote=&quot;52.(1) The Constitution of Canada is the supreme law of Canada, and any law that is inconsistent with the provisions of the Constitution is, to the extent of the inconsistency, of no force or effect.|access-date=2008-10-03|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320212057/http://laws.justice.gc.ca/en/Const/annex_e.html#VI|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; бөгөөд бичмэл болон бичигдээгүй хуулиудаас бүрдэнэ.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Department of Justice |publisher=Department of Justice, Canada |url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html |title=Constitution Acts 1867 to 1982 |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2006-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Үндсэн Хуулийн Акт, 1867]] нь зарчмын хувьд Нэгдсэн Вант Улсынхтай төстэй парламентийн жижиг дээр үндэслэсэн засаглалыг баталгаажуулж, холбооны болон мужийн засгийн газруудад эрх мэдлийг хуваарилсан. [[Вестминстерийн Хууль, 1931|Вестминстерийн Хуулиар]] бүрэн өөртөө засах эрх олгосон бол [[Үндсэн Хуулийн Акт, 1982|1982 оны Үндсэн Хуулийн Актаар]] аль ч шатны засгийн газар хэрэгсэхгүй байж болохгүй үндсэн эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулсан [[Канадын Эрх, Эрх Чөлөөний Харти]]г нэмсэн. Гэхдээ ''Канадын Эрх, Эрх Чөлөөний Хартийн 33-р хэсэг буюу үл хамаарах заалтад'' холбооны парламент болон мужийн хууль тогтоох байгууллага таван жилийн хугацаанд Хартийн зарим хэсгийг үл хэрэгсэж болохоор заасан бөгөөд үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах томъёоллыг нэмсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Constitution Act, 1982|publisher=Department of Justice Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/annex_e.html#IV.I|quote=&quot;38.(1)|access-date=2008-10-03|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320212057/http://laws.justice.gc.ca/en/Const/annex_e.html#IV.I|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Канадын шүүх эрх мэдэл хууль тогтоомжийг тайлбарлахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд Үндсэн хуультай зөрчилдөх хууль тогтоомжийг хүчингүй болгох эрх мэдэлтэй юм. [[Канадын Дээд Шүүх]] нь хамгийн дээд шатны шүүх бөгөөд эцсийн шатны арбитр юм. Тус шүүхийг Ерөнхий Шүүгч Хатагтай [[Бэвэрли МакЛаклин]] 2000 оноос хойш удирдаж байна. Канадын Дээд Шүүхийн есөн гишүүнийг Ерөнхий сайд, Хууль зүйн сайдын зөвлөснөөр Канадын Амбан Захирагч томилдог. Дээд буюу давж заалдах шатны бүх шүүгчдийг төрийн бус хуулийн байгууллагуудтай зөвшилдсөний үндсэн дээр томилдог. Холбооны засгийн газрын танхим мөн муж болон нутаг дэвсгэрийн түвшний дээд шатны шүүхийн шүүгчдийг томилно. Муж ба нутаг дэвсгэрийн түвшний доод шатны шүүгчдийг тухайн муж ба нутаг дэвсгэрийн засгийн газрууд томилно.

[[Нийтлэг эрх зүй]] Кэбэкээс бусад муж, нутаг дэвсгэрт үйлчилдэг бол Кэбэкт [[иргэний эрх зүй]] давамгайлдаг. Канадын эрүүгийн эрх зүй нь холбооны улсын харъяалах асуудал бөгөөд Канад даяар нэгдмэл эрх зүйтэй. Хууль сахиулах байгууллага, үүний дотор эрүүгийн шүүхүүд нь мужийн хариуцах асуудал боловч Онтарио, Кэбэк мужуудаас бусад бүх мужийн хөдөө цагдаагийн үүргийг холбооны [[Канадын Эзэн Хааны Морьт Цагдаа]] гэрээгээр гүйцэтгэдэг.

== Гадаад харилцаа ба цэрэг арми ==
{{main|Канадын гадаад харилцаа|Канадын зэвсэгт хүчин|Канадын цэргийн түүх}}
[[Файл:Peacekeeping monument.jpg|thumbnail|right|Оттава хот дахь Энхийг сахиулагчдад зориулсан хөшөө]]

[[Канад-Америкийн Нэгдсэн Улсын харилцаа|Канад, Америкийн Нэгдсэн Улс хоёрын хооронд]] дэлхий дээр хамгийн урт хамгаалалтгүй хил байдаг, тус хоёр улс цэргийн ажиллагаа, хээрийн дадлага сургуулий талаар хамтран ажилладгаас гадна, бие биенийхээ хамгийн том худалдааны түншүүд юм. Гэхдээ Канад хараат бус гадаад бодлого хэрэгжүүлдгийн хамгийн тод жишээ нь [[Куба]]тай бүрэн харилцаатай байдаг, [[Иракийн дайн]]д оролцохоос татгалзсан зэрэг явдал юм. Канад түүнчлэн Нэгдсэн Вант Улс, Францтай түүхэн харилцаатай бөгөөд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] болон [[Франкофоний холбоо]]нд (Франц хэлтэн улсуудын холбоо) элсэж, тэдгээрээр дамжуулан Британи, Францын хуучин колони байсан улсуудтай харилцаатай байдаг. Канад [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед өөрийн чөлөөлөлцсөн [[Нидерланд]] улстай бат бэх, найрсаг харилцаатай байдаг ба Нидерландын засгийн газар чөлөөлөлтөд оруулсан Канадын хувь нэмрийг санан дурсаж жил бүр Нидерландын бэлэг тэмдэг алтанзул цэцэг Канадад бэлэглэдэг уламжлалтай.

Канад өдгөө 64,000 цэргийн жинхэнэ алба хаагч, 26,000 бэлтгэл бие бүрэлдхүүн бүхий сайн дурын мэргэжлийн зэвсэгт хүчинтэй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Assistant Deputy Minister (Public Affairs) |authorlink=Department of National Defence (Canada) |publisher=Department of National Defence |url=http://www.forces.gc.ca/site/about/family_e.asp |title=The National Defence family |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2006-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060506144958/http://www.forces.gc.ca/site/about/family_e.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Канадын зэвсэгт хүчин]] (КЗХ) [[Канадын Зэвсэгт хүчний хуурай замын хүчний команд|арми]], [[Канадын Зэвсэгт хүчний тэнгисийн команд|тэнгисийн цэргийн хүчин]], [[Канадын Зэвсэгт хүчний агаарын команд|агаарын цэргийн хүчнээс]] бүрдэнэ. КЗХ-ний гол зэвсэг техникээс дурдвал 1,400 байлдааны хуягт машин, 34 байлдааны хөлөг онгоц, 861 нисэх онгоцтой.&lt;ref name=&quot;cf_equipment&quot;&gt;{{cite web |author=Assistant Deputy Minister (Public Affairs) |authorlink=Department of National Defence (Canada) |publisher=Department of National Defence |url=http://www.forces.gc.ca/site/Reports/cds_report/anxd_e.asp |title=Canadian Forces Equipment |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2007-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071202111825/http://www.forces.gc.ca/site/Reports/cds_report/anxd_e.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[Британийн Эзэнт Улс]], [[Английн Канад]] дахь Хамтын Нөхөрлөлтэй бат бэх холбоотой байсан нь [[Бурын хоёрдугаар дайн]], [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д Британийн цэргийн ажиллагаанд томоохон хүчээр оролцоход хүргэжээ. Түүнээс хойш Канад олон талт хамтын ажиллагааг дэмжиж ирсэн бөгөөд дэлхий дахины шинжтэй асуудлыг бусад улс үндэстэнтэй хамтран шийдвэрлэх хүчин чармайлт гаргаж байна.&lt;ref name=&quot;canada_policy&quot;&gt;{{cite book| author = Government of Canada| title = Canada's international policy statement : a role of pride and influence in the world| publisher = Government of Canada| location = Ottawa| url = http://www.dfait-maeci.gc.ca/cip-pic/IPS/IPS-Overview.pdf| year = 2005| id = ISBN 0-662-68608-X| archiveurl = https://web.archive.org/web/20051124103452/http://www.dfait-maeci.gc.ca/cip-pic/IPS/IPS-Overview.pdf| archivedate = 2005-11-24| access-date = 2008-10-03| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;middle_powers&quot;&gt;{{cite book | first = Andrew Fenton |last = Cooper |coauthors= Higgot, Richard A.; Nossal, Kim R. | title = Relocating Middle Powers: Australia and Canada in a Changing World Order| publisher = UBC Press | location = Vancouver |url=http://books.google.com/books?id=Hw3laaTpOiIC&amp;pg=PP1&amp;lpg=PP1&amp;vq=reaching+out&amp;dq=Canada+middle+power&amp;psp=s&amp;sig=0009fdoEDuy42hFgXuCmmymun6c | year = 1993 | id = ISBN 0-7748-0450-5 }}&lt;/ref&gt; Канад 1945 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д элссэн ба 1949 онд [[НАТО]]-г үндэслэн байгуулалцсан. [[Хүйтэн дайн]]ы үед Канад [[Солонгосын дайн]]д НҮБ-ын хүчинд томоохон бүрэлдхүүнээ илгээсэн бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улсын агаарын довтолгооноос хамгаалах зорилгоор АНУ-тай хамтран [[Хойд Америкийн Агаар Сансраас Хамгаалах Команд]] (NORAD) байгуулжээ.

Канад НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн. 1956 оны [[Суэцийн хямрал]]ын үеэр [[Лэстер Б. Пийрсон]] [[энхийг сахиулах ажиллагаа|НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчнийг]] оруулах санал дэвшүүлж хурцадмал байдлыг намжааж байв.&lt;ref name=&quot;lester&quot;&gt;{{cite web |author=Canadian Broadcasting Corporation |authorlink= Canadian Broadcasting Corporation | publisher= CBC.ca |title= Lester B. Pearson |url=
[http://www.cbc.ca/greatest/top_ten/nominee/pearson-lester.html CBC.ca - The Greatest Canadian - Top Ten Greatest Canadians - Lester B. Pearson&lt;!-- bot-generated title --&gt;] at www.cbc.ca |date=2006 | accessdate=2006-05-22}}&lt;/ref&gt; Тэр цагаас хойш Канад энхийг сахиулах 50 ажиллагаанд оролцсон, үүний дотор 1989 он хүртэл НҮБ-ын энхийг сахиулах бүх ажиллагаанд оролцжээ&lt;ref&gt;{{cite book| first = Desmond | last = Morton | authorlink = Desmond Morton (historian)| title = A Military History of Canada| publisher = McClelland &amp; Stewart | location = Toronto | year = 1999 | id = ISBN 0-7710-6514-0 | pages = pg. 258}}&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн [[Руанда]], хуучин [[Югослав]] болон бусад газар олон улсын хүчний бүрэлдхүүнд бие бүрэлдхүүнээ байнга байрлуулж байв.

Канад 1990 онд [[Америкийн Улсуудын Байгууллага]]д (АУБ) элссэн. Канад 2000 оны зургадугаар сард АУБ-ын Ерөнхий Ассемблейн хурлыг [[Винзор, Онтарио|Винзорт]] хийлгэж байсан бөгөөд 2001 оны дөрөвдүгээр сард Америкийн дээд хэмжээний гуравдугаар уулзалтыг [[Кэбэк хот]]ноо хийлгэж байв. Канад [[Ази-Номхон Далайн Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа]]ны форумаар (АПЕК) дамжуулан Номхон Далайн эргийн улсуудтай харилцаа холбоогоо өргөжүүлэхийг эрэлхийлж байна.

[[Файл:Canadian soldiers afghanistan.jpg|thumbnail|right|Канадын цэргүүд Афганистанд]]

2001 оноос хойш Канад Афганистанд АНУ-ын тогтворжуулах хүчин болон НҮБ-аас эрх олгож, НАТО-гийн командалсан Олон улсын аюулгүй байдлын тусламжийн хүчний бүрэлдхүүнд цэргээ илгээсэн. Канад, АНУ хоёр Дэлхийн баруун хагасын аяллын санаачлагаар дамжуулан Канад-АНУ-ын хил дагуу аюулгүй байдлыг бэхжүүлэхийн тулд муж улс болон мужийн агентлагуудын хүчин чармайлтыг нэгтгэсээр байна.&lt;ref&gt;[http://www.cbsa-asfc.gc.ca/whti-ivho/edl-pca-eng.html Western Hemisphere Travel Initiative&lt;!-- bot-generated title --&gt;] at www.cbsa-asfc.gc.ca&lt;/ref&gt; Канадын Гамшгийн үеийн тусламж, хариу арга хэмжээний баг (DART) сүүлийн жилүүдэд тусламжийн гурван томоохон үйл ажиллагаанд оролцсон. Тухайлбал 2004 онд Өмнөд Азийг нэрвэсэн Энэтхэгийн Далайн газар хөдлөлт, 2005 оны Катрина хар салхи, 2005 оны Кашмирийн газар хөдлөлтийн дараа 200 хүнтэй баг илгээж байсан.

2007 оны хоёрдугаар сард Канад, [[Итали]], Британи, [[Норвеги]], [[Орос]] ядуу улс орнуудад олон сая хүний амийг аварч болох вакцин гаргаж авахад нэмэр болох 1.5&amp;nbsp;тэрбум долларын төслийг санхүүжүүлэхээр болсноо мэдэгдэж, бусад улсыг үүндээ нэгдэхийг уриалжээ.&lt;ref name=&quot;NewsMax&quot;&gt;&quot;[http://newsmax.com/archives/articles/2007/2/9/152255.shtml Rich Nations Launch Vaccine Pact]&quot;. [[Reuters]]. February 10, 2007.&lt;/ref&gt; 2007 оны наймдугаар сард Оросын экспедиц Хойд туйлд Оросын далбааг хатгасны дараа Хойд Мөсөн Далайн усан дахь Канадын бүрэн эрхт байдалд асуудал учрав. Канад 1925 оноос хойш тус бүсийг өөрийн бүрэн эрхэд хамаарах нутаг дэвсгэр гэж тооцсоор иржээ.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Blomfield | first = Adrian| url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/08/01/wpole101.xml | publisher = Telegraph | title = Russia claims North Pole with Arctic flag stunt | date = 2007-08-03 | accessdate = 2007-09-10}}&lt;/ref&gt;

== Мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд ==
{{main|Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}}
{{Том зураг|Map Canada political-geo.png|400|Канадын арван муж, гурван нутаг дэвсгэрийг харуулсан геополитикийн газрын зураг}}

Канад нь арван муж, гурван нутаг дэвсгэрээс бүрдсэн холбооны улс бөгөөд эдгээрийг бүсчилж болдог. [[Баруун Канад]] нь [[Британийн Колумби]] болон [[Канадын тал|тал нутгийн гурван мужаас]] ([[Альберта]], [[Саскачеван]], [[Манитоба]]) бүрдэнэ. [[Төв Канад]] [[Кэбэк]], [[Онтарио]] мужуудаас бүрдэнэ. [[Канадын Атлантын Далайн Бүс]] нь далайн эргийн гурван муж ([[Нью-Брансвик]], [[Принс Эдвардын арал]], [[Нова Скотиа]]), болон [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]]оос бүрдэнэ. [[Зүүн Канад]] гэж Төв Канад, Канадын Атлантын Далайн Бүсийг хамтад нь хэлдэг. Гурван нутаг дэвсгэр ([[Юкон]], [[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]], [[Нунавут]]) [[Хойд Канад]]ыг бүрдүүлдэг. Мужууд нь нутаг дэвсгэрээс илүү их өөртөө засах эрхтэй. Муж, нутаг дэвсгэр бүр өөрийн бэлэг тэмдэгтэй.

Мужууд нь Канадын нийгмийн ихэнх хөтөлбөрийг (тухайлбал эрүүл мэнд, боловсрол, халамж) хариуцдаг бөгөөд хамтдаа холбооны засгийн газраас их орлого цуглуулдаг дэлхийд бараг цорын ганц бүтэц юм. Холбооны засгийн газар зарцуулах эрх мэдлээ ашиглан Канадын эрүүл мэндийн тухай акт зэрэг үндэсний бодлогыг мужуудад хэрэгжүүлж болно. Мужууд эдгээрт хамрагдахгүй байхаар шийдэж болох боловч практикт ингэх нь ховор байдаг. Баян, ядуу мужуудын хооронд үйлчилгээ, татварын харьцангуй жигд стандартыг хангахын тулд холбооны засгийн газар тэгш байдлыг хангах мөнгө олгодог.

Бүх мужууд дан танхимт парламенттай бөгөөд Канадын Ерөнхий сайдын нэгэн адил сонгогдсон Ерөнхий сайдаар удирдуулсан, сонгуулиар гарч ирдэг хууль тогтоох байгууллагатай. Муж бүрт Хатан хааныг төлөөлөх Канадын Амбан Захирагчтай төстэй Дэд Захирагч суудаг. Дэд Захирагч нь Канадын Ерөнхий Сайдын зөвлөснөөр томилогддог боловч сүүлийн жилүүдэд мужийн засгийн газруудтай зөвшилдөж байж энэ албанд томилох нь улам ихэсч байна.

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Canada|Канад}}
; Засгийн газар
* [https://web.archive.org/web/20060505002938/http://atlas.gc.ca/site/index.html Канадын Засгийн газрын албан ёсны онлайн Канадын атлас]
* [http://www.gc.ca Канадын Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт]
* [http://www.gg.ca Канадын Амбан захирагчийн албан ёсны вэбсайт]
* [https://web.archive.org/web/20130809170706/http://www.forces.gc.ca/ Канадын Зэвсэгт хүчний албан ёсны вэбсайт]
* [http://www.pm.gc.ca Канадын Ерөнхий сайдын албан ёсны вэбсайт]
* [http://www.international.gc.ca/canada_un/new_york/ Канадаас НҮБ-ын дэргэд суух байнгын төлөөлөгчийн газар]

;Титмийн корпорациуд
* [http://www.canadapost.ca/ Канад шуудан]
* [http://www.cbc.ca/ Канадын телевиз радиогийн корпораци]
* [http://www.canadatourism.com Канадын аялал жуулчлалын комисс]

;Бусад
* [https://web.archive.org/web/20070930055853/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0001216 ''Канадын Нэвтэрхий Толь'']
* [https://web.archive.org/web/20140821200252/http://www.iccs-ciec.ca/blackwell.html Канад Судлал: Эх сурвалжийн гарын авлага]
* [https://web.archive.org/web/20080302170327/http://www.culture.ca/ Culture.ca—Канадын Соёлын лавлах]
* [https://web.archive.org/web/20180815200949/http://www.culturescope.ca/ Culturescope.ca—Канадын Соёлыг судлах төв]
* [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=CA Эрчим хүчний мэдээлэл] - АНУ-ын Засгийн газраас гаргасан Канадын эрчим хүчний албан ёсны статистик мэдээлэл
* [https://web.archive.org/web/20080323075300/http://www.statcan.ca/english/edu/clock/population.htm Канадын статистикийн албаны хүн амын цаг]
* [http://www.canadiangeographic.ca/atlas/ Канадын онлайн атлас]
* НҮБ-ын Хүний хөгжлийн хөтөлбөр: [http://hdrstats.undp.org/countries/country_fact_sheets/cty_fs_CAN.html Улсын мэдээлэл: Канад], [http://hdr.undp.org/statistics/data/countries.cfm?c=CAN Статистик—Улсын мэдээлэл: Канад]

== Хэлхээс ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:2; column-count:2;&quot;&gt;
{{Reflist|2}}
&lt;/div&gt;

{{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}}
{{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}}
{{G8}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Канад| ]]
[[Ангилал:Их наймын орон]]
[[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн орон]]
[[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>qcureod7ntgxf922dpx8o4mf1lus0ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойрадууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7336</id>
    <revision>
      <id>861849</id>
      <parentid>858376</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Junexz.Q</username>
        <id>91341</id>
      </contributor>
      <origin>861849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32759" sha1="sih7iroid7oyuh84zlg9gy7oc2s4ne3" xml:space="preserve">{{Short description|Баруун Монголчууд}}
{{Инфобокс үндэстэн
| group            = Ойрад
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| image            = Map of the Oirat Confederation.png
| caption          = [[Дөрвөн Ойрад]]ын байршил
| pop              = 655,372
| region1          = {{flag|Хятад}}&lt;br/&gt;{{small|(голдуу [[Шинжаан]]д)}}
| pop1             = 287,000 (2020 оны тооцоо)
| ref1             = 
| region2          = {{flag|Монгол}}
| pop2             = 164,000 (2020 оны тооллого)
| ref2             = 
| region3          = {{flag|Орос}}
| pop3             = 179,000 (2021 оны тооллого)
| ref3             = 
| region4          = {{flag|Киргиз}}
| pop4             = 12,000 (2018)
| ref4             =
| region5          = Бусад
| pop5             = 5,000 (2020)
| ref5             = 
| languages        = Голдуу: [[Урианхай аялга|Халх]], [[Орос хэл]], бусад [[Халх хэл|Монгол хэлнүүд]] &lt;br /&gt;Бүс нутгийн: [[Хятад хэл]]
| religions        = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Ислам]]&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YhXHEAAAQBAJ&amp;dq=Muslim+oirats&amp;pg=PA209|title=Умард, Зүүн, Төв Азийн угсаатны бүлгүүд|page=209|isbn=978-1-61069-018-8 |last1=Минахан |first1=Жеймс Б. |date=2014-02-10 |publisher=Bloomsbury Publishing USA }}&lt;/ref&gt;
| related          = [[Халимаг овогтон|Халимаг]] болон бусад [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]], [[Тува овогтог|Тува]]
}}

Монголын эзэнт гүрнээс 15-р зуунд салан тусгаарласан нүүдэлчид бөгөөд улмаар 17-р зуунд өөрсдийн Зүүнгар улсыг байгуулсан. Ойрадын уг гарал тодорхойгүй. 

Ойрад гэдэг нэртэй аймаг  XIII зууны эхнээс [[Их Монгол Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтаж байжээ. Гэхдээ энэ аймаг нь хожмын Ойрад нартай ямар ч холбогүй юм. XIV зууны эцсээр [[бага хаадын үе]] эхлэхэд хааны захиргаатай мөчөөрхөж Монгол төрөөс салан тусгаарлах маягтай зайдуухан байх болжээ. Ойрадыг өөртөө буцаан нэгтгэхийг Монголын төрөөс олон удаа шахаж шаардаж, байлдаж, хөөж мөрдөж байв. Дөрвөн аймаг холбоолсныг түүхэнд [[Дөрвөн ойрад]] гэдэг. Дөрвөн ойрадаас улбаалсан Ойрадын төр улс XVII зуунд [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын]] болон [[Халимагийн хант улс]]ыг байгуулж XVIII зууны дунд хүртэл 400 гаруй жил тодорч яваад манж [[Чин улс]],    хаант [[Оросын Хаант Улс|Орос улсын]] харьяанд хуваагдснаас 300 гаруй жил болоход дахин улс байгуулсангүй. Өдгөө [[Монгол]], [[Хятад]], [[Орос]] гурван улсад тус бүр бараг тэнцүү тоотой, нийтдээ 700 мянга гаруй Ойрадын яс аймгийн хүн амьдарч байна.

Монгол улсын ойрадууд орон даяар, голцуу [[Улаанбаатар]], [[Увс]], [[Ховд]]од оршин сууж байна. [[Баяд]], [[дөрвөд]], [[захчин]], [[өөлд]], [[торгууд]], [[хотон]] гээд хуучин хошуу, одооны ястныхаа нэрээр бүртгэгддэг. 2010 оны тооллогоор 136 мянган хүн байв. Хятад улсын Ойрадууд хуучин [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], одоогийн Шинжаан орны [[Бортал тойрог|Бортал]], [[Баянгол тойрог|Баянгол]], [[Ховогсайр шянь|Ховогсайр]] нутаг, [[Хөхнуур]] муж болон Өвөр Монгол орны [[Алшаа аймаг|Алшаа]], [[Хөлөнбуйр]] нутагт амьдарч, яс аймгаар бус ерөнхий «монгол үндэстэн» үгээр бүртгэгдэж байна. Тооцож багцаалснаар 250 мянга байна. Үүнд [[торгууд]], [[хошууд]], яс голлодог. Ойрадын уг нутгаас 6000 км алсад, [[Европ]] тив, [[Каспийн тэнгис|Каспийн]] тэнгисийн эрэгт Оросын Ойрадууд буюу [[халимаг]]-ууд байна. Оросын хэмжээнд 183 мянга, түүнээс [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]] оронд 163 мянган халимаг тус орныхоо хүн амын 58 хувийг эзлэн байна. «Халимаг» (᠋''калмыки'') гэж бүртгэгддэг бөгөөд уг нь [[торгууд]], [[дөрвөд]], [[хошууд]], [[зүүнгар]], [[хойт]] аймаг, шинэ [[бузава]] ястнаас бүрджээ. XIX зуунд Шинжаанаас уул даваад өдгөөгийн [[Киргиз|Киргиз]] оронд суусан цөөн тооны [[сарт халимаг|хотон халимаг]], XX зуунд гадаад руу цагаачилсан хүмүүс бас бий.

Ойрадын хэл аялга гурван хэсэгтээ жаахан зөрүүтэй болсон. Монголын хэл шинжлэлч [[Шадавын Лувсанвандан|Ш. Лувсанвандан]] 1959 онд урьдын олон судалгааг нэгтгэн дүгнэж [[монгол хэл]]ний [[Ойрад–Халимаг аялга|өрнөд аялгаар]] Шинжааны Ойрад, Ижилийн Ойрад (халимаг) хэлцэж байна, монгол хэлний өрнөд-төвийн завсрын аялгаар Монгол улсын Ховд, Увс, Баян-Өлгийн Ойрад, Хятад улсын Хөхнуур, Алшаагийн Ойрад хэлцэж байна гэдгийг тодотгожээ. Ойрад [[монгол бичиг|худам монгол]] үсгээр бичиж байгаад XVI зуунаас бусад монголчуудын адил [[бурхны ном]] судлан [[самгарди хэл|самгарди]], [[төвөд хэл|төвөд]] бичгээс монголчилж бичигт мэргэшсэнд 1646 онд [[Зая бандид Намхайжамц]] тэр үеийн монгол хэлнээ тааруулан бичих дүрэм уялдуулж, үсэг өргөтгөн хэл бичгийг ойртуулж тодруулсан нь [[тод бичиг|тод үсэг]] байв. Халимаг, Монголын Ойрад XX зуунд латин, кириллтэй золгох хүртэл тод бичигтэй байсан бол Шинжааны Ойрад худам үсгийн хажуугаар одоо ч тод үсгээр бичиж байна. Ойрадууд [[биелгээ|биелэх]] (''бий''), [[хөөмий|хөөмийлөх]] дуртай, «[[Жангар]]» баатрын тууль хайлдаг.

== Нэр ==
«Ойрад (ойрад)» хэмээх нэрийн гарлын талаарх дөрвөн судлаачийн таамгийг энд онцлов.

# XIX зуунд Хаант Оросын орчуулагч, хар лам [[Никита Бичурин|Н. Бичурины]] дэвшүүлсэн [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|монгол кирилл үсгээр]] ''ойр'', [[Халимаг хэл|халимаг кирилл үсгээр]] ''өөр'' (хоёул «ойр, дөт, хол биш» хэмээх утгатай) гэж бичдэг үгнээс гаралтай&lt;ref&gt;Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. 2-е издание, Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. (Текст печатается по изданию: Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. Сочинено Монахом Иакинфом. Санкт-Петербург. 1834. Типография Медицинского департамента Министерства внутренних дел.&lt;/ref&gt; гэсэн нь хамгийн үнэмшилтэй таамаг юм. Монгол үсгээр {{юникодмонгол|ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ|v}} гэж бичдэгийг задалвал ''ойир-а'' (ойр) гэх үгний араас олон тооны -д нөхцөл ''ойира-д'' (ойр-д) гэж залгаад «ойр тойрны юмс» гэсэн утга бүхий ''ойирад'' (Ойрад) гэсэн үг ганц ч үсгийн зөрүүгүй үүсдэг.
# XIX зууны Оросын буриад эрдэмтэн [[Банзарын Дорж|Б. Дорж]] «ойрат» гэдэг нь ''ой'' ([[ой]] модны ой)- ''арад'' (ард) гэх хоёр үг нийлсэн байх гэсэн үүднээс «ойн иргэд, ойн ард» гэх утгыг дэвшүүлж, энэ нь ч [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-ны орчуулганд хэрэглэгдэн түүхэнд оржээ.&lt;ref&gt; Банзаров Д. Об ойратах и уйгурах // Библiот. Восточн. Истор. Т. I, приложение V; перепечат. въ книгъ «Черная въра и другiя статьи Дорджи Банзарова», подъ ред. Г.Н. Потанина, СПБ. 1891, стр. 84.&lt;/ref&gt;
# XX зууны эхэнд Финландын швед эрдэмтэн [[Густав Рамстедт|Г. Рамстедт]] «ойрат» «[[түрэг угсаатан|огуз]]» хоёрыг холбон дурдаж байв.
# Саяхан буюу 1993 онд Оросын халимаг эрдэмтэн Н.Убушаев [[фин-угор]] бүлгийн хэлний ''койра'' (нохой) гэх үгтэй холбогдуулан [[чоно]], [[нохой]]г дээдлэх үзлээс гарсан уу гэх санал дэвшүүлсэн.&lt;ref&gt;Убушаев Н.Н. Происхождение этнонима ойрат // Теегин герл. Свет в степи. №3 (апрель-май), Элиста, 1994.&lt;/ref&gt;

=== Анхаарах нэр ===
Ойрадыг ({{lang-ru|ойраты}}, {{lang-en|Oirats}}) олон улсад доорх утгаар төлөөлүүлж бичих нь байдаг.
* '''Баруун монгол''' ({{lang-ru|западные монголы}}, {{lang-en|Western Mongols}}) – байршлаар нь
* [[Халимаг]] ({{lang-ru|калмыки}}, {{lang-fr|Kalmouks}}) – Европт ойр хэсгээр нь
* [[Зүүнгар]] ({{lang-ru|джунгары}}, {{lang-kk|Жоңғар}}) – түүхэн улсын нэрээр нь

==Түүх==
[[File:Fragment of medieval Oirat map shows Lake Balkhash, Ob, Irtysh and Ili rivers.jpg|thumb|Дундад зууны үеийн Ойрадын газрын зураг. Балхаш нуур, Или, Эрчис, Обь мөрнийг зурсан байн]]
1207 онд Ойрадын ноён Хутуга бэх (Худуга бэхи) [[Чингис хаан]]ы хүү Зүчиэр удирдуулсан цэрэгт ялагдаж дагаар орсон бөгөөд хожим үнэнчээр зүтгэсэний тул Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Чэйжинийг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас &quot;Дөрвөн Ойрад&quot; гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа Ойрадууд баруун зүг нүүж [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол, Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд Монголын хаадын мэдлээс гарч салан тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор Элбэг хааны үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. Эсэн тайш дарагдсанаас хойш XV зууны үед Ойрадууд дахин баруун тийш зайлан нүүдэллэж Алтайн уул, Эрчис мөрний эх, Бархөл, Хами-гаар сууж зүүн хэсэг Ордосын баруун хойгуур очиж суурьшжээ. Тэд &quot;Дөрвөн Ойрадын чуулган&quot; гэдэг эрх барих дээд байгууллага байгуулж, даргаар нь Бүүвэй Мэрзэй, дараа нь Байбагас нар ажиллаж байжээ.   

XVI зууны сүүлээр Монгол хүчирхэгжиж Түмэд, Халхаас Ойрадыг нэгтгэх бодлого сэргэсэн тул ихэнх Ойрадууд алсалж Алтайн баруун нутаг, Эрчисийн адгаар цаашлан суух болжээ. Энэ байдал бараг зуун жил үргэлжлэв. Халхаас тусгаарласан Цогт тайжийг дарахад Ойрадууд тусалсанаар улс төрийн энэ ужиг мөчөөрхөл зөөлрөв. 1640 онд Халхын нутагт Монгол-Ойрадын цааз байгуулж Халхаас Ойрадын тусгаар байдлыг анх зөвшөөрчээ. Үүнээс хойш Ойрадууд Алтайн өвөрт бүрэн эрхээр буцаж суурьших болсон төдийгүй Төвөдийг зарим Ойрад ноёд захирах болжээ. Ийнхүү хүчирхэгжих болсон Ойрадууд хожим Төвдийн дэмжлэгээр улс байгуулж &quot;Зүүн гарын хант улс&quot; гэх болжээ.  

Ойрадуудын Монголоос салан тусгаарлах тэмцэл үе үе түр зуурын амжилтанд хүрч байв. 1453 онд Эсэн тайш улс төрийн хядлагын аргаар Монголын төрийг түр авсан бол, 1688 онд Галдан бошогт Монгол төрийн сүүлчийн мөхлөгийг довтолж унагаад өөрөө мөхжээ. Мин улс, Манж гүрэн зэрэг харийн түрэлтэд Монгол төр доройтсон нөхцлийг ашиглаж монголыг эзлэн авахаар Ойрадууд ийнхүү довтолдог байв. Социалист түүхэнд үүнийг доройтсон Монголыг нэгтгэх, хариас аврахаар тэд тэмцсэн гэж бичих болсон ч ингэж үзэх нь хууль ёсны үүднээс буруу дүгнэлт гэж зарим нь үздэг болжээ. Ойрад ноёдын бүс нутагт хийсэн дайн тэмцэл бүр нь ихэнхдээ бүтэлгүйтэж, өөрийн улс төдийгүй өөрсдийнхөө амь насыг ч алдахад хүргэдэг давтамжтай байв. Тэд &quot;Зүүн гарын хант улс&quot; хэмээгдсэн ч баруунш Түрэг гаралтнууд, зүүнш Монголчуудыг тогтвортой засаглаж чадсангүй хямарсаар эцэстээ Манжид дагаж, улс байгуулах оролдлого нь талаар болжээ.  

==Хүн амын тоо, нутаг, овог аймаг==
Өдгөө баттай Ойрадын яст хүн гэвэл 700 мянга байна. Үүнээс [[Хятад|Хятадад]] 250 мянга, [[Монгол улс|Монголд]] 164 мянга, [[Орос улс|Орост]] 190 мянга бий.
=== Монгол улсад ===
[[Зураг:Mongol atlas.jpg|thumb|Монгол улсын хүн амын яс үндэс, угсаатны зүйн газрын зураг. 1979 он]]
Монгол улс 2010 онд хүн ардаа тоолоход суурин хүн амын 9.0 хувь, 136 мянга нь Ойрадын ястан байлаа.&lt;ref name=&quot;Монголулс2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://ubstat.mn/News=ebaf41a3-0bff-11e1-9add-001fc60e81da |title=Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллого. Нэгдсэн дүн |access-date=2014-05-09 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312180653/http://ubstat.mn/News=ebaf41a3-0bff-11e1-9add-001fc60e81da |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Үүнд [[торгууд]], [[дөрвөд]] (дөрвөд дотор [[Хотон (ястан)|хотон]]), [[баяд]], [[захчин]], [[мянгад]], [[хойт]], [[хошууд]], [[өөлд]] байна. Унаган [[Увс]], [[Ховд]], [[Баян-Өлгий]] аймаг болон [[Улаанбаатар]] нийслэлд оршин сууж байна. Аж үйлдвэржилт, атрын аянаар [[Дархан]], [[Эрдэнэт]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгийг]] зорьсон нь цөөнгүй.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Яс, аймаг || 2000 он !! 2010 он&lt;ref name=&quot;Монголулс2010&quot;/&gt; !! 2010 онд голдуу хаана нутаглаж байв
|-
| [[Дөрвөд]] || 36,706 || 52,403  || [[Увс аймаг|Увс]] (42.9%), УБ (31.3%), Ховд (7.1%)
|-
| [[Баяд]] || 30,824 || 46,573 || Увс (45.4%), УБ (32.5%), [[Дархан-Уул]] (6.9%)
|-
| [[Захчин]] || 29,766 || 32,845 || [[Ховд аймаг|Ховд]] (60.3%), УБ (26.2%), Дархан-Уул (4.9%)
|-
| [[Өөлд]]||  8,634 || 12,520 || [[Улаанбаатар|УБ]] (38.9%), Ховд (32.1%)
|-
| [[Торгууд]]||  9,628 || 11,176  || Ховд (44.1%), УБ (40.3%), Дархан-Уул (6.3%)
|-
| [[Хотон]] || 9,014 || 11,304 || Увс (47.6%), [[Орхон]] (17.3%), [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] (14.4%)
|-
| [[Мянгад]] || 6,082 || 6,592 || Ховд (57.0%), УБ (29.7%), Увс (2.7%)
|- style=&quot;background: #f0f0f0;&quot; 
| '''Нийлбэр''' || '''130,654'''|| '''173,416'''|| УБ, Увс, Ховд, Дархан-Уул, Орхон, Сэлэнгэ	
|}
Мөн [[дархад]], [[хотгойд]], [[дарьганга]] ястныг бүрдүүлэхэд Ойрад оролцсон гэдэг.

=== Хятад улсад ===
[[Зураг:Oirat-map-ru.png|thumb|Монгол, Хятад дахь Ойрад аялганы тойм төдий газрын зураг {{ref-ru}}]]
Хятад улсад [[монгол үндэстэн]] гэж бүртгэдэг болохоор тэр доторх Ойрадын тоог ялган мэдэх хэцүү. Нутгаар баримжаалсан судалгааг доор хүснэгтлэв.&lt;ref name=&quot;хойт&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bumbinorn.ru/2008/12/07/poslednie_dannye_po_lokalizacii_i_chislennosti_ojjrat_48654.html |title=Хойт С.К. Последние данные по локализации и численности ойрат // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136-157. |access-date=2014-05-10 |archive-date=2010-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705162007/http://www.bumbinorn.ru/2008/12/07/poslednie_dannye_po_lokalizacii_i_chislennosti_ojjrat_48654.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Шиньжянд 150 мянга, Хөхнуурт 80 мянга, бусад газарт 20 мянга гээд бүгд 250 мянга байна. Шиньжянд [[торгууд]], [[хошууд]], [[өөлд]], [[Хөхнуур]]т хошууд ([[дээд монголчууд|дээд монгол]]), [[Өвөр Монгол]]ын [[Алшаа]]д хошууд, торгууд, [[Хөлөнбуйр]]т өөлд байдаг.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- 
! Муж, орон || Аймаг, хот !! Хүн ам !! Яс, аймаг; олонхын нутаг
|-
| rowspan=8 | [[Шинжаан]] || [[Баянгол тойрог|Баянгол]] || 49,000 || торгууд, хошууд; [[Хэжин шянь|Хэжин]] шяньд 30000
|-
| [[Бортал тойрог|Бортал]] || 26,000 || ихэвчлэн торгууд; [[Рашаан шянь|Рашаан]] шяньд 11000
|-
| [[Или тойрог|Или]] || 34,000 || өөлд; [[Монголхүрээ шянь|Монголхүрээ]] шяньд 17000
|-
| [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]] || 32,300 || торгууд; [[Ховогсайр шянь|Ховогсайр]] шяньд 17000
|-
| [[Өрөмч хот|Өрөмч]] || 7,000 || ихэвчлэн торгууд, хошууд, өөлд
|-
| [[Хармай хот|Хармай]] || 2,000 || торгууд
|-
| [[Хамил тойрог|Хамил]] || 2,000 || [[Бархөл шянь|Бархөл]] шяньд суудаг
|-
| [[Цонж тойрог|Цонж]] || 2,000 || [[Жимсайр шянь|Жимсайр]] шяньд суудаг
|-
| [[Хөхнуур]] ||  || 70,000 || [[Хайши тойрог|Хайши]] (Цайдам), Хэнаньд байна
|-
| [[Ганьсү муж|Ганьсү]] || || || [[Сүбэй шянь|Сүбэй]] шяньд байж магадгүй
|-
| rowspan=2 | [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] || [[Алшаа аймаг|Алшаа]] || || Алшаа хошууд, эзнээ торгууд
|-
| [[Хөлөнбуйр]] || || [[Эвэнх өөртөө засах хошуу|Эвэнх]] хошууны Имин голын эрэгт
|-
|}

=== Орос улсад ===
[[Зураг:Карта калмыцкого языка. Павлов Д.А. 1971 г..png|thumb|1971 онд зурсан нутгийн аялганы газрын зураг. Улбар шараар торгууд, элсэн шараар дөрвөдийг зуржээ]]
Орос улсад Каспийн тэнгис, [[Ижил мөрөн|Ижил]] мөрний эрэгт [[Халимаг орон]] (БНХалУ) байна. 2010 оны хүн амын тооллогоос үзвэл Халимагт 162,740 (хүн амын 58 хувь), [[Астрахань муж|Астрахань]] мужид 6,624, [[Москва]] хотод 3,996, нийт Орос даяар 183,372 [[халимаг]] буюу Ойрад хүн байна.&lt;ref name=&quot;gks.ru&quot;/&gt;

Халимаг гэж нэгтгэн бүртгэдэг болохоос өмнө хамгийн сүүлд 1861 онд овог аймгаар бүртгэжээ. Үүнд 45% нь [[торгууд]], 34 хувь нь [[дөрвөд]], 15 хувь нь [[бузава]], 6 хувь нь [[хошууд]] байв. Одоо ч гэсэн тэр дүнг барин тооцвол 80 мянган торгууд, 60 мянган дөрвөд, 30 мянган бузава, 10 мянган хошуудаас бүрдэж байгаа юм.&lt;ref name=&quot;хойт&quot;/&gt;

Оросын [[алтай ястан|алтай]] ястныг 1948 он хүртэл Ойрад гэгдэж явсны хувьд, [[тува]]г урианхай гэгдэж явсны хувьд хамаатуулах нь байдаг.

=== Бусад оронд ===
[[Киргиз]] улсад «халимаг» (''калмыки'') гэж бүртгэгддэг Ойрад байна. [[Ислам]] шашинтай болсны хувьд [[сарт халимаг|хотон халимаг]] гэнэ. 1999 онд 5,824 байснаа 2009 он болоход 4,188 хүн халимаг гэж мэдүүлжээ.&lt;ref name=&quot;хиргис2009&quot;&gt; Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Численность постоянного населения по национальностям.&lt;/ref&gt; Үүнээс 2,805 нь [[Ак-Суй]] район, 679 нь [[Харгол]] хотод оршин сууж байна. Гэхдээ өөрсдийгөө Киргизгэж бүртгүүлдэг болсныг оруулаад хотон халимагуудыг 10,000 гаруй байгаа гэж тооцдог. 

Ойрад гэдэг нь мэдэгдэж байгаагаас хэлвэл [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д 2000, [[Чех|Чехэд]] 2000, [[Франц|Францад]] 800, [[Казахстан|Хасагт]] 1000, [[Украинд]] 700 орчим халимаг буюу Ойрад байна. Монгол улсын 100 мянга гаруй иргэн гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа, тэднийг дээр тооцоонд оруулаагүйг бодон жинлэвэл 10,000 мянга орчим нь Ойрад байх боломжтой. Талаас илүү нь [[Өмнөд Солонгос]], Америк хоёрт байгаа.

Зүүнгарын хаант улс 600,000 хүн амтай байсан  ба тэдгээрийн 200,000 орчим нь үндсэн Ойрад нар, 50-60,000 орчим нь тэдэнд дагасан Монгол овгууд байв. Манжийн Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны 15-18-р он буюу 1755-1758 онд Монголын [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг эзлэн ойрадуудыг манжийн эсрэг дахин тэмцэхээс сэргийлж зүүнгарын Ойрадуудыг бүхэлд нь хядаж дуусгасан билээ.

== Газар нутаг ==
Ойрадууд нь эрт цагт Байгал нуурын баруун эрэгт байгаад хожим нь урагш нүүжээ. Дөрвөн Ойрад нь Алтайн нурууны баруун зүүн тал, Тэнгэр уул, Балхаш нуур, Исикуль нуур, Тарвагтайн нуруу хойшоогоо Енисэй, Обь, Эрчис мөрний сав газрыг багтаасан өргөн уудам нутагт амьдарч байжээ.

== Соёл ==
Монголын ард түмэн хэдийгээр үндэсний тусгаар тогтнолоо алдан Манж гүрний хараат байсан авч үндэсний соёлоо бүрэн бүтнээр нь хадгалан угсаатны хувьд нэгдлээ бат хамгаалж байсанд тухайн үеийн Монгол угсаатны үйл явцын онцлог оршино.Манжийн ноёрхлын үед [1754-1762 ] зохин байгуулагдсан Дөрвөд, Баядын 14 хошуу, Захчин, Торгууд, Хошууд, Мянгад, Алтайн Урианхайн &quot;хошуу&quot;, &quot;анги&quot;, &quot;сумд&quot;, &quot;дөчин&quot;, &quot;арван&quot;-ы байгуулалт нь тухайн үед жижиглэн сарнисан улс төрийн шинжтэй байсан боловч угсаа соёлын нийтлэг төлөвшихөд төдийлөн саад тотгор болж чаддагүй юм. Учир нь тэдгээр хошуудын нутаг дэвсгэр нь нутгийн тодорхой дээс заагтай, ястан бүр өөрсдийн хэл аялга, угсаа гарвал, түүхэн замналаа сайн мэддэг байсан нь нийт Ойрад түмний угсаа соёлын нийтлэг төлөвших, тус бүрийн өвөрмөц соёл хөгжих үйл явцад зохих үр дагавар бүхий хүчин зүйл болж байжээ.

== Зүүлт, тайлбар ==
{{лавлах холбоос|2}}

== Унших бичиг ==
{{Wiktionary|Ойрад}}
&lt;table&gt;&lt;td&gt;

*Монголын ойрадуудын түүхийн товч. khamagmongol.com/library/history/ochir_1993_m.pdf 
* ''Санчиров В. П.'' О Происхождении этнонима торгут и народа, носившего это название // Монголо-бурятские этнонимы: cб. ст. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. C. 31—50. - in Russian
* [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.]
* [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&amp;nbsp;823–834.]
* [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
* ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.]
* [https://www.academia.edu/4855547/_._-_2008._-_82_._ISBN_978-5-91458-044-2_Kereits_in_enthnogenesis_of_peoples_of_Eurasia_historiography_of_the_problem._Elista_Kalmyk_State_University_Press_2008._-_82_p._in_Russian_ ''Хойт С.К.'' Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. – 82 с. ISBN 978-5-91458-044-2 (Khoyt S.K. Kereits in enthnogenesis of peoples of Eurasia: historiography of the problem. Elista: Kalmyk State University Press, 2008. – 82 p. (in Russian))]
* ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.]
* [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at the ethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.]
&lt;/td&gt;&lt;/table&gt;

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}
[[Ангилал:Ойрад| ]]
[[Ангилал:Монгол угсаатан]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Хөхнуур дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Монгол үндэстэн]]</text>
      <sha1>sih7iroid7oyuh84zlg9gy7oc2s4ne3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедиа:Хэрэгцээт өгүүллүүд</title>
    <ns>4</ns>
    <id>7418</id>
    <revision>
      <id>861825</id>
      <parentid>861071</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T12:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>하쉬에르덴</username>
        <id>105937</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Оюутан</comment>
      <origin>861825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2419" sha1="a9c5uyxrcq4ih0hg6qqbnwc4hocjqpx" xml:space="preserve">Хатанбаатарын Хаш-Эрдэнэ

=== Оруулах арга ===
Энд хуудас захиалахдаа &quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай.
#&quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна
#'''&lt;nowiki&gt;*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]&lt;/nowiki&gt;''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ)

Жишээ:
*[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]&lt;sub&gt;[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]&lt;/sub&gt; 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC)
*[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' 
== Мөн үзэх ==
*[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]]

== ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == 
Please create this article.

== ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) ==
Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC)

== ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') ==
Please create this article.

[[Ангилал:Википедиа:Архив:]]</text>
      <sha1>a9c5uyxrcq4ih0hg6qqbnwc4hocjqpx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861826</id>
      <parentid>861825</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T12:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>하쉬에르덴</username>
        <id>105937</id>
      </contributor>
      <origin>861826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1432" sha1="47p1vvq95i3vhx19g0bdxyxunrgnugo" xml:space="preserve">Хатанбаатарын Хаш-Эрдэнэ
    
    Хаш-Эрдэнэ (2007 оны 12 дугаар сарын 3-нд төрсөн) нь Монгол Улсын иргэн бөгөөд Өвөрхангай аймгийн Баянгол сумын харьяат юм.

Амьдрал, боловсрол 

Тэрээр Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр сумын Ерөнхий боловсролын 1 дүгээр сургууль-д 12 жилийн турш суралцаж, 2025 онд бүрэн дунд боловсролоо төгссөн.

2025 онд Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Kyungnam University-ийн солонгос хэлний бэлтгэл хөтөлбөрт элсэн суралцаж эхэлсэн. 2026 оноос тус сургуулийн IT Engineering (Мэдээллийн технологийн инженерчлэл) бакалаврын хөтөлбөрт суралцаж байна.

Сонирхол 

Тэрээр мэдээллийн технологи, хиймэл оюун ухаан, компьютерийн техник, ухаалаг төхөөрөмж, гар утасны технологийн хөгжлийг сонирхон судалдаг. Цаашид мэдээллийн технологийн салбарт мэргэшин ажиллаж, өөрийн бизнесийг хөгжүүлэх зорилготой.</text>
      <sha1>47p1vvq95i3vhx19g0bdxyxunrgnugo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861871</id>
      <parentid>861826</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T01:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/하쉬에르덴|하쉬에르덴]] ([[User talk:하쉬에르덴|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>851192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2497" sha1="2tb31e3xlbmhvuyakoox4cczs3s7ilb" xml:space="preserve">'''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.'''

=== Оруулах арга ===
Энд хуудас захиалахдаа &quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай.
#&quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна
#'''&lt;nowiki&gt;*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]&lt;/nowiki&gt;''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ)

Жишээ:
*[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]&lt;sub&gt;[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]&lt;/sub&gt; 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC)
*[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' 
== Мөн үзэх ==
*[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]]

== ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == 
Please create this article.

== ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) ==
Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC)

== ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') ==
Please create this article.

[[Ангилал:Википедиа:Архив:]]</text>
      <sha1>2tb31e3xlbmhvuyakoox4cczs3s7ilb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улсын гарди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7475</id>
    <revision>
      <id>861941</id>
      <parentid>826733</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3163" sha1="ev3dnrajwxul78a1lt4ut4pz79ki9vc" xml:space="preserve">'''Улсын гарди''' нь [[Үндэсний Их Баяр Наадам]]д 8 давсан бөхөд олгодог цол юм. 


== Улсын гарди цолтой бөхчүүд ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
!д.д.||Нэр||Цол авсан он||Үндсэн захиргаа
|-
|1||[[Дамдины Баяраа]]||[[1990_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1990]]||[[Хөвсгөл]], [[Цагаан-Үүр сум]]
|-
|2||[[Пунцагийн Сүхбат]]||[[1991_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1991]]||[[Баянхонгор]], [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо сум]]
|-
|3||[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]||[[1994_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1994]]||[[Завхан]], [[Цагаанчулуут сум]]
|-
|4||[[Баянмөнхийн Гантогтох]]||[[2000_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2000]]||[[Увс]], [[Хяргас сум]] 
|-
|5||[[2007_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|Ишдоржийн Доржсамбуу]]||[[2007]]||[[Булган]], [[Гурванбулаг сум (Булган)|Гурванбулаг сум]]
|-
|6||[[Нямдоржийн Ганбаатар]]||[[2008_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2008]]||[[Говь-Алтай]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань сум]]
|-
|7||[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]]||[[2011_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2011]]||[[Говь-Алтай]], [[Цээл сум]]
|-
|8||[[Махгалын Баяржавхлан]]||[[2011_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2011]]||[[Завхан]], [[Нөмрөг сум]]
|-
|9||[[Дамбийн Рагчаа]]||[[2012_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2012]]||[[Архангай]], [[Булган сум]]
|-
|10||[[Батнасангийн Гончигдамба]]||[[2013_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2013]]||[[Завхан]], [[Их-Уул сум]]
|-
|11||[[Ширбазарын Жаргалсайхан]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|12||[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]]||[[2017_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2017]]||[[Увс]], [[Улаангом сум]]
|-
|13
|[[Мягмарын Бадарч]]
|[[2020_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2020]]
|[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Цэнхэр сум]]
|-
|14
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]]
|[[2025_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2025]]
|[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Онгон сум]]
|15
|[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]]
|[[2026_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2026]]
|[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Яруу сум]]
|}

[[Ангилал:Бөхийн цол|22]]
[[Ангилал:Улсын гарьд| ]]</text>
      <sha1>ev3dnrajwxul78a1lt4ut4pz79ki9vc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861942</id>
      <parentid>861941</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3166" sha1="ozqg8jmkvkp1zql3lyezfckrm5bcm24" xml:space="preserve">'''Улсын гарди''' нь [[Үндэсний Их Баяр Наадам]]д 8 давсан бөхөд олгодог цол юм. 


== Улсын гарди цолтой бөхчүүд ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
!д.д.||Нэр||Цол авсан он||Үндсэн захиргаа
|-
|1||[[Дамдины Баяраа]]||[[1990_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1990]]||[[Хөвсгөл]], [[Цагаан-Үүр сум]]
|-
|2||[[Пунцагийн Сүхбат]]||[[1991_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1991]]||[[Баянхонгор]], [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо сум]]
|-
|3||[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]||[[1994_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1994]]||[[Завхан]], [[Цагаанчулуут сум]]
|-
|4||[[Баянмөнхийн Гантогтох]]||[[2000_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2000]]||[[Увс]], [[Хяргас сум]] 
|-
|5||[[2007_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|Ишдоржийн Доржсамбуу]]||[[2007]]||[[Булган]], [[Гурванбулаг сум (Булган)|Гурванбулаг сум]]
|-
|6||[[Нямдоржийн Ганбаатар]]||[[2008_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2008]]||[[Говь-Алтай]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань сум]]
|-
|7||[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]]||[[2011_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2011]]||[[Говь-Алтай]], [[Цээл сум]]
|-
|8||[[Махгалын Баяржавхлан]]||[[2011_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2011]]||[[Завхан]], [[Нөмрөг сум]]
|-
|9||[[Дамбийн Рагчаа]]||[[2012_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2012]]||[[Архангай]], [[Булган сум]]
|-
|10||[[Батнасангийн Гончигдамба]]||[[2013_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2013]]||[[Завхан]], [[Их-Уул сум]]
|-
|11||[[Ширбазарын Жаргалсайхан]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|12||[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]]||[[2017_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2017]]||[[Увс]], [[Улаангом сум]]
|-
|13
|[[Мягмарын Бадарч]]
|[[2020_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2020]]
|[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Цэнхэр сум]]
|-
|14
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]]
|[[2025_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2025]]
|[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Онгон сум]]
|-
|15
|[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]]
|[[2026_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2026]]
|[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Яруу сум]]
|}

[[Ангилал:Бөхийн цол|22]]
[[Ангилал:Улсын гарьд| ]]</text>
      <sha1>ozqg8jmkvkp1zql3lyezfckrm5bcm24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улсын заан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11406</id>
    <revision>
      <id>861944</id>
      <parentid>811601</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17995" sha1="1qhap44ivb6g44jdfnt6usz3a56750z" xml:space="preserve">'''Улсын заан''' нь [[Үндэсний Их Баяр Наадам]]д 7 давсан бөхөд олгодог цол юм.
Ардын хувьсгалын тэгш ойн наадмуудад 6 давсан бөхчүүдэд, мөн Монголын Бүх Ард Түмний Спартакиад, Үндэсний бөхийн Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэгт амжилттай барилдсан бөхчүүдэд олгож байсан тохиолдлууд бий.

== Улсын заан цолтой бөхчүүд ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
!д.д.||Нэр||Цол авсан он||Үндсэн захиргаа
|-
|1||[[Сэвхүүлийн Баадуу]]||[[1921]]||[[Дундговь]], [[Цогтчандмань сум]]
|-
|2||Бямбасан||[[1922]]||[[Архангай]]
|-
|3||[[Содовын Жамъян]]||[[1922]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|4||[[Жамцын Лувсанбалдан]]||[[1923]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|5||[[Дондогийн Балжир]]||[[1924]]||[[Дорноговь]]
|-
|6||Аюурзана||[[1925]]||[[Архангай]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Ихтамир сум]]
|-
|7||[[Мэндийн Гонжоон]]||[[1925]]||[[Булган]], [[Сэлэнгэ сум]]
|-
|8||Думаа||[[1925]]||[[Хэнтий]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|9||[[Лхүндэвийн Жаргал]]||[[1925]]||[[Дорнод]], [[Халхгол сум]]
|-
|10||Шагдарын Дамбуу||[[1926]]||[[Завхан]], [[Их-Уул сум (Завхан)|Их уул сум]]
|-
|11||[[Мэхтийн Данзансодов]]||[[1926]]||[[Булган]], [[Цонхлон сум]]
|-
|12||[[Дагдангийн Цэдэнгомбо]]||[[1926]]||[[Өмнөговь]], [[Буянт-Уул сум]]
|-
|13||[[Ванчинсүрэнгийн Аюуш]]||[[1927]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|14||[[Доржпаламын Гомбодагва]]||[[1927]]||[[Сэлэнгэ]], [[Баянгол сум (Сэлэнгэ)|Баянгол сум]]
|-
|15||[[Дугаржавын Дамдин]]||[[1927]]||[[Сэлэнгэ]], [[Зүүнбүрэн сум]]
|-
|16||[[Анжилын Ерөөлт]]||[[1927]]||[[Дорнод]], [[Халхгол сум]]
|-
|17||[[Гүндмаагийн Пэрэнлэй]]||[[1927]]||[[Говь-Алтай]], [[Шарга сум]]
|-
|18||[[Өлзийн Шарав]]||[[1927]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|19||[[Очирын Батсуурь]]||[[1928]]||[[Сүхбаатар]]
|-
|20||[[Дэмидийн Гарамбазар]]||[[1928]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|21||[[Даржаагийн Доржготов]]||[[1928]]||[[Хөвсгөл]]
|-
|22||Дэндэв||[[1928]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|23||[[Халтарын Лувсандорж]]||[[1929]]||[[Архангай]]
|-
|24||[[Балдангийн Ананд]]||||[[Төв]], [[Лүн сум]]
|-
|25||[[Бадамын Баярхүү]]||||[[Өмнөговь]], [[Ханхонгор сум]]
|-
|26||[[Магсарын Гомбодорж]]||||[[Булган]], [[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]]
|-
|27||[[Омбожавын Гомбожав]]||||[[Өвөрхангай]], [[Бат-Өлзий сум]]

|-
|28||Гочоо||||[[Булган]]
|-
|29||[[Тамжавын Дагвацэрэн]]||||[[Өмнөговь]], [[Мандал-Овоо сум]]
|-
|30||[[Мэнджаргалын Ерэнпил]]||||[[Увс]], [[Өндөрхангай сум]]
|-
|31||Жадамбаа||||[[Булган]]
|-
|32||Зундуй||||[[Сэлэнгэ]]
|-
|33||Лувсанбалдан||||[[Хэнтий]]
|-
|34||Лувсаншарав||||[[Төв]], [[Нялга сум]]
|-
|35||Лүндэн||||[[Өмнөговь]]
|-
|36||Наваанлувсан||||[[Хэнтий]], [[Галшар сум]]
|-
|37||[[Луузангийн Нямбуу]]||||[[Хэнтий]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|38||[[Пүрэвийн Онхоон]]||||[[Архангай]], [[Бугат сум]]
|-
|39||[[Жамбын Хорол]]||||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|40||[[Галсанвандангийн Цоодол]]||||[[Өвөрхангай]], [[Тарагт сум]]
|-
|41||[[Доржпаламын Цоодол]]||||[[Төв]]
|-
|42||[[Цээлийн Цэрэн]]||||[[Хөвсгөл]], [[Түнэл сум]]
|-
|43||[[Дүйнхордоржийн Цэрэндамба]]||||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|44||Чоймбол||||[[Төв]], [[Угтаал сум]]
|-
|45||[[Дамдингийн Шарав]]||||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|46||[[Жамсрангийн Шарав]]||||[[Булган]], [[Хишиг-Өндөр сум]]
|-
|47||[[Санжийн Баярхүү]]||[[1930]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|48||[[Доржийн Лувсанжав]]||[[1930]]||[[Төв]]
|-
|49||[[Долгорын Содном]]||[[1931]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|50||[[Лувсангийн Банзар]]||[[1931]]||[[Архангай]], [[Хайрхан сум]]
|-
|51||[[Насангийн Вандан]]||[[1931]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|52||Жадамбаа||[[1931]]||[[Төв]], [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ сум]]
|-
|53||[[Санжийн Лувсанжамбаа]]||[[1932]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|54||[[Маамын Намбар]]||[[1932]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|55||[[Нямын Самдан]]||[[1932]]||[[Төв]], [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сум]]
|-
|56||[[Дашийн Сундуй]]||[[1932]]||[[Завхан]], [[Нөмрөг сум]]
|-
|57||[[Насангийн Батбаяр]]||[[1933]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|58||[[Сүндэвийн Жүрмэд]]||[[1933]]||[[Төв]], [[Баян-Өнжүүл сум]]
|-
|59||[[Дангаагийн Рэнчиндорж]]||[[1933]]||[[Ховд]], [[Дарви сум (Ховд)|Дарви сум]]
|-
|60||[[Тэрбишийн Сүрэнжав]]||[[1933]]||[[Дорноговь]]
|-
|61||Чойжамц||[[1933]]||[[Өвөрхангай]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр сум]]
|-
|62||[[Сүхийн Шарав-Ерэнпил]]||[[1933]]||[[Хэнтий]]
|-
|63||[[Дандарын Санжмятав]]||[[1933]]||[[Архангай]]
|-
|64||[[Вандангийн Дэндэв]]||[[1934]]||[[Завхан]], [[Нөмрөг сум]]
|-
|65||[[Нянтавын Минтиг]]||[[1934]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|66||[[Бямбын Пүрэвжав]]||[[1934]]||[[Булган]], [[Баян-Агт сум]]
|-
|67||[[Шаравын Гомбосүрэн]]||[[1935]]||[[Архангай]], [[Цэнхэр сум]]
|-
|68||[[Дугарын Гонгор]]||[[1935]]||[[Дорнод]], [[Жаргалант сум (Дорнод)|Жаргалант сум]]
|-
|69||Бяруузана||[[1936]]||[[Хэнтий]], [[Биндэр сум]]
|-
|70||Ванчигжав||[[1936]]||[[Архангай]], [[Өндөр-Улаан сум]]
|-
|71||[[Дамбын Гомбо]]||[[1936]]||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|72||[[Жаргалын Дорж]]||[[1936]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|73||[[Гонгорын Наваан]]||[[1936]]||[[Булган]], [[Авзага сум]]
|-
|74||[[Жаргалын Ориг]]||[[1936]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|75||[[Лхагвын Рэнчинсамбуу]]||[[1936]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|76||[[Банзарын Товуу]]||[[1936]]||[[Булган]]
|-
|77||[[Дарьзавын Ванчинсүрэн]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|78||[[Дарамын Жамъяншарав]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Тариат сум]]
|-
|79||[[Дүйнхордоржийн Махшир]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|80||[[Дэлгэрийн Содном]]||[[1937]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|81||[[Зундуйн Содномпил]]||[[1937]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|82||[[Ядамсүрэнгийн Дорлиг]]||[[1938]]||[[Завхан]], [[Ургамал сум]]
|-
|83||[[Чимэдийн Мижид]]||[[1938]]||[[Дундговь]], [[Эрдэнэдалай сум]]
|-
|84||[[Ширчингийн Даш]]||[[1938]]||[[Булган]], [[Авзага сум]]
|-
|85||[[Гончигийн Сундуй]]||[[1938]]||[[Булган]], [[Хишиг-Өндөр сум]]
|-
|86||[[Эрдэнийн Зундуй]]||[[1940]]||[[Төв]], [[Эрдэнэсант сум]]
|-
|87||[[Аюурзанын Моломжамц]]||[[1943]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|88||[[Өлзийн Гарамдагва]]||[[1946]]||[[Завхан]], [[Сантмаргац сум]]
|-
|89||[[Лувсанчүлтэмийн Балбар]]||[[1946]]||[[Булган]], [[Сэлэнгэ сум (Булган)|Сэлэнгэ сум]]
|-
|90||[[Лувсанмөрийн Ёндон]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|91||[[Дэндэвийн Даваасүрэн]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|92||[[Цэгмидийн Бат-Очир]]||[[1946]]||[[Булган]], [[Уньт сум]]
|-
|93||[[Дардакбаны Авдигааш]]||[[1946]]||[[Баян-Өлгий]], [[Цагааннуур сум (Баян-Өлгий)|Цагааннуур сум]]
|-
|94||[[Сэнгийн Нанжаа]]||[[1946]]||[[Хөвсгөл]], [[Тариалан сум (Хөвсгөл)|Тариалан сум]]
|-
|95||[[Борын Чойндонсүрэн]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|96||[[Луузангийн Нямжав]]||[[1948]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|97||[[Жанцангийн Төмөртогтох]]||[[1948]]||[[Төв]], [[Батсүмбэр сум]]
|-
|98||[[Бат-Очирын Жанчивдорж]]||[[1951]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|99||[[Дашийн Лувсан]]||[[1951]]||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум]]
|-
|100||[[Дугарын Очир]]||[[1951]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|101||[[Сэрээгийн Гүржав]]||[[1954]]||[[Булган]], [[Хангал сум]]
|-
|102||[[Балжингийн Бадам]]||[[1955]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|103||[[Цэндийн Гомбодорж]]||[[1960]]||[[Архангай]], [[Хашаат сум]]
|-
|104||[[Цанлигийн Дамдиндорж]]||[[1960]]||[[Хөвсгөл]], [[Тариалан сум (Хөвсгөл)|Тариалан сум]]
|-
|105||[[Цэрэндонойн Санжаа]]||[[1960]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|106||[[Чагдарын Дугарсүрэн]]||[[1961]]||[[Дорнод]], [[Гурванзагал сум]]
|-
|107||[[Дамдинсүрэнгийн Барамсай]]||[[1961]]||[[Хэнтий]], [[Батноров сум]]
|-
|108||[[Доржсүрэнгийн Гүрбадам]]||[[1961]]||[[Хөвсгөл]], [[Эрдэнэбулган сум]]
|-
|109||[[Түзэлийн Зундуй]]||[[1961]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|110||[[Чойндонгийн Адъяа]]||[[1962]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|111||[[Ундрахын Пүрэв]]||[[1962]]||[[Говь-Алтай]], [[Хөхморьт сум]]
|-
|112||[[Дашбалжирын Түвшин]]||[[1966]]||[[Дорнод]], [[Гурванзагал сум]]
|-
|113||[[Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн]]||[[1971]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|114||[[Донровын Долгорсүрэн]]||[[1976]]||[[Өвөрхангай]], [[Хужирт сум]]
|-
|115||[[Дасрангийн Мягмар]]||[[1978]]||[[Ховд]], [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]]
|-
|116||[[Дэндэвийн Амгаа]]||[[1981]]||[[Булган]], [[Дашинчилэн сум]]
|-
|117||[[Чогдовын Амартүвшин]]||[[1981]]||[[Говь-Алтай]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви сум]]
|-
|118||[[Дамбажавын Цэнд-Аюуш]]||[[1981]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|119||[[Чимэдийн Гочоосүрэн]]||[[1981]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|120||[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]]||[[1981]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|121||[[Ёндонгийн Ишгэн]]||[[1984]]||[[Өвөрхангай]], [[Хужирт сум]]
|-
|122||[[Рэгжийбуугийн Давааням]]||[[1987]]||[[Говь-Алтай]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань сум]]
|-
|123||[[Зэвэгийн Дүвчин]]||[[1987]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|124||[[Өлзийн Тулгаа]]||[[1988]]||[[Увс]], [[Малчин сум]]
|-
|125||[[Жамбалын Ганболд]]||[[1990]]||[[Увс]], [[Өндөрхангай сум]]
|-
|126||[[Санжжавын Сүхбаатар]]||[[1990]]||[[Увс]], [[Наранбулаг сум]]
|-
|127||[[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат]]||[[1990]]||[[Өвөрхангай]], [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сум]]
|-
|128||[[Дүгэржавын Хишигдорж]]||[[1992]]||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум]]
|-
|129||[[Цэдэндамбын Баярсайхан]]||[[1993]]||[[Төв]], [[Баян-Өнжүүл сум]]
|-
|130||[[Чадраабалын Бямбадорж]]||[[1994]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|131||[[Рэнчинхүүгийн Гансүх]]||[[1994]]||[[Төв]], [[Алтанбулаг сум (Төв)|Алтанбулаг сум]]
|-
|132||[[Дамирангийн Бумбаяр]]||[[2001]]||[[Увс]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]
|-
|133||[[Очирын Одгэрэл]]||[[2001]]||[[Увс]], [[Хяргас сум]]
|-
|134||[[Чогсомын Батзориг]]||[[2001]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|135||[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]]||[[2005]]||[[Ховд]], [[Мөст сум]]
|-
|136||[[Дорлигжавын Амгаланбаатар]]||[[2006]]||[[Төв]], [[Аргалант сум]]
|-
|137||[[Болдын Сайнбаяр]]||[[2007]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|138||[[Баттулгын Соронзонболд]]||[[2008]]||[[Говь-Алтай]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ сум]]
|-
|139||[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]||[[2009]]||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|140||[[Дашзэвэгийн Баасандорж]]||[[2011]]||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|141||[[Төмөрбаатарын Санчир]]||[[2013]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|142||[[Батзоригийн Батмөнх]]||[[2013]]||[[Төв]], [[Баянхангай сум]]
|-
|143||[[Цэрэндашдоржийн Магалжав]]||[[2016]]&lt;ref&gt;Ц.Магалжав нь 2006 оны улсын наадамд 6 давж, тухайн үедээ Улсын харцага цол хүртсэн бөгөөд түүнийг 7-гийн даваанд давсан [[Дамбийн Рагчаа|Д.Рагчаа]] сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн тул Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 2016 онд Магалжавт улсын заан цол нөхөн хүртээжээ.&lt;/ref&gt;||[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|144||[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]]||[[2016]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|145||[[Найдангийн Түвшинбаяр]]||[[2017]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|146||[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]]||[[2017]]||[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Мандал сум]]
|-
|147||[[Доржийн Анар]]||[[2021]]||[[Дорнод]], [[Дашбалбар сум]]
|-
|148||[[Цэдэнбазарын Одбаяр]]||[[2021]]||[[Өмнөговь]], [[Ханхонгор сум]]
|-
|149
|[[Бередмуратын Серик]]
|2022
|[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий,]] [[Улаанхус сум]]
|-
|150
|[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]]
|2022
|[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Яруу сум]]
|-
|151
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|2022
|[[Ховд аймаг|Ховд]], [[Зэрэг сум]]
|-
|152
|[[Сүхбаатарын Сүхбат]]
|2023
|[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Хашаат сум]]
|-
|153
|[[Доржхандын Хүдэрбулга]]
|2024
|[[Төв аймаг|Төв]], [[Өндөрширээт сум]]
|-
|154
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|2026
|[[Хэнтий аймаг|Төв]], [[Өмнөдэлгэр сум]]
|}

==Тайлбар==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Бөхийн цол|23]]
[[Ангилал:Улсын заан| ]]</text>
      <sha1>1qhap44ivb6g44jdfnt6usz3a56750z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861945</id>
      <parentid>861944</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18005" sha1="kydusklgr1vzfy9byzg4kuc7iqww2gm" xml:space="preserve">'''Улсын заан''' нь [[Үндэсний Их Баяр Наадам]]д 7 давсан бөхөд олгодог цол юм.
Ардын хувьсгалын тэгш ойн наадмуудад 6 давсан бөхчүүдэд, мөн Монголын Бүх Ард Түмний Спартакиад, Үндэсний бөхийн Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэгт амжилттай барилдсан бөхчүүдэд олгож байсан тохиолдлууд бий.

== Улсын заан цолтой бөхчүүд ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
!д.д.||Нэр||Цол авсан он||Үндсэн захиргаа
|-
|1||[[Сэвхүүлийн Баадуу]]||[[1921]]||[[Дундговь]], [[Цогтчандмань сум]]
|-
|2||Бямбасан||[[1922]]||[[Архангай]]
|-
|3||[[Содовын Жамъян]]||[[1922]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|4||[[Жамцын Лувсанбалдан]]||[[1923]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|5||[[Дондогийн Балжир]]||[[1924]]||[[Дорноговь]]
|-
|6||Аюурзана||[[1925]]||[[Архангай]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Ихтамир сум]]
|-
|7||[[Мэндийн Гонжоон]]||[[1925]]||[[Булган]], [[Сэлэнгэ сум]]
|-
|8||Думаа||[[1925]]||[[Хэнтий]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|9||[[Лхүндэвийн Жаргал]]||[[1925]]||[[Дорнод]], [[Халхгол сум]]
|-
|10||Шагдарын Дамбуу||[[1926]]||[[Завхан]], [[Их-Уул сум (Завхан)|Их уул сум]]
|-
|11||[[Мэхтийн Данзансодов]]||[[1926]]||[[Булган]], [[Цонхлон сум]]
|-
|12||[[Дагдангийн Цэдэнгомбо]]||[[1926]]||[[Өмнөговь]], [[Буянт-Уул сум]]
|-
|13||[[Ванчинсүрэнгийн Аюуш]]||[[1927]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|14||[[Доржпаламын Гомбодагва]]||[[1927]]||[[Сэлэнгэ]], [[Баянгол сум (Сэлэнгэ)|Баянгол сум]]
|-
|15||[[Дугаржавын Дамдин]]||[[1927]]||[[Сэлэнгэ]], [[Зүүнбүрэн сум]]
|-
|16||[[Анжилын Ерөөлт]]||[[1927]]||[[Дорнод]], [[Халхгол сум]]
|-
|17||[[Гүндмаагийн Пэрэнлэй]]||[[1927]]||[[Говь-Алтай]], [[Шарга сум]]
|-
|18||[[Өлзийн Шарав]]||[[1927]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|19||[[Очирын Батсуурь]]||[[1928]]||[[Сүхбаатар]]
|-
|20||[[Дэмидийн Гарамбазар]]||[[1928]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|21||[[Даржаагийн Доржготов]]||[[1928]]||[[Хөвсгөл]]
|-
|22||Дэндэв||[[1928]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|23||[[Халтарын Лувсандорж]]||[[1929]]||[[Архангай]]
|-
|24||[[Балдангийн Ананд]]||||[[Төв]], [[Лүн сум]]
|-
|25||[[Бадамын Баярхүү]]||||[[Өмнөговь]], [[Ханхонгор сум]]
|-
|26||[[Магсарын Гомбодорж]]||||[[Булган]], [[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]]
|-
|27||[[Омбожавын Гомбожав]]||||[[Өвөрхангай]], [[Бат-Өлзий сум]]

|-
|28||Гочоо||||[[Булган]]
|-
|29||[[Тамжавын Дагвацэрэн]]||||[[Өмнөговь]], [[Мандал-Овоо сум]]
|-
|30||[[Мэнджаргалын Ерэнпил]]||||[[Увс]], [[Өндөрхангай сум]]
|-
|31||Жадамбаа||||[[Булган]]
|-
|32||Зундуй||||[[Сэлэнгэ]]
|-
|33||Лувсанбалдан||||[[Хэнтий]]
|-
|34||Лувсаншарав||||[[Төв]], [[Нялга сум]]
|-
|35||Лүндэн||||[[Өмнөговь]]
|-
|36||Наваанлувсан||||[[Хэнтий]], [[Галшар сум]]
|-
|37||[[Луузангийн Нямбуу]]||||[[Хэнтий]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|38||[[Пүрэвийн Онхоон]]||||[[Архангай]], [[Бугат сум]]
|-
|39||[[Жамбын Хорол]]||||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|40||[[Галсанвандангийн Цоодол]]||||[[Өвөрхангай]], [[Тарагт сум]]
|-
|41||[[Доржпаламын Цоодол]]||||[[Төв]]
|-
|42||[[Цээлийн Цэрэн]]||||[[Хөвсгөл]], [[Түнэл сум]]
|-
|43||[[Дүйнхордоржийн Цэрэндамба]]||||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|44||Чоймбол||||[[Төв]], [[Угтаал сум]]
|-
|45||[[Дамдингийн Шарав]]||||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|46||[[Жамсрангийн Шарав]]||||[[Булган]], [[Хишиг-Өндөр сум]]
|-
|47||[[Санжийн Баярхүү]]||[[1930]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|48||[[Доржийн Лувсанжав]]||[[1930]]||[[Төв]]
|-
|49||[[Долгорын Содном]]||[[1931]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|50||[[Лувсангийн Банзар]]||[[1931]]||[[Архангай]], [[Хайрхан сум]]
|-
|51||[[Насангийн Вандан]]||[[1931]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|52||Жадамбаа||[[1931]]||[[Төв]], [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ сум]]
|-
|53||[[Санжийн Лувсанжамбаа]]||[[1932]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|54||[[Маамын Намбар]]||[[1932]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|55||[[Нямын Самдан]]||[[1932]]||[[Төв]], [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сум]]
|-
|56||[[Дашийн Сундуй]]||[[1932]]||[[Завхан]], [[Нөмрөг сум]]
|-
|57||[[Насангийн Батбаяр]]||[[1933]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|58||[[Сүндэвийн Жүрмэд]]||[[1933]]||[[Төв]], [[Баян-Өнжүүл сум]]
|-
|59||[[Дангаагийн Рэнчиндорж]]||[[1933]]||[[Ховд]], [[Дарви сум (Ховд)|Дарви сум]]
|-
|60||[[Тэрбишийн Сүрэнжав]]||[[1933]]||[[Дорноговь]]
|-
|61||Чойжамц||[[1933]]||[[Өвөрхангай]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр сум]]
|-
|62||[[Сүхийн Шарав-Ерэнпил]]||[[1933]]||[[Хэнтий]]
|-
|63||[[Дандарын Санжмятав]]||[[1933]]||[[Архангай]]
|-
|64||[[Вандангийн Дэндэв]]||[[1934]]||[[Завхан]], [[Нөмрөг сум]]
|-
|65||[[Нянтавын Минтиг]]||[[1934]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|66||[[Бямбын Пүрэвжав]]||[[1934]]||[[Булган]], [[Баян-Агт сум]]
|-
|67||[[Шаравын Гомбосүрэн]]||[[1935]]||[[Архангай]], [[Цэнхэр сум]]
|-
|68||[[Дугарын Гонгор]]||[[1935]]||[[Дорнод]], [[Жаргалант сум (Дорнод)|Жаргалант сум]]
|-
|69||Бяруузана||[[1936]]||[[Хэнтий]], [[Биндэр сум]]
|-
|70||Ванчигжав||[[1936]]||[[Архангай]], [[Өндөр-Улаан сум]]
|-
|71||[[Дамбын Гомбо]]||[[1936]]||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|72||[[Жаргалын Дорж]]||[[1936]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|73||[[Гонгорын Наваан]]||[[1936]]||[[Булган]], [[Авзага сум]]
|-
|74||[[Жаргалын Ориг]]||[[1936]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|75||[[Лхагвын Рэнчинсамбуу]]||[[1936]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|76||[[Банзарын Товуу]]||[[1936]]||[[Булган]]
|-
|77||[[Дарьзавын Ванчинсүрэн]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|78||[[Дарамын Жамъяншарав]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Тариат сум]]
|-
|79||[[Дүйнхордоржийн Махшир]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|80||[[Дэлгэрийн Содном]]||[[1937]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|81||[[Зундуйн Содномпил]]||[[1937]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|82||[[Ядамсүрэнгийн Дорлиг]]||[[1938]]||[[Завхан]], [[Ургамал сум]]
|-
|83||[[Чимэдийн Мижид]]||[[1938]]||[[Дундговь]], [[Эрдэнэдалай сум]]
|-
|84||[[Ширчингийн Даш]]||[[1938]]||[[Булган]], [[Авзага сум]]
|-
|85||[[Гончигийн Сундуй]]||[[1938]]||[[Булган]], [[Хишиг-Өндөр сум]]
|-
|86||[[Эрдэнийн Зундуй]]||[[1940]]||[[Төв]], [[Эрдэнэсант сум]]
|-
|87||[[Аюурзанын Моломжамц]]||[[1943]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|88||[[Өлзийн Гарамдагва]]||[[1946]]||[[Завхан]], [[Сантмаргац сум]]
|-
|89||[[Лувсанчүлтэмийн Балбар]]||[[1946]]||[[Булган]], [[Сэлэнгэ сум (Булган)|Сэлэнгэ сум]]
|-
|90||[[Лувсанмөрийн Ёндон]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|91||[[Дэндэвийн Даваасүрэн]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|92||[[Цэгмидийн Бат-Очир]]||[[1946]]||[[Булган]], [[Уньт сум]]
|-
|93||[[Дардакбаны Авдигааш]]||[[1946]]||[[Баян-Өлгий]], [[Цагааннуур сум (Баян-Өлгий)|Цагааннуур сум]]
|-
|94||[[Сэнгийн Нанжаа]]||[[1946]]||[[Хөвсгөл]], [[Тариалан сум (Хөвсгөл)|Тариалан сум]]
|-
|95||[[Борын Чойндонсүрэн]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|96||[[Луузангийн Нямжав]]||[[1948]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|97||[[Жанцангийн Төмөртогтох]]||[[1948]]||[[Төв]], [[Батсүмбэр сум]]
|-
|98||[[Бат-Очирын Жанчивдорж]]||[[1951]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|99||[[Дашийн Лувсан]]||[[1951]]||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум]]
|-
|100||[[Дугарын Очир]]||[[1951]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|101||[[Сэрээгийн Гүржав]]||[[1954]]||[[Булган]], [[Хангал сум]]
|-
|102||[[Балжингийн Бадам]]||[[1955]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|103||[[Цэндийн Гомбодорж]]||[[1960]]||[[Архангай]], [[Хашаат сум]]
|-
|104||[[Цанлигийн Дамдиндорж]]||[[1960]]||[[Хөвсгөл]], [[Тариалан сум (Хөвсгөл)|Тариалан сум]]
|-
|105||[[Цэрэндонойн Санжаа]]||[[1960]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|106||[[Чагдарын Дугарсүрэн]]||[[1961]]||[[Дорнод]], [[Гурванзагал сум]]
|-
|107||[[Дамдинсүрэнгийн Барамсай]]||[[1961]]||[[Хэнтий]], [[Батноров сум]]
|-
|108||[[Доржсүрэнгийн Гүрбадам]]||[[1961]]||[[Хөвсгөл]], [[Эрдэнэбулган сум]]
|-
|109||[[Түзэлийн Зундуй]]||[[1961]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|110||[[Чойндонгийн Адъяа]]||[[1962]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|111||[[Ундрахын Пүрэв]]||[[1962]]||[[Говь-Алтай]], [[Хөхморьт сум]]
|-
|112||[[Дашбалжирын Түвшин]]||[[1966]]||[[Дорнод]], [[Гурванзагал сум]]
|-
|113||[[Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн]]||[[1971]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|114||[[Донровын Долгорсүрэн]]||[[1976]]||[[Өвөрхангай]], [[Хужирт сум]]
|-
|115||[[Дасрангийн Мягмар]]||[[1978]]||[[Ховд]], [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]]
|-
|116||[[Дэндэвийн Амгаа]]||[[1981]]||[[Булган]], [[Дашинчилэн сум]]
|-
|117||[[Чогдовын Амартүвшин]]||[[1981]]||[[Говь-Алтай]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви сум]]
|-
|118||[[Дамбажавын Цэнд-Аюуш]]||[[1981]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|119||[[Чимэдийн Гочоосүрэн]]||[[1981]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|120||[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]]||[[1981]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|121||[[Ёндонгийн Ишгэн]]||[[1984]]||[[Өвөрхангай]], [[Хужирт сум]]
|-
|122||[[Рэгжийбуугийн Давааням]]||[[1987]]||[[Говь-Алтай]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань сум]]
|-
|123||[[Зэвэгийн Дүвчин]]||[[1987]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|124||[[Өлзийн Тулгаа]]||[[1988]]||[[Увс]], [[Малчин сум]]
|-
|125||[[Жамбалын Ганболд]]||[[1990]]||[[Увс]], [[Өндөрхангай сум]]
|-
|126||[[Санжжавын Сүхбаатар]]||[[1990]]||[[Увс]], [[Наранбулаг сум]]
|-
|127||[[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат]]||[[1990]]||[[Өвөрхангай]], [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сум]]
|-
|128||[[Дүгэржавын Хишигдорж]]||[[1992]]||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум]]
|-
|129||[[Цэдэндамбын Баярсайхан]]||[[1993]]||[[Төв]], [[Баян-Өнжүүл сум]]
|-
|130||[[Чадраабалын Бямбадорж]]||[[1994]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|131||[[Рэнчинхүүгийн Гансүх]]||[[1994]]||[[Төв]], [[Алтанбулаг сум (Төв)|Алтанбулаг сум]]
|-
|132||[[Дамирангийн Бумбаяр]]||[[2001]]||[[Увс]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]
|-
|133||[[Очирын Одгэрэл]]||[[2001]]||[[Увс]], [[Хяргас сум]]
|-
|134||[[Чогсомын Батзориг]]||[[2001]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|135||[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]]||[[2005]]||[[Ховд]], [[Мөст сум]]
|-
|136||[[Дорлигжавын Амгаланбаатар]]||[[2006]]||[[Төв]], [[Аргалант сум]]
|-
|137||[[Болдын Сайнбаяр]]||[[2007]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|138||[[Баттулгын Соронзонболд]]||[[2008]]||[[Говь-Алтай]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ сум]]
|-
|139||[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]||[[2009]]||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|140||[[Дашзэвэгийн Баасандорж]]||[[2011]]||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|141||[[Төмөрбаатарын Санчир]]||[[2013]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|142||[[Батзоригийн Батмөнх]]||[[2013]]||[[Төв]], [[Баянхангай сум]]
|-
|143||[[Цэрэндашдоржийн Магалжав]]||[[2016]]&lt;ref&gt;Ц.Магалжав нь 2006 оны улсын наадамд 6 давж, тухайн үедээ Улсын харцага цол хүртсэн бөгөөд түүнийг 7-гийн даваанд давсан [[Дамбийн Рагчаа|Д.Рагчаа]] сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн тул Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 2016 онд Магалжавт улсын заан цол нөхөн хүртээжээ.&lt;/ref&gt;||[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|144||[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]]||[[2016]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|145||[[Найдангийн Түвшинбаяр]]||[[2017]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|146||[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]]||[[2017]]||[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Мандал сум]]
|-
|147||[[Доржийн Анар]]||[[2021]]||[[Дорнод]], [[Дашбалбар сум]]
|-
|148||[[Цэдэнбазарын Одбаяр]]||[[2021]]||[[Өмнөговь]], [[Ханхонгор сум]]
|-
|149
|[[Бередмуратын Серик]]
|2022
|[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий,]] [[Улаанхус сум]]
|-
|150
|[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]]
|2022
|[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Яруу сум]]
|-
|151
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|2022
|[[Ховд аймаг|Ховд]], [[Зэрэг сум]]
|-
|152
|[[Сүхбаатарын Сүхбат]]
|2023
|[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Хашаат сум]]
|-
|153
|[[Доржхандын Хүдэрбулга]]
|2024
|[[Төв аймаг|Төв]], [[Өндөрширээт сум]]
|-
|154
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|[[2026]]
|[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Өмнөдэлгэр сум]]
|}

==Тайлбар==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Бөхийн цол|23]]
[[Ангилал:Улсын заан| ]]</text>
      <sha1>kydusklgr1vzfy9byzg4kuc7iqww2gm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861946</id>
      <parentid>861945</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17774" sha1="dfdwfdcp7fu61quupduftfpdaunchtn" xml:space="preserve">'''Улсын заан''' нь [[Үндэсний Их Баяр Наадам]]д 7 давсан бөхөд олгодог цол юм.
Ардын хувьсгалын тэгш ойн наадмуудад 6 давсан бөхчүүдэд, мөн Монголын Бүх Ард Түмний Спартакиад, Үндэсний бөхийн Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэгт амжилттай барилдсан бөхчүүдэд олгож байсан тохиолдлууд бий.

== Улсын заан цолтой бөхчүүд ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
!д.д.||Нэр||Цол авсан он||Үндсэн захиргаа
|-
|1||[[Сэвхүүлийн Баадуу]]||[[1921]]||[[Дундговь]], [[Цогтчандмань сум]]
|-
|2||Бямбасан||[[1922]]||[[Архангай]]
|-
|3||[[Содовын Жамъян]]||[[1922]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|4||[[Жамцын Лувсанбалдан]]||[[1923]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|5||[[Дондогийн Балжир]]||[[1924]]||[[Дорноговь]]
|-
|6||Аюурзана||[[1925]]||[[Архангай]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Ихтамир сум]]
|-
|7||[[Мэндийн Гонжоон]]||[[1925]]||[[Булган]], [[Сэлэнгэ сум]]
|-
|8||Думаа||[[1925]]||[[Хэнтий]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|9||[[Лхүндэвийн Жаргал]]||[[1925]]||[[Дорнод]], [[Халхгол сум]]
|-
|10||Шагдарын Дамбуу||[[1926]]||[[Завхан]], [[Их-Уул сум (Завхан)|Их уул сум]]
|-
|11||[[Мэхтийн Данзансодов]]||[[1926]]||[[Булган]], [[Цонхлон сум]]
|-
|12||[[Дагдангийн Цэдэнгомбо]]||[[1926]]||[[Өмнөговь]], [[Буянт-Уул сум]]
|-
|13||[[Ванчинсүрэнгийн Аюуш]]||[[1927]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|14||[[Доржпаламын Гомбодагва]]||[[1927]]||[[Сэлэнгэ]], [[Баянгол сум (Сэлэнгэ)|Баянгол сум]]
|-
|15||[[Дугаржавын Дамдин]]||[[1927]]||[[Сэлэнгэ]], [[Зүүнбүрэн сум]]
|-
|16||[[Анжилын Ерөөлт]]||[[1927]]||[[Дорнод]], [[Халхгол сум]]
|-
|17||[[Гүндмаагийн Пэрэнлэй]]||[[1927]]||[[Говь-Алтай]], [[Шарга сум]]
|-
|18||[[Өлзийн Шарав]]||[[1927]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|19||[[Очирын Батсуурь]]||[[1928]]||[[Сүхбаатар]]
|-
|20||[[Дэмидийн Гарамбазар]]||[[1928]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|21||[[Даржаагийн Доржготов]]||[[1928]]||[[Хөвсгөл]]
|-
|22||Дэндэв||[[1928]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|23||[[Халтарын Лувсандорж]]||[[1929]]||[[Архангай]]
|-
|24||[[Балдангийн Ананд]]||||[[Төв]], [[Лүн сум]]
|-
|25||[[Бадамын Баярхүү]]||||[[Өмнөговь]], [[Ханхонгор сум]]
|-
|26||[[Магсарын Гомбодорж]]||||[[Булган]], [[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]]
|-
|27||[[Омбожавын Гомбожав]]||||[[Өвөрхангай]], [[Бат-Өлзий сум]]

|-
|28||Гочоо||||[[Булган]]
|-
|29||[[Тамжавын Дагвацэрэн]]||||[[Өмнөговь]], [[Мандал-Овоо сум]]
|-
|30||[[Мэнджаргалын Ерэнпил]]||||[[Увс]], [[Өндөрхангай сум]]
|-
|31||Жадамбаа||||[[Булган]]
|-
|32||Зундуй||||[[Сэлэнгэ]]
|-
|33||Лувсанбалдан||||[[Хэнтий]]
|-
|34||Лувсаншарав||||[[Төв]], [[Нялга сум]]
|-
|35||Лүндэн||||[[Өмнөговь]]
|-
|36||Наваанлувсан||||[[Хэнтий]], [[Галшар сум]]
|-
|37||[[Луузангийн Нямбуу]]||||[[Хэнтий]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|38||[[Пүрэвийн Онхоон]]||||[[Архангай]], [[Бугат сум]]
|-
|39||[[Жамбын Хорол]]||||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|40||[[Галсанвандангийн Цоодол]]||||[[Өвөрхангай]], [[Тарагт сум]]
|-
|41||[[Доржпаламын Цоодол]]||||[[Төв]]
|-
|42||[[Цээлийн Цэрэн]]||||[[Хөвсгөл]], [[Түнэл сум]]
|-
|43||[[Дүйнхордоржийн Цэрэндамба]]||||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|44||Чоймбол||||[[Төв]], [[Угтаал сум]]
|-
|45||[[Дамдингийн Шарав]]||||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|46||[[Жамсрангийн Шарав]]||||[[Булган]], [[Хишиг-Өндөр сум]]
|-
|47||[[Санжийн Баярхүү]]||[[1930]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|48||[[Доржийн Лувсанжав]]||[[1930]]||[[Төв]]
|-
|49||[[Долгорын Содном]]||[[1931]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|50||[[Лувсангийн Банзар]]||[[1931]]||[[Архангай]], [[Хайрхан сум]]
|-
|51||[[Насангийн Вандан]]||[[1931]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|52||Жадамбаа||[[1931]]||[[Төв]], [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ сум]]
|-
|53||[[Санжийн Лувсанжамбаа]]||[[1932]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|54||[[Маамын Намбар]]||[[1932]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|55||[[Нямын Самдан]]||[[1932]]||[[Төв]], [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сум]]
|-
|56||[[Дашийн Сундуй]]||[[1932]]||[[Завхан]], [[Нөмрөг сум]]
|-
|57||[[Насангийн Батбаяр]]||[[1933]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|58||[[Сүндэвийн Жүрмэд]]||[[1933]]||[[Төв]], [[Баян-Өнжүүл сум]]
|-
|59||[[Дангаагийн Рэнчиндорж]]||[[1933]]||[[Ховд]], [[Дарви сум (Ховд)|Дарви сум]]
|-
|60||[[Тэрбишийн Сүрэнжав]]||[[1933]]||[[Дорноговь]]
|-
|61||Чойжамц||[[1933]]||[[Өвөрхангай]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр сум]]
|-
|62||[[Сүхийн Шарав-Ерэнпил]]||[[1933]]||[[Хэнтий]]
|-
|63||[[Дандарын Санжмятав]]||[[1933]]||[[Архангай]]
|-
|64||[[Вандангийн Дэндэв]]||[[1934]]||[[Завхан]], [[Нөмрөг сум]]
|-
|65||[[Нянтавын Минтиг]]||[[1934]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|66||[[Бямбын Пүрэвжав]]||[[1934]]||[[Булган]], [[Баян-Агт сум]]
|-
|67||[[Шаравын Гомбосүрэн]]||[[1935]]||[[Архангай]], [[Цэнхэр сум]]
|-
|68||[[Дугарын Гонгор]]||[[1935]]||[[Дорнод]], [[Жаргалант сум (Дорнод)|Жаргалант сум]]
|-
|69||Бяруузана||[[1936]]||[[Хэнтий]], [[Биндэр сум]]
|-
|70||Ванчигжав||[[1936]]||[[Архангай]], [[Өндөр-Улаан сум]]
|-
|71||[[Дамбын Гомбо]]||[[1936]]||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|72||[[Жаргалын Дорж]]||[[1936]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|73||[[Гонгорын Наваан]]||[[1936]]||[[Булган]], [[Авзага сум]]
|-
|74||[[Жаргалын Ориг]]||[[1936]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|75||[[Лхагвын Рэнчинсамбуу]]||[[1936]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|76||[[Банзарын Товуу]]||[[1936]]||[[Булган]]
|-
|77||[[Дарьзавын Ванчинсүрэн]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|78||[[Дарамын Жамъяншарав]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Тариат сум]]
|-
|79||[[Дүйнхордоржийн Махшир]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|80||[[Дэлгэрийн Содном]]||[[1937]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|81||[[Зундуйн Содномпил]]||[[1937]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|82||[[Ядамсүрэнгийн Дорлиг]]||[[1938]]||[[Завхан]], [[Ургамал сум]]
|-
|83||[[Чимэдийн Мижид]]||[[1938]]||[[Дундговь]], [[Эрдэнэдалай сум]]
|-
|84||[[Ширчингийн Даш]]||[[1938]]||[[Булган]], [[Авзага сум]]
|-
|85||[[Гончигийн Сундуй]]||[[1938]]||[[Булган]], [[Хишиг-Өндөр сум]]
|-
|86||[[Эрдэнийн Зундуй]]||[[1940]]||[[Төв]], [[Эрдэнэсант сум]]
|-
|87||[[Аюурзанын Моломжамц]]||[[1943]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|88||[[Өлзийн Гарамдагва]]||[[1946]]||[[Завхан]], [[Сантмаргац сум]]
|-
|89||[[Лувсанчүлтэмийн Балбар]]||[[1946]]||[[Булган]], [[Сэлэнгэ сум (Булган)|Сэлэнгэ сум]]
|-
|90||[[Лувсанмөрийн Ёндон]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|91||[[Дэндэвийн Даваасүрэн]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|92||[[Цэгмидийн Бат-Очир]]||[[1946]]||[[Булган]], [[Уньт сум]]
|-
|93||[[Дардакбаны Авдигааш]]||[[1946]]||[[Баян-Өлгий]], [[Цагааннуур сум (Баян-Өлгий)|Цагааннуур сум]]
|-
|94||[[Сэнгийн Нанжаа]]||[[1946]]||[[Хөвсгөл]], [[Тариалан сум (Хөвсгөл)|Тариалан сум]]
|-
|95||[[Борын Чойндонсүрэн]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|96||[[Луузангийн Нямжав]]||[[1948]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|97||[[Жанцангийн Төмөртогтох]]||[[1948]]||[[Төв]], [[Батсүмбэр сум]]
|-
|98||[[Бат-Очирын Жанчивдорж]]||[[1951]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|99||[[Дашийн Лувсан]]||[[1951]]||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум]]
|-
|100||[[Дугарын Очир]]||[[1951]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|101||[[Сэрээгийн Гүржав]]||[[1954]]||[[Булган]], [[Хангал сум]]
|-
|102||[[Балжингийн Бадам]]||[[1955]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|103||[[Цэндийн Гомбодорж]]||[[1960]]||[[Архангай]], [[Хашаат сум]]
|-
|104||[[Цанлигийн Дамдиндорж]]||[[1960]]||[[Хөвсгөл]], [[Тариалан сум (Хөвсгөл)|Тариалан сум]]
|-
|105||[[Цэрэндонойн Санжаа]]||[[1960]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|106||[[Чагдарын Дугарсүрэн]]||[[1961]]||[[Дорнод]], [[Гурванзагал сум]]
|-
|107||[[Дамдинсүрэнгийн Барамсай]]||[[1961]]||[[Хэнтий]], [[Батноров сум]]
|-
|108||[[Доржсүрэнгийн Гүрбадам]]||[[1961]]||[[Хөвсгөл]], [[Эрдэнэбулган сум]]
|-
|109||[[Түзэлийн Зундуй]]||[[1961]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|110||[[Чойндонгийн Адъяа]]||[[1962]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|111||[[Ундрахын Пүрэв]]||[[1962]]||[[Говь-Алтай]], [[Хөхморьт сум]]
|-
|112||[[Дашбалжирын Түвшин]]||[[1966]]||[[Дорнод]], [[Гурванзагал сум]]
|-
|113||[[Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн]]||[[1971]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|114||[[Донровын Долгорсүрэн]]||[[1976]]||[[Өвөрхангай]], [[Хужирт сум]]
|-
|115||[[Дасрангийн Мягмар]]||[[1978]]||[[Ховд]], [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]]
|-
|116||[[Дэндэвийн Амгаа]]||[[1981]]||[[Булган]], [[Дашинчилэн сум]]
|-
|117||[[Чогдовын Амартүвшин]]||[[1981]]||[[Говь-Алтай]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви сум]]
|-
|118||[[Дамбажавын Цэнд-Аюуш]]||[[1981]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|119||[[Чимэдийн Гочоосүрэн]]||[[1981]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|120||[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]]||[[1981]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|121||[[Ёндонгийн Ишгэн]]||[[1984]]||[[Өвөрхангай]], [[Хужирт сум]]
|-
|122||[[Рэгжийбуугийн Давааням]]||[[1987]]||[[Говь-Алтай]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань сум]]
|-
|123||[[Зэвэгийн Дүвчин]]||[[1987]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|124||[[Өлзийн Тулгаа]]||[[1988]]||[[Увс]], [[Малчин сум]]
|-
|125||[[Жамбалын Ганболд]]||[[1990]]||[[Увс]], [[Өндөрхангай сум]]
|-
|126||[[Санжжавын Сүхбаатар]]||[[1990]]||[[Увс]], [[Наранбулаг сум]]
|-
|127||[[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат]]||[[1990]]||[[Өвөрхангай]], [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сум]]
|-
|128||[[Дүгэржавын Хишигдорж]]||[[1992]]||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум]]
|-
|129||[[Цэдэндамбын Баярсайхан]]||[[1993]]||[[Төв]], [[Баян-Өнжүүл сум]]
|-
|130||[[Чадраабалын Бямбадорж]]||[[1994]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|131||[[Рэнчинхүүгийн Гансүх]]||[[1994]]||[[Төв]], [[Алтанбулаг сум (Төв)|Алтанбулаг сум]]
|-
|132||[[Дамирангийн Бумбаяр]]||[[2001]]||[[Увс]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]
|-
|133||[[Очирын Одгэрэл]]||[[2001]]||[[Увс]], [[Хяргас сум]]
|-
|134||[[Чогсомын Батзориг]]||[[2001]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|135||[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]]||[[2005]]||[[Ховд]], [[Мөст сум]]
|-
|136||[[Дорлигжавын Амгаланбаатар]]||[[2006]]||[[Төв]], [[Аргалант сум]]
|-
|137||[[Болдын Сайнбаяр]]||[[2007]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|138||[[Баттулгын Соронзонболд]]||[[2008]]||[[Говь-Алтай]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ сум]]
|-
|139||[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]||[[2009]]||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|140||[[Дашзэвэгийн Баасандорж]]||[[2011]]||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|141||[[Төмөрбаатарын Санчир]]||[[2013]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|142||[[Батзоригийн Батмөнх]]||[[2013]]||[[Төв]], [[Баянхангай сум]]
|-
|143||[[Цэрэндашдоржийн Магалжав]]||[[2016]]&lt;ref&gt;Ц.Магалжав нь 2006 оны улсын наадамд 6 давж, тухайн үедээ Улсын харцага цол хүртсэн бөгөөд түүнийг 7-гийн даваанд давсан [[Дамбийн Рагчаа|Д.Рагчаа]] сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн тул Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 2016 онд Магалжавт улсын заан цол нөхөн хүртээжээ.&lt;/ref&gt;||[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|144||[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]]||[[2016]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|145||[[Найдангийн Түвшинбаяр]]||[[2017]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|146||[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]]||[[2017]]||[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Мандал сум]]
|-
|147||[[Доржийн Анар]]||[[2021]]||[[Дорнод]], [[Дашбалбар сум]]
|-
|148||[[Цэдэнбазарын Одбаяр]]||[[2021]]||[[Өмнөговь]], [[Ханхонгор сум]]
|-
|149
|[[Бередмуратын Серик]]
|[[2022]]
|[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий,]] [[Улаанхус сум]]
|-
|150
|[[Сүхбаатарын Сүхбат]]
|[[2023]]
|[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Хашаат сум]]
|-
|151
|[[Доржхандын Хүдэрбулга]]
|[[2024]]
|[[Төв аймаг|Төв]], [[Өндөрширээт сум]]
|-
|152
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|[[2026]]
|[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Өмнөдэлгэр сум]]
|}

==Тайлбар==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Бөхийн цол|23]]
[[Ангилал:Улсын заан| ]]</text>
      <sha1>dfdwfdcp7fu61quupduftfpdaunchtn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861951</id>
      <parentid>861946</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18045" sha1="8qzt7o05eg98t3v36smkgsr4o77erzq" xml:space="preserve">'''Улсын заан''' нь [[Үндэсний Их Баяр Наадам]]д 7 давсан бөхөд олгодог цол юм.
Ардын хувьсгалын тэгш ойн наадмуудад 6 давсан бөхчүүдэд, мөн Монголын Бүх Ард Түмний Спартакиад, Үндэсний бөхийн Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэгт амжилттай барилдсан бөхчүүдэд олгож байсан тохиолдлууд бий.

== Улсын заан цолтой бөхчүүд ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
!д.д.||Нэр||Цол авсан он||Үндсэн захиргаа
|-
|1||[[Сэвхүүлийн Баадуу]]||[[1921]]||[[Дундговь]], [[Цогтчандмань сум]]
|-
|2||Бямбасан||[[1922]]||[[Архангай]]
|-
|3||[[Содовын Жамъян]]||[[1922]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|4||[[Жамцын Лувсанбалдан]]||[[1923]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|5||[[Дондогийн Балжир]]||[[1924]]||[[Дорноговь]]
|-
|6||Аюурзана||[[1925]]||[[Архангай]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Ихтамир сум]]
|-
|7||[[Мэндийн Гонжоон]]||[[1925]]||[[Булган]], [[Сэлэнгэ сум]]
|-
|8||Думаа||[[1925]]||[[Хэнтий]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|9||[[Лхүндэвийн Жаргал]]||[[1925]]||[[Дорнод]], [[Халхгол сум]]
|-
|10||Шагдарын Дамбуу||[[1926]]||[[Завхан]], [[Их-Уул сум (Завхан)|Их уул сум]]
|-
|11||[[Мэхтийн Данзансодов]]||[[1926]]||[[Булган]], [[Цонхлон сум]]
|-
|12||[[Дагдангийн Цэдэнгомбо]]||[[1926]]||[[Өмнөговь]], [[Буянт-Уул сум]]
|-
|13||[[Ванчинсүрэнгийн Аюуш]]||[[1927]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|14||[[Доржпаламын Гомбодагва]]||[[1927]]||[[Сэлэнгэ]], [[Баянгол сум (Сэлэнгэ)|Баянгол сум]]
|-
|15||[[Дугаржавын Дамдин]]||[[1927]]||[[Сэлэнгэ]], [[Зүүнбүрэн сум]]
|-
|16||[[Анжилын Ерөөлт]]||[[1927]]||[[Дорнод]], [[Халхгол сум]]
|-
|17||[[Гүндмаагийн Пэрэнлэй]]||[[1927]]||[[Говь-Алтай]], [[Шарга сум]]
|-
|18||[[Өлзийн Шарав]]||[[1927]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|19||[[Очирын Батсуурь]]||[[1928]]||[[Сүхбаатар]]
|-
|20||[[Дэмидийн Гарамбазар]]||[[1928]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|21||[[Даржаагийн Доржготов]]||[[1928]]||[[Хөвсгөл]]
|-
|22||Дэндэв||[[1928]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|23||[[Халтарын Лувсандорж]]||[[1929]]||[[Архангай]]
|-
|24||[[Балдангийн Ананд]]||||[[Төв]], [[Лүн сум]]
|-
|25||[[Бадамын Баярхүү]]||||[[Өмнөговь]], [[Ханхонгор сум]]
|-
|26||[[Магсарын Гомбодорж]]||||[[Булган]], [[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]]
|-
|27||[[Омбожавын Гомбожав]]||||[[Өвөрхангай]], [[Бат-Өлзий сум]]

|-
|28||Гочоо||||[[Булган]]
|-
|29||[[Тамжавын Дагвацэрэн]]||||[[Өмнөговь]], [[Мандал-Овоо сум]]
|-
|30||[[Мэнджаргалын Ерэнпил]]||||[[Увс]], [[Өндөрхангай сум]]
|-
|31||Жадамбаа||||[[Булган]]
|-
|32||Зундуй||||[[Сэлэнгэ]]
|-
|33||Лувсанбалдан||||[[Хэнтий]]
|-
|34||Лувсаншарав||||[[Төв]], [[Нялга сум]]
|-
|35||Лүндэн||||[[Өмнөговь]]
|-
|36||Наваанлувсан||||[[Хэнтий]], [[Галшар сум]]
|-
|37||[[Луузангийн Нямбуу]]||||[[Хэнтий]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|38||[[Пүрэвийн Онхоон]]||||[[Архангай]], [[Бугат сум]]
|-
|39||[[Жамбын Хорол]]||||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|40||[[Галсанвандангийн Цоодол]]||||[[Өвөрхангай]], [[Тарагт сум]]
|-
|41||[[Доржпаламын Цоодол]]||||[[Төв]]
|-
|42||[[Цээлийн Цэрэн]]||||[[Хөвсгөл]], [[Түнэл сум]]
|-
|43||[[Дүйнхордоржийн Цэрэндамба]]||||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|44||Чоймбол||||[[Төв]], [[Угтаал сум]]
|-
|45||[[Дамдингийн Шарав]]||||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|46||[[Жамсрангийн Шарав]]||||[[Булган]], [[Хишиг-Өндөр сум]]
|-
|47||[[Санжийн Баярхүү]]||[[1930]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|48||[[Доржийн Лувсанжав]]||[[1930]]||[[Төв]]
|-
|49||[[Долгорын Содном]]||[[1931]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|50||[[Лувсангийн Банзар]]||[[1931]]||[[Архангай]], [[Хайрхан сум]]
|-
|51||[[Насангийн Вандан]]||[[1931]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|52||Жадамбаа||[[1931]]||[[Төв]], [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ сум]]
|-
|53||[[Санжийн Лувсанжамбаа]]||[[1932]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|54||[[Маамын Намбар]]||[[1932]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|55||[[Нямын Самдан]]||[[1932]]||[[Төв]], [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сум]]
|-
|56||[[Дашийн Сундуй]]||[[1932]]||[[Завхан]], [[Нөмрөг сум]]
|-
|57||[[Насангийн Батбаяр]]||[[1933]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]]
|-
|58||[[Сүндэвийн Жүрмэд]]||[[1933]]||[[Төв]], [[Баян-Өнжүүл сум]]
|-
|59||[[Дангаагийн Рэнчиндорж]]||[[1933]]||[[Ховд]], [[Дарви сум (Ховд)|Дарви сум]]
|-
|60||[[Тэрбишийн Сүрэнжав]]||[[1933]]||[[Дорноговь]]
|-
|61||Чойжамц||[[1933]]||[[Өвөрхангай]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр сум]]
|-
|62||[[Сүхийн Шарав-Ерэнпил]]||[[1933]]||[[Хэнтий]]
|-
|63||[[Дандарын Санжмятав]]||[[1933]]||[[Архангай]]
|-
|64||[[Вандангийн Дэндэв]]||[[1934]]||[[Завхан]], [[Нөмрөг сум]]
|-
|65||[[Нянтавын Минтиг]]||[[1934]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|66||[[Бямбын Пүрэвжав]]||[[1934]]||[[Булган]], [[Баян-Агт сум]]
|-
|67||[[Шаравын Гомбосүрэн]]||[[1935]]||[[Архангай]], [[Цэнхэр сум]]
|-
|68||[[Дугарын Гонгор]]||[[1935]]||[[Дорнод]], [[Жаргалант сум (Дорнод)|Жаргалант сум]]
|-
|69||Бяруузана||[[1936]]||[[Хэнтий]], [[Биндэр сум]]
|-
|70||Ванчигжав||[[1936]]||[[Архангай]], [[Өндөр-Улаан сум]]
|-
|71||[[Дамбын Гомбо]]||[[1936]]||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|72||[[Жаргалын Дорж]]||[[1936]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|73||[[Гонгорын Наваан]]||[[1936]]||[[Булган]], [[Авзага сум]]
|-
|74||[[Жаргалын Ориг]]||[[1936]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|75||[[Лхагвын Рэнчинсамбуу]]||[[1936]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|76||[[Банзарын Товуу]]||[[1936]]||[[Булган]]
|-
|77||[[Дарьзавын Ванчинсүрэн]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|78||[[Дарамын Жамъяншарав]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Тариат сум]]
|-
|79||[[Дүйнхордоржийн Махшир]]||[[1937]]||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]]
|-
|80||[[Дэлгэрийн Содном]]||[[1937]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|81||[[Зундуйн Содномпил]]||[[1937]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]]
|-
|82||[[Ядамсүрэнгийн Дорлиг]]||[[1938]]||[[Завхан]], [[Ургамал сум]]
|-
|83||[[Чимэдийн Мижид]]||[[1938]]||[[Дундговь]], [[Эрдэнэдалай сум]]
|-
|84||[[Ширчингийн Даш]]||[[1938]]||[[Булган]], [[Авзага сум]]
|-
|85||[[Гончигийн Сундуй]]||[[1938]]||[[Булган]], [[Хишиг-Өндөр сум]]
|-
|86||[[Эрдэнийн Зундуй]]||[[1940]]||[[Төв]], [[Эрдэнэсант сум]]
|-
|87||[[Аюурзанын Моломжамц]]||[[1943]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|88||[[Өлзийн Гарамдагва]]||[[1946]]||[[Завхан]], [[Сантмаргац сум]]
|-
|89||[[Лувсанчүлтэмийн Балбар]]||[[1946]]||[[Булган]], [[Сэлэнгэ сум (Булган)|Сэлэнгэ сум]]
|-
|90||[[Лувсанмөрийн Ёндон]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Лүн сум (Архангай)|Лүн сум]]
|-
|91||[[Дэндэвийн Даваасүрэн]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|92||[[Цэгмидийн Бат-Очир]]||[[1946]]||[[Булган]], [[Уньт сум]]
|-
|93||[[Дардакбаны Авдигааш]]||[[1946]]||[[Баян-Өлгий]], [[Цагааннуур сум (Баян-Өлгий)|Цагааннуур сум]]
|-
|94||[[Сэнгийн Нанжаа]]||[[1946]]||[[Хөвсгөл]], [[Тариалан сум (Хөвсгөл)|Тариалан сум]]
|-
|95||[[Борын Чойндонсүрэн]]||[[1946]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|96||[[Луузангийн Нямжав]]||[[1948]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|97||[[Жанцангийн Төмөртогтох]]||[[1948]]||[[Төв]], [[Батсүмбэр сум]]
|-
|98||[[Бат-Очирын Жанчивдорж]]||[[1951]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|99||[[Дашийн Лувсан]]||[[1951]]||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум]]
|-
|100||[[Дугарын Очир]]||[[1951]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|101||[[Сэрээгийн Гүржав]]||[[1954]]||[[Булган]], [[Хангал сум]]
|-
|102||[[Балжингийн Бадам]]||[[1955]]||[[Булган]], [[Тэшиг сум]]
|-
|103||[[Цэндийн Гомбодорж]]||[[1960]]||[[Архангай]], [[Хашаат сум]]
|-
|104||[[Цанлигийн Дамдиндорж]]||[[1960]]||[[Хөвсгөл]], [[Тариалан сум (Хөвсгөл)|Тариалан сум]]
|-
|105||[[Цэрэндонойн Санжаа]]||[[1960]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|106||[[Чагдарын Дугарсүрэн]]||[[1961]]||[[Дорнод]], [[Гурванзагал сум]]
|-
|107||[[Дамдинсүрэнгийн Барамсай]]||[[1961]]||[[Хэнтий]], [[Батноров сум]]
|-
|108||[[Доржсүрэнгийн Гүрбадам]]||[[1961]]||[[Хөвсгөл]], [[Эрдэнэбулган сум]]
|-
|109||[[Түзэлийн Зундуй]]||[[1961]]||[[Архангай]], [[Чулуут сум]]
|-
|110||[[Чойндонгийн Адъяа]]||[[1962]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|111||[[Ундрахын Пүрэв]]||[[1962]]||[[Говь-Алтай]], [[Хөхморьт сум]]
|-
|112||[[Дашбалжирын Түвшин]]||[[1966]]||[[Дорнод]], [[Гурванзагал сум]]
|-
|113||[[Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн]]||[[1971]]||[[Булган]], [[Могод сум]]
|-
|114||[[Донровын Долгорсүрэн]]||[[1976]]||[[Өвөрхангай]], [[Хужирт сум]]
|-
|115||[[Дасрангийн Мягмар]]||[[1978]]||[[Ховд]], [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]]
|-
|116||[[Дэндэвийн Амгаа]]||[[1981]]||[[Булган]], [[Дашинчилэн сум]]
|-
|117||[[Чогдовын Амартүвшин]]||[[1981]]||[[Говь-Алтай]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви сум]]
|-
|118||[[Дамбажавын Цэнд-Аюуш]]||[[1981]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|119||[[Чимэдийн Гочоосүрэн]]||[[1981]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]]
|-
|120||[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]]||[[1981]]||[[Хөвсгөл]], [[Галт сум]]
|-
|121||[[Ёндонгийн Ишгэн]]||[[1984]]||[[Өвөрхангай]], [[Хужирт сум]]
|-
|122||[[Рэгжийбуугийн Давааням]]||[[1987]]||[[Говь-Алтай]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань сум]]
|-
|123||[[Зэвэгийн Дүвчин]]||[[1987]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|124||[[Өлзийн Тулгаа]]||[[1988]]||[[Увс]], [[Малчин сум]]
|-
|125||[[Жамбалын Ганболд]]||[[1990]]||[[Увс]], [[Өндөрхангай сум]]
|-
|126||[[Санжжавын Сүхбаатар]]||[[1990]]||[[Увс]], [[Наранбулаг сум]]
|-
|127||[[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат]]||[[1990]]||[[Өвөрхангай]], [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сум]]
|-
|128||[[Дүгэржавын Хишигдорж]]||[[1992]]||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум]]
|-
|129||[[Цэдэндамбын Баярсайхан]]||[[1993]]||[[Төв]], [[Баян-Өнжүүл сум]]
|-
|130||[[Чадраабалын Бямбадорж]]||[[1994]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|131||[[Рэнчинхүүгийн Гансүх]]||[[1994]]||[[Төв]], [[Алтанбулаг сум (Төв)|Алтанбулаг сум]]
|-
|132||[[Дамирангийн Бумбаяр]]||[[2001]]||[[Увс]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]
|-
|133||[[Очирын Одгэрэл]]||[[2001]]||[[Увс]], [[Хяргас сум]]
|-
|134||[[Чогсомын Батзориг]]||[[2001]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|135||[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]]||[[2005]]||[[Ховд]], [[Мөст сум]]
|-
|136||[[Дорлигжавын Амгаланбаатар]]||[[2006]]||[[Төв]], [[Аргалант сум]]
|-
|137||[[Болдын Сайнбаяр]]||[[2007]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]]
|-
|138||[[Баттулгын Соронзонболд]]||[[2008]]||[[Говь-Алтай]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ сум]]
|-
|139||[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]||[[2009]]||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|140||[[Дашзэвэгийн Баасандорж]]||[[2011]]||[[Булган]], [[Бүрэгхангай сум]]
|-
|141||[[Төмөрбаатарын Санчир]]||[[2013]]||[[Өвөрхангай]], [[Хархорин сум]]
|-
|142||[[Батзоригийн Батмөнх]]||[[2013]]||[[Төв]], [[Баянхангай сум]]
|-
|143||[[Цэрэндашдоржийн Магалжав]]||[[2016]]&lt;ref&gt;Ц.Магалжав нь 2006 оны улсын наадамд 6 давж, тухайн үедээ Улсын харцага цол хүртсэн бөгөөд түүнийг 7-гийн даваанд давсан [[Дамбийн Рагчаа|Д.Рагчаа]] сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн тул Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 2016 онд Магалжавт улсын заан цол нөхөн хүртээжээ.&lt;/ref&gt;||[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Мөнххаан сум]]
|-
|144||[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]]||[[2016]]||[[Ховд]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]
|-
|145||[[Найдангийн Түвшинбаяр]]||[[2017]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]
|-
|146||[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]]||[[2017]]||[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Мандал сум]]
|-
|147||[[Доржийн Анар]]||[[2021]]||[[Дорнод]], [[Дашбалбар сум]]
|-
|148||[[Цэдэнбазарын Одбаяр]]||[[2021]]||[[Өмнөговь]], [[Ханхонгор сум]]
|-
|149
|[[Бередмуратын Серик]]
|[[2022]]
|[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий,]] [[Улаанхус сум]]
|-
|150
|[[Сүхбаатарын Сүхбат]]
|[[2023]]
|[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Хашаат сум]]
|-
|151
|[[Доржхандын Хүдэрбулга]]
|[[2024]]
|[[Төв аймаг|Төв]], [[Өндөрширээт сум]]
|-
|152
|[[Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул]]
|[[2026]]
|[[Увс аймаг|Увс]], [[Ховд сум (Увс)]]
|-
|153
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|[[2026]]
|[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Өмнөдэлгэр сум]]
|-
|154
|[[Батбаярын Сундуйжав]]
|[[2026]]
|[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Баянхайрхан сум]]
|}

==Тайлбар==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Бөхийн цол|23]]
[[Ангилал:Улсын заан| ]]</text>
      <sha1>8qzt7o05eg98t3v36smkgsr4o77erzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлия Тимошенко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12948</id>
    <revision>
      <id>861864</id>
      <parentid>859895</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T23:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>861864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9601" sha1="dbhg578or8r0a7ljz3rvud3sqnkq76u" xml:space="preserve">{{Short description|Украины ерөнхий сайд (2005, 2007–2010)}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Юлия Тимошенко
| native_name         = {{nobold|Юлія Тимошенко}}
| image               = Yulia Tymoshenko at EPP Political Assembly, 13 &amp; 14 January 2025 (54265908219).jpg
| caption             = Тимошенко 2025 онд
| office              = [[Украины Ерөнхий Сайд]]
| president           = {{ubli|[[Виктор Ющенко]] |
[[Виктор Янукович]]}}
| deputy              = [[Александр Турчинов]]
| term_start          = 2007 оны 12 сарын 18
| term_end            = 2010 оны 3 сарын 4
| predecessor         = Виктор Янукович
| successor           = Александр Турчинов (үүрэг гүйцэтгэгч)
| president1          = Виктор Ющенко
| deputy1             = [[Анатолий Кинах]]
| term_start1         = 2005 оны 1 сарын 24
| term_end1           = 2005 оны 9 сарын 8 &lt;br /&gt; Үүрэг гүйцэтгэгч: 2005 оны 1 сарын 24 – 2005 оны 2 сарын 4
| predecessor1        = [[Микола Азаров]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| successor1          = [[Юрий Ехануров]]
| office2             = [[Эрчим хүч, нүүрсний уурхайн яам (Украин)|Эрчим хүч, нүүрсний уурхай]] хариуцсан шадар сайд
| president2          = [[Леонид Кучма]]
| primeminister2      = Виктор Ющенко
| term_start2         = 1999 оны 12 сарын 30
| term_end2           = 2001 оны 1 сарын 19
| successor2          =
| office3             = [[Украины Ардын депутат]]
| term_start3         = 2014 оны 11 сарын 27
| term4               = 2007 оны 11 сарын 23 – 2007 оны 12 сарын 19
| term5               = 2006 оны 5 сарын 25 – 2007 оны 6 сарын 14
| term6               = 2002 оны 5 сарын 14 – 2005 оны 2 сарын 4
| term7               = 1997 оны 1 сарын 16 – 2000 оны 3 сарын 2
| birth_name          = Юлия Владимировна Григян
| birth_date          = {{birth date and age|1960|11|27}}
| birth_place         = [[Днепропетровск]], [[ЗСБН Украин Улс]], Зөвлөлт Холбоот Улс
| death_date          =
| death_place         =
| party               = [[Бүх Украины Эвлэл &quot;Эх орон&quot;|Баткивщина]] (1999 оноос)
| otherparty          = {{ubli|[[Хромада]] (1997–1999)|[[Юлия Тимошенко Блок]] (2001–2012)|[[Дарангуйллын Эсэргүүцлийн Хороо]] (2011–2014)}}
| spouse              = {{marriage|[[Олександр Тимошенко]]|1979}}
| children            = [[Евгения Тимошенко]]
| alma_mater          = {{ubli|[[Украины Улсын Уул Уурхайн Их Сургууль]]|[[Днепропетровскийн Улсын Их Сургууль]]|[[Киевийн Улсын Эдийн Засгийн Их Сургууль]]}}
| website             = {{URL|https://web.archive.org/web/20190805013623/https://www.tymoshenko.ua/en/|tymoshenko.ua/en (архивлагдсан)}}
| native_name_lang    = uk
}}

'''Юлия Тимошенко''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Ю́лія Володи́мирівна Тимошенко'', [[Орос хэл|орос.]] ''Ю́лия Влади́мировна Тимоше́нко'' , [[1960]] оны [[11 сарын 27|11-р сарын 27]]-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Украины [[Днепропетровск]] хотод төрсөн) [[Украин]]ы ерөнхий сайд асан, улс төрч юм. 

2005 оны 2-р сарын 4-нөөс (1-р сарын 24-нөөс үүрэг гүйцэтгэгч) 9-р сарын 8 хүртэл, 2007 оны 12-р сарын 18-наас 2010 оны 3-р сарын 3 хүртэл Украины Ерөнхий сайдаар ажилласан. Украины Түлш, эрчим хүчний асуудал эрхэлсэн Ерөнхий сайдын орлогч (1999-2001) байсан.

Бүх Украины Холбооны &quot;Баткивщина&quot; улс төрийн намын удирдагч. 2004 онд Тимошенко ([[Виктор Ющенко|Виктор Ющенкотой]] хамт) &quot;[[Улбар шар хувьсгал|Улбар шар хувьсгал&quot;-ыг]] зохион байгуулж, удирдсан. Тэрээр [[Forbes (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүлийн]] 2005 оны дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий 100 эмэгтэйн жагсаалтад дэлхийн гурав дахь хамгийн нөлөө бүхий эмэгтэй гэж жагссан.

Тэрээр 2010, 2014, 2019 онуудад Украины ерөнхийлөгчид гурван удаа нэр дэвшсэн. 2019 оны 3-р сарын 31-нд болсон Украины ерөнхийлөгчийн сонгуульд тэрээр 13.40%-ийн санал авч 3-р байрт шалгарч, хоёрдугаар шатанд шалгарч чадаагүй.

[[Виктор Янукович|Виктор Януковичийн]] ерөнхийлөгч байх үед Ю.Тимошенкогийн эсрэг хэд хэдэн эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн. 2011 оны 8-р сарын 5-нд Тимошенког баривчилж, 2011 оны 10-р сарын 11-нд 2009 оны 1-р сард Оростой байгалийн хийн гэрээ байгуулахдаа эрх мэдэл, албан тушаалын эрх мэдлээ урвуулан ашигласан хэргээр 7 жилийн хорих ял оноосон. Данийн Хельсинкийн хороо уг шүүх хурлыг ажиглаж, үүнийг улс төрийн сэдэлтэй бөгөөд Хүний эрхийн Европын конвенцийг ноцтой зөрчсөн гэж дүгнэсэн. Хэд хэдэн хүний ​​эрхийн төлөө тэмцэгчид Юлия Тимошенког улс төрийн хоригдол гэж үзсэн юм. Үүнтэй ижил үнэлгээг 2013 оны 4-р сарын 23-нд Страсбург хотод Хууль эрх зүй, хүний ​​эрхийн хорооноос баталсан Европын Зөвлөлийн Парламентын Ассамблейн &quot;Улс төрийн болон эрүүгийн хариуцлагыг салгах тухай&quot; албан ёсны тайланд тусгасан болно. 2014 оны 2-р сарын 22-нд Виктор Януковичийг огцруулсны дараа [[Украины Дээд Рада]] Тимошенког шоронгоос сулласан байна. 2014 оны 4-р сарын 14-нд Украины Дээд шүүх Тимошенкогийн эсрэг &quot;байгалийн хийн&quot; хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон.

Тэрээр Украиныг [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] нэгтгэх, [[НАТО]]-д элсэхийг дэмжиж ирсэн байна.

2022 оны 1-р сарын 27-нд Дээд Рада Тимошенкогийн санаачилсан улсын төсвийн орлогод ихээхэн алдагдал учруулсан авлигын хэргийг шалгах Түр Мөрдөн байцаах комисс байгуулах тогтоолыг баталсан.

2023 оны 9-р сарын 21-нд Юлия Тимошенко Украины Дээд Радын Цэргийн албан хаагчдыг эмчлэх, нөхөн сэргээх түр мөрдөн байцаах комиссын даргаар сонгогджээ.

2025 оны 6-р сарын 19-нд Юлия Тимошенко Украины Дээд Радад Ахмад дайчид, тулаанд оролцогчид болон тэдний гэр бүлийн эрхийг хамгаалах фракц хоорондын холбоог тэргүүлэв. 9-р сард Юлия Тимошенко цэргийнхэнд туслах зорилгоор утасны шууд шугам нээжээ.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
[[Зураг:Msc 2009-Saturday, 14.00 - 16.00 Uhr-Dett 023 Tymoshenko.jpg|thumb|left|255px|Юлия Тимошенко]]
* [https://web.archive.org/web/20051228094722/http://www.tymoshenko.com.ua/ Албан ёсны сайт]

{{DEFAULTSORT:Тимошенко, Юлия}}
[[Ангилал:Украины ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Украины эрчим хүчний сайд]]
[[Ангилал:Яллагдсан хүн]]
[[Ангилал:Евромайдан]]
[[Ангилал:Бүх Украины Эвлэл „Эх орон“ намын гишүүн]]
[[Ангилал:Украины намын дарга]]
[[Ангилал:Инженер эдийн засагч]]
[[Ангилал:Украины бизнесмен]]
[[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]]
[[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Днипрогийн хүн]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]]
[[Ангилал:Украинчууд]]
[[Ангилал:1960 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>dbhg578or8r0a7ljz3rvud3sqnkq76u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лэди Гага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14731</id>
    <revision>
      <id>861883</id>
      <parentid>845688</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T03:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>861883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="lqpi4592l9map95jvkmksvns2910v4u" xml:space="preserve">== '''Леди Гага''' ==
[[Файл:Lady Gaga in Rome.jpg|thumb|]]
'''Леди Гага''' ({{lang-en|Lady Gaga}}), 1986 оны 3-р сарын 28-нд төрсөн) хэмээх тайзны нэрээрээ алдаршсан '''Стефани Жоанн Анжелина Жерманотта''' ({{lang-en|Stefani Joanne Angelina Germanotta}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын дуучин, жүжигчин, ая зохиогч, бүжигчин, продюсер, бизнесмен эмэгтэй юм. Тэр өсвөр наснаасаа эхлэн урлагт хөл тавьсан бөгөөд ер бусын байдлаараа танигдсан билээ.

Түүний анхны цомог болох ({{lang-en|The Fame}})нь 2008 оны 8-р сарын 19-нд гарсан ба энэхүү цомгийн &quot;Just Dance&quot; , &quot;Poker Face&quot; дуунууд нь амжилттай болсон. Мөн 2009 онд гарсан анхны студи цомог болох ({{lang-en|The Fame Monster}})-ын &quot;Bad Romance&quot;, &quot;Telephone&quot; , &quot;Alejandro&quot; дуунууд нь олон чартуудад тэргүүлж, гайхалтай амжилт авчирсан юм.

Lady Gaga-гын 2 дахь бүрэн хэмжээний цомог болох () нь {{lang-en|Born This Way}}Америкийн Billboard чартын top 200-г тэргүүлж, эхний долоо хоногт тус улсад нэг сая гаруй хувь борлуулагджээ. Мөн цомгийн title дуу нь долоо хоног хүрэхгүй хугацаанд iTunes Store-т нэг сая гаруй татагдсан нь хамгийн их борлуулалттай дуу болсон. Түүний 3 дахь цомог болох ({{lang-en|ARTPOP}}) нь 2013 онд гарсан ба &quot;Applause&quot; дуу нь амжилт дагуулжээ. Мөн түүний 2014 онд гарсан анхны жазз цомог болох ({{lang-en|Cheek To Cheek}})-д Tony Bennett хамтран ажиллажээ. Gaga-гын 5 дахь цомог болох 'Joanne' нь 2016 онд цацагдсан ба Америкийн чартуудад тэргүүлсэн юм. 2018 онд Star is born ( soundtrack) гаргасан бөгөөд тус цомогт багтсан Shallow дуу нь Billboard чартыг тэргүүлсэн. Shallow дуу нь түүхэн дэх хамгийн их шагнал хүртсэн дуу болсон. 2020 оны 5 сарын 29 нд өөрийн 6 дах студийн цомог болох &quot; Англи: [[Chromatica]]&quot; гаргасан бөгөөд тус цомгийн тэргүүлэх синглэ Stupid Love дуу нь Billboard hot 100 чартын шилдэг 5 т дебют хийсэн нь 2013 онд гаргасан Applause дуунаас хойших түүний ганцаарчилсан хамгийн өндөрт дебют дуу болсон. Мөн тус цомогт багтсан Арина Грандетай хамтарсан Rain on me дуу Billboard chart тэргүүлж, 2020 оны хамгийн их тоглогдсон 7 дох дуугаар нэрлэгдэж,  63 дах Грамми наадмаас  Best Pop Duo/Group Performance төрөлд ялалт байгуулснаар Грамми түүхэн дэх анхны эмэгтэй хамтрал болсон. 2021 онд Tony Bennett хамтран 2 дох жазз цомгоо Love for sale нэртэйгээр гаргасан бөгөөд тус цомгоороо Грэмми шагнал хүртсэн. 2021 онд Лэди Гага 3 өөр арванд 4 синглээ 10 сая хувь борлуулсан анхны уран бүтээлч болж Геннист бүртгэгдсэн.  

Энэ хугацаанд тэр жүжиглэж эхэлсэн бөгөөд ({{lang-en|American Horror Story: Hotel}})буюу Америкийн аймшигт түүхийн 5-р бүлгийн ангид гол дүр бүтээсэн бөгөөд уг дүрээрээ Алтан Бөмбөрцөг шагнал гардуулах ёслолын &quot;Шилдэг эмэгтэй жүжигчин&quot; төрөлд ялалт байгуулсан билээ. Үүний дараагаар уянгын драма болох ({{lang-en|A Star Is Born}})-д гол дүрд тоглож, soundtrack-уудыг продьюсер Bradley Cooper-тэй хамтран дуулсан ба энэ нь 2018 оны 10-р сарын 5-ны өдөр нээлтээ хийсэн. Тэр ({{lang-en|A Star Is Born}}) киноны 18 дуунуудаас 15-ыг нь бичиж, продьюсерлэсэн. Shallow дуугаараа Гага нэг жилийн хугацаанд Оскар, Грэмми, BAFTA, Алтан бөмбөрцөг шагналуудыг хүртсэн түүхэн дэх анхны эмэгтэй болсон.

2016 оны 1-р сарын байдлаар 27 сая цомог, 146 сая синглэ борлуулсан нь түүнийг дэлхийн хамгийн сайн борлуулалттай уран бүтээлчдийн нэг болгосон юм. Түүний амжилтад Гиннесийн дэлхийн дээд амжилт, Грэммийн есөн шагнал, Дуу зохиогчдын танхимаас хүртсэн шагналууд мөн Америкийн загвар зохион бүтээгчдийн зөвлөлийн шагналууд багтжээ. Түүнийг Billboard-ын 'Оны шилдэг уран бүтээлч' болон 'Оны шилдэг эмэгтэй'-гээр тодруулсан бөгөөд Америкийн бизнесийн сэтгүүл болох Forbes-ийн хүч чадал, орлогын зэрэглэлд багтаасан байна. Мөн 2012 онд VH1-ийн &quot;Хөгжмийн ертөнцийн шилдэг эмэгтэй&quot; жагсаалтын 4-рт бичигдэж, 2011 онд Time сэтгүүлийн сүүлийн арван жилийн хамгийн нөлөө бүхий хүмүүсийн тухай уншигчдын санал асуулгад 2-р байр эзэлсэн байдаг. Тэрээр хүмүүнлэгийн ажил, нийгмийн идэвхи, тэр дундаа LGBT-ийн эрхэд хамаарах ажлууд, залуучуудыг чадавхжуулах, дээрэлхэхээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг &quot;Born This Way&quot; ашгийн бус байгууллагаараа олонд танигдсан юм. 2017 онд Superbowl хагас цагийн үзүүлбэрийг үзүүлсэн нь шилдэг үзүүлбэрүүдийн 1 ээр тооцогддог. 2018 оны 12 сараас эхлэж Лас Вегаст резиденс тоглолтоо зохиож эхэлсэн бөгөөд Enigma+Jazz and piono тоглолт нь Лас Вегаст зохиогдсон хамгийн их ашиг олсон тоглолтоор нэрлэгдсэн.  2021 онд House of Gucci кинонд гол дүрд тоглож тухайн дүрээрээ хэд хэдэн шагнал хүртсэн. 2023 оноос Лэди Гага Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Урлаг, хүмүүнлэгийн ухааны хорооны даргаар ажиллаж эхэлсэн. 2024 онд нээлтээ хийх Joker: Folie à Deux кинонд Harley Quinn дүрд тоглосон.

==Аялан тоглолтууд ==

* The Fame Monster ball tour  2009-2011
* Born This Way ball tour 2011-2012
* ArtRave: The ARTPOP Ball Tour 2013-2014
* Joanne ball tour 2017-2018
* Chromatica ball tour 2022
* Mayhem 2025

==Цомгууд==

* The Fame (2008)
* The Fame Monster (2009)
* Born This Way (2011)
* ARTPOP (2013)
* Cheek To Cheek (2014)
* Joanne (2016)
* A Star Is Born Soundtrack (2018)
* Chromatica (2020)
* Harlequin (2024)
* Mayhem (2025)

== Бүтээлүүд ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Television
! Жил
! Нэр
! Role
! class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
| 2001
| ''[[The Sopranos]]''
| Classmate
| &quot;[[The Telltale Moozadell]]&quot; ([[List of The Sopranos episodes#Season 3|Season 3]], episode 9) &lt;br /&gt;Uncredited &lt;br /&gt;Pre-fame
|-
| 2005
| ''[[Boiling Points]]''
|rowspan=&quot;2&quot;| Herself
| Pre-fame
|-
| 2009
| ''[[Gossip Girl]]''
| &quot;[[The Last Days of Disco Stick]]&quot; ([[List of Gossip Girl episodes#Season 3: 2009-10|Season 3]], episode 10)&lt;br /&gt;[[Cameo appearance]]
|-
| 2009-2011
| ''[[Saturday Night Live]]''
| Musical guest
|&quot;[[Ryan Reynolds]]/Lady Gaga&quot; ([[Saturday Night Live (season 35)|Season 35]], episode 2) &lt;br /&gt; &quot;[[Justin Timberlake]]/Lady Gaga&quot; ([[Saturday Night Live (season 36)|Season 36]], episode 22)
|-
| 2010
| ''[[Double Exposure (American TV series)|Double Exposure]]''
| Herself
| &quot;No One Can Work Like This&quot;
|-
|rowspan=&quot;5&quot;| 2011
| ''[[American Idol]]''
| Mentor
| [[American Idol (season 10)|Season 10]]
|-
| ''[[So You Think You Can Dance]]''
| Guest judge
| ([[So You Think You Can Dance (U.S. season 8)|Season 8]], episode 3)
|-
| ''[[Born to Dance (TV series)|Born To Dance]]''
|rowspan=&quot;7&quot;| Herself
| Season one
|-
| ''[[A Very Gaga Thanksgiving]]''
| [[American Broadcasting Company|ABC]] Special
|-
| ''[[Perez Hilton Superfan]]''
| Series premiere
|-
| 2011-2012
| ''[[Dick Clark's New Year's Rockin' Eve with Ryan Seacrest]]''
| Performed and joined [[New York City]] Mayor [[Michael Bloomberg]] in dropping the [[Times Square Ball]].
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2012
| ''[[Oprah's Next Chapter]]''
| &quot;Lady Gaga and Her Mother, Cynthia&quot; ([[List of Oprah's Next Chapter episodes#Season One (2012)|Season one]], episodes 14-15)
|-
| ''[[The Simpsons]]''
| &quot;[[Lisa Goes Gaga]]&quot; ([[The Simpsons (season 23)|Season 23]], episode 22)
|-
| ''Opening Act''
| &quot;[[Von Smith]] &amp; Lady Gaga&quot;
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Film
! Жэл
! Нэрэ
! Role
! class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2011
| [[Lady Gaga Presents the Monster Ball Tour: At Madison Square Garden]]
| rowspan=&quot;3&quot;| Herself
| [[HBO]] Special&lt;br /&gt;Producer&lt;br /&gt;[[Emmy Award|Emmy Award for Outstanding Picture Editing for a Special (Single or Multi-Camera)]]
|-
| ''[[The Muppets (film)|The Muppets]]''
|Cameo appearance&lt;br /&gt;Deleted scene
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2012
| ''[[Katy Perry: Part of Me]]''
| Cameo appearance
|-
| ''[[Machete Kills]]''
| La Chameleón
| Theatrical film debut
|}

== Холбоос ==
{{Commonscat|Lady Gaga|Лэди Гага}}
* [http://www.ladygaga.com/ Албан ёсны вэбсайт]

{{DEFAULTSORT:Гага, Лэди}}
[[Ангилал:Лэди Гага| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын поп дуучин]]
[[Ангилал:Дуу зохиогч]]
[[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:Грэммийн шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эxо-Поп шагналтан]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1986 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>lqpi4592l9map95jvkmksvns2910v4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барселона (хөлбөмбөгийн баг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15195</id>
    <revision>
      <id>861918</id>
      <parentid>859250</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166884" sha1="1jky2m8zhrw5gbfnp8n74ms8f5on8g9" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| clubname = Барселона
| current  = ФЦ Барселона баг 2021-22 оны улиралд
| image    = [[Файл: 10barca logo.jpg|200px]]
| fullname = Барселона Хөлбөмбөгийн Баг (Futbol Club Barcelona)
| nickname = ''L'equip blaugrana'' (баг)&lt;br /&gt;''Culers буюу Culés'' (хөгжөөн дэмжигчид)&lt;br /&gt;''Blaugranes буюу Azulgranas'' (хөгжөөн дэмжигчид).
| founded  = [[1899]] оны [[11 сарын 29]]
| ground   = [[Камп Ноу]], [[Барселона]]
| capacity = 99,354&lt;ref name=&quot;stadium&quot;&gt;[http://www.fcbarcelona.com/club/facilites-and-services/camp_nou Camp Nou] – FC Barcelona Official Page&lt;/ref&gt;
| chrtitle = Ерөнхийлөгч
| chairman = [[Хуан Лапорта]]
| mgrtitle = Ахлах дасгалжуулагч
| manager  = [[Шави]]
| league   = [[Ла Лига]]
| season   = 2024/25
| position = Ла Лига, 1-р байр
| website = http://www.fcbarcelona.com
| pattern_la1 = _fcbarcelona2425h
| pattern_b1 = _fcbarcelona2425h
| pattern_ra1 = _fcbarcelona2425h
| pattern_sh1 = _fcbarcelona2425h
| leftarm1 = BF0030
| body1 = 00009F
| rightarm1 = BF0030
| shorts1 = 00006A
| socks1 = 00006A
| pattern_la2 = _fcbarcelona2425a
| pattern_b2 = _fcbarcelona2425a
| pattern_ra2 = _fcbarcelona2425a
| pattern_sh2 = _fcbarcelona2425a
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _fcbarcelona2425t
| pattern_b3 = _fcbarcelona2425t
| pattern_ra3 = _fcbarcelona2425t
| pattern_sh3 = _fcbarcelona2425t
| leftarm3 = B8F09B
| body3 = B8F09B
| rightarm3 = B8F09B
| shorts3 = B8F09B
| socks3 = B8F09B
}}
&lt;!-- Do not add kits that display logos or crests as this is possibly against Wikipedia's copyright policies.
A discussion is happening at Wikipedia_talk:WikiProject_Football/Archive_71#Logos_on_kits
--&gt;
'''Барселона Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-ca|Futbol Club Barcelona}}, [[Испани хэл|испани]]. ''Fútbol Club Barcelona'' ) нь [[Испани]] улсын [[Каталанчууд|каталан]] үндэстнүүдийн өлгий нутаг Барселона хотыг түшиглэн байгуулагдсан мэргэжлийн хөлбөмбөгийн баг юм. Ихэвчлэн '''Барселона''' гэж дуудагддаг боловч олны дунд '''Барса''' ([[Испани хэл|исп]]. [[Каталан хэл|кат]]. ''Barça'') гэдэг нэрээрээ алдартай.

Хөлбөмбөгийн төлөө тууштай зүтгэгч Швейцарын иргэн Хоан Гампер 1899 онд Швейцар, Англи, Испанийн каталан тамирчдыг эгнээндээ элсүүлснээр үндэс сууриа тавьжээ. Тэрээр каталан үндэсний өөрийнх нь ямар нэг үзэл суртал, соёл, төрт ёсны бэлгэдлийг ашиглан хөлбөмбөгийн багийн сүлдийг бүтээж, улмаар ''Mes Que un Club'' (Монголоор: Бусад багаас илүү баг) гэх уриа үгийг ч бий болгожээ. Барселона клубийн хөгжөөн дэмжигчид болон багийн дотоодын үйл ажиллагаа нь бусад багаас өвөрмөц ялгаатай. Тус клубийн нийт үнэлгээ, хөрөнгө нь 3.56 тэрбум ам.доллараар хэмжигддэг бол жилийн нийт орлого нь 560.8 сая еврогоор хэмжигддэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/nickdesantis/2016/05/11/the-20-most-valuable-soccer-teams-of-2016-visualized/|title=The 20 Most Valuable Soccer Teams Of 2016, Visualized|date=11 May 2016|work=Forbes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Deloitte&quot;&gt;{{cite web | title = Deloitte Football Money League 2016 | url =http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/uk/Documents/sports-business-group/uk-deloitte-sport-football-money-league-2016.pdf| publisher = Deloitte UK | accessdate =21 January 2016}}&lt;/ref&gt; Багийн хөгжөөн дэмжигчдийн хувьд амин дуулал болох &quot;Cant del Barça&quot; сүлд дууг Хауме Пикас болон Хосеп Мариа Эспинас нар хамтран зохиожээ.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/simbols/himne.html|title= FC Barcelona Hymn| publisher=FC Barcelona}}&lt;/ref&gt;

Барселона клуб Испанийн аварга шалгаруулах тэмцээн буюу Ла Лигад 25 удаа, Эзэн хааны цомын тэмцээн буюу Копа дель Рейд 31 удаа, Испанийн супер цомд 12 удаа, Эва Дуартегийн цомд 3 удаа, Лигийн цомд 2 удаа түрүүлсэн байдаг. Үүнээс сүүлд дурдагдсан дөрвөн тэмцээний дээд амжилтыг эзэмшдэг юм. Олон улсын тавцанд ч тус клуб амжилттай тоглосоор иржээ. Барселона клуб Аваргуудын лиг нэртэй болсоноос хойш дөрвөн удаа, нэрээ солихоос өмнө буюу Европын цом нэртэй байхад нэг удаа, нийтдээ таван удаа Европын аваргын дэлдэн чихт цомыг өргөсөн байдаг. Харин Цомтой багуудын цомын тэмцээнд дөрвөн удаа түрүүлж рекорд тогтоосон бол Европын супер цомын тэмцээнд таван удаа түрүүлж мөн л тус тэмцээний түүхэн дэх рекорд амжилтыг тогтоожээ. Хот хоорондын нөхөрсөг цомын тэмцээнд гурван удаа, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд гурван удаа түрүүлж тус, тусын тэмцээний аварга амжилтыг тогтоосон байдаг.&lt;ref name=&quot;Football Europe: FC Barcelona&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club=50080/domestic.html |title=Football Europe: FC Barcelona |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |accessdate=4 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100603054639/http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club%3D50080/domestic.html |archivedate= 3 June 2010 |df= }}&lt;/ref&gt;  Олон улсын хөлбөмбөгийн түүх судлалын холбооноос тус багийг 1997, 2009, 2011, 2012, 2015 онуудад европын шилдэг клубээр нэрлэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.iffhs.de/former-results/ | title=FORMER RESULTS | publisher=IFFHS | accessdate=16 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://iffhs.de/club-world-ranking-2015/ | title=Club World Ranking 2015 | publisher=IFFHS | accessdate=7 January 2015}}&lt;/ref&gt; and currently occupies the third position on the [[UEFA club rankings]].&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/ | title=UEFA Club Rankings 2016 | publisher=UEFA | accessdate=5 June 2016}}&lt;/ref&gt; Барселонагийн хамгийн хүчтэй, хамгийн &quot;заналт дайсан&quot; бөгөөд өрсөлдөгч нь Эзэн хааны төв клуб [[Реал Мадрид]] юм. Хүчит хоёр багийн хооронд өрнөдөг домогт тулааныг &quot;Эль Класико&quot; хэмээн нэрлэдэг билээ. 

Барселона клуб нь хөгжөөн дэмжигчдийнхээ тоогоор дэлхийд тэргүүлэх багийн тоонд багтдаг (Монгол дахь Барселона клубын фэн клуб нь үйл ажиллагааны чанараараа Монголдоо толгой цохидог) бөгөөд нийгмийн сүлжээний цахим хуудаст дагагсдын тоогоороо ч дэлхийд дээгүүр байр эзэлдэг.&lt;ref name=&quot;Social media&quot;&gt;[http://www.marca.com/en/2014/11/13/en/football/barcelona/1415913827.html &quot;Barça, the most loved club in the world&quot;]. Marca. Retrieved 15 December 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Barcelona wins Social Star Award for 'Most Popular Sports Team' |url=http://www.straitstimes.com/the-big-story/social-media-awards/story/social-star-awards-2013-list-winners-20130523 |publisher=Straits Times. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103223605/http://www.straitstimes.com/the-big-story/social-media-awards/story/social-star-awards-2013-list-winners-20130523 |archivedate=3 November 2013 }}&lt;/ref&gt;  Дэлхийн хөлбөмбөгийн спортын дээд шагнал гэгдэх Оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Барселона клубын тамирчид 11 удаа, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны дэлхийн шилдэг тамирчныг 7 удаа хүртэж байсан нь тус багийг ямархан хэмжээний цараатай вэ гэдгийг илтгэнэ. Үүгээр зогсохгүй тус багийн хүүхдийн академиас төрөн гарсан [[Лионель Месси]] дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг 8 удаа хүртэж домгуудын эгнээнд бичигдсэн төдийгүй, мөн л хүүхдийн академийн &quot;бүтээгдэхүүн&quot; гэгдэх [[Андрес Иньеста]], [[Шави]] нар дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналын эхний гурван байрт нэрлэгдэж байсан түүхтэй. 

Барселона клуб бол Ла Лигийг үндэслэсэн бөгөөд хэзээ ч дээд лигээс хасагдаж байгаагүй гурван багийн нэг юм. Ла Лигийг үндэслэж, дээд лигээс хасагдаж байгаагүй нөгөө хоёр баг нь Атлетик Билбао болон Реал Мадрид клуб билээ. Барселона клуб нь 2009 онд Ла Лиг болон Эзэн хааны цом, Аваргуудын лигид түрүүлснээс гадна Испанийн Супер цом, Европын супер цом, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг зургаан тэмцээнд календарийн нэг жилд түрүүлсэн дэлхийн хамгийн анхны баг болж түүхэнд нэрээ үлдээсэн юм.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona7&quot;&gt;{{cite web|url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|title=FC Barcelona Records|date=12 January 2012|work=FC Barcelona|accessdate=12 January 2012|archive-date=10 Нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110205843/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  2011 онд тус клуб Европ тивийн аваргаар дахин тодорсноос гадна үүндээр нэмж дахин дөрвөн цом хүртсэнээр таван цом нэг жилд хүртэж бахдам амжилт гаргаж байлаа. Алдарт дасгалжуулагч [[Хосеп Гуардиола]]-гын удирдлага дор өнгөрүүлсэн энэхүү дөрвөн жилийн хугацаанд Барселона клуб 14 цом хүртэж хөлбөмбөгийн ертөнцийн түүхэн хугацааны туршид өндөр амжилт үзүүлсэн цорын ганц баг болсон юм.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Is this Barcelona team the best of all time?|url=http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/|work=CNN|date=23 December 2011|access-date=29 Тавдугаар сар 2017|archive-date=30 Аравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030184012/http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The great European Cup teams: Barcelona 2009–2011|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2013/may/24/great-european-cup-teams-barcelona | work=The Guardian | date=25 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Who's the Greatest of Them All? Barcelona! |url=http://mag.newsweek.com/2011/06/03/is-barcelona-the-greatest-soccer-team-ever.html  | work=Newsweek | date=25 October 2015}}&lt;/ref&gt;  Алдарт Барселона клуб 2015 оны зургаадугаар сарын 6-ны өдөр Аваргуудын лигийн тав дахь цомоо өргөж, Ла лиг, Эзэн хааны цомд түрүүлэн гурван цом хүртэж, хоёр удаа энэ аугаа амжилтыг давтсан &quot;буурал тив&quot;-ийн анхны баг болсон түүхтэй.

== Түүх ==

=== Аугаа баг мэндлэв (1899-1922) ===
[[File:Walter_Wild.jpg|thumb|left|200px| Вольтер Уайлд, Барселона клубын анхны ерөнхийлөгч (1899–1901)]]
Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгийн клуб болох ерөөлтэй Барселона клуб 1899 оны аравдугаар сарын 22-ны өдөр байгуулагдсан түүхтэй. Энэ түүхэн өдөр Швейцарийн харьяат Хоан Гампер орон нутгийн ''Лос Депортес'' сонинд хөлбөмбөгийн шинэ клуб байгуулах болсон тухай зарлал нийтэлсэн нь түүхийн эхлэл байсан юм. 

Дээрх зарлалыг сийрүүлбэл:

''Бидний дотнын нөхөр, хамтран зүтгэгч Ханс Гампер өөрийн төрсөн нутаг болох Швейцар улсад зохион байгуулдаг хөлбөмбөгийн тэмцээнд түрүүлсэн &quot;Сосьедад Лос Депортес&quot; клубын амжлтыг харгалзан Барселона хотод яг ийм баг байгуулах туйлын хүсэлтэй тул уг спортод элэгтэй хүмүүсийг Мягмар болон Баасан гарагт тус клубийн албан өрөөнд 9-11 цагийн хооронд ирэхийг хүсье''

Уг зарлалын дагаа Вольтер Уайлд (Барселона клубын анхны ерөнхийлөгч)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/walter-wild-1899-1901|title=Walter Wild (1899–1901)|publisher=FCBarcelona}}&lt;/ref&gt;, Ллуйз дОссо, Бартомеу Террадас, Отто Кунзл, Отто Майер, Энрик Дукал, Пьер Кадо, Карлес Пуйол, Хосеп Йобет, Жон болон Уиллиам Парсонс нарын зэрэг 11 хүн 11-р сарын 29-ны өдөр болсон тус клубын анхны уулзалтад ирсэн байна. Чухам үүнээс л аугаа баг мэндэлсэн юм.&lt;ref name=&quot;Ball, Phil p. 89&quot;&gt;Ball, Phil p. 89.&lt;/ref&gt;

[[File:Vitrina-1.v1311695239.jpg|thumb|right|250px| 1903 он дөнгөж байгуулагдсан Барселона клуб]]
Барселона клуб гараагаа их амжилтаар эхлүүлжээ. Тэд Каталоны бүс нутгийн аварга шалгаруулах тэмцээн, Эзэн хааны цомын тэмцээнд замналынхаа эхний жилүүдэд түрүүлэв. Тэд 1902 онд зохиогдсон Копа Макайа тэмцээнд түрүүлж анхны цомоо хүртсэн бол мөн тэр ондоо зохион байгуулагдсан Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Бизкайа клубтэй учраа таарсан ч 1-2 онооны харьцаагаар хожигдаж, улсынхаа томоохон цомоос атгаад алдав.&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spancuphist.html |title=Spain&amp;nbsp;– List of Cup Finals |author=Carnicero, José Vicente Tejedor |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=21 May 2010|accessdate=9 March 2010}}&lt;/ref&gt; Үүнээс хойш Барселоначууд гавьтай амжилт үзүүлсэнгүй. Хөгжөөн дэмжигчид болон тамирчид нь ч энэ үед нүүрээ буруулаад байсан гэхэд хилсдэхгүй. Орон нутгийн болон улсын томоохон тэмцээнүүдэд амжилт барагтай үзүүлж байсан тус багийн гарааны тамирчдыг бүрдүүлэхэд ч энэ цаг үед хүндрэлтэй байлаа. Гэтэл 1908 онд Барселона багийг үүсгэн байгуулсан Хоан Гампер тус клубын ерөнхийлөгчийн суудад залрах нь тэр. Алдсан нэр төрөө эргүүлэн авах, бүс нутгийн шилдэг баг болгох, Каталоны цомд түрүүлэх, дэмжигчдийн хүрээг тэлэх, санхүүгээ босгох зэрэг хүнд бэрх ажлууд Хоан Гамперд чухам энэ мөчөөс эхлэн оногджээ. Тэрээр клубийн уулзалтын үеэр &quot;Барселона хараахан мөхөөгүй байна. Мөн цаашид ч мөхөхгүй. Одоо үүсээд байгаа нөхцөл байдалд хэн нэгэн хариуцлага хүлээгээгүй болохоор л одоо ийм байдалд орчихоод байна&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/joan-gamper-1908-1909-1910-1913-1917-1919-1921-1923-1924-1925 |title=Joan Gamper|publisher=FC Barcelona |accessdate=21 September 2016}}&lt;/ref&gt;  Барселона клубыг 25 жилийн туршид удирдсан тэрээр багийн тогтмол амжилт, өөрийн гэсэн цэнгэлдэх хүрээлэн, тогтмол дэмжигчид, хөрөнгө оруулалт, тогтвортой орлого зэрэгтэй болгоход чармайн ажиллаж, өнөөгийн бидний мэдэх Барселона клубыг цогцлоон бүтээсэн юм.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |title=History part I |publisher=FC Barcelona |accessdate=11 March 2010 |archive-date=2 Долдугаар сар 2009 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090702100948/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1909 оны гуравдугаар сарын 14-ний өдөр тус баг 8,000 хүний багтаамж бүхий ''Камп де ла Индустриал'' цэнгэлдэхэд шилжин суурьшив. Шинэ цэнгэлдэхтэй болсонтой холбогдуулан багийн удирдлагууд 1910 онд тус багийн бэлгэ тэмдгийг зохион бүтээх уралдааныг олон нийтийн дунд нээлттэй зарлажээ. Уг уралдаанд Карлес Комамала түрүүлж Барселона клубийн албан ёсны анхны бэлгэ тэмдэг бүтсэн түүхтэй. Багийн одоогийн бэлгэ тэмдэгт ч түүний үзэл санаа шингэсэн хэвээр байна.&lt;ref name=crest&gt;{{cite web |url= http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title= The crest |accessdate= 30 July 2010 |publisher= FC Barcelona |archive-date= 30 Тавдугаар сар 2012 |archive-url= https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

Шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн бий болсонтой зэрэгцэн Барселона клуб тухайн үеийн Марка Хиспаника бүс нутгийн түвшинд аварга шалгаруулах ''Пиренийс Кап'' тэмцээнийг зохион байгуулж эхэлжээ. Марка Хиспаника нутагт Францын Лангуэдо, Миди, Аквитейн, Баскийн бүс нутаг, Каталоны бүс нутаг багтдаг байжээ. Дээрх бүс нутгуудын хамгийн шилдэг багууд уг тэмцээнд оролцдог байснаараа онцлог. Багуудын соёл, үзэгчдийн хөгжөөн дэмжих байдал зэргээрээ тухайн үедээ сонин содон тэмцээний нэгд тооцогддог байлаа.&lt;ref&gt;Murray, Bill. p. 30&lt;/ref&gt; Ердөө тавхан удаа зохион байгуулагдсан уг тэмцээний эхний дөрвөн жилд Барселона клуб дараалан түрүүлж, цом хүртэв. Дөрвөн удаагийн аваргын бүрэлдэхүүнд Карлес Комамала, Амечазурра, Жек Грийнуэль нар багтаж байжээ. ''Пиренийс Кап''-ын хамгийн сүүлийн тоглолтод Барселона клуб Каталоны өөр нэг баг болох Испаньолтой таарсан ч хожигдсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesp/pyrenees.html |title= Coupe des Pyrenées – Copa de los Pirineos |publisher= [[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date= 19 June 2001|accessdate= 12 June 2010|author = Ferrer, Carles Lozano}}&lt;/ref&gt; Уг баг 1917 он хүртэл хагас цагийн дасгалжуулагчтай байсан бөгөөд 1917 оны дундаас эхлэн бүтэн цагаар ажиллах мэргэжлийн дасгалжуулагчтай болжээ.&lt;ref&gt;Closa ''et al.'' p. 62–63&lt;/ref&gt;  

Барселона клуб дээрх цаг үетэй зэрэгцэн албан ёсны хэлээ каталан болгон өөрчилж, улмаар каталан үндэстний бахархал, эв нэгдлийн бэлгэдэл байхаар чармайж эхэлсэн юм.&lt;ref&gt;Spaaij, Ramón. p. 279&lt;/ref&gt; Тус багийн түүхэнд анхны туршилтын тоглолтыг Рамон Торральба гүйцэтгэж байсан түүхтэй. Орон нутгийн Терраза гэх жижиг багтай хийсэн туршилтын тоглолтын үеэр тэрээр гоол оруулж, багийнхаа гарааны эрхийг баталгаажуулсан юм. Рамон Торральба тус багийн төлөө 1913-1928 оны хооронд хүчин зүтгэсэн билээ.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona.cat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/downloads/centre_de_documentacio/annexes/castellano/24_._PARTIDOS_DE_HOMENAJE_A_JUGADORES.pdf |title=Partidos de homenaje a jugadores |format=PDF |language=Catalan |publisher=Center for Documentation, FC Barcelona |accessdate=24 August 2010 }}
&lt;/ref&gt;  

Гампер Барселона клубийн гэх өвөрмөц соёлыг бий болгохоос гадна хөрөнгө санхүүгийн ч аятай байдлыг бий болгож чадсан юм. Улмаар 1922 онд тус клуб 20,000 хүний багтаамж бүхий Лес Кортес цэнгэлдэхийг өөрсдийн болгожээ.&lt;ref name=Arnaud103/&gt;  Хүн дүүрэн чихвэл 30,000 хүний багтаамжтай болдог энэ цэнгэлдэх, 1940-өөд оны үед 60,000 мянган хүний багтаамжтай болж шинэчлэгдсэн юм.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |archive-url=https://archive.is/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |dead-url=yes |archive-date=30 May 2012 |title=History part II |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 March 2010 }}&lt;/ref&gt;

Багийн ерөнхийлөгч Хоан Гампер Барселона клубын анхны бүтэн цагийн, мэргэжлийн дасгалжуулагчаар англи мэргэжилтэн Жек Грийнвелийг томилов. Гэвч улам хүчирхэгжсэний дараа Гампер түүнийг ажлаас нь халсан юм. Гамперын эрин үед Барселона клуб амжилт, ялалтын бахдам амтыг мэдэрсэн гэхэд болно. Түүний цаг үед Барселона клуб Каталоны цомд 11 удаа, Эзэн хааны цомд зургаан удаа, ''Пиренийс Кап''-д дөрвөн удаа түрүүлж, амжилт, ялалтын сайхныг хөгжөөн дэмжигчид болон Каталон нутагт бэлэглэсэн билээ.&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;fcbarcelona1&quot;/&gt;

=== Улс төрийн ээдрээт жилүүд (1923-1957) ===
[[File:Barcelona bombing (1938).jpg|thumb|left|250px|alt=Black-and-white photo of the city from high above. Smoke from a bomb can be seen|1938 онд Барселона хотыг агаараас бөмбөгдөж байгаа нь]]
Испанийн улстөрд цэргийн дэглэмийг тогтоож, хатуу гараар удирдах санаархал бүхий Примо де Ривера 1923 онд засгийн эрхэнд гарснаас хойш Каталоны Барселона клубыг тайван байлгасангүй. Дарангуйллын эсрэг сөрж зогсон, улмаар түүний эсрэг үзэл суртал явуулж, нууц хуйвалдаан зохион байгуулж байна гэж үзэн 1925 оны зургаадугаар сарын 14-ний өдөр Хоан Гамперыг Барселонагаас хөөж, ''Лес Кортес'' цэнгэлдэхийг зургаан сар хаах шийдвэрийг эрх баригчдын зүгээс гаргав.&lt;ref&gt;Shubert, Adrian. p. 200&lt;/ref&gt; Спортын үйл ажиллагаанд улс төрийг хольж хутгасан энэ увайгүй үйлдлийн горыг Барселона клуб амсаж, тогтож байсан амжилт нь ганхахад хүрчээ.&lt;ref name=Arnaud103&gt;Arnaud, Pierre; Riordan, James. p. 103&lt;/ref&gt; Хэдийгээр улстөрийн нөхцөл байдал туйлын хүнд байсан ч багийн удирдлагууд хоёр дахь туршилтын тоглолтоо зохион байгуулав. Энэ удаагийн тоглолтод өсөх ирээдүйтэй гэгдэж байгаа Паулино Алкантараг Испанийн шигшээ багийн эсрэг тоглуулсан юм. Тэрээр Барселона клубийн гарамгай тоглогчдын нэг болж чадсан юм.  Барселона клуб 1928 онд зохиогдсон Испанийн цомын тэмцээнд багийн хаалгач Франц Платкогийн итгэмээргүй уран тансаг тоглолтын ачаар түрүүлэв. Түүний уран тансаг хаалтыг харсан алдарт яруу найрагч Рафаел Алберти &quot;Тансаг Платко&quot; гэх шүлэг хүртэл зохиож байсан гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Football, European Integration, National Identity: The Case of FC Barcelona|author=Roy, Joaquín|year=2001|url=http://aei.pitt.edu/2175/|publisher=European Community Studies Association (paper)|page=4|access-date=2017-05-29|archive-date=2011-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227112830/http://aei.pitt.edu/2175/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Испанийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 1929 онд зохиогдож эхэлэхэд анхны тэмцээнд нь Барселона клуб түрүүлж каталанчуудын баярын магнайг тэнийлгэсэн юм. Багийн гайхалтай амжилтаас яг нэг жилийн дараа Барселона клубын эцэг гэгдэх Хоан Гампер санхүүгийн хүндрэлээсээ шалтгаалан амиа хорлосон мэдээ Барселона хотыг тэр аяар нь уйтгар гунигт автуулж орхисон билээ. 

Улс төрийн хяхалт хавчилт, дарангуйллын тогтолцооны сүүдэр хөлбөмбөгийн спортыг, Барселона хотыг нөмөрч байх хүнд бэрх цаг үед шинэ дасгалжуулагч Хосеп Сколагийн удирдлага дор тамирчид илүү нэгдэж, амжилтын төлөө зүтгэж байлаа. Х.Сколаг ирэхэд цэнгэлдэхэд цуглах үзэгчдийн тоо улстөрийн шахалт, хатуу харгалзагчаас шалтгаалан илтэд буурсан юм.&lt;ref&gt;Burns, Jimmy. pp. 111–112&lt;/ref&gt;  Гэсэн хэдий ч тэд Каталоны цомд 1930, 1931, 1932, 1934, 1936, 1938 онд зургаан удаа түрүүлж чаджээ.&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;/&gt;  Орон нутгийн цомдоо гайхалтай байсан тэдний форм жигдэрч, тамирчид ид торгон ирэндээ байхад Лигийн аваргын тэмцээнд тэдний тоглолтыг хөндлөнгөөс зохицуулдаг, заавал хожигдохыг шаардан удаа дараа дарамталдаг байжээ. Үүний хамгийн том илрэл нь 1937 оны Лигийн аваргыг хүчээр өөр багт шилжүүлсэн явдал юм. 

1936 онд [[Испанийн иргэний дайн]] эхэлснээс ердөө сарын дараа ихэнх тамирчид дайнд татагдсан тул гараанд гарах тамирчдыг цуглуулахад туйлын хүнд байжээ. 1936 оны наймдугаар сарын 6-ны өдөр багийн ерөнхийлөгч Хосед Сунйол халдлагад өртөж, амиа алдав. Түүнд нэгэн үндсэрхэг үзэлтэй цэрэг халдсан бөгөөд Барселона багийг салан тусгаарлах үзэл гаргадаг гэсэн үндэслэлээр амь насанд халдсан гэж мэдүүлжээ.&lt;ref&gt;Spaaij, Ramón. pp. 280&lt;/ref&gt; Чухамхүү энэ үйл явдал л Барселона клубийг илүү нягтруулж, бусад багаас арай өөр, зөвхөн энэ багийн гэх амин сүнс бүрэлдэн тогтсон гэж үздэг билээ.&lt;ref&gt;Ball, Phil. pp. 116–117&lt;/ref&gt; 1937 оны зун Испанийн хоёр дахь бүгд найрамдах улсын засгийн газартай хэлэлцээ хийсний үндсэн дээр Барселона багийн бүрэлдэхүүн Мексик болон АНУ-аар аялсан байна. Тэд энэхүү аяллаар хөрөнгө санхүү босгох зорилгоор явсан ч Испанийн улстөрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан хөрөнгө оруулагчид нүүрээ буруулж эхлэв. 

1938 оны гуравдугаар сарын 16-ны өдөр Барселона хотыг Италийн нисэх хүчин агаараас бөмбөгдөв. Энэ аймшимгт халдлагын золиосонд 3,000 хүн амиа алдсанаас гадна, Барселона багийн захиргааны байр ч хүнд хохирол амсчээ.&lt;ref&gt;Raguer, Hilari. pp. 223–225&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Graham, Helen. p. 351&lt;/ref&gt; Италийн халдлагаас ердөө хэдхэн сарын дараа каталан үндэсний уламжлалыг нэвт шингээсэн бөгөөд хотоо хамгаалах гэсэн зорилго бүхий багийн шинэ бэлгэдлийг бий болгов. Шинэ бэлгэдэлтэй болсон ч Барселона багийн хөгжөөн дэмжигчдийн тоо 3,486-аар буурчээ. Испани даяар каталан хэлээр ярих, үндэсний үзэл гаргах, Каталоны туг далбаа, бэлгэ тэмдэг гаргахыг бүрэн хориглов. Испанийн Засгийн газрын дээрх шийдвэрээс шалтгаалан тус баг нэрээ испаниар бичиж, бэлгэдэлээсээ Каталоны туг, бэлгэ тэмдгийг хасах хэрэгтэй болжээ. Улмаар багийн удирдлагууд нэрээ ''Club de Fútbol Barcelona'' болгон өөрчилж, бэлгэдлээсээ Каталоны далбаа, сүлдийг авчээ.&lt;ref&gt;Burns, Jimmy. pp. 80–83&lt;/ref&gt;

Генерал [[Франсиско Франко]] засгийн эрхэнд гармагцаа Эзэн хааны цомын тэмцээний нэрийг &quot;Генералиссмусын цом&quot; болгон өөрчлөх шийд гаргав. Нэрээ өөрчилсөн анхны жилийн тэмцээний хагас шигшээд заналт өрсөлдөгч Реал Мадридтай учраа таарчээ. ''Лес Кортс'' буюу талбайдаа зохиосон тэмцээнд 3-0 онооны харьцаагаар Барселоначууд төвөггүй буулган авав. Гэвч Реал Мадридын талбайд болсон тоглолтод 11-1 гэсэн онооны харьцаагаар Реалчууд ялалт байгуулж, Барселона тэмцээнээс хасагджээ.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Real Madrid v Barcelona: six of the best 'El Clásicos'|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8946213/Real-Madrid-v-Barcelona-six-of-the-best-El-Clasicos.html|publisher=The Telegraph|accessdate=19 March 2015|date=9 December 2011|location=London}}&lt;/ref&gt; Энэ талаар спортын сэтгүлч Сид Лоу бичихдээ:

&quot;''Энэ бол Реалчууд иртэй, хүчтэйдээ ялсан хэрэг биш юм. Яг үнэндээ тэд үүнд нэг их баярлахгүй байсан. Учир нь хувцас солих өрөөнд дарангуйлагч Франкогийн цэргүүд зогсож, ихэнх тоглогчдыг зодож, дарангуйлагчийн хүслийг заавал биелүүлэхийг шаардаж байсантай холбоотой.''&quot;&lt;ref&gt;Sid Lowe: Fear and loathing in La Liga.. Barcelona vs Real Madrid&quot;. p. 67. Random House. 26 September 2013&lt;/ref&gt; 

[[File:Kubala.jpg|thumb|190px|1950-иад оны Барселона клубийн амжилтын гол дүр Лашло Кубала. Түүний хөшөө Камп Ноу цэнгэлдэхийн урд сүндэрлэн байдаг билээ]]
Улстөрийн хүнд байдал, хэлмэгдүүлэлтийн хар бараан он жилүүд Барселона хотод байсан ч Барселона багийн ирээдүйн амжилт улам цэлийж байсныг тэр үед хэн ч таамаглаагүй юм. 1945 онд Барселона багийн шинэ дасгалжуулагчаар Хосеп Самитер томилогдож, багийнхаа бүрэлдэхүүнийг Цесар Рамаллетс, Веласко нараар зузаатгаж улмаар Ла Лигийн аваргын титмийг 1929 оноос хойш анх удаагаа хүртэв. Тэд Ла Лигад 1948, 1949 онд дараалан хоёр удаа түрүүлсэн билээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&amp;Controltype=EvHist&amp;id=1&amp;tmpd=28&amp;tmph=110&amp;e1=5&amp;e2=&amp;e3=&amp;e4= |title=Evolution 1929–2010 |publisher=[[Liga de Fútbol Profesional]] |date= |accessdate=6 August 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720042754/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&amp;Controltype=EvHist&amp;id=1&amp;tmpd=28&amp;tmph=110&amp;e1=5&amp;e2=&amp;e3=&amp;e4= |archivedate=20 July 2011 }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 1949 онд анхлан зохион байгуулагдсан Латин цомын тэмцээнд ч түрүүлсэн юм. Ингэснээр улс төрийн дарангуйллын сүүдэрт дагжиж байсан Барселона хотынхны итгэлийн галыг улам бадраасан билээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesl/latin.html |title=Latin Cup |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=23 November 2006|accessdate=12 June 2010|author1=Stokkermans, Karel |author2=Gorgazzi, Osvaldo José }}&lt;/ref&gt; Итгэлийн гал бадарч, амжилтын амтыг мэдэрсэн Барселона клуб 1950 оны зургаадугаар сард тухайн үеийн хөлбөмбөгийн гарамгай од Лашло Кубалатай гэрээ байгуулж, багтаа нэгтгэж, бүрэлдэхүүнээ улам хүчирхэгжүүлжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/jugadors_de_llegenda/kubala.html |title=Kubala |publisher=FC Barcelona |date=17 May 2002 |accessdate=5 October 2010}}&lt;/ref&gt;  

1951 оны бороотой ням гаригт Барселона клуб өөрийн цэнгэлдэхдээ Сантандер клубыг хүлээн авч 2-1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан ч Франкогийн дэмжигчид, Испанийн тулгар үзэлтнүүд талбайд гарч тоглогчид болон хөгжөөн дэмжигчидтэй зодоон өрнүүлж, олон хүмүүсийг бэртээсэн балмад хэрэг гарсан юм. Цагдаа нар үүнийг зогсоохоосоо илүү зүгээр л харж, зарим тохиолдолд Барселона клубыг дэмжигч, тоглогчдын эсрэг өдөөн турхирч байсан гэж Европын хэвлэлүүд шуугиж байлаа. Гэвч Барселона клубийн дэмжигчид эрх чөлөө, хүний эрхийн төлөө нэр төртэй тэмцэж, дарангуйлагчдыг хангалттай эсэргүүцэж байжээ.&lt;ref&gt;Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 90&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Witzig, Richard. p. 408&lt;/ref&gt;

Фердинанд Даучик 1952 онд Барселона клубийн шинэ дасгалжуулагчаар томилогдож, багийн од Лашло Кубалагийн хамтаар Ла Лига, Генераллисмусын цом, Латин цом, Эва Дуартегийн цом, Мартини Россигийн цом зэрэг таван цомыг дараалан хүртэж бахдам амжилт байгуулсан юм. Тэд 1953 онд Ла Лига болон Генераллисмусын цомд дахин түрүүлж нэр алдраа дуурсгасан билээ.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona2&quot;/&gt;

=== Дарангуйллаас энх цагт - Каталоны үзэл сэргэн мандав (1957-1978) ===
[[File:Europa cup 1. Beslissingswedstrijd te Brussel Barcelona tegen Hamburg (1-0). El, Bestanddeelnr 912-4393.jpg|thumb|left|250px|1960-1961 оны Европын цомын хагас шигшээд Германы Хамбург багтай тоглохын өмнө]]

1960 он бол Барселона клубын түүхэнд амжилт, ялалтаар омогшсон жил байлаа. Багийн ерөнхий дасгалжуулагч Элений Эррерагийн удирдлага дор залуу авьяастан Луйз Суарез, Унгарын гайхам тоглогчид болох Лашло Кубала, Сандор Кошич, Золтан Чибор нарын хамтаар 1959 оны Ла Лига болон Хот хоорондын цомд түрүүлэв. Энэ гайхалтай амжилтыг харгалзан 1960 оны Европын шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг залуу од Луйз Суарезэд олгосон юм. 

1961 онд зохиогдсон Европын цомын хагас шигшээд заналт өрсөлдөгч Реал Мадридтай учраа тааран ялалт байгуулж шигшээ тоглолтод шалгарсан ч шигшээ тоглолтод Португалын Бенфика клубт 1-3 онооны харьцаагаар хожигдон, дэлдэн чихт цомыг атгаад алджээ..&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/ec/ec196061.html |title=European Competitions 1960–61 |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=27 June 2007 |accessdate=11 August 2010 |first=James M. |last=Ross}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fcbarcelona3&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |title=History part III |publisher=FC Barcelona |accessdate=15 March 2010 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121205073354/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

[[File:Luis Suárez Miramontes 1962.jpg|thumb|right|180px|Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Барселона клубээс анхлан хүртсэн Луйз Суарез (1956-2009)]]

1960-аад онд Барселона клубийн амжилт Реал Мадридын сүүдэрт дарагдаж эхэллээ. Реал Мадрид клуб улсынхаа тэмцээнд ч, Европын тавцанд ч дийлдэшгүй мэт амжилтттай тоглож байлаа. Багийн гишүүд болон дансаа шавхан байж Барселона клуб 1957 онд &quot;Камп Ноу&quot; гэх шинэ цэнгэлдэхээ өлгийдөн авав. Чухамдаа үүнээс шалтгаалан тус баг шинэ тамирчдыг авалгүй олон жилийг үджээ.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona3&quot;/&gt; Хосеп Мариа Фусте болон Карлес Резач нараар хүчээ баг зэрэг нэмсэн Барселона клуб 1963 онд Генераллиссмусын цомд, 1966 онд Хот хоорондын цомд түрүүлж чадсан юм. Барселона клуб 1968 онд улс төрийн дарангуйллын жилүүдийн сүүлийн тулаанаа хийв. Тэд 1968 оны Генераллисмусын цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Мадрид клубтэй Сантиаго Бернабеу цэнгэлдэх хүрээлэнд нь учраа таарлаа. Олон хүмүүс тэр дундаа Барселоначууд ч дарангуйлагчийн сүүдэрт дарагдана гэж таамаглаж байсан ч ердөө ганцхан гоолын зөрүүгээр ялагджээ. Хэрэв дарангуйлагчид байгаагүй бол энэ тоглолтод Барселона клубыг ялах байсан гэж үзэх судлаач, түүхчид ч олон бий. Уг тоглолтыг дарангуйлагч Франциско Франко, Иргэний дайны үеийн алдартнууд үзэж сонирхсон гэх баримт бий. Дарангуйлагч Ф.Франкогийн дэглэм 1974 онд нуран унаж Барселоначуудын нуруун дээрх ачаа хөнгөрч ирлээ. Дарангуйллын сүүдэр арилмагц Барселона клуб нэрээ каталаноор бичиж, бэлгэдэлдээ Каталон далбаа, сүлдийг дахин залах боломжтой болсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title=The Crest |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 April 2010 |archive-date=30 Тавдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eufo.de/football/esp/fc_blona.html|title=FC Barcelona—European football clubs &amp;amp; squads|accessdate=12 July 2008|publisher=Eufo.de|archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125734/http://www.eufo.de/football/esp/fc_blona.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

1973 он. Голландын хөлбөмбөгийн гайхам авьяастан гэгдэх Йохан Кройфф тухайн үеийн дээд үнэ болох 920,000 фунт стерлингээр Барселона клубийн эгнээнд багтжээ.&lt;ref&gt;MacWilliam, Rab; MacDonald, Tom. p. 180&lt;/ref&gt;  Түүнийг аль эрт дарангуйлагч Франциско Франко урьж хооллон, Реалын эгнээнд багтахыг шаардаж нэг, гуйж нэг үзсэн ч эцсийн мөчид тэр Реалд очоогүй юм. Барселоначууд түүнийг нутагтаа төрөөгүй каталан үндэстэн гэж хүндэтгэдэг. Өөрөө ч мөн адил тэгж мэдэгддэг байлаа. Тэрээр өөрийнхөө хүүг &quot;Хорди&quot; хэмээн нэрлэсэн нь Каталоны уламжлалт нэр юм.&lt;ref&gt;Ball, Phil. pp. 83–85&lt;/ref&gt;  Испанийн Ла Лигийн 1973-1974 оны улирал Барселона клубын хувьд ярих юмтай жил байлаа. Йохан Кройфф, Хуан Мануэль Асенси, Карлес Резач, Уго Сотил зэрэг бахдам шаламгай тамирчдынхаа ачаар тэд 14 жилийн дараа буюу 1960 оноос хойш анх удаа Лигийн аварга болсон билээ.&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;/&gt; Улирлын тэмцээнд Реал Мадридтай таарч тоглоход 5-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан нь сүүлийн жилүүдэд харагдаагүй үр дүн байв. Йохан Кройфф Барселона клубт тоглосон эхний улиралдаа Европын шилдэг хөлбөмбөгч, Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг давхар хүртэж өөрийгөө ямархан цараатай тоглогч вэ гэдгийг дэлхий дахинаа зарлан тунхагласан юм. Тэрээр энэ шагналыг 1974 онд дахин хүртсэнээр дээрх шагналыг гурван удаа хүртсэн анхны хөлбөмбөгчөөр тодорч түүхэнд нэрээ мөнхөлжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy.html|date=11 December 2009|author1=Moore, Rob |author2=Stokkermans, Karel |title=European Footballer of the Year (&quot;Ballon d'Or&quot;) |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |accessdate=11 April 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Хосеп Нуньез-Сэргэн мандалтын он жил ===
[[File:La Masia (Can Planas) (Barcelona) - 1.jpg|thumb|right|1702 онд байгуулагдсан нэгэн фермерийн байран дээр үндэслэн академийн залуу тоглогчдыг бэлтгэн гаргах зорилго бүхий Ла Масиа буюу Хүүхдийн академийг 1979 онд байгуулжээ.]]

Барселона клубын ерөнхийлөгч гэх албан тушаал бий болсон цагаас хойш удирдах зөвлөлөөрөө хэлэлцэж ерөнхийлөгчөө сонгож байсангүй. Тэгвэл 1978 онд удирдах зөвлөлийн ээлжит хуралдаан болж ерөнхийлөгчөө сонгохоор болов. Тус хуралдаанаар Хосеп Луйз Нуньез Барселона клубын шинэ ерөнхийлөгч болжээ. Ингэснээр тэрээр энэ албан тушаалд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч болж клубын түүхэнд үлдсэн юм. Франкогын дарангуйлал нуран унаснаас хойш Испани улс ардчилсан тогтолцоотой болсон нь хөлбөмбөгийн клубын тухайд тусгалаа олсон нь энэ ажээ. Шинээр сонгогдсон ерөнхийлөгч Барселона клубыг санхүүгийн төвшинд ч, гарааны төвшинд ч дэлхийн шилдэг баг болгох зорилтыг юун түрүүнд тавив. Түүнийг энэ суудалд суусан 22 жилийн хугацаанд Барселона клуб өнгө төрх, тоглолтын хэв маяг, нэр хүндээ урд хожид байгаагүйгээр өөрчилж чадсан юм. 

1979 оны тавдугаар сарын 16-ны өдөр. Швейцарийн Базел хотноо Европын цомтой багуудын цомын шигшээ тоглолт болов. Уг тоглолтыг үзэж сонирхохоор Барселона клубын 30,000 хөгжөөн дэмжигч Базелд ирсэн гэсэн мэдээ бий. Тус тоглолтод Барселона клуб Германы Фортуна Дюссельдорф клубтэй учраа таарч 4-3 онооны харьцаагаар хожин хөгжөөн дэмжигчдийнхээ магнайг тэнийлгэв. Энэ үйл явдалтай зэрэгцэн сонгогдоод нэг жил болоод байсан Хосеп Л.Нуньез багийн ирээдийн амжилтыг бэхжүүлэх, өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог бүхий тамирчидтай болох зорилгоор Ла Масиа нэртэй хүүхдийн академийг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/club_avui/territori_barca/la_Masia/lamasia.html |title=La Masia |accessdate=30 July 2010 |publisher=FC Barcelona |deadurl=yes |archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091003171950/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/club_avui/territori_barca/la_Masia/lamasia.html |archivedate= 3 October 2009 |df= }}&lt;/ref&gt;

1970-аад онд Аргентиний хамгийн нэр хүндтэй клуб болох “Бока Хуниорс” клубээс нэгэн авьяаслаг залуу тодорч байсан Диего Марадона байлаа. Европын олон томоохон баг түүнийг сонирхож байсан ч Барселона клуб энэ тулаанд ялж, 1979 оны зургаадугаар сард Диего Марадона тухайн үеийнхээ үнийн дээд амжилт болох 5 сая фунт стерлингийн үнээр Барселона клубтэй нэгдэв.&lt;ref&gt;Dobson, Stephen; Goddard, John A. p. 180&lt;/ref&gt; Д.Марадона ирснээсээ хойш нэг улирлын дараа Чезар Луйз Меноттигийн удирдлага дор Эзэн хааны цомын тэмцээнд мөнхийн өрсөлдөгч Реал Мадридыг хожин түрүүлжээ. Гэвч Д.Марадона тодорхойгүй шалтгааны улмаас 1982-1983 оны улирлыг Италийн Наполи клубт үдхээр болсон нь олон нийтийн анхаарлын төвд орлоо.  Испанийн Ла Лигийн 1984-1985 оны улирлыг амжилтаар үдэж, аварга болсон ч дасгалжуулагч Терри Венаблес Марадонаг багтаа үлдээхийг хүссэнгүй. Түүнийг хассаны дараа Германы авьяаслаг хагас хамгаалагч Бернд Шустер Барселонад ирж, орхигдоод байсан дундын шугам илүү баталгаатай болж иржээ. Тэрээр Марадонагын хамтаар Европын цомын шигшээ тоглолтод шалгарсан юм. Испанийн Севийя хотод болсон шигшээд Болгарын Стайуя Бухарест клубтэй учраа тааран үндсэн болон нэмэлт цагт гоол оролгүйгээр торгуулийн цохилтоор ялагдсан түүхтэй.

Багийн амжилт тогтож байхад багийн дотоод уур амьсгал түвэгтэй байдалд хүрэв. Учир нь багийн ерөнхийлөгч Хосеп Л.Нуньез болон багийг дэмжигч үндэсний үзэлтэй “Бойсос Нойс” группийн хооронд үзэл сурталын томоохон зөрчил үүсчээ. Улмаар цэнгэлдэх хүрээлэнгийн зүүн жигүүрт суух болж, тоглолт болгоны үеэр түүнийг эсэргүүцсэн зурагт хуудас, самбар, доромжилсон үгтэй баннер, далбаа зэргийг хийсгэх болжээ. Тэд багийн утга учрыг алдагдуулж, дарангуйллын замаар удирдаж байгаа түүний арга барилыг эсэргүүцэн ийнхүү үзэл бодлын зөрчил үүссэн байна. “Бойсос Нойс” гэх энэ бүлэглэл нь Английн хулигаануудыг дуурайсан, зарим талаараа хэт их хуулсан фашист, нацист үзэлтэй бүлэглэл байжээ.  Багийн олон удаагийн тоглолтод эмх замбараагүй байдал үүсгэж, зодоон дэгдээн, багийн уур амьсгалыг эвдсэн гэсэн үндэслэлээр уг бүлэглэлийг “Камп Ноу”-д нэвтрэх эрхийг түр хугацаагаар хасч, улмаар хэд, хэдэн гишүүнийг баривчилснаар уг сөргөлдөөн намжсан юм. &lt;ref&gt;Spaaij, Ramón p. 293&lt;/ref&gt;

Мексикт болсон 1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-нээр од болон гялалзаж мэргэн буучаар тодорсон Гари Линекер болон Испанийн шигшээ багийн хаалгач Андони Зубизаретта нартай гэрээ байгуулж, багийн хүчээ зузаатгав. Гэсэн хэдий ч 1987-1988 оны улирал эхлээд тааруу амжилт үзүүлсэн тул ерөнхий дасгалжуулагч Терри Венаблесийг ажлаас нь чөлөөлж оронд нь Луйз Арагонесийг ерөнхий дасгалжуулагчаар авчээ. Энэ улиралд багийн дотоод уур амьсгал хурцдав. Тоглогчид болон ерөнхийлөгч Нуньезийн хооронд үл ойлголцол гарч, заримдаа тоглолтынхоо хэлбэр, хэлэмжээр түүнийг эсэргүүцэж байлаа. Улмаар тэр жилийнхээ Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Сосьедад клубтэй учраа таарч 1-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулж, аварга болсон юм. Үүнээс өөр гавьтай амжилтыг энэ улиралд шинэ бүрэлдэхүүнтэй баг үзүүлж чадаагүй билээ.

==== Мөрөөдлийн баг ====
[[File:Cruyff_a_la_banqueta_del_Camp_Nou.jpg|thumb|left|200px|Йохан Кройффын бүрдүүлсэн &quot;Мөрөөдлийн баг&quot; дөрвөн жил дарааллан Ла Лигийн аварга болсон юм]]
Алдарт Йохан Кройф 1988 онд Барселона клубт дасгалжуулагчийн хувиар эргэн ирэв. Тэрээр ирсэн даруйдаа багийн хуучин бүрэлдэхүүнийг шинэчилж, “Мөрөөдлийн баг” бүрдүүлэх нүсэр ажилдаа оржээ. &lt;ref&gt;{{cite web|last=Duff |first=Alex |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aoCiLlYsuvL8&amp;refer=uk |title=Barcelona Emulates `Dream Team' to Win European Title |publisher=Bloomberg |date=18 May 2006 |accessdate=5 October 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105120217/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aoCiLlYsuvL8&amp;refer=uk |archivedate=5 November 2012 }}&lt;/ref&gt;  Тэрээр Испанийн өсөх ирээдүйтэй шинэ тамирчид болох Пеп Гуардиола, Хосе Мари Бакеро, Чики Бегиристайн нарын оддыг, дэлхийн чадварлаг тамирчид болох Рональд Куман, Михайль Лодруп, Ромарио, Христо Стойчков нартай хослуулан цоо шинэ Барселонаг бий болгов. &lt;ref&gt;{{cite book
| last =Fritz
| first =Barend (et al)
| title = Ajax, Barcelona, Cruyff
| publisher = Bloomsbury Publishing PLC
| series =
| year = 1999
| doi =
| isbn = 0-7475-4305-4}}&lt;/ref&gt;

Хосеп Нуньесийн боловсруулсан хүүхдийн академийн төсөл 10 жилийн дараа үр ашгаа өгч, үндсэн багийн гарааны тамирчид академиас бүрдэж эхлэв. Анхны төгсөлтөөс од болон гялалзаж, дэлхийд нэр алдараа цуурайтуулсан гарамгай хөлбөмбөгч бол Хосеп Гуардиола билээ. &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article5950195.ece |author=Hawkey, Ian |publisher=The Times |accessdate=30 July 2010 |title=Novelty factor adds spice to clash of giants |date=22 March 2009 |location=London |archive-date=4 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210704153458/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  Кройффын баг бүрэлдсэн даруйдаа 1989 оны Европын цомтой багуудын цомын тэмцээнд Италийн Сампдориа клубыг буулган авсан бол 1992 оны Европын цомын шигшээ тоглолтод мөн л Сампдориа клубтэй учраа таарч 1-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан билээ. Дээрх хоёр тоглолтын хожлын гоолыг чөлөөт цохилтоор Голланд легионер Рональд Куман оруулсан юм. Йохан Кройффоор удирдуулсан Барселона клуб Ла Лигийн аваргын титмийг 1991-1994 оны хооронд дөрвөн удаа дараалан хүртсэн билээ. Үүнээс гадна тэд 1990 оны Эзэн хааны цомын тэмцээн, 1992 оны Европын супер цомын тэмцээн, мөн онд зохиогдсон Испанийн супер цомын тэмцээнд түрүүлж бахдам амжилт байгуулав. Дасгалжуулагч Йохан Кройфф Барселона клубт ирээд ердөө дөрөвхөн жилийн дотор 11 цом хүртсэн нь тухайн үед сонин содон амжилтын нэг байсан юм. Тэрээр тус багийг найман жилийн турш удирдсан нь багийн түүхэнд хоёрдугаарт орох үзүүлэлт юм. &lt;ref name=honours&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091003163828/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |dead-url=yes |archive-date=3 October 2009 |title=Honours |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=12 March 2010 }}&lt;/ref&gt;  Кройфф энэ багт ирсэн эхний хоёр улиралдаа  л багийн уур амьсгал, тоглолтын хэв маягыг өөрчилж орхисон юм. Чухам түүний ачаар байр суурь нь ганхаад байсан Хосеп Луйз Нуньес тогтон үлдэж чадсан юмн. Тэрээр багийн амин сүнсийг дамжуулалт гэж үзсэн бөгөөд хагас хамгаалалтын шугамандаа эрх мэдлийг төвлөрүүлж байлаа. 

Барселона клубын дасгалжуулагч Пеп Гуардиола хэлэхдээ: 

''Кройфф бол дасгалжуулагчдын урд сүрлэг сүм дуган цогцлоосон нэгэн. Тэр энэ ажлыг өөр тавцанд гаргасан юм''

Кройффын амжилт гайхалтай байсан ч түүнийг эсэргүүцэх бүлэглэл гарч ирлээ. “Зааны хошуу” гэх нэртэй бүлэглэлийг Хоан Лапорта толгойлж, Йохан Кройфф болон Хосеп Нуньез нарын ойрын харилцааг буруутган, багийн дотоод үйл ажиллагаанд доголдол гарсан гэж эсэргүүцэх болов. Бүр зарим нэг авлигын хэрэгт ч тэднийг холбогдуулж байлаа. &lt;ref name=&quot;King&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;King&quot;&gt;King, Anthony pp. 185–186&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ball, Phil pp. 110–111&lt;/ref&gt; 

Энэ мэдэгдэлд сэтгэл нь гонсойсон Кройфф тэр даруй ажлаасаа чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Бобби Робсон гэх Англи мэргэжилтэн залгасан юм. Ердөө нэгхэн улирал энэ албыг хашсан тэрээр Бразилийн домог болсон Роналдог авчирч, улмаар Эзэн хааны цом, Европын цомтой багуудын цом, Испанийн супер цом гэсэн гурван цомыг өргөсөн юм. Дөнгөж ирээд давгүй амжилт үзүүлсэн түүнийг маш богино хугацаанд өөрчлөх шийдвэрийг багийн удирдлагууд гаргаж улмаар түүний оронд Луй ван Гаалыг авчирсан билээ. &lt;ref name=&quot;fcbarcelona5&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |title=History part V |publisher=FC Barcelona |date=15 June 2003 |accessdate=12 March 2010 |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121204192124/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Дуулиан шуугиантай ирсэн Роналдо маш богино хугацаанд Барсагын төлөө тоглоод өөр багийг зорих болсон юм. Гэхдээ бүр заналт өрсөлдөгч гэгдэх Реал Мадрид шүү. Учир нь түүнийг орлох Луйш Фигу, Патрик Клайверт, Луйз Энрике, Ривалдо нарын зэрэг гайхалтай сайн тамирчид төрөн гарч байлаа. Улмаар дээрх бүрэлдэхүүн 1998 онд Ла Лигийн цомыг Эзэн хааны цомтой хамт өргөсөн юм. Аугаа түүхт Барселона багийн 100 жилийн ой 1999 онд тохиов. Тэгш ойн жилд Барселоначууд Ла Лигийн аварга болж, түүгээр ч зогсохгүй Европын шилдэг хөлбөмбөгчнөөр Ривалдо тодорчээ. Тэрээр Барселона клубээс энэ алдарт хүрсэн дөрөв дэх тоглогч болон мөнхөрсөн билээ. Хэдийгээр дотоодын амжилт чамлахааргүй байсан ч европын тавцанд заналт дайсан Реал Мадридад хожигдож, хэд, хэдэн алдаа гаргасан тул 2000 онд Луй ван Гаал, Хосеп Нуньезийн хамтаар үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсөн юм.

=== Шинэ мянганы шинэ эхлэл (2000-2008) ===
[[File:Centenari Logotip.JPG|thumb|right|220px|Барселона багийн 100 жилийн ойг бэлгэдсэн дурсгалын пайз]]
[[Файл:Ronaldinho.jpg|thumb|left|alt=buck-teethed footballer|Багийн маркетингийн алба [[Роналдиньо]]гийн нэр хүндийг ашигласан стратеги боловсруулан хэрэгжүүлж байв.&lt;ref&gt;Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 110.&lt;/ref&gt;]]

Нуньез болон Ван Гаал нар халагдаж, багийн ерөнхий нөхцөл байдал ойлгомжгүй болсон тэр цагт багийн хөгжөөн дэмжигчид Луйш Фигуг баатар мэт хүндэтгэж байлаа. Дэд ахмад байсан түүний нэр хүнд Каталанд гэрлийн хурдаас ч илүүгээр өсч байсан гэхэд хилсдэхгүй. Барселона клубт таван жилийг үдэж, чухамдаа ''Би энэ багаас явахгүй'' гэж уулга алдаж байсан түүнийг багаасаа, тэр битгий хэл заналт өрсөлдөгчийндөө оччихно гэж хэн санах билээ. Багаа солиод удаагүй байхдаа Барселона клубын талбайд тоглох болоход хүмүүс илтэд эсэргүүцэж, &quot;хөгийн гахай&quot;, &quot;өлөгчин&quot; гэх мэт үгсийг бичсэн туг, дарцаг, самбар зэргийг гарган, бүгд эсэргүүцэн дуу гаргаж, зарим нь бүр вискиний шил хүртэл шидэж, ар дагзыг нь онож байлаа. Барсагын дэмжигчид урьд нь ийм үйлдэл гаргаж байгаагүй юм. Ван Гаалийг явснаас хойш гурван жилийн туршид Барселона баг нэг дасгалжуулагчаас нөгөө дасгалжуулагчийн гарт шилжиж байлаа. Ван Гаалийг явсан даруйд Лоренцо Серра Феррер гэх дулимагхан амжилттай дасгалжуулагч ирэв. Ирсэн даруйдаа 2000 оны зуны солилцоо наймааны цонхоор их хэмжээний мөнгийг зарлагджээ. Гэтэл их мөнгөөр боссон баг Аваргуудын лигийн эхний шатнаас цааш явсангүй. Бухимдсан удирдлагууд түүнийг ердөө нэг улирлын дараа халж, оронд нь хашир туршлагатай өмнө нь энэ багийг дасгалжуулж байсан Карлес Резачийг элсүүлэв. Резач ирээд ч гавьтай амжилт үзүүлж чадсангүй. Тэр багийнхаа хамт Аваргуудын лигийн хагас шигшээ хүртэл явсан ч Испанийн Ла Лигид дэндүү муу тоглож байлаа. Удалгүй халагдсан түүнийг Радомар Антич орлов. Гэтэл 2003 оны хоёрдугаар сар багийн түүхэнд хамгийн хар дарсан зүүд байлаа. Тус баг тухайн цаг мөчид Ла Лигийн хүснэгтийн 15-р байрт бичигдэж байсан нь байгуулагдсан цагаасаа хойш үзүүлж байгаагүй тааруу амжилт байсан юм. Тааруу амжилттай Р.Антич жил ч тэссэнгүй. Үүсээд байгаа нөхцөл байдлыг багийн удирдлагууд зүгээр харж чадсангүйгээр барахгүй бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров. Хөгжөөн дэмжигчид ч дорвитой өөрчлөлт хийх шаардлагатай гэж үзэж байсан нь дамжиггүй. Улмаар Барселона клубын ерөнхийлөгч Хоан Гаспарт үүрэгт ажлаа өөрийн хүсэлтээр хүлээлгэн өгчээ. тэрээр энэ клубын ерөнхийлөгчийн суудалд гуравхан жил суусан юм.&lt;ref&gt;Ball, Phil. pp. 109–110&lt;/ref&gt;

Багийн амжилт балран доройтож, урьдын Барса биш болчихоод байхад багийн ерөнхийлөгчийн суудалд Хоан Лапорта суув. Тэрээр багийн дасгалжуулагчийн суудалд залуу Голланд мэргэжилтэн Франк Райкаардыг тохоон томилжээ. Хэдийгээр тоглогч ахуйдаа чамгүй амжилт үзүүлсэн ч хөгжөөн дэмжигч болон олон нийт түүнээс их амжилтыг хүлээж байгаагүй юм. Шинэ дасгалжуулагчийн гарт ирсэн Барса өмнөх бүрэлдэхүүнээс бараг хэнийг ч үлдээсэнгүй. Шинэхэн дасгалжуулагч Роналдиньо, Деку, Хенрик Ларссон, Людовиз Жули, Самуэль Это, Рафаель Маркез нарыг бүрэлдэхүүндээ bnsdfhbsdrдуудсан юм. Дээрх алдартнуудаас гадна &quot;Ла Масиа&quot;-д тодорч, ур чадвар нь илт дээшилж байгаа Карлес Пуйол, Андрес Иниьеста, Шави, Виктор Валдес нар ч хүч түрэн гарч ирэв. Чухамдаа тэд л Барселонаг байх газарт нь эргүүлэн аваачсан билээ. 2004-2005 оны улиралд Барселона клуб Ла Лига болон Испанийн супер цомд давхар түрүүлэв. Түүгээр ч барахгүй Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооноос зарладаг дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Роналдиньо хүртэж, гутгаар байрт Самуэль Это нэрлэгдсэн нь цангаад байсан амжилтын амтыг Каталончуудад мэдрүүлэх шиг болсон хэрэг байлаа.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4486166.stm |title=Ronaldinho wins world award again |publisher=BBC News |date=19 December 2005 |accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt;

2005-2006 онд мөн л Ла Лига болон Испанийн супер цомд түрүүлж, өмнөх улиралд үзүүлсэн амжилтаа давтав. Үүнээс хамгийн сэтгэл хөдөлгөсөн, Каталончуудын цөсийг хөөргөсөн тоглолт бол Реал Мадридын эсрэг Сантиаго Бернабеу цэнгэлдэхэд нь гурван гоолын зөрүүгээр хожсон тоглотыг нэрлэж болно. Энэ тоглолтод хөлбөмбөгийн суутан Роналдиньо хет-трик толилуулсан. Тэрээр гурав дахь гоолоо оруулахад Реал Мадридын зарим хөгжөөн дэмжигчид босч хүндэтгэл үзүүлж байсан гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-0-barcelona-3-bernabeu-forced-to-pay-homage-as-ronaldinho-soars-above-the-galacticos-516202.html|title=Real Madrid 0 Barcelona 3: Bernabeu forced to pay homage as Ronaldinho soars above the galacticos |publisher=The Independent|date=21 November 2005 |accessdate=11 August 2010 | location=London | first=Patrick | last=McCurdy}}&lt;/ref&gt; Франк Райкаард ирсэн даруйдаа заналт өрсөлдөгчийнхөө талбайд нь хоёр удаа ялалт байгуулсан Барсагын анхны дасгалжуулагч болсон билээ. Тухайн жилийнхээ Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Английн өөр нэгэн амжилттай баг болох Арсенал клубтэй учраа таарчээ. Шигшээ тоглолтод хоёр баг цаг дуусах мөч хүртэл тэнцэж байгаад тоглолтын эцсийн мөчид Олекьерийн оронд талбайд гарсан Жулиано Беллети хожлын гоолыг оруулснаар 14 жилийн дараа Европын цомын тэмцээнд түрүүлсэн нь энэ. Мөн түүнчлэн Шведийн домогт тоглогч Хенрик Ларссоны хувьд сүүлийн тоглолт нь энэ байлаа. Энэ удаагийн аваргын цом багийн түүхэнд Аваргуудын лигийн хоёр дахь цом байсан юм.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4773353.stm |title=Barcelona 2–1 Arsenal |publisher=BBC News |date=17 May 2006 |accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt;

Амжилтын амтанд бялуурсан Барселона клуб 2006-2007 оны улиралыг ямар ч цомгүйгээр үдсэн юм. Улирал дуусаад байхад АНУ-аар аялан тоглолтоор явж байхад багийн гол тоглогч Самуэль Это гэмтсэн нь Лионель Месси гэх залуу хүүд маш том боломжийг авчирсан билээ. Үүнээс гадна багийн голлох тоглогчдын дунд үл ойлголцох байдал үүсэж, багийн дасгалжуулагч Райкаард, Роналдиньод анхаарал хандуулдаг гэж шүүмжилсэн нь Этог хэсэг хугацаанд сэлгээний сандалд суулгахад хангалттай шалтгаан болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.soccerway.com/news/2007/August/03/barcelona-defends-asian-tour/ |title=Barcelona defends Asian tour |publisher=soccerway.com|work=AFP |date= |accessdate=11 March 2010}}&lt;/ref&gt; Хэдийгээр ямар ч цомгүй байсан ч Эзэн хааны цомын тэмцээний хагас шигшээ тоглолтод Хетафе клубтэй таарч тоглоход залуу авьяастан Лионель Месси ид шидээ гайхуулжээ. Тэрээр яг л Марадонагын зууны шилдэг гоолыг санагдуулам гоолыг Хетафегийн эсрэг оруулсан юм. Талбайн голоос хаалга хүртэл Хетафегийн бүх тоглогчдыг сөхрүүлэн гоол оруулсан нь шинэ од, шинэ эрин эхэлсэн гэдгийн дуут дохио болжээ. Дараа нь хагас шигшээн эхний тоглолтод 5-2 онооны харьцаагаар хожсон бол хариу тоглолтод 4-0 онооны харьцаагаар хожигдож, аваргын цомоос атгаад алдсан юм. 

2007-2008 оны улирал Барселонагын хувьд мөн адил цомгүй жил байлаа. Тэд Ла Лигийн хүснэгтийн гуравдугаар байрт бичигдсэн бол Аваргуудын лигийн хагас шигшээд аварга болох ерөөлтэй Манчестер Юнайтед клубт, Эзэн хааны цомын тэмцээнд аварга болох ерөөлтэй Валенсиа клубуудэд тус тус хожигдсон юм. Үүнээс гадна &quot;Эль Класико&quot;-д 4-1 онооны харьцаагаар хожигдож чамгүй амжилт гаргаад байсан Франк Райкаардын байр суурь ганхаж эхэлсэн билээ. Төд удалгүй багийн ерөнхийлөгч Хоан Лапорта Барселона клубын хоёрдугаар багийг удирдаж байсан [[Хосеп Гуардиолаг]] ерөнхий дасгалжуулагчийн суудалд томилсон билээ. Тэрээр 2008 оны зургаадугаар сард энэ суудалд албан ёсоор суусан юм.&lt;ref name=&quot;FC Barcelona&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|title=Rijkaard until 30 June; Guardiola to take over|date=8 May 2008|accessdate=8 May 2009|publisher=FC Barcelona|archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://archive.ph/20121204141033/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Гуардиолагийн эрин (2008-2012) ===

{{multiple image|align=left
 | footer    = Барселонагын хагас хамгаалалтын хослол Андрес Иниьеста, Шави нар. Тэд тики-такагын гол амин сүнс юм.&lt;ref&gt;{{cite news |first=David |last=Pleat |title=Middle men to the fore in dictating the rhythm with care |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/may/28/barcelona-manchester-united-david-pleat-chalkboard |work=guardian.co.uk |publisher=Guardian News and Media |date=28 May 2009 |accessdate=21 January 2016 }}&lt;/ref&gt;
 | width     =
 | image1    = Andrés Iniesta - 001.jpg
 | width1    = 100
 | alt1      = A man wearing long, dark blue shorts and a light blue sweatshirt under an orange bib.
 | image2    = Xavi Hernández - 001.jpg
 | width2    = 106
 | alt2      = A man wearing a light blue sweatshirt and dark blue shorts.
}}
Барселона Б идэрчүүдийн багийн дасгалжуулагч байсан Пеп Гуардиола үндсэн багийн дасгалжуулагчийн суудалд суумагцаа багийн тоглох хэв маягыг үндсээр нь өөрчилж орхив.&lt;ref name=&quot;FC Barcelona&quot;/&gt; Тэрээр идэрчүүдийн багийг дасгалжуулж байсныхаа хувьд залууст итгэл хүлээлгэхээр шийдэж, тики-така буюу дамжуулалтаас довтолгоо руу чиглэсэн хэв маягийг зоригтойгоор сонгосон байна. Улмаар хуучин багийн бүрэлдэхүүнд байсан Роналдиньо, Деку нарыг зарж, гарааны эрхийг Шави, Иниьеста, Месси нарт даатгасан билээ. 

Тэд Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний 2009 оны улиралд шигшээ тоглолтод шалгарав. Шигшээ тоглолтод Баскийн нэр төр гэгдэх Атлетик Бильбао клубтэй учраа таарч улмаар 4-1 онооны харьцаагаар илт давуу хожиж, аваргын цомыг 25 дахиа өргөсөн юм. Энэ нь тус тэмцээний түүхэн амжилтыг эвдсэн тохиолдол байлаа. Испанийн Ла Лигийн 2008-2009 оны улирал ч гайхам амжилтаар дүүрэн байлаа. Мөнхийн өрсөлдөгч гэгдэх Реал Мадридыг талбайд нь 2-6 онооны зөрүүгээр хожиж, дэлхий нийтийн анхаарлыг татав. Эзэн хааны клубыг гайхалтай хожсон тэд энэ улиралдаа Ла Лигийн аварга болж чадсан юм. Улиралаа дуусгамагц тэдэнд Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод түрүүлэх амаргүй даваа үлдэв. Тэд өмнө нь шигшээ тоглолтод хожигдож байсан Манчестер Юнайтед клубтэй учраа таарсан билээ. Барселоначууд өмнөх хариугаа авч 2-0 онооны зөрүүгээр хожиж ялалт байгуулан дэлдэн чихт цомыг гурав дахиа өргөв. Ингэснээр тус багийн түүхэнд гурван гол цомд дараалан түрүүлсэн Испанийн хамгийн анхны баг болсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187&amp;sec=europe&amp;root=europe&amp;&amp;cc=5739|title=One title closer to the treble|date=14 May 2009|publisher=[[ESPN]]|first=Eduardo|last=Alvarez|accessdate=30 May 2009|archive-date=19 Тавдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519032705/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8060878.stm|title=Barcelona 2–0 Man Utd|date=27 May 2009|publisher=BBC Sport|accessdate=30 May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thesportreview.com/tsr/2009/05/pep-guardiola-barcelona/|title=Pep Guardiola's love affair with Barça continues|date=19 May 2009|publisher=Thesportreview.com|accessdate=31 May 2009}}&lt;/ref&gt; Гэвч цом, ялалтын даллага үүгээр дууссангүй Испанийн супер цомд Бильбаог&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Messi leads Barcelona to Spanish Supercup win |publisher=CNN Sports Illustrated. Associated Press |date=23 August 2009 |url=http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201 |accessdate=25 December 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708171500/http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201 |archivedate=8 July 2011 }}&lt;/ref&gt; дахин буулган авч&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |archive-url=https://archive.is/20120729184706/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |dead-url=yes |archive-date=29 July 2012 |title=Barcelona vs Shakhtar Donetsk |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010 }}&lt;/ref&gt;, Европын супер цомд Шахтёр Донецкыг буулган авснаар нэг улиралд таван цом хүртсэн түүхэн дэх анхны баг болов. Түүхэн амжилт каталончуудын магнааг тэнийлгэж байхад 2009 оны 12-р сард Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд дахин ялалт байгуулснаар&lt;ref&gt;{{Cite book| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/8422908.stm | title = Barcelona beat Estudiantes to win the Club World Cup |publisher=BBC Sport | date = 19 December 2009|accessdate=14 April 2010}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1151676.html |title=The year in pictures |publisher=FIFA.com |date=13 December 2009|accessdate=13 March 2010}}&lt;/ref&gt; календаррийн нэг жилд зургаан цом хүртсэн түүхэн дэх анхны баг болж өвөрмөц амжилтыг бүтээсэн юм. Үүнээс гадна Барселона клуб Ла Лигийн аварга болохдоо 99 оноотой аваргалж, Испанийн супер цомыг 9 дэх удаагаа хүртэж дотоодын голлох тэмцээний дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоожээ.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Associated Press |url=https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |title=The Canadian Press: Messi's three goals as Barcelona wins record ninth Spanish Supercup |publisher=Canadian Press |date=21 August 2010 |accessdate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100824072643/https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |archivedate=24 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/2010-05-16-barcelona-spanish-league-title_N.htm|title=Messi, Barcelona set records in Spanish league title repeat|work=USA Today|date=16 May 2010|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt;

Барселонаг нэгэн шинэ тавцанд гаргасан Хоан Лапортагын бүрэн эрх 2010 оны зургаадугаар сард дуусав. Улмаар багийн удирдах зөвлөл, арын алба, тамирчид, хөгжөөн дэмжигчдийн дунд явуулсан санал асуулгаар Сандро Росселийг 61.3 хувийн санал (57,088 хүний санал)-аар ерөнхийлөгч болгосон юм. Ерөнхийлөгч болсон даруйдаа Россель Валенсиа клубын од Давид Вийяатай 40 сая евро&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/05/19/n100519111099.html |title=Barca agree Villa move with Valencia|date=19 May 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}&lt;/ref&gt;, Ливерпүүлийн Хавиер Машеранотой 19 сая еврогын гэрээг&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada10-11/08/27/n100827112582.html |title=Deal with Liverpool to sign Mascherano|date=27 August 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}&lt;/ref&gt; тус, тус байгуулсан билээ. 

Байгуулагдаад 40 гаруй жилийн нүүрийг үзсэн Барселонагын хүүхдийн академийн бүтээгдэхүүнүүд 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-нд Испанийн шигшээ багийн нүүрийг тахлав. Улмаар тэд шигшээ тоглолтод Нидерландын шигшээ багийг буулган авч &quot;Алтан дагина&quot;-ыг анх удаагаа өргөцгөөсөн билээ. 

Испанийн Ла Лигийн 2010-2011 оны улиралд Барселоначууд мөн л онцгой амжилт үзүүлж, 96 оноотойгоор аваргын титмийг хүртэв&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13368064.stm Barcelona secure La Liga Spanish title hat-trick] BBC Sport. Retrieved 30 May 2011&lt;/ref&gt;. 2010 оны 11-р сард Ла Лигийн ээлжит тойргийн хүрээнд Реал Мадридтай учраа таарч 5-0 онооны давамгайллаар ялалт байгуулсан нь Барселона клубын ур чадварыг дэлхийг тамгаласан юм. Энэ улиралд тэд Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Мадридад 1-0 онооны харьцаагаар хожигдож хоёр дахь цомоо хүртэж чадсангүй&lt;ref&gt;[http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3365041,00.html Madrid clinch Copa del Rey]  {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423012003/http://www.skysports.com/football/match_report/0%2C19764%2C11065_3365041%2C00.html |date=23 April 2011 }} Sky Sports. Retrieved 30 May 2011&lt;/ref&gt;. Гэсэн ч &quot;буурал тив&quot;-ийн хамгийн нэр хүндтэй тэмцээн болох Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт тэднийг хүлээж байлаа. Английн алдарт Уэмбли цэнгэлдэхд болсон шигшээ тоглолтод Манчестер Юнайтед клубтэй учраа таарч 3-1 онооны харьцаагаар хожсоноор дэлдэн чихтийг дөрөв дэх удаагаа өргөж багийн шинэ түүхийг бичиглэв&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13576522.stm |title=Barcelona 3–1 Man Utd |author=Phil McNulty|date=28 May 2011|publisher=BBC |accessdate=30 May 2011}}&lt;/ref&gt;. 2011 оны наймдугаар сард Испанийн супер цомын тэмцээнд Реал Мадридтай учраа таарсан Барселона клуб ялалт байгуулав. Энэ тоглолтод &quot;Ла Масиа&quot;-гаас төрөн гарсан Ческ Фабрегас гялалзаж, европын шилдэг багуудын хараанд өртөв. Испанийн супер цомын тэмцээнд түрүүлсэн Барселона клуб замналын туршид 73 цом хүртэж, мөнхийн өрсөлдөгч Реал Мадридтай тэнцэж ирэв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.marca.com/2011/08/17/futbol/equipos/barcelona/1313608792.html |title=El Barça iguala en títulos al Real Madrid |publisher=MARCA.com |accessdate=18 August 2011}}&lt;/ref&gt; 

Барселона клуб цомын баяраа тэмдэглээд удаагүй байхдаа Европын супер цомын тэмцээнд Португалийн Порту клубтэй учраа таарах ёстой болов. Уг тоглолтод Барселоначууд өрсөлдөгчөө 2-0 онооны харьцаагаар хожиж, нийт цомынхоо тоогоор Реал Мадридыг гүйцэж түрүүлсэн билээ. Ийнхүү нэгхэн сарын дотор мөнхийн өрсөлдөгчөө замналынхаа турш хүртсэн цомынхоо тоогоор тэргүүлж эхэлсэн нь энэ юм&lt;ref&gt;
{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml |title=El club azulgrana ya tiene más títulos que el Real |publisher=SPORT.es |accessdate=27 August 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110150632/http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml |archivedate=10 January 2012 |df= }}&lt;/ref&gt;. Хувь дасгалжуулагчийн тухайд Хосеп Гуардиолагын үзүүлсэн амжилт үлгэрийн гэмээр байлаа. Барселона клубт ирээд ердөө гуравхан жилийн дотор 12 цом хүртсэн нь Барселона клубийн түүхэн дэх бүх дасгалжуулагчдын оройд гарч, Европ тивийн тавцанд ч түүний амжилт тодоор цуурайтсан юм&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml |title=Pep Guardiola superó la marca de Johan Cruyff |date=26 August 2011 |work=Sport.es |accessdate=26 August 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709100016/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml |archivedate=9 July 2012 |df= }}&lt;/ref&gt;. 

[[File:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|thumb|200px|right|Клубуудын ДАШТ-ний дараа Месси, Неймар нар бие, биендээ баяр хүргэж байна]]
Барселона клубыг 12-р сард өөр нэгэн цом хүлээж байлаа. Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээний шигшээ тоглолтод Өмнөд Америкийн аварга Сантос клубтэй учраа таарч 4-0 онооны зөрүүгээр ялалт байгуулж, улмаар аварга болов. Энэ тоглолтод алдарт Лионель Месси хоёр гоол, Шави, Фабрегас нар нэг гоол оруулж багаа амжилтад хөтөлжээ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/santos-fcb-legendary-barca-0-4|title=SANTOS-FCB: Legendary Barça (0–4)|date=18 December 2011|work=FC Barcelona|accessdate=18 December 2011}}&lt;/ref&gt;. Энэ үе бол нэг баг төдийгүй хувь дасгалжуулагчийн тухайд дахин давтагдашгүй гэмээр гайхалтай он жилүүд байлаа. Пеп Гуардиола боломжит 24 цомоос 14-ийг хүртсэн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/guardiola-winning-13-out-of-16-titles-is-only-possible-when-you-have-a-competitive-mentality|title=Guardiola: &quot;Winning 13 out of 16 titles is only possible when you have a competitive mentality&quot;|date=18 December 2011|work=FC Barcelona|accessdate=18 December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=257437/match=300180901/summary.html
| title=Santos humbled by brilliant Barcelona|date=18 December 2011|work=fifa.com|accessdate=18 December 2011}}&lt;/ref&gt; нь дэлхийн хөлбөмбөгийн түүхэнд дахин даватагдана гэдэг эргэлзээтэй. 

Бахдам амжилтын дараа Барселона клуб 2011-2012 оны Аваргуудын лигийн улиралд шигшээ тоглолтод Английн Челси клубт хожигдож ялагдал хүлээв. Яг үүний дараа Гуардиола өөрийгөө тактикийн алдаа гаргасан хэмээн үзэж, амжилт ялалтад пологдсон хөгжөөн дэмжигчид хүртэл Гуардиолаг шүүмжилж байлаа. Амжилт муутайхан улирлын дараа 2012 оны зургаадугаар сарын 30-ны өдөр Пеп Гуардиола Барселона клубыг орхиж байгаагаа зарлав. Түүний залгамжлагчаар багийн удирдлагууд туслах нь байсан Тито Вийяноваг нэрлэсэн билээ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |title=Pep Guardiola to part company with Barcelona – reports – ESPN FC |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=26 April 2012 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=29 Дөрөвдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429170831/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/chelsea/9222641/Barcelona-v-Chelsea-Pep-Guardiola-keeps-calm-as-Nou-Camp-critics-question-selection-and-tactics.html | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Barcelona v Chelsea: Pep Guardiola keeps calm as Nou Camp critics question selection and tactics | date=24 April 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite news|title=Pep Guardiola's 14 trophies at Barcelona – in pictures|url=https://www.theguardian.com/football/gallery/2012/apr/27/pep-guardiola-barcelona|publisher=The Guardian|date=25 October 2015}}&lt;/ref&gt;. Пеп Гуардиолагын гайхалтай тактик залуучуудад итгэх итгэл, тоглолтын хэв маягыг зоригтой өөрчилсөн зэрэг нь хөлбөмбөгөөр зогсохгүй багийн спортын түүхэнд тодоор тэмдэглэгдэн үлдсэн билээ.

=== Гуардиолагаас хойшхи Барселона (2012-)===
Өмнө нь Барселона клубын туслах дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан Тито Вийяанова 2012 оны зун багийн ерөнхий дасгалжуулагч болов. Тэрээр өмнөх дасгалжуулагч Пед Гуардиолагын арга барилыг өөрчлөлгүйгээр түүний босгосон өвийг улам батжуулж, Ла Лигийн улиралд 100 оноогоор ялалт байгуулжээ. Барселоначууд энэ улиралд ердөө хоёрхон л хожигдсон юм. Лионель Месси энэ улиралд 46 гоол оруулж мэргэн бууч болсон бол улирлын туршид тэр хоёр хет-трик гүйцэтгэжээ. 2013 оны тавдугаар сарын 11-ний өдөр Барселона клуб улирлын тоглолт дуусахаас дөрвөн тоглолтын өмнө аварга болж, 22 дахь удаагаа энэ алдрыг хүртэв. Тэд энэ улиралд гуравдугаар сараас эхлэн Реал Мадридаас 15 онооны зөрүүтэй байсаар аваргалсан юм&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/champions|title=Champions!|date=11 May 2013|accessdate=11 May 2013|publisher=FC Barcelona|archive-date=7 Зургадугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607114411/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/champions|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Үүнээс гадна тэд Испанийн эзэн хааны цом болон Аваргуудын лигийн хагас шигшээ хүртэл явжээ. Амжилт ялалтаар дүүрэн байсан шинэ дасгалжуулагч Тито Вийяанова улаан хоолойн хорт хавдартай гэж оношлогдон эмчлүүлэх шаардлагатай болсон тул багийн дасгалжуулагчийн ажлаа өөрийн туслахдаа шилжүүлэхээс өөр аргагүй болжээ. Улирал дундуур тэр эргэн ирсэн ч гурван сарын нас үлдсэн гэж оношлогдсон тул эрүүл мэндийн шалтгааны улмаас албан үүргээсээ өөрийн хүсэлтээр татгалзсан юм.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tito Vilanova: Barcelona manager steps down through ill health|url=http://www.bbc.co.uk/sport/football/23376453|publisher=BBC|date=9 February 2016}}&lt;/ref&gt; 

Баг урт хугацааны туршид ерөнхий дасгалжуулагчгүй байсаар 2013 оны долоодугаар сарын 22-нд Херардо &quot;Тата&quot; Мартино ерөнхий дасгжуулагч болов&lt;ref&gt;{{Cite tweet|number = 359352370775339010|user = marca|title = ÚLTIMA HORA {{!}} Tata Martino ya es entrenador del FC Barcelona &lt;!--http://ow.ly/ncFeH--&gt;|author = Marca|date = 22 July 2013|author-link = Marca (newspaper)|access-date = 23 July 2015|language = es}}&lt;/ref&gt;. Түүний хамгийн эхний шалгуур нь Испанийн супер цомын тэмцээн байлаа. Энэ тэмцээнд тэд өрсөлдөгч багтайгаа 1-1 онооны харьцаагаар тэнцэж, зочлон тоглолтод гоол оруулсан гэсэн үндэслэлээр ялалт байгуулж чадсан юм. Ийнхүү шинэ улирал эхэлж Барселона клуб өмнөхөөсөө туйлийн орон гаран тоглолт үзүүлж байлаа. 2014 оны нэгдүгээр сарын 23-ны өдөр багийн ерөнхийлөгч Сандро Россел албан тушаалаа өөрийн хүсэлтээр огцров. Учир нь тэрээр Бразилийн шинэ од Неймарыг багтаа авахдаа наймааны тогтсон дүрмийг зөрчсөн хэрэгт холбогдсон тул ийм шийдвэр гаргажээ. Улмаар түүний орыг Хосеп Мариа Бартомеу дахин залгамжилсан юм. 

Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо 2014 оны дөрөвдүгээр сард Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны баримталдаг солилцоо наймааны дүрмийг илтэд зөрчиж, 18-аас доош насны тоглогчийг багтаа элсүүлсэн гэж үзэн өвлийн болон зуны наймааны цонхоор шинэ тоглогч худалдаж авахыг нь хориглов&lt;ref&gt;{{cite web|title=Barcelona hit with a year-long transfer ban for breaching rules on youngsters|url=https://www.theguardian.com/football/2014/apr/02/barcelona-transfer-ban-fifa-fine|publisher=The Guardian|accessdate=2 April 2014}}&lt;/ref&gt;. Өөрөөр хэлбэл тэднийг 90 хоногийн хугацаанд наймаанд оролцохыг хориглон, 450,000 швейцар франкаар торгосон юм. Хэдийгээр Барселона клуб спортын арбитрын шүүхэд давж заалдсан ч хэрэгсэхгүй өнгөрсөн билээ&lt;ref&gt;{{cite web|title=Spanish FA, FC Barcelona sanctioned for international transfers of minors&quot;.|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2313003/|publisher=FIFA|accessdate=2 April 2014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;transfer ban&quot;&gt;[http://www.bbc.com/sport/0/football/30633737 &quot;Barcelona transfer ban appeal rejected by Court&quot;]. BBC. Retrieved 30 December 2014&lt;/ref&gt;. 

[[File:Luis Suarez FCB 2014.jpg|thumb|left|upright|2014 онд Уругвайн хөлбөмбөгч Луйз Суарез 81-94 сая еврогоор Барселонад нэгдэж багийнхаа рекордыг тогтоов.]]

2014 оны улирлын чухал тоглолтод Атлетико Мадрид клубтэй учраа таарав. Энэ тоглолтод Барселона клуб заавал ялах даалгавартай байсан. Тоглолтыг 49 дэх минут хүртэл тэргүүлж явсан Барсагын хаалганд Атлетикогын Диего Годин мөргөж гоол оруулснаар тэнцүүлж, улмаар Атлетико Мадрид Ла Лигийн аварга болсон билээ&lt;ref&gt;{{cite news|last=Martin|first=Richard|title=Barcelona 1 Atletico Madrid 1, La Liga: match report|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/10838338/Barcelona-v-Atletico-Madrid-La-Liga-live.html|accessdate=17 May 2014|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=17 May 2014}}&lt;/ref&gt;. 

Лигийн цомоо харамсалтайгаар алдсан Барселона багийн удирдлагууд ерөнхий дасгалжуулагчийн суудалд өмнө нь багийн тоглогч байсан Луйз Энрикег авчрах шийдвэр гаргажээ. Багийнхан түүнтэй хоёр жилийн гэрээ байгуулаад байв. Луйз Энрике суудлаа авсан даруйдаа Барселона клубын спортын үйл ажиллагаа хариуцсан захирлын суудалд багийн анд Андони Зубизареттаг тохоон томилжээ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/luis-enrique-signs-two-year-deal-as-new-fc-barcelona-manager|title=Luis Enrique signs two year deal as new FC Barcelona manager|publisher=FC Barcelona|date=19 May 2014|accessdate=19 May 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/27477125|title=Barcelona appoint Luis Enrique as first-team coach|publisher=BBC Sport|date=19 May 2014|accessdate=19 May 2014}}&lt;/ref&gt;. Энрикегийн дараагийн шийдвэр бас л дуулиан дагуулав. Уругвайн шилдэг тоглогч Луйз Суарезийг Английн Ливерпүүл клубээс 81-94 сая еврогоор авсан нь багийн хамгийн үнэтэй солилцоо наймаа болсон билээ&lt;ref&gt;{{cite news|title=Luis Suarez: Liverpool &amp; Barcelona agree deal for striker|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/28180600|accessdate=11 July 2014|publisher=BBC Sport|date=11 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712035115/http://www.bbc.com/sport/0/football/28180600|archivedate=12 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/fc-barcelona-and-liverpool-fc-have-reached-an-agreement-for-the-transfer-of-luis-suarez |title=FC Barcelona and Liverpool FC have reached an agreement for the transfer of Luis Suárez |publisher=FC Barcelona |date=11 July 2014 |accessdate=11 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712034551/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/fc-barcelona-and-liverpool-fc-have-reached-an-agreement-for-the-transfer-of-luis-suarez |archivedate=12 July 2014}}&lt;/ref&gt;. Гэвч тэрээр Дэлхийн аваргын хэсгийн тоглолтод Италийн хамгаалагч Жиоржио Килиениг хазсан нь ОУХБХ-ноос дөрвөн сарын торгууль авахад хангалттай шалтгаан болжээ. 

2014 оны 12-р сард Спортын арбитрын шүүхээр Барселонагы асуудлыг дахин хэлэлцэж, улмаар тэдний наймаа явуулах эрхийг 2015 оны өвөл хүртэл сунгах шийд гаргав&lt;ref name=&quot;transfer ban&quot;/&gt; Энэ шийдвэр гарсаны дараа багийн удирдлагууд Спортын асуудал эрхэлсэн захирал Зубизареттаг үүрэгт ажлаас нь халжээ. Дараа сард нь багийн дэд ерөнхийлөгчөөр Хорди Местре, УЗ-ын гишүүнээр Хавиер Бордас, Карлес Резач, Ариедо Брайда нарыг шинээр томилсон байна&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/club/detail/article/new-football-area-technical-commission-presented|title=New Football Area Technical Commission presented|publisher=FCBarcelona.com|date=12 February 2015}}&lt;/ref&gt;. 

Барселона клуб 2014-2015 оны улиралд гайхалтай байж Ла Лиг, Эзэн хааны цом, Аваргуудын лиг гэсэн гурван томоохон цомыг хүртэж энэ амжилтыг давтсан Европын анхны баг болжээ&lt;ref name=&quot;second treble&quot;&gt;[http://www.espnfc.com/blog/the-match/60/post/2479474/johan-cruyffs-influence-barcelona-win-champions-league &quot;Johan Cruyff's influence endures as Barcelona complete the 'double-treble&quot;]. ESPN. Retrieved 8 June 2015&lt;/ref&gt;. 2014 оны тавдугаар сарын 17-ны өдөр Атлетико Мадридыг хожсоноор Барселоначууд 23 дахь удаагаа Лигийн аварга болов&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/title-league-champions-fcbarcelona-atletico-madrid-2014-15|title=Barcelona are La Liga Champions|publisher=FCBarcelona.com|date=17 May 2015|accessdate=17 May 2015|archive-date=19 Тавдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519225125/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/title-league-champions-fcbarcelona-atletico-madrid-2014-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ингэснээр сүүлийн 10 жилийн хугацаанд долоо дахь удаагаа аварга болсон юм. 2014 оны тавдугаар сарын 30-ны өдөр Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Баскийн нэр төр гэгдэх Атлетик Бильбаог хожсон&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/match-archive/2014-2015/copa-del-rey/final/athletic-club_fc-barcelona|title=Barca won 27th title of Copa Del Rey|publisher=FCBarcelona.com  |date=30 May 2015 |accessdate=30 May 2015}}&lt;/ref&gt; бол ердөө сар хүрэхгүй хугацааны дараа Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Италийн Ювентусыг 3-1 онооны харьцаагаар буулган авч түүхэндээ тав дахь удаагаа дэлдэн чихтийг өргөсөн юм&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/11652515/Champions-League-final-Juventus-vs-Barcelona-live.html|title=Barcelona crush Juventus in Champions League final: as it happened|date=6 June 2015|work=Daily Telegraph|accessdate=8 June 2015}}&lt;/ref&gt;. Энэ улиралд Барселона клубын довтолгооны гурвал болох Месси, Суарез, Неймар &quot;МСН&quot; нар 122 гоол оруулж, Испанийн хөлбөмбөгийн нэгэн шинэ хуудсыг нээсэн билээ&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2015/jun/06/barcelona-luis-suarez-lionel-messi-juventus-champions-league-final|title=Barcelona's Luis Suárez, Leo Messi and Neymar too good for Juventus|date=6 June 2015|accessdate=1 November 2015|work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;. 

Барселона клуб 2015 оны наймдугаар сарын 11-нд Европын супер цомын тэмцээнд нутаг нэгт Севийя клубтэй учраа таарав. Тэд Севийя клубыг 5-4 онооны харьцаагаар буулган авч тус цомыг тав дахиа өргөж, тэмцээний оргил амжилтыг тогтоожээ. Энэ оныхоо 12-р сард зохиогдсон Клубуудын ДАШТ-ний шигшээ тоглолтод Аргентины Ривер Плейтийг хүлээн авч 3-0 онооны давамгайллаар ялалт байгуулж энэ цомыг гурав дахиа өргөв. Энэ нь тус тэмцээний рекорд амжилт болсон билээ. Харин тэмцээний шилдэг гурван тоглогчоор Месси, Суарез, Иниьеста нар нэрлэгдсэн юм&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/iniesta-messi-and-suarez-make-up-club-world-cup-podium|title=Iniesta, Messi and Suárez make up Club World Cup Podium|date=20 December 2015|publisher=FCBarcelona.com|access-date=31 Тавдугаар сар 2017|archive-date=22 Арван хоёрдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222193357/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/iniesta-messi-and-suarez-make-up-club-world-cup-podium|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Барселона клуб ийнхүү олон улсын тавцнаас нийт 20 дахь цомоо өргөж, Египетийн алдарт Аль Ахли багтай тэнцжээ. Барселона клуб 2015 онд бүх тэмцээнийг оролцуулаад 180 гоол оруулж рекорд тогтоож олныг алмайруулав.

2016 оны нэгдүгээр сард Барселона клубд тавьсан наймааны хориг цуцлагдав. Тэд багийнхаа бүх гишүүдтэй гэрээгээ сунгаж, Алекс Видал болон Арда Туран нарыг эгнээндээ нэгтгэжээ. Тэрээр хоёрдугаар сарын 10-ны өдөр Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод шалгаран клубын дээд амжилтыг тогтоов. Мөн тэрээр 28 тоглолт дараалан хожигдоогүй гэсэн амжилтаар өмнөх дасгалжуулагч Гуардиологын рекордыг эвджээ.  Тэд лигийн тоглолтын хүрээн Райо Валлекано клубыг 5-1 онооны харьцаагаар хожиж хожигдоогүй цуврал нь 34 болов. Энэ нь заналт өрсөлдөгч Реал Мадридыг гүйцэж түрүүлэхэд хангалттай байлаа. Нийтдээ Барселона клубын хожигдоогүй цуврал 39 болсон бөгөөд тэднийг мөнхийн өрсөлдөгчид нь болох Раел Мадрид дөрөвдүгээр сарын 2-ны өдөр 2-1-ээр хожиж, гайхалтай цувралыг эцэс болгожээ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/sport/primera-liga/cristiano-ronaldo-fires-late-winner-as-real-madrid-end-barcelonas-39-match-unbeaten-run|title=Cristiano Ronaldo fires late winner as Real Madrid end Barcelona's 39 match unbeaten run|date=3 April 2016|work=The National}}&lt;/ref&gt;. 2016 оны тавдугаар сарын 14-ний өдөр Ла Лигийн тоглолтын хүрээнд Гранада клубыг 3-0 онооны харьцаагаар хжиж сүүлийн найман улиралд зургаа дахь удаагаа лигийн аварга болов&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/football/2016/05/13/barcelona-and-real-madrid-la-liga-final-day-live/|title=14 May 2016|work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt;. 

2017 оны гуравдугаар сарын 8-ны өдөр Барселоноа клуб Аваргуудын лигийн түүхэнд бас нэгэн түүх бичиглэн үлдээсэн юм. Тэд Аваргуудын лигийн хасагдах шатны тоглолтод Францын Парис Сен Жермейнтэй учраа таарч эхний тоглолтод 4-0 онооны зөрүүгээр хожигдоод байлаа. Гэвч тэд гэртээ хийсэн хариу тоглолтод 6-1 оноогоор хожиж, нийлбэр тоглолтын дүн 6-5 болсноор дараагийн шатанд шалгарсан билээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/report?gameId=469090|title=Barcelona vs. Paris Saint-Germain – Football Match Report – March 8, 2017 – ESPN|website=ESPN.com|access-date=2017-03-15}}&lt;/ref&gt; 2016-2017 оны улиралд Ла Лигийн аварын титмийг Реал Мадридад алдсан Барселона клуб Аваргуудын лигийн хагас шигшээ шатнаас Ювентус клубт хожигдон тэмцээнээ дуусгав. Улмаар Луйз Энрике гэрээгээ сунгахгүй гэж мэдэгдсэнээр Барселона клубын шинэхэн дасгалжуулагчаар Эрнесто Вальвердэ тодорсон.

2017-18 оны улиралд Ла Лигийн түрүүг хүртсэн бөгөөд тус улиралд 43 тоглолт дараалан хожигдоогүй шинэ дээд амжилтийг Ла Лигт тогтоосон байна. Аваргуудын лигийн хагас шигшээд Ливерпүүлийг талбай дээрээ 3-0 зөрүүгээр хожсон боловч Энфилд цэнгэлдэхэд болсон хариу тоглолт 4-0 зөрүүгээр хожигдож тэмцээнээ дуусгажээ. 2020 оны 1 сард Испаний супер цомын шигшээд Атлетико Мадрид багт хожигдсоны дараачаар Эрнесто Валверде үүрэгт ажлаа өгсөн бөгөөд Чики Сетиен багийн дасгалжуулагч болсон байна. Улирлын сүүлийн тоглолтоо 2020 оны 8-р сард хийж Байерн Мьюнхэн багт 8-2 зөрүүгээр хожигдсоны дараачаар 12 жилд анх удаа цомгүй улирлыг дуусгасан Сетиен болон багийн спортын захирал Эрик Абидал нар үүрэгт ажлаа өгч оронд нь Барселона клубт өмнө нь тоглож байсан Рональд Куман томилогдсон.

2020 оны 10-р сарын 27-нд багийн хөгжөөн дэмжигчид, тамирчдын эсэргүүцэлтэй тулгарсан ерөнхийлөгч Бартемеу ажлаасаа чөлөөлөгдсөн бөгөөд 2021 оны 3 сард өмнөх ерөнхийлөгч Хуан Лапорта дахин сонгогджээ. Рональд Куман багтайгаа хамт анхны цомоо 2021 оны 4 сард Эзэн хааны цомын шигшээд Атлетик багийг 4-0 зөрүүгээр хожиж өргөсөн байна. 2021 оны 8 сарын 5-нд Лионель Месси багийн санхүүгийн асуудлын улмаас багтайгаа шинэчилсэн гэрээг хийх боломжгүй болсоныг зарласан бөгөөд 18 жилийн дараачаар Месси багаа орхиж ПСЖ клубтэй нэгдсэн байна.

== Хөгжөөн дэмжигчид==
[[File:Tifo at Camp Nou.jpg|thumb|Камп Ноу дахь хөгжөөн дэмжигчид]]

Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчдийг &quot;куле&quot; гэж нэрлэдэг. Каталон хэлээр кул гэдэг нь &quot;илжиг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Гэхдээ энэ дэмжигчдээ илжиг гэж доромжилж байгаа хэрэг биш бөгөөд нэг зүйлийн төлөө тууштай зүтгэдэг хүнийг ингэж нэрлэдэг ажээ. Клубын хамгийн анхны цэнгэлдэх болох Камп де ла Индустриад байхад энэ нэршил үүссэн гэх мэдээ бий. Испанийн улсын нийт хүн амын 25 хувь нь Барселона клубыг дэмждэг гэсэн судалгаа байдаг&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf |title=Ficha Técnica | publisher=Centro de Investigaciones Sociológicas |format=PDF |date = May 2007|accessdate=8 August 2010|language=Spanish}}&lt;/ref&gt;. Мөн европын таван хүн тутмын нэг нь Барселона клубыг ямар нэг байдлаар хөгжөөн дэмждэг байна. Клубын гишүүнчлэлтэй албан ёсны хөгжөөн дэмжигчид 2003-2004 оны улиралд 100,000 байсан бол 2009 оны есдүгээр сард энэ тоо 170,000 мянга болж огцом өсчээ&lt;ref name=socis&gt;{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |title=El FC Barcelona ya tiene 170.000 socios |publisher=SPORT.es |language=Spanish |date=19 September 2009 |first=Víctor |last=Aznar |accessdate=8 August 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314030154/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |archivedate=14 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt;. Энэ нь тухайн үед багийг удирдаж байсан Хоан Лапортагын маркетингийн стратеги Роналдиньо дээр түшиглэсэн ПиАр төлөвлөгөө амжилттай хэрэгжсэний нэг илрэл юм&lt;ref&gt;Fisk, Peter. pp. 201–202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brott, Steffen. p. 77.&lt;/ref&gt;. 

2015 оны байдлаар тус клубт 1,267 хүн нэмж бүртгүүлжээ. Дэлхий даяар Барселона клубыг дэмждэг фен клубуудын холбоо ч байгуулагдаад байна. Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн нийтийн голлох хэрэглээ болоод байгаа нийгмийн сүлжээний цахим хуудаст хамгийн алдартай баг нь Барса юм. 2017 оны дөрөвдүгээр сарын байдлаар тэдний фейсбүүк хуудсыг 100 сая хүн дагажээ&lt;ref name=&quot;Social media&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.facebook.com/fcbarcelona?fref=ts|title=FC Barcelona|accessdate=1 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://fanpagelist.com/category/top_users/view/list/sort/fans/page1 |wayback=20150209081114 |text=&quot;Top 100 Facebook Fan Pages&quot; |archiv-bot=2024-12-18 21:56:47 InternetArchiveBot }}. Fanpagelist.com. Retrieved 24 October 2014&lt;/ref&gt;. Каталоны нэр төр болсон энэ багийг дэлхийн олон алдартнууд хөгжөөн дэмждэг. Эднээс хамгийн онцлууштай нь Ромын пап II Йоан Павел амьд сэрүүндээ клубыг дэмждэг байсан юм. Түүнчлэн Барселона клубын УЗ-ын хүндэт гишүүнээр Испанийн ерөнхий сайд асан Хосе Луйз Родригез Запатерог өргөмжилжээ. Барселона клубын цэнгэлдэх улирлын туршид дундаж дүүргэлтээрээ улсдаа тэргүүлдэг бөгөөд европ тивд тэдний урд зөвхөн Боруссиа Дортмунд л бичигддэг юм&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ger.1/year/2010/german-bundesliga?cc=5901 |title=German Bundesliga Stats: Team Attendance – 2010–11 |work=[[ESPNsoccernet]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |title=Camp Nou: Average attendance 79,390 &amp;#124; FCBarcelona.cat |publisher=Arxiu.fcbarcelona.cat |date=17 May 2011 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=8 Долдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708133249/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

== Мөнхийн өрсөлдөгчид ==

=== &quot;Эль Класико&quot; ===
[[File:Forcejeo Real Madrid - FC Barcelona.jpg|thumb|230px|2009 онд &quot;Эль Класико&quot;-д талбайд нь Реал Мадридыг 6-2 онооны харьцаагаар хожив]]

Ла Лига болон үндэсний хэмжээнд хамгийн хүчтэйд тооцогдох Барселона болон Реал Мадридын хоорондох өрсөлдөөнийг &quot;Эль Класико&quot; хэмээн хүндэтгэн нэрлэдэг. Энэ өрсөлдөөн нэг талаа хүчирхэг багуудын тулаан мэт боловч нөгөө талаараа Кастиль болон Каталон үндэстнүүдийн хоорондох тулаан юм. Түүхийн урт хугацааны туршид дайн самуунтай байсан дээрх хоёр үндэстэн энх цагт спортын тавцанд ийнхүү өрсөлдөж байгаа нь энэ. Испанийн иргэний дайны жилүүдэд энэ хоёр багийн өрсөлдөөнд улстөрийн элдэв бүлэглэлүүд хөндлөнгөөс оролцож, Барселона клубыг хүчээр дардаг байлаа&lt;ref&gt;Ghemawat, Pankaj. p. 2.&lt;/ref&gt;.

Испанийг 1923-1930 оны үед дарангуйлж байсан Мигель Примо де Риверагын үед ч, 1939-1975 оны хооронд дарангуйлж байсан Франциско Франкогын үед ч Реал Мадридыг илтэд дэмждэг байжээ. Тэд Үндэсний үзэл гэгчийг бий болгож, энэ үзлийн гол баатраар Реал Мадридыг нэрлэж байлаа. Тиймдээ ч засгийн эрхэнд гарсан дарангуйлагчид Каталон үндэстний хэл, соёл, далбаа, сүлд тэмдэгийг хориглож байсан юм&lt;ref&gt;Kleiner-Liebau, Désirée. p. 70.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Phil Ball |url=https://www.theguardian.com/football/2002/apr/21/championsleague.sport |title=The ancient rivalry of Barcelona and Real Madrid|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media |date= 21 April 2002|accessdate=13 March 2010 | location=London}}&lt;/ref&gt;.  Гэвч дарангуйлах тусам Барселона клубын дэмжигчид улам идэвхжиж, спортын өрсөлдөөн ч улам бадарч байлаа. Тиймээс &quot;Бусад багуудаас илүү&quot; (Mes que un club) гэх үг гарчээ. Каталончуудын талд зогсч, тэдний үзэл санаа, хүсэл тэмүүлэл, тусгаар тогтнох хүслийг хамгаалж ирсэн зохиолч Мануэль Вазкез Монтальбан Франкогын дарангуйллын эсрэг хүчтэй тэмцдэг байлаа. Багийн удирдлагууд түүний хөдөлмөр зүтгэлийг өндрөөр үнэлж удаа дараагийн шагнал өгч байсан гэдэг. 

1950-иад онд Альфредо Ди Стефаног Барселонад ирнэ гэж шуугиж байсан ч тэр эцсийн мөчид Реал Мадридыг сонгов&lt;ref&gt;Burns, Jimmy. pp. 31–34.&lt;/ref&gt; . Энэ нь хоёр багийн өрсөлдөөнийг улам хурцалж байсан юм. Хэдийгээр түүнийг зодож, дарамталж Реалын бүрэлдэхүүнд элсүүлсэн гэдэг ч өнөө хүртэл энэ нь нотлогдоогүй байна. Ди Стефано өөрөө ч энэ асуудалд тодорхой байр суурь илэрхийлж байгаагүй юм. 1960-аад оны үед Европын цомын хасагдах шатанд хоёр ч удаа таархад хоёуланд нь Барселона ялагдав. Энэ хоёр тоглолтод шүүгч маш олон удаагийн алдаа гаргаж, улмаар Реал Мадрид ялалт байгуулсан юм&lt;ref name=&quot;ellis&quot;&gt;{{cite web|url=http://elpais.com/diario/2002/04/23/deportes/1019512813_850215.html |title=De Mr. Ellis a Mr. Leafe |publisher=El País |date=23 April 2002 |accessdate=21 May 2017 |author=Narrillos, Martín|language=spanish}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/apr/09/joy-of-six-el-clasico |title=The Joy of Six: Real Madrid v Barcelona El Clásico classics |publisher=Guardian |date=9 April 2010 |accessdate=4 February 2015}}&lt;/ref&gt;. 2002 онд хоёр багийн хооронд болсон тулааныг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зууны тулаан хэмээн цоллож байлаа. Энэ тулаанд Реал Мадрид хожсон юм. Дэлхий даяар энэ тоглолтыг 500 сая хүн үзжээ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7773773.stm |title=Real win Champions League showdown |publisher=BBC News |date=11 December 2008 |accessdate=21 August 2010}}&lt;/ref&gt;.

=== Барселон хотын дерби ===

[[File:FC Barcelona vs RCD Espanyol (2005-06) (36) (142175725).jpg|thumb|2005-2006 оны улиралд болсон Барселоны дерби. Хөгжөөн дэмжигчид Каталоны далбааг мандуулж байна]]

Орон нутгийн хувьд Барсагын мөнхийн өрсөлдөгч нь Эспаньол байсаар ирсэн. Эспаньолын тухайтад хөгжөөн дэмжигчид болоод багийн дотоод соёл, уур амьсгал нь үндэсний үзэл нэвт шингэсэн Барселона багийг дайснаа хэмээн үздэг уламжлалтай. Тэд багийнхаан гишүүдийг зөвхөн каталон үндэстнүүдээр бүрдүүлдэг бөгөөд өөр үндэстний, өөр улсын тамирчид болон ажилчдыг ажилд авдаггүй&lt;ref name=&quot;Ball, Phil. pp. 86-87&quot;/&gt;. Эспаньол багийн цэнгэлдэх Барселона хотын Сарриа дүүрэгт оршдог&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1901/04/09/pagina-2/33398307/pdf.html |title=Edición del martes, 09 abril 1901, página 2 – Hemeroteca – Lavanguardia.es |language=Spanish|publisher=Hemeroteca Lavanguardia|accessdate=13 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&amp;idcontenido=8&amp;idmenu=2&amp;idsubmenu=22&amp;nombremodulo=dates&amp;idlinkchk=21 |title=History of Espanyol |publisher=RCD Espanyol |accessdate=13 March 2010 |archive-date=28 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928223937/http://rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&amp;idcontenido=8&amp;idmenu=2&amp;idsubmenu=22&amp;nombremodulo=dates&amp;idlinkchk=21 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Каталон үндэстнүүдийн тусгаар тогтнолын төлөө Барселона клубын дэмжигчид дуу хоолойгоо өргөдөг бол Эспаньол бол төвийг сахисан аядуу уур амьсгалтай яг эсрэг дүр төрх нь. 1960-1970-аад оны үеийн Барселон хот дөнгөж хөгжил цэцэглэлтийнхээ замд байсан бол Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчид ядуу тарчиг хүмүүс байлаа. Харин Эспаньолын хөгжөөн дэмжигчид дундаж давхаргын цэргийн офицер, цагдаа, олон нийтийн ажилчид байдаг байлаа. Зарим тохиолдол фашист хөдөлгөөнд нэгдсэн хүмүүс ч Эспаньолыг дэмжиж байсан гэдэг. 

Эспаньолыг дэмжигч талынхан 1918 онд тусгаар тогтнолын төлөөх хөдөлгөөнд нэгдэлгүй, Испанийн нэг хэсэг байхыг дэмжиж байлаа&lt;ref name=&quot;Ball, Phil. pp. 86-87&quot;&gt;Ball, Phil. pp. 86–87.&lt;/ref&gt;. Хожим нь иргэний дэгдэхэд Эспаньолыг дэмжигчид фалангист фашист хөдөлгөөнийхөнд элсэн фронтод дайтаж байсан юм. Чухамдаа энэ ялгамжит байдал, тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний талаарх үзэл бодол, зорилго нь Барселон хотын дербиг улам амттай болгодог билээ. 

Түүхийн хуудас хоёр талд хангалттай их байгаа ч Ла Лига дахь хоёр багийн өрсөлдөөн дэндүү хүч тэнцвэргүй, Барселона клубын давамгайлал дор өрнөж иржээ. Эспаньол клуб Ла Лигад өнгөрөөсөн 81 улирлынхаа туршид зөвхөн нэгд нь л Барселона клубын дээр бичигдэж байсан гэдэг. Барселона клуб 1933, 1947, 1964, 1975, 1992, 2016 онд зургаан удаа 5-0 гэсэн онооны зөрүүгээр ялж байлаа. Харин Эспаньолчууд 1951 онд л 6-0 оноогоор ялж байжээ. Барселона клуб 2008-2009 улиралд Испанидаа гурван цом хүртэж байх жилд Эспаньолчууд 2-1 онооны харьцаагаар хожиж байв. Энэ улиралд тэднийг талбайд нь ялсан цорын ганц баг нь Эспаньол болж байлаа&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |archive-url=https://archive.is/20120731081930/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |dead-url=yes |archive-date=31 July 2012 |title=Matchday 24 |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010 }}&lt;/ref&gt;. 

=== Милануудын эсрэг... ===
[[File:Milan_-_Barca_2006.jpg|thumb|Миланы Сан Сиро цэнгэлдэх хүрээлэнд 2005-2006 оны Аваргуудын лигийн үеэр учраа таарахад Барселона клубын ультрануу багаа дэмжиж байгаа нь]]

Европын тавцанд Барселона клубтэй өрсөлдөөн өрнүүлдэг баг бол Италийн Милан клуб юм&lt;ref&gt;{{cite news|title=Puyol relishing Milan return as Barça renew rivalry|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1908401.html|publisher=UEFA|date=20 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Barça 'Ghostbusters' prepare to face old foes|url=http://www.marca.com/2012/12/20/en/football/barcelona/1356027638.html|publisher=Marca|date=20 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=El Barça-Milan es el clásico de la Champions|url=http://www.mundodeportivo.com/20130312/champions-league/barcelona-milan/clasico-champions-league_54368282396.html|publisher=Mundo Deportivo (Spanish)|date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Milan-Barça, matches de légende(s)|url=http://fr.m.fifa.com/news/y=2013/m=10/news=milan-barca-matches-legende-2201309.html|publisher=FIFA (French)|date=21 October 2013|access-date=2 Зургадугаар сар 2017|archive-date=4 Наймдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804055346/http://fr.fifa.com/news/y=2013/m=10/news=milan-barca-matches-legende-2201309.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Энэ хоёр баг хоорондоо 19 удаа учраа таарч байсан түүхтэй. Энэ хоёр баг Аваргуудын лиг болон орон нутгийн лигид гайхалтай амжилт, арвин түүхтэй гэдгээрээ хоёр багийн өрсөлдөөнийг улам сонирхолтой болгодог. Хоёр багийн амжилт авсан цом шагналыг энд дурдах нь илүүц биз. 

Барселона болон Милан клубууд хоорондоо учраа таарахад Барсачууд найман удаа ялж, таван удаа ялагджээ. Энэ хоёр багийн гайхалтай өрсөлдөөний түүх 1959-1960 оны улиралд Европын цомын тэмцээнээс эхэлжээ. Тухайн үед Барсачууд хоёр тоглолтын нийлбэр дүнгээр 7-1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан түүхтэй&lt;ref&gt;{{cite news|title=Milan – FC Barcelona: Did you know...|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/milan-fc-barcelona-did-you-know|publisher=FCBarcelona|date=22 October 2013}}&lt;/ref&gt;. 

Йохан Кройффын &quot;Мөрөөдлийн баг&quot; 1994 оны Аваргуудын лигийн шигшээд нэг ч хожигдолгүй шалгарахад, Милан клуб 4-0 онооны харьцаагаар ялж, цом өргөж байлаа&lt;ref&gt;{{cite news|title=Milan find perfect pitch in dream final|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1993/matches/round=57/match=51078/postmatch/report/index.html|publisher=UEFA|date=18 May 1994}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rewind to 1994: Milan down the Dream Team|url=http://www.espnfc.com/story/1041170/rewind-to-1994-milan-down-the-dream-team|publisher=ESPN FC|date=29 March 2012}}&lt;/ref&gt;. Харин 2013 оны Аваргуудын лигийн хасагдах шатны эхний тоглолтод 2-0 онооны харьцаагаар ялагдсан ч, хариу тоглолтод 4-0 онооны харьцаагаар хожиж, томоохон эргэн эрэлт хийж байсан түүхтэй&lt;ref&gt;{{cite news|title=Lionel Messi inspires brilliant comeback against AC Milan to confirm 'Barca are back!': Spanish paper reaction|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/9926762/Lionel-Messi-inspires-brilliant-comeback-against-AC-Milan-to-confirm-Barca-are-back-Spanish-paper-reaction.html|publisher=The Telegraph|date=13 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=El Barça de Messi venga al de Cruyff|url=http://deportes.elpais.com/deportes/2013/03/11/champions/1363019461_534871.html|publisher=El País (Spanish)|date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;. 

== Эзэмшил, санхүү ==

Испанийн хөлбөмбөгийн холбоонд бүртгүүлсэн Реал Мадрид, Атлетик Бильбао, Осасуна, Барселона клубууд төрийн бус байгууллага хэлбэрээр бүртгүүлсэн байдаг. Гэхдээ олон нийтэд үйлчлэх байгууллага хэлбэрээр бүртгүүлж байжээ. Барселона клубын албан ёсны гишүүнчлэлийг &quot;социс&quot; гэдэг бөгөөд клубын хамгийн хүчтэй зөвлөл юм. 2016 оны байдлаар 140,000 социс бүртгэгджээ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/detail/article/fc-barcelona-and-leo-messi-headline-globe-soccer-awards-2015|title=FC Barcelona and Leo Messi headline Globe Soccer Awards 2015|publisher=FCBarcelona|date=27 December 2015}}&lt;/ref&gt;. 

Санхүүгийн алдарт &quot;Форбес&quot; сэтгүүлийн 2010 оны үнэлгээгээр Барселона клубыг 752 сая еврогоор үнэлжээ. Барсагын урд Манчестер Юнайтед, Реал Мадрид, Арсенал клубууд л бичигдсэн байна. Харин 2014 онд Форбесийн үнэлгээ 3.2 тэрбум ам.доллар болж өсчээ&lt;ref name=&quot;Deloitte&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Forbes 2014&quot;&gt;{{cite web|title=The World's 50 Most Valuable Sports Teams 2014|url=http://www.forbes.com/pictures/mli45ejlgl/2-barcelona/|website=Forbes.com}}&lt;/ref&gt;.

== Клубийн онцгой амжилтууд ==
[[File:Leo Messi (cropped).jpg|thumb|170px|left|Клубын бүх цаг үеийн мэргэн бууч Лионель Месси]]
[[File:Xavi Joan Gamper 2008.jpg|thumb|230px|Барселонагын төлөө хамгийн олон тоглолтод оролцсон Шави]]

Барселона клубийн нэрийн өмнөөс бүх тоглолтыг оролцуулаад 767 тоглолтод оролцсон Шави хамгийн олон тоглолтод оролцсон тамирчин. Мөн түүнчлэн Ла Лигийн 505 тоглолтод оролцсон нь бас л рекорд амжилт болжээ. 

Хөлбөмбөгийн шинэ цагийн домог Лионель Месси одоогийн байдлаар бүх тоглолтыг оролцуулаад 539 гоол оруулаад байна. Гэвч албан ёсны тэмцээнд тэрээр 507 гоол оруулжээ. Энэ нь 87 жилийн туршид эвдэгдээгүй Паулиньо Алкантарагын амжилтыг эвдсэн үзүүлэлт болсон юм. Л.Месси мөн Европын тавцанд 97, Олон улсын тавцанд 102 гоол оруулж, дээд амжилт тогтоожээ. Түүнээс гадна Ла Лигийн түүхэнд 349 гоол оруулж, дээд амжилт тогтоогоод байна. Барселона клубын өөр гурван тамирчин Ла Лигт 100-аас дээш гоол оруулсан байдаг. Чесар (190), Лашло Кубала (131), Самуэль Это (108) нар Ла Лигийн түүхэнд бичигдсэн гурван тоглогч юм. Хосеп Самитиерын тухайд Эзэн хааны цомын тэмцээнд Барселона клубын нэрийн өмнөөс 65 гоол оруулжээ. 

Ла Лигийн түүхэнд нэг тоглолтод хамгийн олон гоол оруулсан тоглогч бол Лашло Кубала юм. Тэрээр 1952 оны Ла Лигийн улиралд Спортинг де Гихоны эсрэг долоон гоол оруулжээ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.com/story/967644/rewind-to-1961-ladislao-kubalas-legacy-at-barcelona|title=Kubala's legacy at Barcelona|work=ESPN FC|date=3 October 2011}}&lt;/ref&gt;.  Харин Аваргуудын лигийн тоглолтод Лионель Месси Байер Леверкузений эсрэг таван гоол оруулж, европын тавцанд рекорд тогтоосон юм. 

Шилдэг хаалгачид олгодог Заморагын цомыг Антони Рамаллетс, Виктор Валдес нар тус бүр 20 удаа хүртэж багийн дээд амжилт тогтоожээ. Ла Лигийн түүхэнд хамгийн цөөхөн буюу 0.832 гоол алдаж байсан нь Испанийн томоохон амжилт болсон юм&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2014/12/guardametas-de-primera-1928-2014/|title=Guardametas de Primera (1928–2014)|publisher=CIHEFE}}&lt;/ref&gt;. Мөн тэрээр бүх тоглолтод 896 минутын туршид хаалгандаа гоол алдалгүй өвөрмөц нэгэн амжилт тогтоожээ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/victor-valdes-sets-unbeaten-record-at-896-minutes |title=Víctor Valdés sets unbeaten record at 896 minutes |publisher=FCBarcelona|date=6 November 2011}}&lt;/ref&gt;. Ла Лигийн түүхэнд Клаудио Браво 754 минутын туршид хаалгаа хуурай манаж өвөрмөц амжилт тогтоосон юм&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/claudio-bravo-recupera-imbatibilidad-3789378|title=Claudio Bravo recovers his unbeaten record|publisher=Sport (Spanish)|date=20 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/claudio-bravo-close-to-claiming-zamora-trophy |title=Claudio Bravo close to claiming Zamora Trophy|publisher=FCBarcelona|date=19 May 2015}}&lt;/ref&gt;. 

Жек Грийнуэлл 9 жил Барселонаг дасгалжуулж, хамгийн удаан хугацаанд тус клубийг удирдсан дасгалжуулагч болжээ. Харин хамгийн амжилтттай дасгалжуулагч бол дөрвөн жилд 14 цом хүртсэн Пеп Гуардиола юм. Харин Барселона клубийн нэрийн өмнөөс хамгийн олон цом хүртсэн тамирчид бол Андрес Иниьеста, Месси нар 30 цом хүртэж амжилт тогтоожээ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/messi-and-iniesta-top-xavis-25-titles |title=Messi and Iniesta top Xavi's 25 titles|publisher=FCBarcelona|date=21 December 2015}}&lt;/ref&gt;.

Бареслона клубийн &quot;Камп Ноу&quot; цэнгэлдэх нь Европын хамгийн том цэнгэлдэх юм. Энэ цэнгэлдэхэд 1986 оны гуравдугаар сарын 3-ны өдөр Аваргуудын лигийн шөвгийн наймд Ювентусын эсрэг хийсэн тоглолтыг 120,000 мянган хүн үзэж дээд амжилт тогтоосон юм&lt;ref name=teamrecords&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-team-records |title=FC Barcelona team records |publisher=FC Barcelona |date=2 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127205655/http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-team-records |archivedate=27 January 2013 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;. Камп Ноу цэнгэлдэхийг 1990 оноос хойш өөрчлөн шинэчилж, одоогийн байдлаар 99,354 хүний багтаамжтай болсон байна. 

Испанийн хөлбөмбөгийн түүхэнд нэг улиралд таван цом хүртсэн анхны багаар Барселона тодорчээ. Тэд 1951-1952 оны улиралд таван цом хүртэж байсан юм&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mundodeportivo.com/futbol/mundial-de-clubes/20151219/30921299603/el-barca-de-les-cinc-copes-iii.html |title=El Barça de les Cinc Copes (III) |publisher=Mundo Deportivo (Spanish)|date=19 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/libros-fc-barcelona/basora-mite-les-cinc-copes-4810178 |title=Basora, the legend of the five cups |publisher=Sport (Spanish)|date=14 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://as.com/futbol/2014/11/01/primera/1414833365_741941.html |title=Murió Biosca, the captain of ‘Barça of the Five Cups’ |publisher=AS (Spanish)|date=1 November 2014}}&lt;/ref&gt;. 2009 оны 12-р сарын 18-ны өдөр Дэлхийн клубуудын АШТ-нд ялалт байгуулснаар Барселона клуб календарийн нэг жилд зургаан цом хүртэж гайхалтай амжилт үзүүлсэн юм&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11946/9872086/treble-winners-barcelonas-2015-team-emulate-the-super-seven |title=Treble winners: Barcelona's 2015 team emulate the super seven |publisher=Sky Sports|date=6 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/news/newsid=1151723.html |title=Kings, queens and a young prince |publisher=FIFA|date=23 December 2009|accessdate=23 March 2010}}&lt;/ref&gt;.  2014 оны долоодугаар сард Луйз Суарезтай 75 сая фунт, Неймартай 83 сая фунтийн гэрээ байгуулснаар нэг жилд хамгийн өндөр үнийн дүнгээр гэрээ байгуулсан рекорд тогтоожээ. Барселона клуб 2016 онд бүх тэмцээнийг оролцуулаад 39 тэмцээнд ялагдал гээчийг амсаагүй байна. Энэ нь клубын дээд амжилт юм.

== Багийн бэлгэдэл, өнгө ==

[[File:Fc_barcelona_1st_badge_1899.png|thumb|right|Барселона клубын анхны бэлгэдэл]]
Барселона клуб хамгийн анхны дугуй бамбайн дотор ромбон хэлбэртэй дүрс байрлуулж, дээр нь Арагоны титмийг байруулжээ. Титэмний дээр Жеймс хааны сарьсан багваахайг дүрсэлсэн байна. Уг ромбо дүрсний хоёр талд далдуу болон лаврын навч дүрсэлсэн байдаг юм. 1910 онд багийн тамирчин, ажиллагсад, гишүүдийн дунд бэлгэдэл зохиох уралдаан зарлаж Карлес Комамала түрүүлжээ. Энэ бэлгэдэл одоо ч хэлбэр дүрсээ алдалгүй өнөөг хүрсэн юм. Комамала нь Каталоны далбаа, Жоржийн загалмай, багийн өнгө зэргийг бэлгэдэлд дүрсэлжээ. 

Одоогийн хөх, улаан өнгийн өмсгөлийг 1900 онд Хиспаниа багийн эсрэг өмсчээ&lt;ref&gt;Ball, Phil p. 90.&lt;/ref&gt;. Хөх, улаан өнгө хэрхэн багийн үндсэн өнөг болсон талаар олон янзын домог бий. Барселона клубын анхны ерөнхийлөгчийн хүү Артур Уитти багийн өмсгөл хийх санаагаа Мерчант Тейлорын сургуулийн багийн өмсгөлөөс санаа авчээ. Тухайн үед тус сургуулийн баг хөх, улаан өнгийн өмсгөлтэй байсан гэдэг. Бас өөр нэг домог байдаг нь багийг үндэслэгч Хоан Гампер өөрийн төрсөн нутгийн Базел клубын өмсгөлийг бага зэрэг өөрчлөөд Барселона клубын өмсгөл болсон гэдэг домог. Одоо энэ домгийг Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчид бараг хүлээн зөвшөөрчээ. Харин багийн хоёрдугаар өмсгөл болох шар, улбар шар өнгийг Каталоны төрийн далбаанаас сэдэвлэн сонгосон байдаг. 

=== Өмсгөл үйлдвэрлэгч, өмсгөлийн ивээн тэтгэгч ===
Барселона клуб 2011-2012 оны улирал хүртэл өмсгөлийнхөө урд ямар нэгэн компанийн лого, дүрс тэмдэг тавьж байсангүй. Барселона клуб сайн санааны зорилгоор 2006 оны долоодугаар сарын 14-ний өдөр НҮБ-ын Хүүхдийг ивээх сантай таван жилийн гэрээ байгуулж, лого, дүрсийг нь урдаа тавьж байхаар тохирчээ. Гэвч тэд ямар нэгэн төлбөр аваагүй бөгөөд Барселона клубын зүгээс жилд 1.5 сая евро хандивлаж байх гэрээ байгуулсан юм. 

Ашгийн төлөө өмсгөлөө худалдаж байгаагүй тус клуб 2011-2012 оны улирлаас эхлэн &quot;Катарын сан&quot;-тай таван жилийн 150 сая еврогын гэрээ байгуулснаар өмсгөлийн урд нь &quot;Катарын сан&quot; бичиглэл байх болсон юм. Гэвч гэрээгээ гурван улирлын дараа дуусгаж Катарын агаарын тээвэртэй зургаан жилийн гэрээ байгуулжээ. Катарын сангийн лого оймс болон бэлтгэлийн өмсгөл дээр байршил болсон юм. Катарын агаарын тээвэр компани 2016 онд гэрээгээ дахин нэг жилээр сунгажээ. 2017 оноос эхлэн Ракутен компани багийн өмсгөлийг ивээн тэтгэх болсон. 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|-
!Хугацаа
!Өмсгөл үйлдвэрлэгч
!Өмсгөлийн хамтрагч
|-
| 1982–1992
| | Meyba
| rowspan=3|—
|-
| 1992–1998
| | Kappa 
|-
| 1998–2006
| rowspan=&quot;7&quot; | Nike
|-
| 2006–2011
| | UNICEF
|-
| 2011–2013
| | Qatar Foundation / UNICEF
|-
| 2013–2014
| | Qatar Airways / [[Intel]] / UNICEF
|-
| 2014–2017
| | Qatar Airways / [[Intel]] / UNICEF / Beko
|-
|2017–2022
| | Rakuten / [[Intel]] / UNICEF / Beko
|-
|2022-
|Spotify / UNHCR / AMBILIGHT TV
|}

== Цэнгэлдэх хүрээлэн ==

Барселона клубын анхны албан ёсны цэнгэлдэх хүрээлэн бол Камп де ла Индустриа юм. Тухайн үед цэнгэлдэх хүрээлэн 6,000 хүний багтаамжтай байлаа. Өдрөөс өдөрт өсөн нэмэгдэж байгаа хөгжөөн дэмжигчдээс шалтгаалан энэ цэнгэлдэх хүрээлэнд удаагүй билээ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html |archive-url=https://archive.is/20120804055554/http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html |dead-url=yes |archive-date=4 August 2012 |publisher=FC Barcelona |title=Cent anys del camp de la Indústria |accessdate=11 September 2010 |date=14 March 2009 |author=Santacana, Carles |language=Catalan }}&lt;/ref&gt;.  

1922 онд Барселоначууд 20,000 хүний багтаамжтай Камп де Лс Кортс цэнгэлдэхэд шилжсэн юм. Тухайн үед багийн удирдлагууд банкнаас мөнгө зээлж энэхүү цэнгэлдэхийг бариулж байжээ. Хөгжөөн дэмжигчид нь нэмэгдэж байснаас шалтгаалан 1944 онд урд талын эгнээ, 1946 онд өмнөд хэсэг, 1950 онд хойд хэсгийг өргөтгөн шинэчилсэн бөгөөд 1950 оны сүүлээр 60,000 хүний багтаамжтай болсон юм&lt;ref name=&quot;fcbarcelona6&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html |archive-url=https://archive.is/20120801083203/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html |dead-url=yes |archive-date=1 August 2012 |title=Brief history of Camp Nou |publisher=FC Barcelona |accessdate=30 July 2010 }}&lt;/ref&gt;.

Хэдийгээр чадлынхаа хэрээр нэмж засварлаж байсан ч багийн удирдлагууд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн барих төсөл эхлүүлсэн гэдгээ 1952 онд олон нийтэд зарласан юм. Улмаар шинэ цэнгэлдэхийн төсөл 1954 оны гуравдугаар сарын 28-ны өдөр эхэлжээ. Цэнгэлдэхийн шав тавих ёслолд Барселон хотын захирагч Филипе Аседо Коунга, Барселон хотын сүмийн хамба Грегорио Модрего нар оролцож байсан гэдэг. Барилгын ажил гурван жил үргэлжилсэний эцэст 1957 оны есдүгээр сарын 24-ний өдөр албан ёсоор дуусчээ. Барилгын ажилд нийтдээ 288 сая песета зарцуулсан нь анхны төсвөөс 3 дахин нэмэгдсэн гэдэг. 

Европын хөлбөмбөгийн холбооноос шинэ дүрэм тогтоосны эцэст цэнгэлдэхийн хананы стандартыг тогтоож, тухайн үед бага зэрэг шинэчлэл хийж байлаа. 1992 онд Барселона хотод зуны олимп зохиогдоход &quot;Камп Ноу&quot; цэнгэлдэхийг шинээр засварласан юм. Одоогоор &quot;Камп Ноу&quot; цэнгэлдэх 99,354 хүний багтаамжтай бөгөөд үүгээрээ европд тэргүүлдэг билээ. 

Багийн өөр байгууламжууд:

* '''Ciutat Esportiva Joan Gamper''' (Барселона клубын бэлтгэлийн талбай)
* '''Masia-Centre de Formació Oriol Tort''' (Залуу тамирчдын байр)
* '''Mini Estadi''' (Нөөц багийн цэнгэлдэх)
* '''Palau Blaugrana''' (Барселона клубын спортын цогцолбор)
* '''Palau Blaugrana 2''' (Барселона клубын спортын хоёрдугаар цогцолбор)
* '''Pista de Gel''' (Барселона клубын хоккейн талбай)

== Үзүүлсэн амжилтууд ==
[[File:FC Barcelona Team 2, 2011.jpg|thumb|2011 оны Клубуудын ДАШТ-д түрүүлсэн нь]]

=== Дотоодын тэмцээн ===

* '''Ла Лига'''

: '''Түрүү (28):''' 1928-1928, 1944-1945, 1947-1948, 1948-1949, 1951-1952, 1952-1953, 1958-1959, 1959-1960, 1973-1974, 1984-1985, 1990-1991, 1991-1992, 1992-1993, 1993-1994, 1997-1998, 1998-1999, 2004-2005, 2005-2006, 2008-2009, 2009-2010, 2010-2011, 2012-2013, 2014-2015, 2015-2016, 2017-2018, 2018-2019, 2022-2023, 2024-2025

* ''' Эзэн хааны цом (Копа дел Рей)'''

: '''Түрүү (32) – дээд амжилт:''' 1909-1910, 1911-1912, 1912-1913, 1919-1920, 1921-1922, 1924-1925, 1925-1926, 1927-1928, 1941-1942, 1950-1951, 1951-1952, 1952-1953, 1956-1957, 1958-1959, 1962-1963, 1967-1968, 1970-1971, 1977-1978, 1980-1981, 1982-1983, 1987-1988, 1989-1990, 1996-1997, 1997-1998, 2008-2009, 2011-2012, 2014-2015, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2020-2021, 2024-2025

* ''' Испанийн супер цом '''

: '''Түрүү (15) – дээд амжилт:''' 1983, 1991, 1992, 1994, 1996, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018, 2023, 2025

* ''' Эва Дуартегийн цом '''

: '''Түрүү (3) – дээд амжилт:''' 1948, 1952, 1953

* ''' Лигийн цом (Копа де ла Лига) '''

: '''Түрүү (2) – дээд амжилт:''' 1982-1983, 1985-1986

=== Европын тэмцээн ===

* ''' Европын цом / Аваргуудын лиг '''

: '''Түрүү (5):''' 1991-1992, 2005-2006, 2008-2009, 2010-2011, 2014-2015

* ''' Европын супер цом '''

: '''Түрүү (5):''' 1992, 1997, 2009, 2011, 2015

* ''' Европын цомтой багуудын цом '''

: '''Түрүү (4) – дээд амжилт:''' 1978-1979, 1981-1982, 1988-1989, 1996-1997

* ''' Хот хоорондын цом '''

: '''Түрүү (3) – дээд амжилт:''' 1955-1958, 1958-1960, 1965-1966

=== Олон улсын тэмцээн ===

* ''' ОУХБХ Клубуудын ДАШТ '''

: '''Түрүү (3):''' 2009, 2011, 2015

== Тоглогчид ==

Испанийн багууд доод тал нь Европын Холбооны иргэншилтэй гурван тоглогчтой байхыг зөвшөөрдөг. Үүнээс гадна Африк, Номхон далай, Карибын тэнгисийн улсуудын тамирчдыг Котонугын гэрээний дагуу авахыг зөвшөөрдөг. 

=== Одоогийн бүрэлдэхүүн ===

{{Fs start}}
{{Fs player|no= 1|pos=GK|nat=GER|name= Марк Андре тер Штеген}}
{{Fs player|no= 2|pos=DF|nat=USA|name= Сержиньо Дэст}}
{{Fs player|no= 3|pos=DF|nat=ESP|name= [[Жерар Пике]]|бусад=дэд ахлагч}}
{{Fs player|no= 4|pos=DF|nat=URU|name= Рональд Араухо |other= }}
{{Fs player|no= 5|pos=MF|nat=ESP|name= [[Серхио Бускетс]]|бусад=ахлагч}}
{{Fs player|no= 6|pos=MF|nat=ESP|name= Рики Пуиг}}
{{Fs player|no= 7|pos=FW|nat=FRA|name= Оусмань Дембэлэ|other= }}
{{Fs player|no= 9|pos=FW|nat=NED|name= [[Мемфис Депай]]}}
{{Fs player|no=10|pos=FW|nat=ESP|name=Ансу Фати|other= }}
{{Fs player|no=11|pos=FW|nat=AUT|name=Юусуф Демир|бусад=Рапид Вена багаас зээлээр}}{{Fs player|no=12|pos=FW|nat=DEN|name= Мартин Брэйтвейт}}
{{Fs player|no=13|pos=GK|nat=BRA|name= Нето}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=14|pos=MF|nat=BRA|name= Филиппэ Коутиньо |other= }}
{{Fs player|no=15|pos=DF|nat=FRA|name= Клемэнт Ленглэт}}
{{Fs player|no=16|pos=MF|nat=ESP|name= Пэдри}}
{{Fs player|no=17|pos=FW|nat=NED|name= Луук де Ионг|бусад=Сэвилья багаас зээлээр}}
{{Fs player|no=18|pos=DF|nat=ESP|name= [[Жорди Альба]]|бусад=4-р ахлагч}}
{{Fs player|no=19|pos=FW|nat=ARG|name= [[Серхио Агуэро]]}}
{{Fs player|no=20|pos=MF|nat=ESP|name= [[Серхи Роберто]]|бусад=3-р ахлагч}}
{{Fs player|no=21|pos=MF|nat=NED|name= Френки де Ионг}}
{{Fs player|no=22|pos=DF|nat=ESP|name= Оскар Мингуэза}}
{{Fs player|no=23|pos=DF|nat=FRA|name= Самуэль Умтити}}
{{Fs player|no=24|nat=ESP|pos=DF|name=Эрик Гарсиа}}{{Fs player|no=26|nat=ESP|name=Инэки Пена|pos=GK}}{{Fs end}}

=== Зээлээр явагсад ===

{{Fs start}}
{{Fs player|no= —|pos=GK|nat=ESP|name= Хорхе Карилло|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Селта баг руу}}
{{Fs player|no= —|pos=MF|nat=CMR|name= Франк Ангонг|other=2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Спортинг Ковилла баг руу}}
{{Fs player|no= —|pos=MF|nat=BIH|name= Миралем Пьянич|other=2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Бешикташ баг руу}}
{{Fs player|no= —|pos=FW|nat=FRA|name= [[Антуан Гризманн]]|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Атлетико Мадрид баг руу}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no= —|pos=FW|nat=POR|name= Франциско Тринкао|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Волверхэмптон баг руу}}
{{Fs player|no= —|pos=FW|nat=BRA|name= Густаво Майяа|other= 2022 оны 12-р сарын 31 хүртэл Интернационал баг руу}}
{{Fs player|no= —|pos=FW|nat=ALB|name= Рэй Манаж|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Спезиа баг руу}}
{{Fs end}}

== Багийн техникийн зөвлөл ==

* Ерөнхий дасгалжуулагч: Ханси Флик
* Туслах дасгалжуулагч: Маркус Сорг, Тони Тапалович, Хайко Вестерманн, Арнау Бланко
* Нөөцийн багийн дасгалжуулагч: Альберт Санчес
* Бэлтгэлжилтийн дасгалжуулагч: Жулио Тоус, Пепе Конде, Рафа Малдонадо, Герман Фернандес
* Хаалгачийн дасгалжуулагч: Хосе Рамон де ла Фуентэ 
* Физик эмчилгээний баг: Хавиер Элаин, Хуанхо Брау, Шави Лопез, Шави Линде, Хорди Мисайллес, Сэбас Саллас, Даниел Бенито 
* Эмч: Хавиер Янгуас, Рикард Пруна, Даниел Флорит
* Багийн холбоо: Карлес Навал
* Хөлбөмбөгийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал: Деко

== Менежмент ==
=== Удирдах зөвлөл ===

* Ерөнхийлөгч: Хуан Лапорта
* Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч: Рафаел Юсте
* Дэд ерөнхийлөгч: Эдуард Ромеу
* Сангийн захирал: Ферран Оливе
* УЗ-ийн нарийн бичиг: Хосеп Субелс

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|FC Barcelona|Барселона хөлбөмбөгийн баг}}
* [http://www.fcbarcelona.com Албан ёсны сайт]

{{DEFAULTSORT:Барселона ФЦ}}

{{Барселона багийн бүрэлдэхүүн}}

[[Ангилал:Барселона ХБК| ]]
[[Ангилал:Барселоны спортын клуб]]
[[Ангилал:Каталонийн хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:1899 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>1jky2m8zhrw5gbfnp8n74ms8f5on8g9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4 сарын 11</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16275</id>
    <revision>
      <id>861915</id>
      <parentid>607879</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13009" sha1="6bhcwva9qf2vcqtwyjbl86mogsckinh" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|4 сарын}}
'''4 сарын 11''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 101 дахь ([[өндөр жил]] бол 102 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 264 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 491 - Византийн эзэнт гүрний хаан ширээнд Флавиус Анастасиус сууж, засаглалын нэрээ I Анастасиус болгожээ. 
* 1079 - Польшийн хаан II Бориславын тушаалаар Харьковын хамба Сатниславыг цаазлав. 
* 1241 - Монголын эзэнт гүрний Бат хааны цэргүүд Мохигийн тулаанд Унгарын IV Белагийн цэргүүдийг буулган авчээ. 
* 1512 - Камбрейн лигийн дайн: Гастон де Фойоор удирдуулсан Францын цэргүүд Равеннагийн тулаанд ялалт байгуулав. 
* 1689 - Их Британи гүрнийг II Уиллиам, II Мери нар хамтатган захирахаар болжээ. 
* 1727 - Германы суут хөгжмийн зохиолч Йоханн Себастиан Бахын Гэгээн Меттьюгийн шаналал хэмээх BMV 244b симфонийг Лайпцигийн Гэгээн Томасын сүмд тоглов. 
* 1809 - Баскийн замын байлдаанд Франц Их Британийн талууд тэнгисийн тулаанаа эхэлжээ. 
* 1814 - Фонтейнблегийн гэрээгээр Наполеон Бонапартын эсрэг нэгдсэн зургаан эвслийн дайн өндөрлөжээ. 
* 1868 - Токугавагийн вант улсын захирагч асан Шогүн Токүгава Ёшинобү Эдогийн сүмийн өмнө бууж өгөв. 
* 1881 - Африк гаралтай Америк эмэгтэйчүүдэд дээд боловсрол олгох зорилготой Спелманы коллеж Жоржиа мужийн Атланта хотод байгуулагджээ. 
* 1908 - Германы эзэнт гүрний үед угсарсан хамгийн сүүлийн хуягт хөлөг онгоц &quot;Блюкер&quot; үйлдвэрээс гарав. 
* 1909 - Израйлийн Тел Авив хот байгуулагджээ. 
* 1921 - Британийн засаг захиргааны удирдлага дор эмир Абдулла Трансйорданы төв засгийн газрыг байгуулахаар болов. 
* 1945 - Дэлхийн II дайн: Америкийн цэргийн хүч Бюхенвальдын бөөнөөр хорих лагерийг чөлөөлжээ. 
* 1951 - Солонгосын дайн: АНУ-ын ерөнхийлөгч Харри С.Труман Солонгосын командлалыг Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга Дуглас МакАртурт шилжүүлэв. 
** Шотландын палеонтологийн ангийн оюутнууд курсийн ажлийнхаа үеэр Шотландын хаадыг хаан ширээнд өргөмжилдөг байсан Сконы чулууг илрүүлжээ. Оюутнууд олсон эд өлгийн зүйлээ Уестминстерийн ордонд аваачсан гэдэг. 
* 1955 - Хятадын Гоминдан намынхан Жоу Инлайг хороохоор түүний зорчиж явсан Энэтхэгийн агаарын тээврийн хунтайж онгоцыг дэлбэлэх ажиллагаа бүтэлгүйтэв.
* 1957 - Их Британичууд Сингапурын автономит эрхийг хүлээн зөвшөөрчээ.
* 1961 - Дэлхийн II дайны үед еврейчүүдийн эсрэг бөөнөөр устгах ажиллагаа зохион байгуулсан гэх үндэслэлээр Нацистын Германы СС-ын офицер Адольф Айхманныг шүүх ажиллагаа Йерусалем хотод эхэлжээ. 
* 1955 - АНУ-ын баруун төвийн зургаан мужид 61 удаагийн хар шуурга бүртгэгдэж, дээрх байгалийн гамшигт амиа алдагсдын тоо 256-д хүрэв. 
* 1968 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Линдон Б.Жонсон Иргэний эрхийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар хар арьстнууд худалдан авах, худалдаалах, түрээслэх, санхүүгийн үйл ажиллагаа явуулах эрхээр хангагджээ. 
* 1970 - АНУ-ын сансрын &quot;Аполло 13&quot; хөлөг хөөрөв. 
* 1976 - Технологийн алдарт Apple компанийн Apple I компьютерийг бүтээж дуусгав. 
* 1977 - Лондонгийн метроны системийн 25 жилийн ой тохиов. 
* 1979 - Угандагийн дарангуйлагч Иди Аминий засаглал нуран унажээ. 
* 1981 - Их Британийн нийслэл Лондон хотын өмнөд хэсэгт эрхийнхээ төлөө жагсаж байсан тайван жагсаал эмх замбараагүй байдал болон хувирч 300 цагдаагийн ажилтан, 65 жагсагч хүнд гэмтжээ. 
* 1986 - АНУ-ын Флорида мужийн Дейд тойрогт байрлах нэгэн банкинд зэвсэгт этгээдүүд халдаж, Холбооны мөрдөх товчооны ажилтнууд тэдний эсрэг хэдэн цагийн туршид буудалцав. Буудалцааны улмаас Холбооны мөрдөх товчооны ажилтан Жерри Л.Доу, Бенжамин П.Гроган нар амиа алджээ. Түүнчлэн таван ажилтан хүнд шархаджээ. 
* 1987 - Йорданы хаан Хуссейн, Израйлийн гадаад харилцааны сайд Шимон Перес нар хамтран ажиллах нууц гэрээнд гарын үсэг зурав. 
* 1993 - АНУ-ын Охайо мужийн Лукасвиль хотод орших Өмнөд Охайгийн хорих газарт 450 хоригдол бослого дэгдээв. Исламын шашин болон Исламын үндэстэн хөдөлгөөний гишүүдийн дэгдээсэн уг бослого 10 хоногийн турш үргэлжилжээ. 
* 2002 - Тунисийн Гриба сүмд бөмбөг дэлбэрч 21 хүн амиа алдав. Уг халдлагыг Аль-Кайда бүлэглэл үйлдсэнээ хүлээн зөвшөөрчээ. 
** Венесуэлийн ерөнхийлөгч Уго Чавезын эсрэг 200 гаруй хүнийг хамарсан жагсаал Каракас хотод болжээ. Бослогыг ерөнхийлөгчийн тушаалаар хүч хэрэглэн тарааж, 19 жагсагч амиа алдав. 
* 2006 - Ираны ерөнхийлөгч Махмуд Ахмадинежад улсынхаа хэмжээнд ураныг амжилттай хөгжүүлж байгаагаа олон улсад зарлажээ. 
* 2007 - Алжирийн дэлбэрэлт: Алжирийн нийслэл Алжир хотод хоёр ч удаа дэлбэрэлт болсоны улмаас 33 хүн амиа алдан, 222 гаруй хүн гэмтэж, бэртэв. 
* 2011 - Беларусийн нийслэл Минскийн метронд дэлбэрэлт болж 15 хүн амиа алдаж, 204 гаруй хүн гэмтэж бэртжээ. 
* 2012 - Индонезийн Суматра арлын баруун хэсэгт орших Вартон хошуунд газар хөдлөв. Индонезийн газар зүйн хүрээлэнгийн тооцооллоор магнитудын шатлалыг хоёр дахин үржүүлсэнтэй тэнцэх хүчтэй байжээ. Газар хөдлөлт хүн харьцангуй бага зэрэг суурьшсан бүс нутагт болсон бөгөөд арван хүн амиа алдаж, 12 хүн гэмтэж, бэртжээ. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 145 - Ромын эзэн хаан Септимус Северус (211 онд нас барсан)
* 1357 - Португалийн эзэн хаан I Жон (1433 онд нас барсан)
* 1770 - Их Британийн ерөнхий сайд Жорж Кеннинг (1827 онд нас барсан)
* 1862 - АНУ-ын 44 дэх төрийн нарийн бичгийн дарга Чарльз Иванс Хьюс (1948 онд нас барсан)
* 1869 - Нобелийн энхтайвны медалийн загварыг гаргасан уран барималч Густаф Вижеланд (1943 онд нас барсан)
* 1871 - Олимпын хүрэл медальт Унгарын марафонч Гуйла Келлнер (1940 онд нас барсан)
* 1893 - АНУ-ын 51 дэх төрийн нарийн бичгийн дарга Дийн Ахсон (1971 онд нас барсан)
* [[1908]] - Японы технологийн алдарт &quot;Сони&quot; компанийг үүсгэн байгуулалцсан Ибука Масару (1997 онд нас барсан)
* [[1910]] - Португалийн 14 дэх ерөнхийлөгч Антонио де Спинола (1996 онд нас барсан)
* [[1914]] - Америкийн нэрт математикч Дороти Льюс Бернстайн (1988 онд нас барсан)
* 1920 - Италийн 40 дэх ерөнхий сайд Эмилио Коломбо (2013 онд нас барсан)
* 1925 - Олимпын мөнгөн медальт Зөвлөлтийн халхалттай гүйгч Юрий Литуев (2000 онд нас барсан)
* 1930 - Олимпын мөнгөн медальт Германы жад шидэгч Вольтер Крюгер
* 1932 - Академийн наадам, &quot;Тони&quot;, &quot;Алтан Бөмбөрцөг&quot; наадмын шагналт жүжигчин Жоел Грей 
* 1953 - Бельгийн 47 дахь ерөнхий сайд Гай Верхоштадт 
*1957 - [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн хэмнэлт гитарчин, хөгжмийн зохиолч, [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]], [[Төрийн шагнал|ТШ]] [[Яринпилийн Одсүрэн|Я.Одсүрэн]]
* 1958 - Олимпын аварга, хүрэл медальт Зөвлөлтийн гүйгч Людмила Кондратьева 
* 1983 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, Дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга Канадын чөлөөт цаначин Женнифер Хайл 
* 1986 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, Даймонд лигийн аварга, Европын аварга Их Британийн халхалттай гүйгч Дей Грийн 
** Олимпын аварга, дэлхийн зургаан удаагийн аварга Германы таван төрөлтийн тамирчин Лена Шонеборн 
* 1991 - Испанийн хөлбөмбөгч Тиаго Алкантара
 
== Нас барсан алдартнууд ==
* 618 - Эртний Суй улсыг үндэслэгч, эзэн хаан Янг (569 онд төрсөн)
* 678 - Ромын пап Донус (төрсөн огноо тодорхойгүй)
* 1165 - Унгарын хаан IV Степан (1133 онд төрсөн)
* 1783 - Хаант Орос улсын гадаад хэргийн сайд Никита Иванович Панин (1718 онд төрсөн)
* 1967 - Ямайкын хоёр дахь ерөнхий сайд Дональд Сангстер ([[1911]] онд төрсөн)
* 1985 - Албанийн 21 дэх ерөнхий сайд Энвер Хожа ([[1908]] онд төрсөн)
* 2012 - Алжирийн анхны ерөнхийлөгч Ахмед Бен Белла (1916 онд төрсөн)
* 2013 - Греммийн наадмын 11, Эммигийн наадмын шагналт жүжигчин Жонатан Уинтерс (1925 онд төрсөн)
 
== Тэмдэглэлт өдөр ==
* Дэлхийн паркинсоны өдөр 

----
{{Commonscat|11 April|4 сарын 11}}

[[Ангилал:Өдөр|0411]]
[[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|11]]</text>
      <sha1>6bhcwva9qf2vcqtwyjbl86mogsckinh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лионель Месси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16347</id>
    <revision>
      <id>861856</id>
      <parentid>859297</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T17:56:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>THIAGOW13</username>
        <id>92620</id>
      </contributor>
      <origin>861856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52004" sha1="smgpnna0h4yczpxxkipwzknb0b9nzms" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2
| playername          = Лионель Месси
| image               = [[Файл:Lionel Messi Argentina v Egypt 7 July 2026-112(cropped).jpg|300 px]]
| caption             =
| fullname            = Лионель Андрес Месси&lt;!-- Not Cuccittini --&gt;&lt;ref name=&quot;profile&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.soccerway.com/players/lionel-andres-messi/119/ | title = Lionel Andrés Messi at Soccerway | accessdate = 14 June 2009 | publisher = Soccerway}}&lt;/ref&gt;
| dateofbirth         = {{birth date and age|df=y|1987|6|24}}
| cityofbirth         = [[Росарио]]
| countryofbirth      = [[Аргентин]]
| height              = 1.70 [[Метр|м]]&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html | title = Lionel Andrés Messi | accessdate = 3 May 2008 | publisher = fcbarcelona.com | archive-date = 26 Тавдугаар сар 2012 | archive-url = https://archive.ph/20120526231308/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| position            = [[Жигүүрийн хагас хамгаалагч]]/[[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]]
| currentclub         = {{flagicon|USA}}[[Интер Майами]]
| clubnumber          = 10
| youthyears1         = 1995–2000
| youthyears2         = 2000–2004
| youthclubs1         = {{flagicon|ARG}}[[Ньюэллз Олд Бойз]]
| youthclubs2         = {{flagicon|ESP}}[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]
| years1              = 2004–2005
| clubs1              = {{flagicon|ESP}}Барселона B
| caps1               = 22&lt;!--LEAGUE APPS ONLY --&gt;
| goals1              = 6&lt;!--LEAGUE GOALS ONLY --&gt;
| years2              = 2004–2021
| clubs2              = {{flagicon|ESP}}[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]
| caps2               = 520&lt;!--LEAGUE APPS ONLY --&gt;
| goals2              = 474&lt;!--LEAGUE GOALS ONLY --&gt;
| years3              = 2021–2023
| clubs3              = {{flagicon|FRA}}[[Пари Сен-Жермен]]
| caps3               = 58&lt;!--LEAGUE APPS ONLY --&gt;
| goals3              = 22&lt;!--LEAGUE GOALS ONLY --&gt;
| years4              = 2023–
| clubs4              = {{flagicon|USA}}[[Интер Майами]]
| caps4               = 25&lt;!--LEAGUE APPS ONLY --&gt;
| goals4              = 21&lt;!--LEAGUE GOALS ONLY --&gt;
| nationalyears1      = 2005
| nationalyears2      = 2008
| nationalyears3      = 2005–
| nationalteam1       = {{flagicon|ARG}}Аргентин&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(21-ээс доош нас)&lt;br /&gt;&lt;/small&gt;
| nationalteam2       = {{flagicon|ARG}}Аргентин&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(23-аас доош нас)&lt;br /&gt;&lt;/small&gt;
| nationalteam3       = {{flagicon|ARG}}[[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]]
| nationalcaps1       = 7
| nationalgoals1      = 6
| nationalcaps2       = 5
| nationalgoals2      = 2
| nationalcaps3       = 189
| nationalgoals3      = 112
| medaltemplates      = {{MedalCountry|{{ARG}}}}{{MedalSport|Эрэгтэй [[хөлбөмбөг]]}}{{MedalGold|[[2008 оны зуны олимп|Бээжин 2008]]|[[2008 оны зуны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Баг]]}}
| pcupdate            = 2024 оны 10 сарын 20
| ntupdate            = 2024 оны 10 сарын 16
}}
'''Лионель Андрес Месси Куччиттини''' (''испани хэлээр-Lionel Andrés Messi Cuccittini'') 1987 оны 6 дугаар сарын 24-нд Аргентин улсын Санта-Фэ мужийн Росарио хотод төрсөн [[Аргентин]]ы хөлбөмбөгчин юм. 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019, 2021, 2023 оны [[ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин|ДХБХ-ны оны шилдэг хөлбөмбөгчин]], [[2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2022 оны дэлхийн аварга]] тэрбээр Испанийн [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]], [[Франц]]ын [[Пари Сен-Жермен]] багуудад тоглож байгаад өдгөө [[АНУ]]ын [[Интер Майами]] баг болон Аргентины шигшээ багийн ахлагч бөгөөд довтлогчийн байрлалд тоглож байна.

Л.Месси 13 насандаа Испани улс руу эцэг эхийн хамт нүүж ирж Барселона багийн залуучуудын шигшээд орж тоглож 2004 оны 10 дугаар сараас тус багийн үндсэн тоглогчийн гараагаа эхэлүүлсэн.     

Месси 21 насандаа буюу 2009 онд анх [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин болон Алтан бөмбөгийн буюу &quot;Баллон Д'Ор&quot;-ын шагналыг хүртжээ. 2010/2011 оны УЕФА-ын шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг хүртсэн. Тэрээр Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн бууч юм. Түүний хөлбөмбөг тоглож байгаа нь [[Диего Марадона|Марадона]]тай төстэй учраас заримдаа түүнийг Марадонагийн залгамжлагч гэгддэг. 

Месси багаасаа хөлбөмбөг тоглож эхэлсэн ба түүний чадварыг Барселона эхлээд олж анзаарчээ. Тэр 2000 онд өсөлтийн дутагдлын өвчинд нэрвэгдээд байсан учир гэр бүлтэйгээ Росариогоос Европ руу нүүж [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] баг түүний эмчилгээний зардлыг нөхөн төлсөн байна. Тэрбээр анх 2004-05 оны улиралд [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барса]]-д анхны тоглолтоо хийсэн бөгөөд залуу тоглогчоос дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгч болтлоо дэвшсэн. 2006/2007 онд түүний амжилт эхэлж [[Эл Класико]]-д хет-трик хийж, &quot;Ла&quot; лигийн 26 тоглолтод 14 гоол оруулсан байна. Түүний өсөлтийн хамгийн амжилттай жилүүд нь 2008-2009 оны улирал байсан бөгөөд 38 гоол оруулж Барселона багт 6 цомыг хүртсэн билээ. Тэрээр амжилтаа улам ахиулсаар 2011-2012 оны улиралд нийт 53 гоолыг оруулжээ. 

Месси одоогийн байдлаар Ла лигт 10, Аваргуудын лигт 4 түрүүлснээс 2009, 2011 оны шигшээ тоглолтуудад Английн [[Манчэстэр Юнайтэд]] багийн эсрэг гоол оруулжээ. 2011-2012 оны улиралд Аваргуудын лигт 12 гоол оруулж [[Марко Ван Бастен]], Жиан Фер Папиний дараачаар 1 улиралд оруулсан гоолын тоогоороо бичигдэх болсон. Мөн Аваргуудын лигийн мэргэн буучийн жагсаалтыг 3 жил дараалан тэргүүлсэн анхны хөлбөмбөгч юм. Тэрбээр [[Иохан Круифф]], [[Мишель Платини]], [[Марко Ван Бастен]] нарын дараачаар Баллон Д'Ор шагналыг 3 удаа хүртсэн 4 дэхь хөлбөмбөгч болсон. 2012 онд тэрбээр Барселона багтайгаа Аваргуудын лигийн шөвгийн 16-д Байер Леверкузен багийг хожсон тоглолтод 5 гоол оруулж УЕФА Аваргуудын Лигийн түүхэнд 1 тоглолтод 5 гоол оруулсан анхны хөлбөмбөгч болж нэрээ мөнхөлсөн.  

Месси мөн 2005 оны ФИФА Залуучуудын хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Аргентины багтай түрүүлж, шилдэг тоглогч, шилдэг мэргэн буучийн шагналыг хүртсэн. 2008 зуны олимпоос мөн Аргентины хөлбөмбөгийн багтай алтан медаль хүртэж олимпын аварга болжээ. Месси шигшээ багтайгаа нийт 151 тоглолтод оролцож 76 гоол оруулаад байна.

Тэрбээр 2010 онд [[UNICEF]]-ийн хүндэт элч төлөөлөгч болсон ба өөрийн [[Leo Messi Foundation|&quot;Leo Messi Foundation&quot;]] сангаараа боловсрол болон эмчилгээний тусламж хэрэгтэй хүүхдүүдэд тусалдаг.  

2020 онд Л.Месси-г [[Форбс (сэтгүүл)|''Forbes'' сэтгүүл]] дэлхийд хөлбөмбөгийн спортоор 1 тэрбум ам.доллар олсон хоёр дахь хүн болсон гэж зарласан байна.

== Намтар ==
Тэрээр Аргентины [[Санта-Фе]]д [[1987]] оны [[6 сарын 24]]-нд ган хайлшийн комбинатын ажилчин Хорге Горацио Мессигийн хүү болон мэндэлжээ.  Эх нь Селия Мария Куччиттини гэрийн эзэгтэй. Мөн тэрээр Родриго, Матиас гэж хоёр ахтай бөгөөд Мария Соль хэмээх эмэгтэй дүүтэй ажээ. 5 настайдаа Месси хүү анх аавынхаа дасгалжуулдаг хүүхдийн Грандоли багт хөлбөмбөг тоглож эхэлжээ. Аргентин довтлогчийн хөлбөмбөгийн замнал 1995 онд [[Ньюэллс Олд Бойз]] багаас эхэлжээ. Гэвч 11 настайдаа Месси өсөлтийн гормоны дутагдал өвчинд нэрвэгджээ. Хэдийгээр Ривер Плэйт баг түүнийг ихээр сонирхож байсан ч хүүгийн сард 900 доллар төлөх эмчилгээний зардлыг төлөх боломжгүй байв. Харин ФЦ Барселона багийн спортын захирал Карлес Резач Мессигийн ур чадварыг анзаарч хэрвээ Барселона багт элсэхийг зөвшөөрвөл эмчилгээг нь бүрэн хариуцахаар болсон байна. Ингээд 13 настай бяцхан жаал азаа үзэж хүчээ сорихоор шийдэн [[Атлантын далай]]г гаталж эцэг эхийн хамт [[Барселона]]д ирэв. Ингээд 14 наснаас дооших хүүхдийн багт элсэн орсон байна.

=== Барселона ===

Хүүхдийн багийн нас насны түвшин бүрд Мессигийн ур чадвар ер бусын хурдаар өсөн нэмэгдсээр Барса С, Барса Б, тэр ч бүү хэл үндсэн багийн бүрэлдэхүүнд хүрэх замыг тэрбээр хамгийн богино хугацаанд туулан гарч ирсэн юм. 

2003-2004 оны улиралд 16-хан насандаа 1-р багийн бүрэлдэхүүнд багтаж анхны тоглолтдоо оролцов. Энэ бол [[Порто|Портогийн]] Драгон цэнгэлдэх хүрээлэнгийн нээлтэд зориулсан нөхөрсөг тоглолт байлаа. 2004 оны 10-р сарын 16-нд Барселонагийн дэрби Эспаньолтой Олимпик цэнгэлдэх хүрээлэнд хийсэн тоглолтод оролцож албан ёсны тэмцээний гараагаа эхэлсэн бөгөөд баг нь 1-0 харьцаагаар ялсан билээ. Энэ улиралд Барселона лигтээ ялалт байгуулсан юм. 

Үндсэн багийн хэд хэдэн тоглогчдын ноцтой гэмтлийн улмаас нөөц багаас цөөнгүй тоглогч дуудагдаж байсан үед Месси багийн байнгын нэг хэсэг боллоо. 2005 оны 5-р сарын 1-нд тэрээр Албакете багийн эсрэг тоглолтод гоол хийж, Барсагийн түүхэн дэх хамгийн залуудаа хаалганд бөмбөг оруулсан дээд амжилт тогтоож байв. Энэ үед тэр 17 нас 10 сар 7 хоногтой байжээ. Хожим нь энэхүү дээд амжилтыг [[Бояан Киркич]] эвдсэн юм. 

==== 2005-06 оны улирал ====

Месси үндсэн багийн тоглогчоор Жон Гамперын цомын тэмцээнд [[Ювентус (хөлбөмбөгийн баг)|Ювентусийн]] эсрэг тоглож 2005-2006 оны улирлыг гайхалтай гүйцэтгэлтэйгээр эхэллээ. Түүнчлэн Сантьяго Бэрнабэу дэх 3-0 харьцаатай мартагдашгүй ялалт, [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигт]] Чэлсигийн эсрэг [[Стэнфорд Бридж]]эд болсон тоглолт зэрэгт чадварлаг тоглолт үзүүлжээ. Гэвч гэмтэл түүнийг улирлын сүүлийн дийлэнх үеийг талбайн гаднаас харахад хүргэсэн юм. Тэрбээр лигийн 17, Аваргуудын лигийн 6, [[Копа Дель Рэй]]-д 2 тоглолтод оролцож нийт 8 гоол хийжээ. 

[[Файл:Lionel Messi19abr2007.jpg|thumb|left|Лионель Месси 2006-07 оны Испаний эзэн хааны цомын хагас шигшээд Хетафе багийн эсрэг тоглолтод]]

==== 2006-07 оны улирал ====

Дараагийн улиралд Месси амжилтаа дээшлүүлж, өөрийн гоолуудаар дэлхийг дуу алдуулан алмайруулж эхэллээ. Тэдгээрийн нэг нь Эзэн Хааны Цомын төлөөх тэмцээнд Хетафегийн хаалганд хийсэн гоол юм. Уг тоглолтод тэрбээр талбайн төвөөс эсрэг багийн 5 тоглогчийг хаалгачтай нь цуг хууран нэгэн гайхамшигтай гоолыг оруулсан юм. Энэ нь мөн Аргентины алдарт хөлбөмбөгчин [[Диего Марадона|Диего Марадонагийн]] 1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга дээр оруулсан &quot;Зууны гоол&quot; гэж нэрлэгддэг гоолтой тун төстэй ба түүнийг Марадонагийн залгамжлагч гэх болов. Яг ижил зайнаас яг ижил тооны тоглогчийг хуурч мөн л төстэй байрлалаас цохисон гээд 21 жилийн өмнөх тэр гоолыг давтсан юм. Эспаньол багийг эсрэг тоглолтод гараараа гоол оруулсныг нь шүүгч үүнийг анзааралгүй тооцсон ба энэ нь түүний замналын нэгэн өвөрмөц мөч байв. Энэ нь бас л Марадонагийн &quot;Бурхны гар&quot; гэгддэг гоолтой төстэй байв. 

Мөн [[Реал Мадрид]] багийн эсрэг Эл Класикод 3 гоол оруулж багтаа тэнцээг авчирсан юм. 2006-2007 улиралд хэдийгээр баг ямар нэг цом хүртэж чадаагүй боловч Аргентин залуу маань ЕХБХ-ны [[Алтан бөмбөг (хөлбөмбөг)|Алтан бөмбөгт]] 3-рт нэрлэгдлээ.

==== 2007-08 оны улирал ====

2007-2008 онд ахиц дэвшил нэмэгдсээр нийт 40 тоглолтод оролцож 16 гоол, 10 оновчтой дамжуулалт өгсөн үзүүлэлттэй дуусгажээ. 3-р сарын 4-нд Аваргуудын Лигт Селтик багийн эсрэг тоглолтод хөлийн булчинд бэртэл авж 6 долоо хоног талбайд гараагүй нь түүний амжилтад нөлөөлжээ. Улирлын явцад 2007 оны 12 сард тэрбээр анхны удаагаа ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчинд нэр дэвшиж дэд байр эзэллээ. Зарим хүмүүс түүнийг энэ шагналыг авах эрхтэй байсан ч гэж хэлэлцэж байв. Мөн дэлхийн шилдэг 11-н багт нэрлэгдсэн байна. 

[[Файл:88020620Messi.jpg|thumb|left|Месси 2009 оны Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод]]

==== 2008-09 оны улирал ====

[[Файл:LionlMessi.jpg|150 px|thumb|right|Месси Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг 3 жил дараалан хүртсэн]]

2008-2009 оны улирал түүний хувьд гайхалтай болж өнгөрлөө. [[Роналдиньо]] багаас явсны дараа тэрбээр 10 номерийг зүүх болов. Улирлын дунд үед тэр 2008 оны ДХБХ-ны оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагналд 678 оноогоор [[Кристиано Рональдо|Кристиано Рональдогийн]] ард 2-рт бичигдсэн юм.

Улирлын анхны хет-трикийг Копа Дел Рейн тэмцээнд [[Атлетико Мадрид]] багийн эсрэг орууллаа. Месси мөн [[Шахтар Донецк]], [[Расинг Сантандер]] багийн эсрэг тоглолтод тус тус 2 гоол оруулж багтаа хожлыг авчирсан. 2009 оны 4 сарын 8-нд Аваргуудын Лигт Байэрн Мюнхений эсрэг 2 гоол оруулснаар Аваргуудын лигт 8 гоол оруулж өөрийн хувийн амжилтыг эвджээ. Мөн Реал Мадридыг 6-2 харьцаатайгаар хожсон тоглолтод 2 гоол оруулсан. 5 сарын 13-нд Атлетик Билбао багийг хожиж анхны удаа Испанийн Эзэн хааны цомыг Барселона багтай хүртэв. Уг тоглолтод Месси 1 гоол, 2 ашигтай дамжуулалт өгсөн.

Месси Барселона багтайгаа 6 цом (Аваргуудын лиг, Ла лиг, [[Европын супер цом]], Эзэн хааны цом, [[Испаний супер цом]], Клубүүдийн дэлхийн аварга)-ыг хүртэж Аваргуудын лигт 2 дахиа түрүүлэн мэргэн бууч, шилдэг тоглогчийн шагналыг хүртжээ. Аваргуудын лигт 9 гоол оруулсан бөгөөд шигшээд [[Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэдийн]] эсрэг гоолыг оруулж түрүүлэн уг тэмцээний хамгийн залуу мэргэн бууч болжээ. 

[[Файл:800px-Messi vs Atlante.JPG|thumb|left|Месси [[Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] дээр]]

==== 2009-10 оны улирал ====

2009 оны 9 сарын 18-нд Месси багтайгаа 2016 он хүртэл тоглохоор болж шинэ гэрээ байгуулжээ. 250 сая еврогийн цалин авах болсноор Ла Лигийн хамгийн өндөр цалинтай хөлбөмбөгчин болсон юм. [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] багийн эсрэг өөрийн талбай дээр, мөн Сарагоса багийн талбай дээр тус тус хэт-трик оруулж Ла Лигт өөрийн болон айлын талбай дээр хэт-трик оруулсан Барселонагийн анхны тамирчин болсон. 2009 оны 12-р сард Клубүүдийн дэлхийн аваргад Эстудиантес багийн эсрэг хожлын гоолыг оруулж тус тоглолтод баг нь 2-1-р хожсоноор Месси анх удаа энэ тэмцээнд түрүүлэв. Энэ улиралд мөн [[Ла Лиг|Ла Лигт]] түрүүлжээ. 2010 оны 4 сарын 16-нд Аваргуудын Лигт [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багийн эсрэг 4 гоол оруулж анхныхаа покерыг буюу 1 тоглолтод 4 гоол оруулсан. Мөн ингэснээр [[Ривалдо|Ривалдогийн]] амжилтыг эвдэж Аваргуудын Лиг дэхь Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн бууч болжээ. 2009 оны 12 сарын 1-нд Лионэль Мэсси Кристиано Роналдо, Кака, Шави, Иньеста нарын өмнө гарч ФИФА оны шилдэг хөлбөмбөгч болон Баллон Д Ор шагналыг авчээ. 2009-2010 онд Месси 47 гоол оруулж Барселона багийн нэг улиралд оруулсан гоолын амжилтыг эвдэн УЕФА-н &quot; Алтан шаахай&quot; шагналын эзэн болсон билээ. 

==== 2010-11 оны улирал ====

[[Файл:800px-RMDvsBAR UCL SF 1.jpg|thumb|left|Месси 2010-11 оны Аваргуудын лигт [[Реал Мадрид]] багийн эсрэг]]

2010-2011 оны улирал. Испанийн супер цомын тоглолтод [[Сэвилья|Сэвильяг]] Барса 4-0 харьцаатай хожлоо. Энэ тоглолтод Месси хэт-трик буюу гурван гоол оруулсан юм. Алмериагийн эсрэг улирлын 2 дахь хет-трикээ оруулж Ла Лиг дэх 100 дахь гоолоо оруулсан юм. Ийнхүү шинэ улирлыг өнгөтэй эхлүүлсэн тэрбээр тус улиралд 53 гоол хийж, Ла Лиг, Аваргуудын Лигт түрүүлэв. [[2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2010-11 оны Аваргуудын лигт]] 12 гоол оруулж мэргэн бууч болсон бөгөөд [[Рүүд ван Нистелрой|Рүүд Ван Нистелройн]] амжилттай зэрэгцсэн. [[2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг хасагдах шатны тоглолт|Хагас шигшээд]] Реал Мадрид багийн эсрэг 2 гоолыг оруулсан бөгөөд 2 дахь тус тэмцээний шилдэг гоолуудын нэг байлаа. [[2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг шигшээ тоглолт|Шигшээ тоглолтод]] Манчестэр Юнайтэдын эсрэг 2 дахь гоолыг оруулж тэмцээний шилдэг тоглогчоор нэрлэгдсэн. Мөн [[ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин|ФИФА Баллон Д Ор]] шагналд багийн андууд болох [[Хавьер Эрнандес Балькасар|Шави]], [[Андрес Иньеста|Иньеста]] нартай нэр дэвшиж, 2011 оны 1 сарын 1-ны өдөр шагналаа авсан юм.

==== 2011-12 оны улирал ====

2011-2012 оны улиралд Лео Месси Испанийн супер цом, Европын супер цом, Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлжээ. Энэ улиралд ЕХБХ-ны шилдэг хөлбөмбөгчин, ФИФА Баллон Д'Ор шагналын эзэн болсон. Ийнхүү Месси [[Иохан Круифф]], [[Мишель Платини]], [[Марко Ван Бастен]] нарын дараачаар уг &quot;Баллон Д'Ор&quot; /Алтан бөмбөг/ шагналыг 3 удаа дараалан хүртсэн 4 дэх хөлбөмбөгч болсон. Улирлын эхэнд Реал Мадрид багийн эсрэг 3 гоол, 2 ашигтай дамжуулалтыг өгч Испанийн супер цомын эзэн болов. УЕФА Супер цомын тоглолтод 2 дахь гоолыг оруулж багаа ялалтад хөтөлжээ. 2012 оны 9 сард Осасуна багийн эсрэг хет-трик хийж, УЕФА Аваргуудын лигт БАТЕ багийн эсрэг 2 гоол оруулснаар Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн буучийн жагсаалтад [[Ладислав Кубала|Ладислав Кубалагийн]] 194 гоолын амжилтыг эвдэж [[Цезар Родригес|Цезар Родригесын]] ард 2-т бичигдэх болов. Мөн [[Атлетик Билбао]], [[Райо Валлекано]] багийн эсрэг анхны гоолоо оруулжээ. 2012 оны 12-р сард Барселона багтайгаа Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож нийт 4 гоол оруулж шигшээ тоглолтод Сантос багийн эсрэг 2 гоол оруулснаар тэмцээний шилдэг тоглогч болов. Мөн 1 жилд оролцсон бүх 6 тэмцээндээ гоолдсон гэсэн нэгэн шинэ амжилтыг тогтоожээ. 2012 оны 2 сарын 29-нд Валенсиа багийн эсрэг Ла Лигийн 200 дахь тоглолтдоо оролцож 4 гоол шигтгэжээ. Мөн 3 сарын 7-нд [[Байэр Леверкузэн]] багийн эсрэг 5 гоол оруулж Аваргуудын лигийн түүхэнд 1 тоглолтод 5 гоол оруулсан анхны хөлбөмбөгчин болсон юм. 2012 оны 3 сарын 7-нд Гранада багийн эсрэг 3 гоол оруулж Цезар Родригесын 232 гоолоор тогтоогоод байсан Барселона багийн бүх цаг үеийн гоолын амжилтыг эвдэж 234 дэх гоолоо оруулжээ. 2012 оны 4 сарын 3-нд Аваргуудын Лигт [[Милан]] багийн эсрэг 2 гоол оруулснаар Аваргуудын лигийн 1 улиралд 14 гоол оруулж Аваргуудын лигийн шинэ рекордыг тогтоож, Европын цомд [[Хосе Алтифини|Хосе Алтифинигийн]] амжилттай зэрэгцэв. 5 дугаар сарын 25-ны өдөр Испаний эзэн хааны цомын тэмцээнд гоол оруулж багтаа ялалт авчирснаар 2 дахь удаагаа уг цомыг өргөсөн юм. Мөн уг тоглолт дасгалжуулагч Гуардиолатай хийсэн сүүлийн тоглолт байсан ба Месси улирлын 73 дахь гоолоо оруулж 1 улиралд хамгийн олон гоол оруулсан гайхамшигтай шинэ амжилтын эзэн болсон. Мөн Ла Лигт 50 гоол 1 улиралд шигтгэж мөн л нэгэн дээд амжилтын эзэн болсон билээ. Месси ийнхүү уг улирлыг 73 гоол, 29 оновчтой дамжуулалтаар дуусгасан нь урьд өмнө нь ямар ч тоглогчийн гаргаж байгаагүй агуу амжилт юм.

=== Аргентин =Месси 2011 оны Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгиаварга шалгаруулах тэмцээн дээр]]

Анх Аргентины нэрийн өмнөөс Нидерландад болсон 20-с доош насныхны дэлхийн аваргын тэмцээнд оролцож түрүүлээд зогсохгүй гоолоороо тэргүүлж, шилдэг тоглогчийн шагнал хүртжээ. 18 настай хүү уг дэлхийн аваргын тэмцээн дэх эрдэнэсийн нэг байлаа. Удалгүй тэрбээр шигшээ багийнхаа бүрэлдэхүүн дэх анхны тоглолтоо Унгарын багийн эсрэг хийсэн юм. 

Улмаар Месси шигшээ багтаа байнга тоглож 2006 оны Дэлхийн Аваргын тэмцээнд оролцож, анхны гоолоо Серби-Монтенегрогийн багийн эсрэг оруулсан. Мөн 2007 оны Копа Америкад финалд хүрсэн юм. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]од багаа ахлан тоглож хагас шигшээд Бразилыг, шигшээ тоглолтод Нигерийг хожин аваргалж, олимпын аварга болсон. 

2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Грекийн багийн эсрэг анх удаа үндсэн багийн ахлагчаар тоглосон бөгөөд багаараа шөвгийн 8-д үлджээ.
2011 оны Копа Америкад Аргентины шигшээ багтай шөвгийн 8-д үлдэж тус тэмцээний аварга Уругвайн багт торгуулийн цохилтоор ялагдсан билээ. 

2012 оны 2 сарын 29-нд Швейцарын багийн эсрэг нөхөрсөг тоглолтод Аргентиний шигшээ багт анхны хет-трикээ оруулжээ.

== Шигтгээ ==
Месси бол ер бусын тоглогч билээ. Тэрбээр маш бүтээлч, хамгаалагчдыг хялбархан хуурч гарах өндөр ур чадвартай, солгой, төв болон 2 жигүүрээр, тэр ч бүү хэл бүр төвийн довтлогчийн байрлалд ч тоглох чадвартай тал бүрийн авьяастай тоглогч юм. 

Месси 169 см өндөртэй, жижиг биетэй хэдий ч хурдтай, биеийн хүч сайтай учраас өөрөөсөө өндөр биерхүү өрсөлдөгчийг давуу талаараа илүүрхэж тоглодог. Түүнчлэн итгэмээргүй хүчирхэг бөгөөд түүнийг булангийн цохилт, чөлөөт болон торгуулийн цохилтоос эцсийн цэг тавих мэргэжилтэн гэж хэлж болно. 

&quot;Лио&quot; толгойгоор ч тун муугүй тоглодог бөгөөд шаардлагатай үед тэрбээр хэд хэдэн төрлийн үүрэг өөртөө авч тоглох чадвартай гэж үзэж болно. Тэр бол хөлбөмбөгийн ертөнцөд туйлын амжилттай замаар замнахаар заяагдсан тоглогч билээ. 

Гуардиолагийн анхны улиралд тэрбээр өмнө яаж тоглож байсан яг л тэр янзаараа дэлхий нийтийг шагшуулсан уран тоглолт үзүүлсэн билээ.
 
== Үзүүлэлтүүд ==
:''[[2012]] оны [[6 сарын 10|зургадугаар сарын 10-ний]] байдлаар.''

=== Клуб ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Клуб
!rowspan=&quot;2&quot;|Улирал
!colspan=&quot;2&quot;|Лиг&lt;ref&gt;Испанид нөөц багууд томчуулын багтайгаа ижил лигийн системд өрсөлддөг. Гэхдээ өөрийн үндсэн багтайгаа нэг дивизионд тоглохыг хориглодог тул Копа дэль Рэйд нөөц багууд өрсөлдөх боломжгүй байдаг.&lt;/ref&gt;
|-
!Гараа
!Гоол
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона C]]
|!colspan=&quot;2&quot;|[[2003–04 Tercera División#Grupo V|2003–04]] 3ª
|8||5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона B]]
|!colspan=&quot;2&quot;|[[2003–04 Segunda División B#Group III|2003–04]] 2ªB
|5||0
|-
|!colspan=&quot;2&quot;|[[2004–05 Segunda División B#Group III|2004–05]] 2ªB
|17||6
|-
!colspan=&quot;2&quot;|'''Бүгд'''
!30!!11
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Клуб
!rowspan=&quot;2&quot;|Гоол
!colspan=&quot;3&quot;|[[Ла Лиг|Лиг]]
!colspan=&quot;3&quot;|[[Копа Дэль Рэй|Цом]]
!colspan=&quot;3&quot;|[[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын Лиг]]
!colspan=&quot;3&quot;|[[Испанийн супер цом|Супер цом]]
!colspan=&quot;3&quot;|[[ЕХБХ супэр цом]]
!colspan=&quot;3&quot;|[[ДХБХ клубуудын ДАШТ]]
!colspan=&quot;3&quot;|Бүгд
|-
!Гараа
!Гоол
!Дамжуулалт
!Гараа
!Гоол
!Дамжуулалт
!Гараа
!Гоол
!Дамжуулалт
!Гараа
!Гоол
!Дамжуулалт
!Гараа
!Гоол
!Дамжуулалт
!Гараа
!Гоол
!Дамжуулалт
!Гараа
!Гоол
!Дамжуулалт

|-
| rowspan=&quot;8&quot;|[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]
|[[2004–05 ФЦ Барсэлона улирал|2004–05]]
|7||1||0||1||0||0||1||0||0||colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|—||9||1||0
|-
|[[2005–06 ФЦ Барсэлона улирал|2005–06]]
|17||6||3||2||1||0||6||1||1||0||0||0||colspan=3|—||colspan=3|—||25||8||4
|-0
|[[2006–07 ФЦ Барсэлона улирал|2006–07]]
|26||14||2||2||2||1||5||1||0||2||0||0||1||0||0||0||0||0||36||17||3
|-
|[[2007–08 ФЦ Барсэлона улирал|2007–08]]
|28||10||12||3||0||0||9||6||1||colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|—||40||16||13
|-
|[[2008–09 ФЦ Барсэлона улирал|2008–09]]
|31||23||11||8||6||2||12||9||5||colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|—||51||38||18
|-
|[[2009–10 ФЦ Барсэлона улирал|2009–10]]
|35||34||10||3||1||0||11||8||0||1||2||0||1||0||1||2||2||0||53||47||11
|-
|[[2010–11 ФЦ Барсэлона улирал|2010–11]]
|33||31||18||7||7||3||13||12||3||2||3||0||colspan=3|—||colspan=3|—||55||53||24
|-
|[[2011–12 ФЦ Барсэлона улирал|2011–12]]
|37||50||16||7||3||4||11||14||5||2||3||2||1||1||1||2||2||1||60||73||29
|-
!colspan=2| Бүгд
!214!!169!!72!!33!!20!!10!!68!!51!!15!!7!!8!!2!!3!!1!!2!!4!!4!!1!!329!!253!!102
|-
|}

=== Шигшээ багтаа ===
{|class=wikitable style=font-size:100%;text-align:center
|-
!Шигшээ баг!!Хэзээ!!Гараа!!Гоол!!Ашигтай дамжуулалт
|-
|rowspan=8|'''[[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]]
|2005||5||0||0
|-
|2006||7||2||1
|-
|2007||13||6||3
|-
|2008||8||2||1
|-
|2009||10||3||2
|-
|2010||10||2||2
|-
|2011||13||4||2
|-
|2012||3||7||2
|-
!colspan=2|Бүгд!!70!!26!!12
|}

=== Олон улсын гараан дахь гоолууд ===

==== 20-с доош насны баг ====
:''Аргентиний шигшээ багт оруулсан гоолуудын жагсаалт.''&lt;ref name=&quot;rsssf&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/messi-intlg.html |title=Lionel Andrés Messi – Goals in International Matches |publisher=RSSSF |accessdate=2 February 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=229397/index.html |title=Lionel Messi |publisher=FIFA.com |accessdate=2 February 2011}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto;&quot;
|-
!Гоол
!Огноо!!Цэнгэлдэх!!Өрсөлдөгч!!Оноо!!Үр дүн!!Тэмцээн
|-
| 1. || 2005 оны 1 сарын 13 || Estadio Centanario, Armenia, Colombia || align=left| {{flagicon|VEN}} Венесуэл || '''2'''–0 || 3–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 2. || 2005 оны 1 сарын 15 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{fb|BOL}} || '''2'''–0 || 4–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 3. || 2005 оны 1 сарын 15 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{fb|BOL}} || '''3'''–0 || 4–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 4. || 2005 оны 1 сарын 21 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{flagicon|PER}} Перу || '''5'''–0 || 6–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 5. || 2005 оны 2 сарын 6 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{fb|BRA}} || '''2'''–1 || 2–1 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 6. || 2005 оны 6 сарын 5 || [[De Grolsch Veste|Arke Stadion]], [[Enschede]], Netherlands || align=left| {{fb|EGY}} || '''1'''–0 || 2–0 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 7. || 2005 оны 6 сарын 22 || [[Univé Stadion]], [[Emmen, Netherlands|Emmen]], Netherlands || align=left| {{fb|COL}} || '''1'''–1 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 8. || 2005 оны 6 сарын 24 || Arke Stadion, Enschede, Netherlands || align=left| {{fb|ESP}} || '''3'''–1 || 3–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 9. || 2005 оны 6 сарын 28 || [[Stadion Galgenwaard|Galgenwaard Stadion]], [[Utrecht]], Netherlands || align=left| {{fb|BRA}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 10. || 2005 оны 7 сарын 2 || Galgenwaard Stadion, Utrecht, Netherlands || align=left| {{fb|NGA}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 11. || 2005 оны 7 сарын 2 || Galgenwaard Stadion, Utrecht, Netherlands || align=left| {{fb|NGA}} || '''2'''–1 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|}

==== 23-с доош насны баг ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto;&quot;
|-
!Гоол
!Огноо!!Цэнгэлдэх!!Өрсөлдөгч!!Оноо!!Үр дүн!!Тэмцээн
|-
| 1. || 2008 оны 8 сарын 7 || [[Shanghai Stadium]], Shanghai, China || align=left| {{fb|CIV}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2008 оны Зуны Олимп
|-
| 2. || 2005 оны 8 сарын 16 || Shanghai Stadium, Shanghai, China || align=left| {{fb|NED}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2008 оны Зуны Олимп
|}

==== Шигшээ баг ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto;&quot;
|-
!Гоол
!Огноо!!Цэнгэлдэх!!Өрсөлдөгч!!Оноо!!Үр дүн!!Тэмцээн
|-
| 1. || 2006 оны 3 сарын 1 || [[St. Jakob-Park]], [[Basel]], [[Switzerland]] || align=left| {{fb|CRO}} || '''2'''–1 || 2–3 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 2. || 2006 оны 6 сарын 16 || [[Veltins-Arena|WM-Stadion Gelsenkirchen]], [[Gelsenkirchen]], [[Germany]] || align=left| {{fb|SCG}} || '''6'''–0 || 6–0 || [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]
|-
| 3. || 2007 оны 6 сарын 5 || [[Camp Nou]], [[Barcelona]], [[Spain]] || align=left| {{fb|ALG}} || '''2'''–2 || 4–3 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 4. || 2007 оны 6 сарын 5 || Camp Nou, Barcelona, Spain || align=left| {{fb|ALG}} || '''4'''–2 || 4–3 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 5. || 2007 оны 7 сарын 8 || [[Estadio Metropolitano de Fútbol de Lara|Metropolitano de Fútbol de Lara]], [[Barquisimeto]], [[Venezuela]] || align=left| {{fb|PER}} || '''2'''–0 || 4–0 || 2007 оны Өмнөд Америкийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 6. || 2007 оны 7 сарын 11 || [[Polideportivo Cachamay]], [[Puerto Ordaz]], Venezuela || align=left| {{fb|MEX}} || '''2'''–0 || 3–0 || 2007 оны Өмнөд Америкийн аварга шалгаруулах тэмцээн
|-
| 7. || 2007 оны 10 сарын 16 || [[Estadio José Pachencho Romero|José Pachencho Romero]], [[Maracaibo]], Venezuela || align=left| {{fb|VEN}} || '''2'''–0 || 2–0 || [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат]]
|-
| 8. || 2007 оны 11 сарын 20 || [[Estadio El Campín]], [[Bogotá]], [[Colombia]] || align=left| {{fb|COL}} || '''1'''–0 || 1–2 || 2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат
|-
| 9. || 2008 оны 6 сарын 4 || [[Qualcomm Stadium]], [[San Diego]], [[United States]] || align=left| {{fb|MEX}} || '''2'''–0 || 4–1 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 10. || 2008 оны 10 сарын 11 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Argentina]] || align=left| {{fb|URU}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат
|-
| 11. || 2009 оны 2 сарын 11 || [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]], [[France]] || align=left| {{fb|FRA}} || '''2'''–0 || 2–0 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 12. || 2009 оны 3 сарын 28 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|VEN}} || '''1'''–0 || 4–0 || 2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат
|-
| 13. || 2009 оны 11 сарын 14 || [[Vicente Calderón Stadium]], [[Madrid]], Spain || align=left| {{fb|ESP}} || '''1'''–1 || 1–2 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 14. || 2010 оны 9 сарын 7 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|ESP}} || '''1'''–0 || 4–1 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 15. || 2010 оны 11 сарын 17 || [[Khalifa International Stadium]], [[Doha]], [[Qatar]] || align=left| {{fb|BRA}} || '''1'''–0 || 1–0 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 16. || 2011 оны 2 сарын 9 || [[Stade de Genève]], [[Geneva]], Switzerland || align=left| {{fb|POR}} || '''2'''–1 || 2–1 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 17. || 2011 оны 6 сарын 20 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|ALB}} || '''2'''–0 || 4–0 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 18. || 2011 оны 10 сарын 17 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|CHI}} || '''2'''–0 || 4–1 || 2014 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат
|-
| 19. || 2011 оны 11 сарын 15 || [[Estadio Metropolitano Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || align=left| {{fb|COL}} || '''1'''–1 || 2–1 || 2014 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат
|-
| 20. || 2012 оны 2 сарын 29 || [[Stade de Suisse, Wankdorf]], [[Bern]], [[Switzerland]] || {{fb|SUI}} || '''1'''–0 || 3–1 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 21. || 2012 оны 2 сарын 29 || Stade de Suisse, Wankdorf, Bern, Switzerland || {{fb|SUI}} || '''2'''–1 || 3–1 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 22. || 2012 оны 2 сарын 29 || Stade de Suisse, Wankdorf, Bern, Switzerland || {{fb|SUI}} || '''3'''–1 || 3–1 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 23. || 2012 оны 6 сарын 2 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || {{fb|ECU}} || '''3'''-0 || 4-0 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 24. || 2012 оны 6 сарын 9 || MetLife Stadium, East Rutherford, United States || {{fb|BRA}} || '''1'''-1 || 4-3 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 25. || 2012 оны 6 сарын 9 || MetLife Stadium, East Rutherford, United States || {{fb|BRA}} || '''2'''-1 || 4-3 || Нөхөрсөг тоглолт
|-
| 26. || 2012 оны 6 сарын 9 || MetLife Stadium, East Rutherford, United States || {{fb|BRA}} || '''4'''-3 || 4-3 || Нөхөрсөг тоглолт
|}

== Гавьяа шагнал ==

;Барселона клубт

*2004/05 Испанийн Супер цом
*2006/07 Испанийн Супер цом
*2005/06 Аваргуудын Лиг
*2005/06 Лига
*2005/06 Испанийн Супер цом
*2004/05 Лига
*2008/09 Аваргуудын лигийн аварга
*2008/09 Ла лигийн аварга
*2008/09 Испанийн Эзэн хааны цомын аварга 
*2008/09 Испанийн Супер цомын аварга
*2009 УЕФА Супер цомын аварга
*2009 Клубүүдийн дэлхийн аварга
*2009/10 Ла Лигийн аварга
*2009/10 Испанийн Супер цомын аварга
*2010/11 Ла Лигийн аварга
*2010/11 Аваргуудын лигийн аварга
*2010/11 Испанийн Супер цомын аварга
*2011 УЕФА Супер цомын аварга
*2011 Клубүүдийн дэлхийн аварга

;Аргентиний Шигшээ багт

*2004/05 Дэлхийн Аварга U-20
*2008 Бээжин 2008 Олимпын Аварга

;Хувийн шагнал
*2009 Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчин
*2009 Европын шилдэг хөлбөмбөгчин
*2010 ФИФА Алтан бөмбөг
*2011 ФИФА Алтан бөмбөг
*2010/11 УЕФА Европын шилдэг хөлбөмбөгчин
*2010 ЕХБХ-ны улирлын Мэргэн бууч
*2010 Ла Лигийн мэргэн бууч
*2009,2010,2011 Ла Лигийн шилдэг тамирчин
*2009,2010,2011 УЕФА Аваргуудын лигийн мэргэн бууч
*2009,2010,2011 Ла Лигийн шилдэг довтлогч
*2009 УЕФА Аваргуудын Лигийн шилдэг довтлогч
*2011 УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолтын шилдэг тоглогч
*2006,2007,2008 Дэлхийн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин
*2011 Клубуудын дэлхийн аваргын шилдэг тоглогч
*2005 ФИФА U-20 Дэлхийн Аваргын шилдэг тоглогч
*2005 ФИФА U-20 Дэлхийн Аваргын шилдэг мэргэн бууч
*2011 Аргентиний оны шилдэг тамирчин
*2007,2009,2010 Ла Лигийн шилдэг гадаад хөлбөмбөгчин
*2006,2007,2008 ФИФПро-гийн оны шилдэг залуу хөлбөмбөгчин

;Рекорд амжилтууд
*Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн бууч: 248 гоол
*Барселона багт УЕФА Аваргуудын лиг дэх хамгийн олон гоол: 51 гоол
*Барселона багийн Европын тэмцээнүүд дэх мэргэн бууч: 52 гоол
*Барселона багийн бүх олон улсын тоглолт дахь(Испаниас бусад тэмцээн) мэргэн бууч: 58 гоол
*Аваргуудын лигийн түүхэнд нэг улиралд хамгийн олон гоол оруулсан:14 гоол
*Аваргуудын лигийн нэг тоглолтод оруулсан хамгийн олон гоол: 5 гоол

== Эшлэл ==
{{reflist|colwidth=25em}}

== Холбоос ==
{{commonscat|Lionel Messi|Лионель Месси}}
*{{soccerbase|id=39850|name=Лионель Месси}}
*{{Official website|http://www.leomessi.com/}} {{es icon}} {{en icon}} {{ca icon}}
*[http://www.facebook.com/LeoMessi Албан ёсны Фэйсбүүк хуудас] Facebook дэх
*[https://web.archive.org/web/20110903171616/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html Лионель Мессигийн намтар] Барселона багийн албан ёсны вэбсайт дахь
*[http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=229397/index.html Лионель Мессигийн үзүүлэлтүүд] FIFA вэбсайт дахь
*[https://web.archive.org/web/20100323003328/http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=45843&amp;cc=5739 Профайл] ESPN вэбсайт дахь
*[https://web.archive.org/web/20110810123526/http://soccersurfer.com/profile.php?id=584 Профайл] SoccerSurfer.com вэбсайт дахь {{en icon}}
*[http://www.facebook.com/LeoMongolia Лионель Мессигийн Монгол дахь хөгжөөн дэмжигчдийн Фэйсбүүк хуудас] Монгол дахь хөгжөөн дэмжигчид  

{{Пари Сен-Жермен багийн бүрэлдэхүүн}}

{{DEFAULTSORT:Месси, Лионель}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:1987 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]]
[[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]]
[[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]]
[[Ангилал:Аргентины олимпын аварга]]
[[Ангилал:ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Аргентинчууд]]

[[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга‎ ]]
[[Ангилал:2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]]</text>
      <sha1>smgpnna0h4yczpxxkipwzknb0b9nzms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 сарын 22</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16406</id>
    <revision>
      <id>861861</id>
      <parentid>859702</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T20:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BolorBobo</username>
        <id>35167</id>
      </contributor>
      <origin>861861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14056" sha1="m2xc68zoipn2r7vfu42n8r6vmmtsxmz" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|6 сарын}}
'''6 сарын 22''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 173 дахь ([[өндөр жил]] бол 174 дэх) өдөр юм. Энэ өдрөөс хойш он дуустал 192 өдөр үлдэж байна.

Энэ өдөр [[Мэлхийн зам]] дээр нар эгц тусдаг. Энэ үед дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст хамгийн урт өдөр богино шөнө, өмнөд хагаст хамгийн урт шөнө богино өдөр тохиодог. Монголчууд энэ өдрийг нар буцдаг өдөр гэж нэрлэсээр ирсэн билээ. 

== Онцлох үйл явдал ==
* МЭӨ 168 он - Пиднагийн тулаан: Луций Эмилиус Паулын удирдлага дор Ромчууд Македоны армийг ялав. Ингэснээр Македоны гуравдугаар дайн дуусгавар болжээ. 
* 813 - Версиникиагийн тулаан: Эзэн хаан Крумаар удирдуулсан Булгарчууд Эдирне хотын ойролцоо Византын армийг бут ниргэв. Тулааны дараа Византын хаан Михайл I Рангаб хаан ширээнээсээ буухаас өөр аргагүй болжээ. 
* 1555 - Моголын хаан Хумаюн, Цэргийн жанжин Байрам Хан нар Шикандар Шах Суригаар удирдуулсан Афганийн армийг буулган авав. Ингэснээр Моголын эзэнт гүрэн Дели хотыг эзэлж, Эзэнт гүрнээ дахин байгуулахаар болсон юм. 
* 1593 - Сисакын тулааан: Христийн нэгдсэн хүн Османы эзэнт гүрний эсрэг тулалдаж ялалт байгуулав.
* 1633 - Нэрт эрдэмтэн Галилео Галилей Ромын ариун газарт өөрийн нэрт онол болох Дэлхий биш Нар бол орчлон ертөнцийн төв гэсэн үзлээсээ татгалзаж буйгаа зарлажээ. 
* 1793 - Хаитийн хувьсгал: Хаитид боол эзэмшдэг боолын эзэд, Хаант засаглалыг дэмжигчид Францын бүгд найрамдах намын засаглалын эсрэг тулаан өрнүүлж ялалт байгуулжээ. 
* 1812 - Франц улс Хаант орос улсад дайн зарласнаар Наполеоны түрэмгийлэл эхлэв. 
* 1839 - АНУ-ын Широкее индиан омгийн толгойлогчид болох Мейжор Ридж, Жон Ридж, Элиас Будино нарын амь насанд халджээ. 
* 1870 - АНУ-ын Конгресс Хууль зүйн яам байгуулахаар тогтов. 
* 1897 - Энэтхэгийн Махараштра мужийн Пуне хотод Британийн колоничлогчид болох Чарльз Уольтер Рэнд, Чарльз Эгертон Айерст нарын амь насанд халдав. Халдлагыг үйлдсэн Чапекарын ах дүүс, Махадео Винаяк Ранаде нарыг баривчлан, дүүжилж хороожээ. 
* 1898 - Испани-Америкийн дайн: АНУ-ын Тэнгисийн явган цэргийн тавдугаар арми 6000 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр Куба улсын Дайкуйри хотод газардав. Испанийн арми тэднээс илүү тооны цэрэгтэй байсан ч эсэргүүцэл үзүүлж чадсангүй. 
* [[1911]] - Их Британи, Ирландын нэгдсэн вант улсын хаан ширээнд V Жорж залрав. 
* 1922 - Британийн армийн Фильд маршал Сир Хенри Уилсоны амь насанд Ирландын бүгд найрамдах армийн цэргүүд халджээ. 
* 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Францын арми Нацистын Германд бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурав. 
* 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Сөргөлдөгч хүчнүүдийн Фильд маршалаар Эрвин Роммелыг тохоон томилжээ. 
* 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: ЗХУ Нацистын Герман, Румын, Унгарын эсрэг &quot;Багратион&quot; ажиллагааг эхлүүлжээ. Цэргийн энэхүү ажиллагаанд ЗХУ ялалт байгуулсан түүхтэй. 
** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Франклин Д.Рузвельт &quot;Цэргийн албан хаагчдын дахин зохицуулалтын тухай хууль&quot;-д гарын үсэг зурав. Энэхүү хуулиар [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-д оролцсон дайчдад нийгмийн болон боловсролын тэтгэмж олгоход чиглэсэн хууль байсан юм. 
* 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Окинавагийн тулаан АНУ-ын ялалтаар өндөрлөх нь тодорхой болов. 
* 1948 - Их Британийн хаан VI Жорж &quot;Энэтхэгийн эзэн хаан&quot; гэх цолоо хураалгав. Учир нь Энэтхэг, Пакистан улс тусгаар тогтнолоо зарлаж, Британийн колоничлол эцэслэнтэй холбоотой байсан юм. 
* 1965 - Япон болон Бүгд найрамдах Солонгос улсын хоорондын дипломат харилцааны нийтлэг үндэслэлд хоёр тал гарын үсэг зуржээ. 
* 1966 – Вьетнамын Буддист хөдөлгөөний тэргүүн Тич Три Куаныг тус улсын цэргийн хунтын тэргүүн Нгуен Као Ки баривчлав. 
* 1978 – АНУ-ын тэнгисийн цэргийн ажиглалтын төвийн судлаач Жеймс У.Кристи Дэлхийн ван гарагийн дагуул болох Шароныг нээв. 
* 1979 – Их Британийн Либерал намын тэргүүн Жереми Торп, морин спортын сургагч  Норман Скоттын амь насанд зохион байгуулалттайгаар халдахыг завдсан хэрэгт холбогдов. 
* 1984 – Их Британийн агаарын тээврийн “Виржин Атлантик” компани Лондон-Ньюарк чиглэлд анхны нислэгээ үйлдэж эхэлжээ. 
* 1986 – Бурхны гар: Мексикт болсон хөлбөмбөгийн ДАШТ-ны хагас шигшээ тоглолтод Аргенртин-Англи улсын шигшээ баг учраа таарахад Аргентин улсын домогт хөлбөмбөгч Диего Марадона “бурхны гар” гэж алдаршсан гоолоо оруулав. Хожим нь уг гоолыг “Зууны гоол” гэж бүртгэсэн юм. Энэ тоглолт Аргентины шигшээ өрсөлдөгчөө 2-1 харьцаагаар буулган авсан билээ.
* [[1990]] - Хүйтэн дайн: Берлин хотод &quot;Чарли бааз&quot;-ыг татан буулгав. 
* 2000 - БНХАУ-ын Ухань хотын Ханьянг дүүрэгт Уханийн агаарын тээврийн 343-р нислэг аянганд ниргүүлж сүйрэв. Ослын улмаас 49 хүн амиа алджээ. 
* 2002 - Иран улсын баруунхойд хэсэгт 6.5 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж наад зах нь 261 хүн амиа алдан, 1300 орчим хүн гэмтэж, бэртжээ. Уг үйл явдалд засаг захиргааны зүгээс дорвитой арга хэмжээг тухай бүрд нь авч чадаагүй гэх шүүмжлэл дагуулсан юм. 
* 2012 - Парагвай улсын Ерөнхийлөгч Фернандо Лугод итгэл үзүүлэхгүй байхаар шийдвэрлэв. Түүний орыг Федерико Франко залгасан билээ. 
* 2015 - Афганийн үндэсний ассамблейн байранд зэвсэглэсэн бүлэг этгээд халдаж, бөмбөг дэлбэлэв. Үүний улмаас зургаан зэвсэгт этгээд болон гэм зэмгүй 18 хүн амиа алджээ. 
* 2022 - Афганистан улсын дорно хэсэгт газар хөдлөлтын гамшиг тохиож, 1000 орчим хүн амиа алдав. 
* 2025 - АНУ-ын засаг захиргаа Иранийн Исфахан, Натанз, Фордов зэрэг гурван цөмийн хэсэгт агаарын довтолгоо зохион байгуулжээ. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1757 - Английн нэрт аялагч, Канадын Ванкувер хотыг нээн илрүүлсэн Жорж Ванкувер (1798 онд нас барсан)
* 1767 - Германы нэрт философич, Пруссийн дотоод хэргийн сайд асан Вилгельм фон Хумбольдт (1835 онд нас барсан)
* 1845 - Шинэ Зеландын 15 дахь Ерөнхий сайд Ричард Седдон ([[1906]] онд нас барсан)
* 1869 - Нидерландын вант улсын Ерөнхий сайд Хендрикус Колин (1944 онд нас барсан)
* 1887 - Дэлхийн байгаль хамгаалах санг үндэслэгч, ЮНЕСКО-гийн анхны дарга Английн биологич Жулиан Хаксли (1975 онд нас барсан)
* 1899 - Хамгаалалтын лентийг зохион бүтээгч Ричард Гөрли Дрью (1980 онд нас барсан)
* [[1901]] - 1924 оны Парисын олимпоос алт, мөнгөн медаль хүртсэн Финландын хөнгөн атлетикч Элиас Катц (1947 онд нас барсан)
* [[1903]] - Америкийн зартай дээрэмчин Жон Диллинжер (1934 онд нас барсан)
* [[1906]] - Америкийн суут найруулагч, продьюсер Билли Уайлдер (2002 онд нас барсан)
* 1926 - Ливан улсын 48 дахь Ерөнхий сайд Рашид Солх (2014 онд нас барсан)
* 1946 - Польшийн долоо дахь Ерөнхий сайд Жозеф Олекси (2015 онд нас барсан)
* 1947 - Америкийн нэрт сагсан бөмбөгч Пит Маравич (1988 онд нас барсан)
* 1949 - Академийн наадмын гурав, &quot;Алтан бөмбөрцөг&quot; наадмын найм, АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медальт, бүх цаг үеийн хамгийн гайхалтай эмэгтэй жүжигчдийн нэг Мерил Стрийп 
* 1950 - Румын улсын 59 дэх Ерөнхий сайд Адриан Насташ 
* 1952 - &quot;Чонотой бүжиглэгч&quot; киногоор алдаршсан Канадын жүжигчин Грем Грийн 
* 1953 - Америкийн нэрт дуучин, ая зохиогч Синди Лопер 
* 1962 - Хонгконгийн жүжигчин, найруулагч Стивен Чоу 
** Америкийн нэрт сагсан бөмбөгч Клайд Дрекслер 
* 1963 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 61 дэх ёкозүна Хокүтоуми Нобүёши 
* 1964 - Америкийн зохиолч Ден Браун 
* 1982 - Испанийн хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Андони Ираола 
* 1987 - Америкийн сагсан бөмбөгч Денни Грийн 
* 1993 - Германы хаалгач Лорис Кариус
* 1994 - Кот Дивуарын хөлбөмбөгч Себастьян Аллер 
* 1996 - Испанийн хөлбөмбөгч Микел Мерино
** Испанийн хөлбөмбөгч Родри 

== Нас барсан алдартнууд ==
* 1969 - Америкийн нэрт жүжигчин Жюди Гарланд (1922 онд төрсөн)
* 1987 - Америкийн домогт жүжигчин Фред Астейр (1899 онд төрсөн)
* 1990 - Нобелийн шагналт Оросын физикч Илья Франк ([[1908]] онд төрсөн)
* 1993 - АНУ-ын тэргүүн хатагтай Пет Никсон ([[1912]] онд төрсөн)
* 2015 - Америкийн хөгжмийн зохиолч, удирдаач Жеймс Хорнер (1953 онд төрсөн)
* 2023 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн азсагч Харри Марковитц (1927 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдрүүд ==
* {{CRO}} Нацистын эсрэг тэмцлийг дурсах өдөр 
* {{BLR}} Аугаа эх орны дайнд амиа алдагсдын дурсгалыг хүндэтгэх өдөр 
* {{ESA}} Багш нарын өдөр 
* {{GBR}} Дайны дараах цагаачдын дурсгалын өдөр 

{{Commonscat|22 June|6 сарын 22}}

[[Ангилал:Өдөр|0622]]
[[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#22]]</text>
      <sha1>m2xc68zoipn2r7vfu42n8r6vmmtsxmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2010 он</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16996</id>
    <revision>
      <id>861886</id>
      <parentid>702363</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T03:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>861886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2269" sha1="7fbqdq8xvxwrsvnbmboimq5a8wpisds" xml:space="preserve">{{Аргын жил дараалал|2010|2010-д он|21-р зуун}} 
'''Хоёр мянга арван (2010) он''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] дагуу [[Баасан гараг]]т эхэлдэг [[ердийн жил]] юм. Мөн [[нийтийн он тооллын]] 2010 дугаар он, [[гурав дахь мянган]] болон [[хориннэгдүгээр зуун]]ы 10 дугаар жил, [[хоёр мянга арваад он]]ы эхний жил болно.

== Энэ онд болсон үйл явдлууд ==

=== Нэгдүгээр сар ===

* 4 — нд Дубай хотод ''Бурж-Халифа'' (араб. برج خليفة — ''«Халифа»'' ''цамхаг'') — 2008 оны 5-р сарын 19-нөөс дэлхийн хамгийн өндөр барилга. Өндөр — 828 метр (163 давхар).

=== Хоёрдугаар сар ===

* 12-нд Канадын [[Ванкувер]] хотын Би-Си Плэйс цэнгэлдэх хүрээлэнд [[2010 оны Өвлийн Олимп|2010 оны Өвлийн Олимпын]] албан ёсны нээлт болов.

=== Гуравдугаар сар ===

=== Дөрөвдүгээр сар ===

* 10 - Оросын Смоленскийн ойролцоо онгоцны осол гарч, Польшийн Ерөнхийлөгч [[Лех Качински]] болон түүний эхнэр, Польшийн Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга Франсишек Гонгор, Польшийн Үндэсний банкны ерөнхийлөгч Славомир Скржипек болон бусад хүмүүс амь үрэгджээ.

=== Тавдугаар сар ===

=== Зургаадугаар сар ===

=== Долоодугаар сар ===

== Энэ онд төрөгсөд ==
ТӨМӨР БАР ЖИЛ
* [[ 12 сарын 31 ]] - ГЭРЭЛХҮҮ ЭЛБЭГДҮҮРЭН

== Энэ онд нас барагсад ==
::''Гол өгүүлэл: [[:Ангилал:2010 онд өнгөрсөн|2010 онд өнгөрсөн]]''
* [[5 сарын 29]]: [[Роман Козак]]
[[Ангилал:2010 он| ]]
[[Ангилал:Он (21-р зуун)|#]]</text>
      <sha1>7fbqdq8xvxwrsvnbmboimq5a8wpisds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэрэндашдоржийн Магалжав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22350</id>
    <revision>
      <id>861936</id>
      <parentid>750970</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*Амжилт нэмсэн */</comment>
      <origin>861936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4387" sha1="94afhwc3cgdgkycfkwa56biv9u8n0w3" xml:space="preserve">'''Цэрэндашдоржийн Магалжав''' (* 1977 оны 10 сарын 2&lt;ref&gt;[https://www.devjee.mn/w/-KiJJ8r0SHLpjZvGGIp1 devjee.mn]&lt;/ref&gt;) нь [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Мөнххаан сум|Мөнххаан]] сумын харьяат, [[Монгол]] [[Улсын заан]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/308142 |title=Бөхчүүдэд цол олгох тухай зарлиг гаргав |access-date=2016-07-08 |archive-date=2016-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708091245/http://www.news.mn/r/308142 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; цолтой бөх юм.
{{Инфобокс бөх|name= Цэрэндашдоржийн Магалжав |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1977|10|2}}|birth_place=[[Улаанбаатар]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Мөнххаан сум]], [[Сүхбаатар аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын заан]]|title1=[[Улсын заан]]|title_year1=2016|title2=[[Улсын харцага]]|title_year2=2006|title3=[[Улсын начин]]|title_year3=2001|title4=[[Аймгийн арслан]]|title_year4=1996|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''3''' ([[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]], [[2004 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2004]], [[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]])|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|2000 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|1996 Сүхбаатар}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=|цагаансарүзүүр='''1''' (2000)}}

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2001
|АХ-ын 80 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ж.Чулуунаар дөрөв, улсын начин Б.Адъяахүүгээр тав давж &quot; Монгол улсын начин &quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|-
!2004
|АХ-ын 83 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан (улсын начин) Ж.Оргилоор дөрөв давж, улсын харцага Г.Ганхуягт тавын даваанд өвдөг шороодсон.
!512
|-
!2006
|АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан (улсын харцага) Ш.Мөнгөнбаатараар дөрөв, улсын начин Д.Лхагвадоржоор тав, улсын харцага Т.Мөнгөнцоожоор зургаа давж, долоогийн даваанд улсын харцага (улсын гарьд) Д.Рагчаад өвдөг шороодон шөвгөрч &quot; Монгол улсын харцага &quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|-
!2016
|2006 онд улсын гарьд Д.Рагчаа сэргээш хэрэглэсэн байсан тул АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмын өмнөхөн давааг нь нөхөн олгож &quot; Монгол улсын заан &quot; цолыг хүртсэн.
!4
|-
!2016
|2004 онд улсын харцага Г.Ганхуяг сэргээш хэрэглэсэн байсан тул АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмын өмнөхөн давааг нь нөхөн олгосон.
!4
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!1996
|Сүхбаатар аймгийн баяр наадамд аймгийн заан П.Мөнхбатаар долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн.
!128
|}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Магалжав, Цэрэндашдоржийн}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Мөнххааны хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>94afhwc3cgdgkycfkwa56biv9u8n0w3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аль-Жазира (хөлбөмбөгийн баг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25064</id>
    <revision>
      <id>861985</id>
      <parentid>821658</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>861985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4745" sha1="0rn2dpkdbf30q4qp55for2ixw9y70dt" xml:space="preserve">{{For|Хэвлэл мэдээллийн байгууллагын|Аль-Жазира}}
{{For|Бусад утгын|Жазира (салаа утга)}}

{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб |
 clubname = Аль-Жазира|
 image = |
 fullname = Аль-Жазира Спорт, Соёлын Клуб |
 founded = [[1974]] оны [[3 сарын 19]]|
 ground = [[Мохаммед Бин Заед цэнгэлдэх хүрээлэн]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Abu Dhabi Football Clubs|url=http://www.abudhabi.ae/egovPoolPortal_WAR/appmanager/ADeGP/Citizen?_nfpb=true&amp;_pageLabel=p1652&amp;did=148510&amp;lang=en|work=Culture, Leisure &amp; Sports|publisher=Абу-Дабигийн засгийн газар|accessdate=2011 оны 9 сарын 23}}&lt;/ref&gt; |
 capacity = 42,000|
 chairman = {{flagicon|АНЭУ}} &lt;small&gt;[[Шейх]]&lt;/small&gt; [[Мансур Бин Заед Аль-Нааян]]|
 manager = {{flagicon|BEL}} [[Франки Веркаутерен]]|
 league = [[АНЭУ-ын Про-Лиг]]|
 season = 2025–26 |
 position = [[АНЭУ-ын Про-Лиг]], '''4.''' |
| pattern_la1   = _blackshoulders
| pattern_b1    = _stripesonwhite2
| pattern_ra1   = _blackshoulders
| pattern_sh1   =
| pattern_so1   =
| leftarm1      = FFFFFF
| body1         = 111111
| rightarm1     = FFFFFF
| shorts1       = 111111
| socks1        = FF0000
| pattern_la2   = _blackshoulders
| pattern_b2    = _thinwhitesides
| pattern_ra2   = _blackshoulders
| pattern_sh2   =
| pattern_so2   =
| leftarm2      = FFFFFF
| body2         = 888888
| rightarm2     = FFFFFF
| shorts2       = 111111
| socks2        = FFFFFF
}}

'''Аль-Жазира Спорт, Соёлын Клуб''' (''Аль-Жазира Клуб'', &lt;small&gt;[[Араб хэл|Арабаар]]:&lt;/small&gt; نادي الجزيرة) нь [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]ын [[Абу-Даби]]д төвтэй [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Тэд [[АНЭУ-ын Про-Лиг]]т тоглодог&lt;ref&gt;{{cite web|title=Al Jazira SSC|url=http://www.soccerway.com/teams/united-arab-emirates/al-jazeera-abu-dhabi/|work=Soccerway|publisher=Global Sports Media|accessdate=2011 оны 9 сарын 23}}&lt;/ref&gt;.

==Түүх==
Аль-Жазира нь 1974 онд ''Халидияа'', ''Аль-Батийн'' багууд нэгдсэнээр бий болсон түүхтэй&lt;ref&gt;{{cite web|title=Club History|url=http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=origin|publisher=Al Jazira Sports Club Official Site|accessdate=2011 оны 9 сарын 23|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806230127/http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=origin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

==Клубийн удирдлага==
*Шейх [[Хамдан бин Заед бин Султан Аль-Нааян|Хамдан бин Заед Аль-Нааян]] - Клубийн хүндэт зөвлөлийн ерөнхийлөгч
*Шейх [[Мансур Бин Заед Аль-Нааян]] - Клубийн ерөнхийлөгч, хүндэт зөвлөлийн дэд ерөнхийлөгч

==Амжилт==

*'''[[АНЭУ-ын Про-Лиг]]''' : [[2010–11 оны АНЭУ-ын Про-Лиг|2010/11]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Arab Emirates - List of Champions|url=http://www.rsssf.com/tablesu/uaechamp.html|publisher=RSSSF}}&lt;/ref&gt; 
* '''[[АНЭУ-ын Холбооны цом]]''' : 2007
* '''[[Этисалат Эмиратес цом]]''' : [[2009 оны Этисалат Эмиратес цом|2010]]
* '''[[АНЭУ-ын Ерөнхийлөгчийн цом]]''' : [[2010–11 оны АНЭУ-ын Ерөнхийлөгчийн цом|2011]]
* '''[[Булангийн багуудын аваргуудын цом]]''' : [[2007 оны булангийн багуудын аваргуудын цом|2007]].

==Бусад спорт==
Хөлбөмбөгөөс гадна тус клубийн харьяанд [[волейбол]], [[гандбол]], [[сагсан бөмбөг]]ийн багууд байдаг&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sport Activities|url=http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=activity|publisher=Aljazira Sports Club Official Site|accessdate=2011 оны 9 сарын 23|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806225606/http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=activity|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=2677 Одоогийн бүрэлдэхүүн]
*[http://www.jc.ae Албан ёсны вэбсайт] {{Ar}}
*[http://www.jazrawi.com/vb/ Жазрави] {{Ar}}


[[Ангилал:АНЭУ-ын хөлбөмбөгийн клуб|Жазира]]
[[Ангилал:Абу-Дабийн спорт|Жазира]]</text>
      <sha1>0rn2dpkdbf30q4qp55for2ixw9y70dt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861986</id>
      <parentid>861985</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>861986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="b7q3sva9c53yb1ewdb802ockpfonaxh" xml:space="preserve">{{For|Хэвлэл мэдээллийн байгууллагын|Аль-Жазира}}
{{For|Бусад утгын|Жазира (салаа утга)}}

{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб |
 clubname = Аль-Жазира|
 image = |
 fullname = Аль-Жазира Спорт, Соёлын Клуб |
 founded = [[1974]] оны [[3 сарын 19]]|
 ground = [[Мохаммед Бин Заед цэнгэлдэх хүрээлэн]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Abu Dhabi Football Clubs|url=http://www.abudhabi.ae/egovPoolPortal_WAR/appmanager/ADeGP/Citizen?_nfpb=true&amp;_pageLabel=p1652&amp;did=148510&amp;lang=en|work=Culture, Leisure &amp; Sports|publisher=Абу-Дабигийн засгийн газар|accessdate=2011 оны 9 сарын 23}}&lt;/ref&gt; |
 capacity = 42,000|
 chairman = {{flagicon|АНЭУ}} &lt;small&gt;[[Шейх]]&lt;/small&gt; [[Мансур Бин Заед Аль-Нааян]]|
 manager = {{flagicon|}} 
 league = [[АНЭУ-ын Про-Лиг]]|
 season = 2025–26 |
 position = [[АНЭУ-ын Про-Лиг]], '''4.''' |
| pattern_la1   = _blackshoulders
| pattern_b1    = _stripesonwhite2
| pattern_ra1   = _blackshoulders
| pattern_sh1   =
| pattern_so1   =
| leftarm1      = FFFFFF
| body1         = 111111
| rightarm1     = FFFFFF
| shorts1       = 111111
| socks1        = FF0000
| pattern_la2   = _blackshoulders
| pattern_b2    = _thinwhitesides
| pattern_ra2   = _blackshoulders
| pattern_sh2   =
| pattern_so2   =
| leftarm2      = FFFFFF
| body2         = 888888
| rightarm2     = FFFFFF
| shorts2       = 111111
| socks2        = FFFFFF
}}

'''Аль-Жазира Спорт, Соёлын Клуб''' (''Аль-Жазира Клуб'', &lt;small&gt;[[Араб хэл|Арабаар]]:&lt;/small&gt; نادي الجزيرة) нь [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]ын [[Абу-Даби]]д төвтэй [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Тэд [[АНЭУ-ын Про-Лиг]]т тоглодог&lt;ref&gt;{{cite web|title=Al Jazira SSC|url=http://www.soccerway.com/teams/united-arab-emirates/al-jazeera-abu-dhabi/|work=Soccerway|publisher=Global Sports Media|accessdate=2011 оны 9 сарын 23}}&lt;/ref&gt;.

==Түүх==
Аль-Жазира нь 1974 онд ''Халидияа'', ''Аль-Батийн'' багууд нэгдсэнээр бий болсон түүхтэй&lt;ref&gt;{{cite web|title=Club History|url=http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=origin|publisher=Al Jazira Sports Club Official Site|accessdate=2011 оны 9 сарын 23|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806230127/http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=origin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

==Клубийн удирдлага==
*Шейх [[Хамдан бин Заед бин Султан Аль-Нааян|Хамдан бин Заед Аль-Нааян]] - Клубийн хүндэт зөвлөлийн ерөнхийлөгч
*Шейх [[Мансур Бин Заед Аль-Нааян]] - Клубийн ерөнхийлөгч, хүндэт зөвлөлийн дэд ерөнхийлөгч

==Амжилт==

*'''[[АНЭУ-ын Про-Лиг]]''' : [[2010–11 оны АНЭУ-ын Про-Лиг|2010/11]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Arab Emirates - List of Champions|url=http://www.rsssf.com/tablesu/uaechamp.html|publisher=RSSSF}}&lt;/ref&gt; 
* '''[[АНЭУ-ын Холбооны цом]]''' : 2007
* '''[[Этисалат Эмиратес цом]]''' : [[2009 оны Этисалат Эмиратес цом|2010]]
* '''[[АНЭУ-ын Ерөнхийлөгчийн цом]]''' : [[2010–11 оны АНЭУ-ын Ерөнхийлөгчийн цом|2011]]
* '''[[Булангийн багуудын аваргуудын цом]]''' : [[2007 оны булангийн багуудын аваргуудын цом|2007]].

==Бусад спорт==
Хөлбөмбөгөөс гадна тус клубийн харьяанд [[волейбол]], [[гандбол]], [[сагсан бөмбөг]]ийн багууд байдаг&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sport Activities|url=http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=activity|publisher=Aljazira Sports Club Official Site|accessdate=2011 оны 9 сарын 23|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806225606/http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=activity|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=2677 Одоогийн бүрэлдэхүүн]
*[http://www.jc.ae Албан ёсны вэбсайт] {{Ar}}
*[http://www.jazrawi.com/vb/ Жазрави] {{Ar}}


[[Ангилал:АНЭУ-ын хөлбөмбөгийн клуб|Жазира]]
[[Ангилал:Абу-Дабийн спорт|Жазира]]</text>
      <sha1>b7q3sva9c53yb1ewdb802ockpfonaxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861987</id>
      <parentid>861986</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>861987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4445" sha1="t2b6tcx4sqk8befmt6thy0k3iduv0zj" xml:space="preserve">{{For|Хэвлэл мэдээллийн байгууллагын|Аль-Жазира}}
{{For|Бусад утгын|Жазира (салаа утга)}}

{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб |
 clubname = Аль-Жазира|
 image = |
 fullname = Аль-Жазира Спорт, Соёлын Клуб |
 founded = [[1974]] оны [[3 сарын 19]]|
 ground = [[Мохаммед Бин Заед цэнгэлдэх хүрээлэн]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Abu Dhabi Football Clubs|url=http://www.abudhabi.ae/egovPoolPortal_WAR/appmanager/ADeGP/Citizen?_nfpb=true&amp;_pageLabel=p1652&amp;did=148510&amp;lang=en|work=Culture, Leisure &amp; Sports|publisher=Абу-Дабигийн засгийн газар|accessdate=2011 оны 9 сарын 23}}&lt;/ref&gt; |
 capacity = 42,000|
 chairman = {{flagicon|АНЭУ}} &lt;small&gt;[[Шейх]]&lt;/small&gt; [[Мансур Бин Заед Аль-Нааян]]|
 manager = {{flagicon|}} 
 league = [[АНЭУ-ын Про-Лиг]]|
 season = 2025–26 |
 position = [[АНЭУ-ын Про-Лиг]], '''4.''' |
| pattern_la1   = _blackshoulders
| pattern_b1    = _stripesonwhite2
| pattern_ra1   = _blackshoulders
| pattern_sh1   =
| pattern_so1   =
| leftarm1      = FFFFFF
| body1         = 111111
| rightarm1     = FFFFFF
| shorts1       = 111111
| socks1        = FF0000
| pattern_la2   = _blackshoulders
| pattern_b2    = _thinwhitesides
| pattern_ra2   = _blackshoulders
| pattern_sh2   =
| pattern_so2   =
| leftarm2      = FFFFFF
| body2         = 888888
| rightarm2     = FFFFFF
| shorts2       = 111111
| socks2        = FFFFFF
}}

'''Аль-Жазира Спорт, Соёлын Клуб''' (''Аль-Жазира Клуб'', &lt;small&gt;[[Араб хэл|Арабаар]]:&lt;/small&gt; نادي الجزيرة) нь [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]ын [[Абу-Даби]]д төвтэй [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Тэд [[АНЭУ-ын Про-Лиг]]т тоглодог&lt;ref&gt;{{cite web|title=Al Jazira SSC|url=http://www.soccerway.com/teams/united-arab-emirates/al-jazeera-abu-dhabi/|work=Soccerway|publisher=Global Sports Media|accessdate=2011 оны 9 сарын 23}}&lt;/ref&gt;.

==Түүх==
Аль-Жазира нь 1974 онд ''Халидияа'', ''Аль-Батийн'' багууд нэгдсэнээр бий болсон түүхтэй&lt;ref&gt;{{cite web|title=Club History|url=http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=origin|publisher=Al Jazira Sports Club Official Site|accessdate=2011 оны 9 сарын 23|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806230127/http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=origin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

==Клубийн удирдлага==
*Шейх [[Хамдан бин Заед бин Султан Аль-Нааян|Хамдан бин Заед Аль-Нааян]] - Клубийн хүндэт зөвлөлийн ерөнхийлөгч
*Шейх [[Мансур Бин Заед Аль-Нааян]] - Клубийн ерөнхийлөгч, хүндэт зөвлөлийн дэд ерөнхийлөгч

==Амжилт==

*'''[[АНЭУ-ын Про-Лиг]]''' : 2010/11&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Arab Emirates - List of Champions|url=http://www.rsssf.com/tablesu/uaechamp.html|publisher=RSSSF}}&lt;/ref&gt; 
* '''[[АНЭУ-ын Холбооны цом]]''' : 2007
* '''[[Этисалат Эмиратес цом]]''' : 2010
* '''[[АНЭУ-ын Ерөнхийлөгчийн цом]]''' : 2011
* '''[[Булангийн багуудын аваргуудын цом]]''' : 2007.

==Бусад спорт==
Хөлбөмбөгөөс гадна тус клубийн харьяанд [[волейбол]], [[гандбол]], [[сагсан бөмбөг]]ийн багууд байдаг&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sport Activities|url=http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=activity|publisher=Aljazira Sports Club Official Site|accessdate=2011 оны 9 сарын 23|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806225606/http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=activity|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=2677 Одоогийн бүрэлдэхүүн]
*[http://www.jc.ae Албан ёсны вэбсайт] {{Ar}}
*[http://www.jazrawi.com/vb/ Жазрави] {{Ar}}


[[Ангилал:АНЭУ-ын хөлбөмбөгийн клуб|Жазира]]
[[Ангилал:Абу-Дабийн спорт|Жазира]]</text>
      <sha1>t2b6tcx4sqk8befmt6thy0k3iduv0zj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861988</id>
      <parentid>861987</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>861988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4342" sha1="7zco6le2a0id6l6xtopynhwogrmucwo" xml:space="preserve">{{For|Хэвлэл мэдээллийн байгууллагын|Аль-Жазира}}
{{For|Бусад утгын|Жазира (салаа утга)}}

{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб |
 clubname = Аль-Жазира|
 image = |
 fullname = Аль-Жазира Спорт, Соёлын Клуб |
 founded = [[1974]] оны [[3 сарын 19]]|
 ground = [[Мохаммед Бин Заед цэнгэлдэх хүрээлэн]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Abu Dhabi Football Clubs|url=http://www.abudhabi.ae/egovPoolPortal_WAR/appmanager/ADeGP/Citizen?_nfpb=true&amp;_pageLabel=p1652&amp;did=148510&amp;lang=en|work=Culture, Leisure &amp; Sports|publisher=Абу-Дабигийн засгийн газар|accessdate=2011 оны 9 сарын 23}}&lt;/ref&gt; |
 capacity = 42,000|
 chairman = {{flagicon|АНЭУ}} &lt;small&gt;[[Шейх]]&lt;/small&gt; [[Мансур Бин Заед Аль-Нааян]]|
 manager = {{flagicon|}} 
 league = [[АНЭУ-ын Про-Лиг]]|
 season = 2025–26 |
 position = [[АНЭУ-ын Про-Лиг]], '''4.''' |
| pattern_la1   = _blackshoulders
| pattern_b1    = _stripesonwhite2
| pattern_ra1   = _blackshoulders
| pattern_sh1   =
| pattern_so1   =
| leftarm1      = FFFFFF
| body1         = 111111
| rightarm1     = FFFFFF
| shorts1       = 111111
| socks1        = FF0000
| pattern_la2   = _blackshoulders
| pattern_b2    = _thinwhitesides
| pattern_ra2   = _blackshoulders
| pattern_sh2   =
| pattern_so2   =
| leftarm2      = FFFFFF
| body2         = 888888
| rightarm2     = FFFFFF
| shorts2       = 111111
| socks2        = FFFFFF
}}

'''Аль-Жазира Спорт, Соёлын Клуб''' (''Аль-Жазира Клуб'', &lt;small&gt;[[Араб хэл|Арабаар]]:&lt;/small&gt; نادي الجزيرة) нь [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]ын [[Абу-Даби]]д төвтэй [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Тэд [[АНЭУ-ын Про-Лиг]]т тоглодог&lt;ref&gt;{{cite web|title=Al Jazira SSC|url=http://www.soccerway.com/teams/united-arab-emirates/al-jazeera-abu-dhabi/|work=Soccerway|publisher=Global Sports Media|accessdate=2011 оны 9 сарын 23}}&lt;/ref&gt;.

==Түүх==
Аль-Жазира нь 1974 онд ''Халидияа'', ''Аль-Батийн'' багууд нэгдсэнээр бий болсон түүхтэй&lt;ref&gt;{{cite web|title=Club History|url=http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=origin|publisher=Al Jazira Sports Club Official Site|accessdate=2011 оны 9 сарын 23|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806230127/http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=origin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

==Клубийн удирдлага==
*Шейх [[Хамдан бин Заед бин Султан Аль-Нааян|Хамдан бин Заед Аль-Нааян]] - Клубийн хүндэт зөвлөлийн ерөнхийлөгч
*Шейх [[Мансур Бин Заед Аль-Нааян]] - Клубийн ерөнхийлөгч, хүндэт зөвлөлийн дэд ерөнхийлөгч

==Амжилт==

*'''[[АНЭУ-ын Про-Лиг]]''' : 2010/11&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Arab Emirates - List of Champions|url=http://www.rsssf.com/tablesu/uaechamp.html|publisher=RSSSF}}&lt;/ref&gt; 
* '''[[АНЭУ-ын Холбооны цом]]''' : 2007
* '''[[Этисалат Эмиратес цом]]''' : 2010
* '''[[АНЭУ-ын Ерөнхийлөгчийн цом]]''' : 2011
* '''[[Булангийн багуудын аваргуудын цом]]''' : 2007.

==Бусад спорт==
Хөлбөмбөгөөс гадна тус клубийн харьяанд [[волейбол]], [[гандбол]], [[сагсан бөмбөг]]ийн багууд байдаг&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sport Activities|url=http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=activity|publisher=Aljazira Sports Club Official Site|accessdate=2011 оны 9 сарын 23|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806225606/http://www.jc.ae/web2/index.php?goto=activity|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[http://www.jc.ae Албан ёсны вэбсайт] {{Ar}}
*[http://www.jazrawi.com/vb/ Жазрави] {{Ar}}

[[Ангилал:АНЭУ-ын хөлбөмбөгийн клуб|Жазира]]
[[Ангилал:Абу-Дабийн спорт|Жазира]]</text>
      <sha1>7zco6le2a0id6l6xtopynhwogrmucwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сан Себастьян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27080</id>
    <revision>
      <id>861907</id>
      <parentid>798064</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8556" sha1="gvauwkntnue2drlrrysnl3et56zhqyp" xml:space="preserve">{{short description|Испанийн Баскийн өөртөө засах нийгэмлэгийн хот}}
{{Инфобокс суурин
| native_name                     = {{native name|eu|Donostia}}
| official_name                   = Доностиа / Сан Себастьян
| motto                           = {{lang|es| Ganadas por fidelidad, Nobleza y lealtad }} &lt;br&gt;(Spanish for &quot;Earned by Fidelity, Nobility and Loyalty&quot;)
|image_skyline                    = {{Multiple image
  | perrow = 1/2/1/2
  | border = infobox
  | total_width = 300
  | caption_align = center
  | image1 = Panorama from Monte Igueldo (5106955283).jpg
  | caption1  = Ла Конча булан
  | image2 = San Sebastián - Ayuntamiento 10.jpg
  | caption2 = Хотын танхим
  | image3 = Peine del Viento (9194364604).jpg
  | caption3  = ''Салхины сам''
  | image4 = Playa de la Concha, San Sebastián modified.jpg
  | caption4 = [[Ла Конча далайн эрэг]]
  | image5 = San Sebastian Palacio Miramar edited.jpg
  | caption5 = [[Мирамарын ордон]]
  | image6 = San Sebastian Palacio Kursaal.JPG
  | caption6 = [[Курсаал конгрессын төв ба танхим|Kursaal]]
}}
| image_flag                      = Bandera de San Sebastián.svg
| image_shield                    = Escudo de Donostia.svg
| seal_size                       = 50px
| blank_emblem_size               = 
| pushpin_map                     = Испани Баск Улс#Испани
| pushpin_label_position          = 
| pushpin_map_caption             = [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг]] дэх Доностиа / Сан Себастьяны байршил
| subdivision_type                = [[Улс]]
| subdivision_name                = {{flag|Испани}}
| subdivision_type1               = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
| subdivision_name1               = {{flag|Баск Улс}}
| subdivision_type2               = [[Испанийн мужууд|Муж]]
| subdivision_name2               = [[Гипускоа]]
| subdivision_type4               = [[Испанийн комарка|Комарка]]
| subdivision_name4               = Доностиа
| government_type                 = 
| leader_title                    = [[Хотын дарга]]
| leader_name                     = [[Энеко Гойа]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.diariovasco.com/politica/201506/13/recupera-alcaldia-sebastian-perdio-20150613082759.html|language=es|title=Eneko Goia, nuevo alcalde de San Sebastián|work=El Diario Vasco}}&lt;/ref&gt;
| leader_party                    = [[Баскийн Үндсэрхэг Нам|EAJ-PNV]]
| leader_title1                   = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1                    = 
| leader_title2                   = 
| leader_name2                    = 
| leader_title3                   = 
| leader_name3                    = 
| leader_title4                   = 
| leader_name4                    = 
| established_title               = Байгуулагдсан &lt;!-- Settled --&gt;
| established_date                = 1180
| established_title2              = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date2               = 
| established_title3              = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3               = 
| area_magnitude                  = 
| unit_pref                       = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 
| area_land_km2                   = 60.89
| area_water_km2                  = 
| area_water_percent              = 
| area_urban_km2                  = 
| area_metro_km2                  = 
| population_note                 = 
| settlement_type                 = &lt;!--For Town or Village (Leave blank for the default City) --&gt;
| population_as_of                = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes            = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}}
| population_total                = {{Spain metadata Wikidata|population_total}}
| population_density_km2          = 3686.16
| population_metro                = 436,500
| population_density_metro_km2    = 
| population_urban                = 
| population_density_urban_km2    = 

| demographics_type2       = ДНБ
| demographics2_footnotes  = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) зах зээлийн өнөөгийн үнээр хот суурин газруудаар|last=|first=|date=|website=ec.europa.eu|archive-url=|archive-date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1     = Хотын бөөгнөрөл
| demographics2_info1      = €21.797 тэрбум (2020)
| timezone                        = ТЕЦ
| utc_offset                      = +1
| timezone_DST                    = ТЕЗЦ
| utc_offset_DST                  = +2
| coordinates                     = {{coord|43|19|17|N|1|59|8|W|region:ES|display=inline,title}}
| elevation_footnotes             = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m                     = 6
| postal_code_type                = [[Шуудангийн код]]ууд
| postal_code                     = 20001–20018
| area_code                       = +34 943 (Гипускоа)
| website                         = [http://www.donostia.eus/ Хотын зөвлөл]
| footnotes                       = 
}}

'''Сан Себастьян''' ({{lang-es|San Sebastián}}) буюу '''Доностиа''' ({{lang-eu|Donostia}})&lt;ref&gt;[http://www.diariovasco.com/v/20111229/san-sebastian/donostia-sebastian-20111229.html ''Donostia'' (Баск) / ''San Sebastián'' (Испани)], ''El Diario Vasco'', Thursday 29 December 2011. {{es}}&lt;/ref&gt; нь [[Испани]]йн хойд хэсэгт, [[Бискайн булан]]гийн эрэг дээр, [[Франц]]ын хилээс 20&amp;nbsp;км зайд орших хот юм. Тус хот нь Испанийн нэгэн өөртөө засах орон болох [[Баск Улс (өөртөө засах орон)|Баск Улс]]ын [[Гипускоа]] мужийн нийслэл болно. Хүн ам нь 186,122 (2011), хотын метрополи бүс нутагт 436,500 (2010) хүн амьдардаг.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/pobesp/dat/arc/areas-pob.xls |wayback=20110822104405 |text=Proyecto Audes |archiv-bot=2023-09-26 17:48:42 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt;

Хотын эдийн засгийн гол салбар нь худалдаа, аялал жуулчлал бөгөөд Сан Себастьян нь Испани дахь хамгийн алдартай аялал жуулчлалын төвүүдийн нэг билээ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ingeba.org/liburua/donostia/55econ/55econ.htm |title=Geography and Economy of Donostia-San Sebastián |accessdate=3 July 2011}}&lt;/ref&gt; Харьцангуй жижигхэн тус хотод [[Сан Себастьяны олон улсын кино наадам]] зэрэг олон улсын хэмжээний арга хэмжээнүүд зохион байгуулагддаг. Сан Себастьян хот [[Польш]]ийн [[Вроцлав]] хотын хамтаар 2016 оны [[Европын соёлын нийслэл]]ээр сонгогдоод буй.&lt;ref name=&quot;european capital of culture&quot;&gt;{{cite web |url=http://ec.europa.eu/culture/news/news3304_en.htm |title=Donostia-San Sebastián to be the European Capital of Culture in Spain in 2016 |author=European Commission of Culture |date=28 June 2011 |accessdate=3 July 2011}}&lt;/ref&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Donostia-San Sebastián|San Sebastián}}
* [http://www.donostia.org Албан ёсны вэбсайт]
* [http://www.sansebastianturismo.com Жуулчны мэдээлэл]

==Эшлэл==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Сан Себастьян| ]]
[[Ангилал:Баскийн өөртөө засах мужийн суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Испанийн аймгийн төв]]
[[Ангилал:Баскийн өөртөө засах мужийн суурин]]
[[Ангилал:Испанийн их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Испанийн хот]]</text>
      <sha1>gvauwkntnue2drlrrysnl3et56zhqyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмнөд Осети</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34096</id>
    <revision>
      <id>861868</id>
      <parentid>800397</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T00:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>861868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9821" sha1="nr61ppw2f32yor1nn3j57dafv2bzcft" xml:space="preserve">{{Short description|Өмнөд Кавказын улс}}
{{About|Кавказын хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсын|бүс нутгийг|Осети|Гүржийн нэгжийг|Өмнөд Осетийн түр засаг захиргаа}}
{{Redir|Алани улс|хуучин дундад зууны хаант улсыг|Алани}}
{{Dist|Умард Осети}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Өмнөд Осети Улс&lt;br&gt;Алани Улс&lt;ref name=&quot;Constitution of the RSO&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rsogov.org/republic/constitution|title=Үндсэн хууль|publisher=[[Өмнөд Осетийн засгийн газар|Өмнөд Осетийн засгийн газрын]] албан ёсны веб сайт|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;
| native_name            = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;line-height:normal;text-align:center;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|Албан ёсны нэр}}
|{{Инфобокс
 |subbox=yes
 |bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal;
 |rowclass1 = mergedrow
 |label1=[[Осети хэл|Осети]]:
 |data1={{lang|os|'''Республикӕ Хуссар Ирыстон&lt;br&gt;Паддзахад Алани'''}}
 |rowclass2 = mergedrow
 |label2=[[Гүрж хэл|Гүрж]]:
 |data2={{lang|ka|'''სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა&lt;br/&gt;ალანეთის სახელმწიფო'''}}
&lt;div&gt;{{resize|90%|{{nobold|{{transl|ab|Самхрет Осетис Респ’ублик’а Аланетис Сахелмц’ипо}}}}}}&lt;/div&gt;
 |rowclass3 = mergedrow
 |label3=[[Орос хэл|Орос]]:
 |data3={{lang|ru|'''Республика Южная Осетия&lt;br&gt;Государство Алания'''}}
}}
}}
| common_name            = South Ossetia
| image_map              = File:South Ossetia (orthographic projection).svg
| map_caption            = South Ossetia (green) within Georgia (dark grey)
| image_flag             = Flag of South Ossetia.svg
| flag_width             = 
| flag_type              = [[Осетийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of South Ossetia.svg
| symbol_width           = 
| symbol_type            = [[Өмнөд Осетийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = 
| national_anthem        = &lt;br /&gt;{{native name|os|Республикӕ Хуссар Ирыстоны Паддзахадон гимн|italics=no|nolink=yes}}&lt;br /&gt;[[Бүгд Найрамдах Өмнөд Осети Улсын төрийн дуулал|Өмнөд Осетийн төрийн дуулал]]{{parabr}}{{center|[[File:Anthem_of_South_Ossetia_(short_vocal).ogg]]}}
| official_languages     = {{hlist |[[Осети хэл|Осети]] |[[Орос хэл]]&lt;ref name=&quot;official_languages&quot;&gt;{{cite journal |last = Wojtasiewicz |first = Wojciech |translator-last = Bieroń |translator-first = Tomasz |date = 2011-12-01 |title = Presidential Elections in South Ossetia – Plan B |journal = [[New Eastern Europe]] |url = http://www.neweasterneurope.eu/node/117 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130509075727/http://www.neweasterneurope.eu/node/117 |archive-date = 2013-05-09 |url-status = dead |quote = Санал хураалтын эхний шатанд орос хэл Өмнөд Осетийн хоёр дахь албан ёсны хэл болох эсэхийг Осетчууд шийдэх ёстой байсан бүх нийтийн санал асуулга дагалдаж байв. Сонгогчдын 85 орчим хувь нь санал асуулга явуулахыг дэмжсэн байна.}}&lt;/ref&gt;}}
| ethnic_groups          = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
|89.9% [[Осети ястан|Осетчууд]]|7.4% [[Гүржүүд]]|1.1% [[Оросууд]]|0.7% [[Арменичууд]]|0.8% бусад}}
| ethnic_groups_year     = 2015
| status                 = [[Абхази ба Өмнөд Осетийн олон улсын хүлээн зөвшөөрөл|НҮБ-ын гишүүн 5 улс хүлээн зөвшөөрсөн]]&lt;ref name=&quot;conv&quot;&gt;{{cite web |last1=Foltz |first1=Richard |title=South Ossetia: The case for international recognition |url=https://theconversation.com/south-ossetia-the-case-for-international-recognition-118299 |website=The Conversation |date=9 June 2019 |access-date=11 May 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| capital                = [[Цхинвал]]
| largest_city           = capital
| coordinates            = {{Coord|42|13|30|N|43|58|12|E|type:city|display=inline}}
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[холимог засаглалын систем|холимог бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Өмнөд Осетийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Алан Гаглоев]]
| leader_title2          = [[Өмнөд Осетийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]
| leader_name2           = [[Константин Джуссоев]]
| legislature            = [[Өмнөд Осетийн парламент|Парламент]]
| sovereignty_type       = Тусгаар тогтнол {{nobold|([[Гүрж]]ээс)}}
| established_event1     = Зөвлөлт Ардчилсан Бүгд Найрамдах Өмнөд Осети Улс
| established_date1      = 9 сарын 20, 1990
| established_event2     = Бүгд Найрамдах Өмнөд Осети Улс
| established_date2      = 12 сарын 21, 1991
| area_km2               = 3,885&lt;ref name=&quot;investrso.su&quot;&gt;{{Cite web |url= http://investrso.su/ekonomika/valovoj-vnutrennij-produkt |title= Валовой внутренний продукт |access-date=12 April 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180413124653/http://investrso.su/ekonomika/valovoj-vnutrennij-produkt |archive-date=13 April 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| area_sq_mi             = 1,506
| percent_water          = бага
| population_estimate    = 56,520{{refn|name=2021pop}}
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 
| population_census      = 53,532
| population_census_year = 2015
| population_census_rank = 212-д
| population_density_km2 = 13.7
| GDP_nominal            = [[америк доллар|$]]100{{nbsp}}сая&lt;ref name=&quot;investrso.su&quot;&gt;{{Cite web |url= http://investrso.su/ekonomika/valovoj-vnutrennij-produkt |title= Валовой внутренний продукт |access-date=12 April 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180413124653/http://investrso.su/ekonomika/valovoj-vnutrennij-produkt |archive-date=13 April 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_rank       = 
| GDP_nominal_year       = 2017
| GDP_nominal_per_capita = [[америк доллар|$]]2,000
| calling_code           = +7 929
| currency               = [[Оросын рубль]]
| currency_code          = RUB
| time_zone              = [[Москвагийн цаг|МСЦ]]
| utc_offset             = +03:00
| drives_on              = баруун
}}

'''Бүгд Найрамдах Өмнөд Осети Улс''' (товч. '''БНӨОУ''', [[осетоор]] Республикæ Хуссар Ирыстон, [[гүржээр]] სამხრეთი ოსეთი, [[оросоор]] Республика Южная Осетия) [[орон]] бол 1991 онд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж, 2008 оны дайны дараа тусгаар тогтноод [[Орос]], [[Никарагуа]], [[Венесуэл]], [[Сири]] , [[Науру]] гэсэн таван улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн, харин олон улсын эрх зүйгээр болон [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын бүртгэлээр [[Гүрж улс|Гүрж]] улсын бүрэлдэхүүн нутаг гэж үздэг. [[Осет ястан]] голлосон 3,900 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; газар 72000 хүн амтай улс юм.

[[Гүрж]] улс Өмнөд Осети болонг Абхазийг Оросын түрэмгийлэн эзэлсэн нутаг дэвсгэр гэж үздэг.

== Төр засаг ==
Өмнөд Осет орон ерөнхийлөгч давуу эрх мэдэлт [[бүгд найрамдах засаг]]тай болохоор улс орны гол жолоог төрийн тэргүүн – [[ерөнхийлөгч]] нь барьдаг. БНӨОУ-ын ерөнхийлөгч гэдэг албан тушаал 1996 онд үүссэн.

===Ерөнхийлөгч нар===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! д/д
! Нэр
! Он жил
! Нам
|- 
|1
|Людвиг Чибиров
|1996 — 2001 он
|нам бус
|- 
|2
|Эдуард Кокойти
|2001  — 2011 он
|«Единство» (Нэгдэл)
|- 
|—
|&lt;small&gt;Вадим Бровцев&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;2011-2012 он&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;«Единство» (Нэгдэл)&lt;/small&gt;
|- 
|3
|Леонид Тибилов
|2012 он — өнөөдөр
|нам бус
|}

== Зураг ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt; 
Зураг:Kusdzhytaie 8.JPG
Зураг:South Ossetian performers.JPG
Зураг:Kvaisa sign.JPG
Зураг:South Ossetia physical map.svg
Зураг:Palm Sunday procession in Tskhinvali 3.jpg
Зураг:S.Ossetia.png
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist|30em}}

{{Азийн улс орон}}

[[Ангилал:Өмнөд Осети| ]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Гүржийн бүс нутаг]]
[[Ангилал:Кавказын бүс нутаг]]
[[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]]</text>
      <sha1>nr61ppw2f32yor1nn3j57dafv2bzcft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арагон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38343</id>
    <revision>
      <id>861903</id>
      <parentid>642079</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T05:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7322" sha1="5p11io5itt77djdt3gnxl0q1z2gevp4" xml:space="preserve">{{Short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}
{{Инфобокс суурин
 | name                     = Арагон
 | native_name              = {{native name|es|Aragón}}&lt;br/&gt; {{native name|an|Aragón}}&lt;br/&gt; {{native name|ca|Aragó}}
 | official_name            = &lt;!-- {{native name|es|Aragón}} --&gt;
 | settlement_type          = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
 | image_skyline            = 
 | imagesize                = 
 | image_alt                = 
 | image_caption            = 
 | image_flag               = Flag of Aragon.svg
 | flag_link                = Арагоны далбаа
 | flag_size                = 120px
 | image_seal               = 
 | seal_size                = 
 | seal_alt                 = 
 | seal_type                = [[Арагоны титэм|Хааны далбаа]]
 | image_shield             = Official Coat of Arms of Aragon.svg
 | shield_link              = Арагоны сүлд
 | motto                    = 
 | anthem                   = [[Himno de Aragón]] (албан ёсны) &lt;br /&gt;{{center|[[File:Himno de Aragón.ogg]] }}
 | image_map                = Aragon in Spain (plus Canarias).svg
 | mapsize                  = 
 | map_alt                  = 
 | map_caption              = Испани дахь Арагоны байршил
 | coordinates              = {{coord|41|00|N|1|00|W|region:ES-AR_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline,title}}
 | coor_pinpoint            = 
 | subdivision_type         = Улс
 | subdivision_name         = [[Испани]]
 | seat_type                = Нийслэл
 | seat                     = [[Сарагоса]]
 | parts_type               = [[Испанийн мужууд|Муж]]
 | parts_style              = para
 | parts                    = 
 | p1                       = [[Уэска муж|Уэска]]
 | p2                       = [[Теруэль муж|Теруэль]]
 | p3                       = [[Сарагоса муж|Сарагоса]]
 | area_total_km2           = 47720
 | area_footnotes           = (Испанийн 9.4%; [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|4-т]])
 | population_as_of         = 2024 оны 1 сарын 1
 | population_footnotes = &lt;ref name=population2024&gt;{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-14 }}&lt;/ref&gt;
 | population_total         = 1,351,591
 | population_note          = 
 | population_blank1_title  = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Байр]]
 | population_blank1        = 11-т
 | population_blank2_title  = Хувь
 | population_blank2        = Испанийн 2.82%
 | population_density_km2   = auto
 | population_demonym       = [[Арагончууд]]
 | demographics1_name1      = 
 | demographics1_info1      = 
 | demographics2_name1      = 
 | demographics2_name2      = 
 | demographics2_name3      = 
 | demographics2_info3      = 
 | blank_name_sec1          = [[Албан ёсны хэл]]
 | blank_info_sec1          = [[Испани хэл|Испани]]
 | blank1_name_sec1         = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн
 | blank1_info_sec1         = [[Арагон хэл|Арагон]]{{*}}[[Каталан хэл|Каталан]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/BOAE/BRSCGI?CMD=VEROBJ&amp;MLKOB=478436853737 |title=LEY 10/2009, de 22 de diciembre, de uso, protección y promoción de las lenguas propias de Aragón. |format=PDF |access-date=2026-07-14| archive-url= https://web.archive.org/web/20100328163816/http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/BOAE/BRSCGI?CMD=VEROBJ&amp;MLKOB=478436853737| archive-date= 2010-03-28 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;
 | blank2_name_sec1         = Өөртөө засах тухай хууль
 | blank2_info_sec1         = 1982 оны 8 сарын 16&lt;br /&gt;2007 оны 4 сарын 18 (одоогийн)
 | blank3_name_sec1         = Үндэсний өдөр
 | blank3_info_sec1         =4 сарын 23
 | blank1_name_sec2         = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]]
 | blank1_info_sec2         = 13 (350-иас)
 | blank2_name_sec2         = [[Испанийн Сенат|Сенат]]
 | blank2_info_sec2         = 14 (265-аас)
 | blank3_name_sec2         = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022)
 | blank3_info_sec2         = 0.915&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|7-д]]
&lt;!-- GDP  ---------------&gt;
 | demographics_type2       = ДНБ
 | demographics2_footnotes  = &lt;ref&gt;{{cite web |  url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-14|website=www.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
 | demographics2_title1     = Нийт
 | demographics2_info1      = €49.635 тэрбум (2024)
 | demographics2_title2     = Нэг хүнд ноогдох
 | demographics2_info2      = €36,389 (2024)
 | postal_code_type         = [[ISO 3166 код]]
 | postal_code              = ES-AR
 | leader_title             = [[Арагоны засгийн газрын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
 | leader_name              = [[Хорхе Аскон]]
 | leader_party             = [[Арагоны Ардын Нам|PP]]
 | leader_title1            = Хууль тогтоох байгууллага
 | leader_name1             = [[Арагоны Кортес]]
 | website                  = [http://www.aragon.es Gobierno de Aragón]
 | footnotes                = 
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 5
| mapframe-wikidata = yes
}}

'''Арагон''' {{mongolUnicode|ᠠᠷᠠᠭᠣᠨ}} ([[Испани хэл|испаниар]] болон [[арагон хэл|арагонаар]] ''Aragón'', [[Каталан хэл|каталан хэлээр]] ''Aragó'')— [[Испани]] улсын 1.3 сая хүн оршин суудаг [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]]. Засаг захиргааны төв нь [[Сарагоса]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Basilica del Pilar-sunset.jpg
Zaragoza shel.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Aragon|Арагон}}
* [http://www.aragob.es/ Арагоны Засгийн газар]

==Лавлах холбоос==
{{лавлах холбоос}}

{{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}

[[Ангилал:Арагон| ]]
[[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]]
[[Ангилал:Европын бүс нутаг]]</text>
      <sha1>5p11io5itt77djdt3gnxl0q1z2gevp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38348</id>
    <revision>
      <id>861952</id>
      <parentid>642082</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7496" sha1="e77ai8m660a4aohooagd2l3m8nqafbn" xml:space="preserve">{{Short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}
{{Инфобокс суурин
| name = Баск Улс
| native_name = {{native name|eu|Euskadi}}&lt;br/&gt;{{native name|es|País Vasco}}
| official_name = Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг&lt;br/&gt;{{nobold|{{native name|eu|Euskal Autonomia Erkidegoa}}}}{{nobold|{{ref|b|[b]}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{native name|es|Comunidad Autónoma del País Vasco}}}}
| settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
| image_skyline = 
| imagesize = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| image_flag = Flag of the Basque Country.svg
| flag_size = 125px
| flag_link = Баск Улсын далбаа
| image_shield = Coat of Arms of the Basque Country.svg
| shield_size = 90px
| shield_link = Баск Улсын сүлд
| motto = 
| anthem = {{native name|eu|[[Eusko Abendaren Ereserkia]]|nolink=yes}}&lt;br/&gt;{{lang|mn|&quot;Баск Үндэстний дуулал&quot;}}{{parabr}}{{center|[[File:Anthem of Basque Country Vocal.ogg|center]]}}
| image_map = Pais Vasco in Spain (including Canarias).svg
| mapsize1 = 
| map_alt = 
| map_caption = Испани дахь Баскийн байршил
| coordinates = {{coord|42|50|N|2|41|W|region:ES-PV_type:adm1st_source:cawiki|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = [[Испани]]
| seat_type = Улс
| seat = ''Байхгүй ([[де-юре]])''{{efn|[[#Баск Улсын нийслэл|Доор]] үзнэ үү.}}&lt;br&gt;[[Виториа-Гастейс]] ''([[де-факто]])''
| seat1_type = [[Хамгийн том хот]]
| seat1 = [[Бильбао]]
| parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]]
| parts_style = para
| parts = 
| p1 = [[Алава]]
| p2 = &lt;br/&gt;[[Бискайя]]
| p3 = &lt;br/&gt;[[Гипуской]]
| government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]]
| leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага
| leader_name1 = [[Баскийн Парламент]]
| governing_body = [[Баскийн засгийн газар]]
| government_footnotes = 
| leader_party = [[Баскийн Үндсэрхэг Нам|EAJ/PNV]]
| leader_title = ''[[Леендакари]] (Засгийн газрын тэргүүн)''
| leader_name = [[Иманоль Прадалес]]
| area_total_km2 = 7230
| area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|14-т]]
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ane-datos-geograficos/-/datos-geograficos/datosPoblacion?tipoBusqueda=|title=Datos geográficos y toponimia|trans-title=Geographic data and toponymy |publisher=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)|IGN]]|lang=es}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = 2025
| population_total = 2242343
| population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Испанид 8-д]]
| population_density_km2 = auto
| population_demonyms = [[Баскууд]]&lt;br/&gt;''euskaldun, euskal herritar''&lt;br/&gt;''vasco'' (эр), ''vasca'' (эм)
| population_footnotes = &lt;ref name=population&gt;{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=68538&amp;L=1|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)|INE]]}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |  url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-14|website=www.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = €91.613 тэрбум (2024)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €40,862 (2024)
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]]
| area_code = +34 94-
| geocode = 
| iso_code = [[ISO 3166-2:ES|ES-PV]]
| blank_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль
| blank_info_sec1 = [[Баск Улсын өөртөө засах тухай хууль|1979 оны 10 сарын 25]]
| blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]]
| blank1_info_sec1 = [[Баск хэл|Баск]]&lt;br/&gt;[[Испани хэл|Испани]]
| blank2_name_sec1 = 
| blank2_info_sec1 = 
| blank_name_sec2 = Хууль тогтоох байгууллага
| blank_info_sec2 = 
| blank2_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]]
| blank2_info_sec2 = 18 гишүүн (350-иас)
| blank3_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]]
| blank3_info_sec2 = 15 гишүүн (265-аас)
| blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023)
| blank4_info_sec2 = 0.948 [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|(~1-т)]]{{ref|c|[c]}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Main structural indicators |url=http://en.eustat.eus:80/indicadores/ambito_99/temaseleccionado_48/indicadoresEstruc.html |access-date=2025-07-27 |website=en.eustat.eus}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|darkgreen|маш өндөр}}
| website = [http://www.euskadi.eus/ Баскийн засгийн газар]
| footnotes = a. {{note|a}} Өөрөөр ''Euskal Herria'', Баскийн өөртөө засах тухай хуулийн дагуу .&lt;br/&gt;&lt;!--
  --&gt;b. {{note|b}} Мөн ''Euskal Herriko Autonomia Erkidegoa'', Баскийн өөртөө засах тухай хуулийн дагуу.
 &lt;br/&gt;&lt;!--
  --&gt;c. {{note|c}} [[Баскийн засгийн газар|Баскийн засгийн газрын]] статистикийн агентлаг болох Eustat бие даасан улс мэтээр бүс нутгийн Хүний хөгжлийн индексийг НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн (НҮБХХ) арга зүйг ашиглан тооцдог.
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
}}

'''Баск Улс''' {{mongolUnicode|ᠪᠠᠰᠻ}} ([[Баск хэл|баскаар]] ''Euskal Herria'' эсвэл ''Euskadi'', {{lang-es|País Vasco}}; бүрэн нэр баскаар ''Euskal Autonomia Erkidegoa'', испаниар ''Comunidad Autónoma del País Vasco'') [[Испани]] улсын 2.2 сая хүн оршин суудаг [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]]. Төв нь [[Виториа-Гастейс]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Basque country map.png|Газрын зурагт
Bilbao montes nevados.jpg|[[Бильбао]]
Acantilados Vizcaya.JPG|[[Бискайн булан]]гийн эрэг
Donostia Urgull Geschütze 2014.JPG|[[Ургулл уул]]ан дээрх [[үхэр буу]]
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Basque Country|Баск Улс}}
* [http://www.euskadi.eus/ Баск Улсын албан ёсны цахим хуудас]
* [http://www.eustat.eus/ Баск Улсын статистикийн алба]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}
[[Ангилал:Баскийн өөртөө засах муж| ]]
[[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]]</text>
      <sha1>e77ai8m660a4aohooagd2l3m8nqafbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балеарын арлууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38354</id>
    <revision>
      <id>861906</id>
      <parentid>860296</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9731" sha1="e86g6dswrafvuwzdc64luwr7akdkrgi" xml:space="preserve">{{Short description|Газар дундын тэнгис дэх Испанийн олтриг}}
{{Инфобокс суурин
| name                    = Балеарын арлууд
| native_name             = {{native name|ca|Illes Balears}}&lt;br /&gt;{{native name|es|Islas Baleares}}
| settlement_type         = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн мужууд|муж]]
| image_flag              = Flag of the Balearic Islands.svg
| flag_size               = 125px
| flag_alt                = Балеарын арлуудын далбаа
| flag_link               = Балеарын арлуудын далбаа
| image_shield            = Coat of Arms of Balearic Islands.svg
| shield_size             = x85px
| shield_alt              = Балеарын арлуудын сүлд
| shield_link             = Балеарын арлуудын сүлд
| anthem                  = {{Lang|ca|[[La Balanguera]]}} &lt;br /&gt; {{Center|[[File:La Balanguera.ogg]]}}
| motto                   = 
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 5
| image_map               = Islas Baleares in Spain (including Canarias).svg
| map_alt                 = 
| map_caption             = Испани дахь Балеарын арлуудын байршил
| pushpin_map             = 
| image_map1              = 
| coordinates             = {{Coord|39|30|N|3|00|E|region:ES-IB_type:adm1st|display=inline,title}}
| subdivision_type        = Улс
| subdivision_name        = {{flag|Испани}}
| seat_type               = Нийслэл&lt;br/&gt;{{nobold|(ба хамгийн том хот)}}
| seat                    = [[Пальма]]
| seat1_type              = 
| seat1                   =  
| population_demonym      = [[Балеарчууд]] &lt;br/&gt; &amp;nbsp;• {{lang|ca|balear}}; {{lang|ca|baleàric}}, -''a'' ([[Каталан хэл|Кат.]]) &lt;br/&gt; &amp;nbsp;• {{lang|es|balear}}; {{lang|es|baleárico}}, -''a'' ([[Испани хэл|Исп.]]) {{Инфобокс|child=yes
 | rowclass1 = mergedrow
 | label1 = Албан ёсны хэл
 | data1 = {{Hlist|[[Балеарын Каталан хэл|Каталан]]|[[Хойгийн Испани хэл|Испани]]}}
}}
| government_footnotes    = 
| government_type         = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]]
| governing_body          = [[Балеарын арлуудын засгийн газар]]
| leader_title            = Ерөнхийлөгч
| leader_name             = [[Марга Прохенс]] ([[Балеарын Арлуудын Ардын Нам|PP]])
| leader_title1           = Парламентын дарга
| leader_name1            = [[Габриэль Ле Сенн]] ([[Вокс (нам)|Вокс]])  
| leader_title2           = Хууль тогтоох байгууллага
| leader_name2            = [[Балеарын Арлуудын Парламент]]
| parts_type              = Муж
| parts_style             = para
| parts                   = {{no bold|[[Балеарын арлууд муж|Балеарын арлууд]]}}
| established_title       = Үүсэл
| established_date        = 1276 ([[Мальорка хаант улс]]) &lt;br /&gt; 1715 (''[[Нуева Плантагийн зарлигууд|Нова Планта]]'') &lt;br /&gt; 1833 ([[1833 оны Испанийн засаг захиргааны хуваарь|Түүхэн муж]])
| established_title1      = Өөртөө засах тухай хууль
| established_date1       = 1983 (Анхны) &lt;br /&gt; 2007 (Хоёр дахь – ''хүчин төгөлдөр'')
| area_footnotes          = 
| area_rank               = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|17-д]], Испанийн 1%
| area_total_km2          = 5040
| area_land_km2           = 
| area_water_km2          = 
| area_water_percent      = 
| area_note               = 
| population_footnotes    = &lt;ref name=population2024&gt;{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-14 }}&lt;/ref&gt;
| population_rank         = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн#Хүн ам ба газарзүй|12-т]]
| population_as_of        = 2024
| population_total        = 1231768
| population_est          = 
| pop_est_as_of           = 
| population_density_km2  = 
| demographics_type1      = ДНБ
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |  url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-14|website=www.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2    = Нийт
| demographics1_info2     = €44.693 тэрбум (2024)
| demographics1_title3    = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info3     = €35,783 (2024)
| demographics_type2      = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]]
| demographics2_title1    = ХХИ {{no bold|(2022)}}
| demographics2_info1     = 0.879&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt; ({{Color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|14-т]])
| postal_code_type        = Шуудангийн код
| postal_code             = 07XXX (IB)
| iso_code                = [[ISO 3166-2:ES|ES-IB]]
| timezone_link           = Испани дахь цаг
| timezone1_location      = 
| timezone1               = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+1)
| utc_offset1             = 
| timezone1_DST           = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+2)
| utc_offset1_DST         = 
| timezone2_location      = 
| timezone2               = 
| utc_offset2             = 
| timezone2_DST           = 
| utc_offset2_DST         = 
| blank_name_sec1         = Бүс нутгийн код
| blank_info_sec1         = [[Испани дахь утасны дугаар|+34 971]]
| blank1_name_sec1        = 
| blank1_info_sec1        =
| blank2_name_sec1        =
| blank2_info_sec1        = 
| blank3_name_sec1        = 
| blank3_info_sec1        = 
| blank_name_sec2         = Мөнгөн тэмдэгт
| blank_info_sec2         = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]])
| blank1_name_sec2        = Албан ёсны баяр
| blank1_info_sec2        = 3 сарын 1
| blank2_name_sec2        = 
| blank2_info_sec2        = 
| blank3_name_sec2        = 
| blank3_info_sec2        = 
| website = {{URL|1=caib.es}}
| footnotes = 
}}

'''Балеар''', '''Балеарын арлууд''' ([[Каталан хэл|кат.]] ''Illes Balears'', {{lang-es|Islas Baleares}}) нь [[Газар дундын тэнгис|газар дундын тэнгисийн]] баруун хэсгээр орших бүлэг арлууд бөгөөд 1.1 сая хүнтэй [[Испани]] улсын [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]] юм. Засаг захиргааны төв нь [[Пальма]]. Өөртөө засах нийгэмлэгт [[Гимнесийн арлууд]] [[Мальорка]], [[Менорка]], [[Кабрера (арал)|Кабрера]], [[Питиузын арлууд]] [[Ивиса]]гийн хамт, [[Форментера]] зэргийн арлууд харьяалагдана. 

Дээрх суурьшил бүхий таван арлаас гадна эзэнгүй 146 арал бас энэ мужид хамаардаг. Эдгээрт жишээлбэл тусгай хамгаалалт бүхий хясаат арлууд [[Драгонера]] ба [[Паталеу]] орно. Хамгийн том арал нь Мальорка нийт 3.603,7 км² нутаг дэвсгэртэй.

Энэхүү арлын бүлгийн нэр нь {{lang-grc|βάλλειν}} ''bállein'' «шидэх»&lt;ref name=&quot;GEMOLL&quot;&gt;Wilhelm Gemoll: Griechisch-Deutsches Schul- und Handwörterbuch. München/Wien 1965.&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд угтаа эрт цагт энэ арлаас чулуугаар дүүгүүрдэгчдийг нэрлэдэг байсан үг аж.&lt;ref&gt;Frank Westenfelder: [http://www.kriegsreisende.de/antike/peltasten.htm ''Die Leichtbewaffneten.'']{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Unterschätzte Spezialisten. www.kriegsreisende.de, abgerufen am 29. Januar 2013.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
SerraTramuntana2.jpg
Baleares-rotulado.png
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Balearic Islands|Балеарын арлууд}}
{{Wiktionary}}

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}
[[Ангилал:Балеарын арлууд| ]]
[[Ангилал:Испанийн аймаг]]
[[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]]
[[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Испанийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Европын арлын бүлэг]]</text>
      <sha1>e86g6dswrafvuwzdc64luwr7akdkrgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карлос Гурпеги</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44765</id>
    <revision>
      <id>861909</id>
      <parentid>851785</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="sf3ep1tf60yeb49ucbe4dppx9bhfkd5" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
 |нэр                         = Карлос Гурпеги
 |зураг                 = 
 |хэмжээ                      = 
 |тайлбар        = 
 |мэндэлсэн огноо               = [[1980]] оны [[8 сарын 19]]
 |мэндэлсэн газар              = [[Испани]], [[Памплона]]
 |иргэншил                = {{Далбаа Испани|20px}} [[Испани]]
 |өндөр                        = 181
 |жин                         = 72
 |байрлал                     = арын [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]]
 |одоогийн баг               = {{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик]]
 |дугаар                       = 18
 |залуучуудын багууд            = {{хөлбөмбөгийн замнал
|1997—1998|{{Далбаа Испани|20px}} [[Исарра]]|
|1998—1999|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик]]|}}
 |багууд                       = {{хөлбөмбөгийн замнал
|1999—2000|{{Далбаа Испани|20px}} [[Баскониа (хөлбөмбөгийн баг)|Баскониа]]|33 (15)
|2000—2002|{{Далбаа Испани|20px}} [[Бильбао Атлетик]]|56 (5)
|2002—одоо|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик]]|275 (17)}}
 |сүүлд шинэчилсэн  = 2014 оны 6 сарын 5
}}
'''Карлос Гурпеги Наусья''' ({{lang-es|Carlos Gurpegui Nausia}}; [[1980]] оны [[8 сарын 19|наймдугаар сарын 19-нд]] [[Памплона]] [[хот]]од төрсөн) — [[Испани]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Атлетик Бильбао|Атлетик]]» багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. Мөн багийн [[ахлагч (хөлбөмбөг)|ахлагч]]. 

== Замнал ==
Карлос — «[[Атлетик Бильбао|Атлетикийн]]» төгсөгч. «[[Исарра]]», «[[Баскониа (хөлбөмбөгийн баг)|Баскониа]]» болон «[[Бильбао Атлетик]]» багуудад тоглосон. [[2002]] оны [[3 сарын 31|гуравдугаар сарын 31]], [[Баск орон|Баскийн]] «Атлетикийн» анхны тоглолтоо «[[Вильярреал (футбольный клуб)|Вильярреалын]]» (2:5) эсрэг хийв.

== Амжилт ==
; {{Далбаа Испани}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик Бильбао]]
* [[УЕФА Европа лиг|Европа лигийн]] дэд байр: [[2011—2012 оны УЕФА Европа лиг|2011/12]]
* [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] дэд байр: 2008/09, 2011/12

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Гадны холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20121011093345/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&amp;b=1&amp;c=1&amp;d=0&amp;jokalaria=406&amp;idi=2 Профайл - «Атлетик»] {{en icon}}
* [http://www.bdfutbol.com/en/j/j361.html Профайл - Испанийн хөлбөмбөгийн лиг] {{en icon}}
* [http://www.transfermarkt.co.uk/en/carlos-gurpegi/profil/spieler_7631.html Профайл - Transfermarkt] {{en icon}}

{{Spain-footy-bio-stub}}
{{Атлетик Бильбао багийн бүрэлдэхүүн}}

[[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Баскониа багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Бильбао Атлетик багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Атлетик Бильбао багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Испаничууд]]
[[Ангилал:1980 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>sf3ep1tf60yeb49ucbe4dppx9bhfkd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибай Гомес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44769</id>
    <revision>
      <id>861912</id>
      <parentid>851306</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5143" sha1="qy9vgemo2utb89e6p9r4fjokksf308c" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
 |нэр                         = Ибай Гомес
 |зураг                 = Ibai Gómez.jpg
 |хэмжээ                      = 230px
 |тайлбар        = 
 |мэндэлсэн огноо            = [[1989]] оны [[11 сарын 11]]
 |мэндэлсэн газар            = [[Испани]], [[Бильбао]]
 |иргэншил                 = {{Далбаа Испани|20px}} [[Испани]]
 |өндөр                        = 177
 |жин                        = 72
 |байрлал                    = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]]
 |одоогийн баг               = {{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик]]
 |дугаар                       = 11
 |залуучуудын багууд            = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2004—2008|{{Далбаа Испани|20px}} [[Сантучу]]|}}
 |багууд                       = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2008—2009|{{Далбаа Испани|20px}} [[Сантучу]]|31 (7)
|2009—2010|{{Далбаа Испани|20px}} [[Сестао Ривер|Сестао]]|36 (8)
|2010—2012|{{Далбаа Испани|20px}} [[Бильбао Атлетик]]|28 (14)
|2010—одоо|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик]]|75 (12)}}
 |сүүлд шинэчилсэн   = 2014 оны 2 сарын 11
}}
'''Ибай Гомес Перес''' ({{lang-es|Ibai Gómez Pérez}}; [[1989]] оны [[11 сарын 11|арваннэгдүгээр сарын 11-нд]] [[Бильбао]] [[хот]]од төрсөн) — [[Испани]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Атлетик Бильбао|Атлетик]]» багийн [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] юм.

== Замнал ==
[[Баск орон|Баскийн]] лигийн «[[Сантучу]]» багийн академид бэлтгэгдсэн&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.santutxufc.com/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=7 |wayback=20120307225338 |text=Ibai Gomez Balón de Oro |archiv-bot=2023-09-26 11:20:05 InternetArchiveBot }}; Santutxu’s official website, 24 February 2009 {{es icon}}&lt;/ref&gt; Ибай таван жилийн дараа «[[Сестао Ривер|Сестао]]» багт нэг улирал тоглоод «[[Атлетик Бильбао|Атлетиктой]]» холбогдон хоёр жилийн гэрээ байгуулж байв.&lt;ref&gt;[http://www.elmundodeportivo.es/gen/20100604/53940315848/noticia/ibai-gomez-a-por-todas.html Ibai Gómez: «A por todas» (Ibai Gómez: «All the way»)]; [[El Mundo Deportivo (newspaper)|Mundo Deportivo]], 4 June 2010 {{es icon}}&lt;/ref&gt; «[[Атлетик Бильбао|Атлетикийн]]» шинэхэн довтлогч [[2010]] оын [[10 сарын 17|аравдугаар сарын 17-нд]] «[[Реал Сарагоса|Сарагосын]]» эсрэг (2:1) [[Гаиска Токеро]]г сэлгэн анхны тоглолтоо хийжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.canalathletic.com/noticias/2010-10-18/ibai-gomez-sueno-pesadilla-20101018.html |wayback=20120310102205 |text=Ibai Gómez, de sueño a pesadilla (Ibai Gómez, from dream to nightmare) |archiv-bot=2024-02-08 10:58:23 InternetArchiveBot }}; Canal Athletic, 18 October 2010 {{es icon}}&lt;/ref&gt; 2012/13 онд Ибай «[[Атлетик Бильбао|Атлетикт]]» гялалзсан ба [[2012]] оны [[11 сарын 17|арваннэгдүгээр сарын 17-нд]] [[мадрид]]ын «[[Реал Мадрид|Реалын]]» хаалганд анхны гоолоо шигтгэсэн түүхтэй.

== Амжилт ==
; {{Далбаа Испани}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик Бильбао]]
* [[УЕФА Европа лиг|Европа лигийн]] дэд байр: [[2011—2012 оны УЕФА Европа лиг|2011/12]]
* [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] дэд байр: 2008/09, 2011/12

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Гадны холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20120522001150/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&amp;b=1&amp;c=1&amp;d=0&amp;jokalaria=2079&amp;idi=2 Профайл - «Атлетик»] {{en icon}}
* [http://www.bdfutbol.com/en/j/j100466.html Профайл - BDFutbol] {{en icon}}
* [http://www.transfermarkt.co.uk/en/ibai-gomez/profil/spieler_127837.html Профайл - Transfermarkt] {{en icon}}

{{Spain-footy-bio-stub}}
{{Атлетик Бильбао багийн бүрэлдэхүүн}}

[[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]]
[[Ангилал:Сестао багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Бильбао Атлетик багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Атлетик Бильбао багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Испаничууд]]
[[Ангилал:1989 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>qy9vgemo2utb89e6p9r4fjokksf308c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андони Ираола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44771</id>
    <revision>
      <id>861910</id>
      <parentid>851741</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5104" sha1="4h4213dv16b1zyb7931arw281ocd4km" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
 |нэр                         = Андони Ираола
 |уугуул нэр                  = Андони Ираола Сагарна
 |зураг                 = Andoni Iraola1.jpg
 |хэмжээ                      = 
 |тайлбар       = Ираола «[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселоны]]» эсрэг
 |мэндэлсэн огноо              = [[1982]] оны [[6 сарын 22]]
 |мэндэлсэн газар              = [[Испани]], [[Усурбиль]]
 |иргэншил                 = {{Далбаа Испани|20px}} [[Испани]]
 |өндөр                        = 182
 |жин                         = 75
 |байрлал                     = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|баруун хамгаалагч]]
 |одоогийн баг               = {{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]
 |дугаар                       = 15
 |залуучуудын багууд           = {{хөлбөмбөгийн замнал||{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]|}}
 |багууд                       = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2000—2001|{{Далбаа Испани|20px}} [[Баскониа (хөлбөмбөгийн баг)|Баскониа]]|35 (4)
|2001—2003|{{Далбаа Испани|20px}} [[Бильбао Атлетик]]|75 (15)
|2003—одоо|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]|384 (32)}}
 |шигшээ        = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2008—одоо|{{Далбаа Испани|20px}} [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испани]]|8 (0)}}
 |сүүлд шинэчилсэн   = 2014 оны 5 сарын 19
 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2012 оны 12 сарын 29
}}
'''Андони Ираола Сагарна''' ({{lang-eu|Andoni Iraola Sagarna}}; [[1982]] оны [[6 сарын 22|зургаадугаар сарын 22-нд]] [[Усурбиль]] [[хот]]од төрсөн) — [[Баск орон|Баскийн]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Бильбао]]гийн «[[Атлетик Бильбао|Атлетика]]» болон [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испанийн шигшээд]] [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|баруун хамгаалагчаар]] тоглодог.

== Замнал ==
«Атлетикийн» дагуул «[[Баскониа (хөлбөмбөгийн баг)|Баскониа]]» болон «[[Бильбао Атлетик]]» багуудад тоглож байгаад үндсэн багт 2003 оны наймдугаар сарын 30-нд анх гараалсан.

2013 оны арванхоёрдугаар сарын 4-нд гэрээгээ 2015 оны зургаадугаар сарын 30-нд дуусгахаар сунгав.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&amp;b=1&amp;c=1&amp;d=1000&amp;berria=13771&amp;idi=2|title=Andoni Iraola’s renewal|publisher=Athletic Bilbao|date=4 December 2013|accessdate=4 December 2013|archive-date=7 Арван нэгдүгээр сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107090108/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Шигшээ ==
Испанийн шигшээд 2008 оны наймдугаар сарын 20-нд [[Данийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Данийн]] эсрэг анх гараалсан байдаг.

== Амжилт ==
; {{Далбаа Испани}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик Бильбао]]
* [[УЕФА Европа лиг|Европа лигийн]] дэд байр: [[2011—2012 оны УЕФА Европа лиг|2011/12]]
* [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] дэд байр: 2008/09, 2011/12
* [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын]] дэд байр: 2009

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Гадны холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20131019124834/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&amp;b=1&amp;c=1&amp;d=0&amp;jokalaria=431&amp;idi=2 Профайл - «Атлетик»] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20120329050804/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=17627&amp;n=iraola%2Fandoni%2Firaola%2Fsagarna Шигшээн үзүүлэлт] {{ref-es}}

{{Spain-footy-bio-stub}}
{{Атлетик Бильбао багийн бүрэлдэхүүн}}

[[Ангилал:Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]]
[[Ангилал:Баскониа багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Бильбао Атлетик багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Атлетик Бильбао багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Испаничууд]]
[[Ангилал:1982 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>4h4213dv16b1zyb7931arw281ocd4km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ариц Адурис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44772</id>
    <revision>
      <id>861911</id>
      <parentid>851744</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6258" sha1="6w8p3dcqj2td55l07dde056g22noy22" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
 |нэр                         = Ариц Адурис
 |уугуул нэр                  = Ариц Адурис Субельдиа
 |зураг                 = Aritz Aduriz 2011.jpg
 |хэмжээ                      = 200px
 |тайлбар        = Адурис «[[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиад]]»
 |хоч                    =
 |мэндэлсэн огноо               = [[1981]] оны [[2 сарын 11]]
 |мэндэлсэн газар            = [[Испани]], [[Гипускоа]], [[Сан Себастьян]]
 |иргэншил                = {{Далбаа Испани|20px}} [[Испани]]
 |өндөр                        = 182
 |жин                        = 78
 |байрлал                     = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]]
 |одоогийн баг               = {{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]
 |дугаар                      = 20
 |залуучуудын багууд            = {{хөлбөмбөгийн замнал
|1998—1999|{{Далбаа Испани|20px}} Антигуоко|}}
 |багууд                      = {{хөлбөмбөгийн замнал
|1998—2000|{{Далбаа Испани|20px}} [[Ауррера Виториа]]|20 (0)
|2002—2003|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]|3 (0)
|2000—2003|{{аренда}}{{Далбаа Испани|20px}} [[Бильбао Атлетик|Атлетик Бильбао Б]]|90 (19)
|2003—2004|{{Далбаа Испани|20px}} [[Бургос (хөлбөмбөгийн баг)|Бургос]]|36 (16)
|2004—2005|{{Далбаа Испани|20px}} [[Реал Вальядолид]]|46 (20)
|2006—2008|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]|82 (22)
|2008—2010|{{Далбаа Испани|20px}} [[Мальорка (хөлбөмбөгийн баг)|Мальорка]]|69 (23)
|2010—2012|{{Далбаа Испани|20px}} [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]]|58 (17)
|2012—одоо|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]|65 (30)}}
 |шигшээ        = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2010|{{Далбаа Испани|20px}} [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испани]]|1 (0)}}
 |сүүлд шинэчилсэн   = 2014 оны 4 сарын 23
}}
'''Ариц Адурис Субельдиа''' ({{lang-es|Aritz Aduriz Zubeldia}}; [[1981]] оны [[2 сарын 11|хоёрдугаар сарын 11-нд]] [[Гипускоа]] тойргийн [[Сан Себастьян]] [[хот]]од төрсөн) — [[Испани]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Атлетик Бильбао]]» багт [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогчоор]] тоглодог. [[Баскийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Баскийн шигшээд]] 8 тоглолтонд 9 гоолдсон амжилтаар шилдэг мэргэн буучын болзолтой.

== Замнал ==
Адурис «[[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиад]]» 2010 оны долоодугаар сарын 14-нд 4 сая [[евро]]гоор элссэн&lt;ref&gt;[http://www.marca.com/2010/07/14/futbol/equipos/valencia/1279131028.html Aduriz ya es jugador del Valencia (Aduriz a Valencia player)]; [[Marca (newspaper)|Marca]], 14 July 2010 {{es icon}}&lt;/ref&gt; ба хоёр жилийн турш 83 тоглолтонд нь оролцож 27 бөмбөг оруулж байлаа.

«[[Атлетик Бильбао|Атлетик Бильбаодоо]]» 2012 оны зургаадугаар сарын 27-нд 2.5 сая еврогоор ирсэнээр гурван жилийн гэрээ байгуулав.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1116924/athletic-agree-fee-for-aritz-aduriz-return?cc=5739|title=Athletic seal Aduriz return|publisher=ESPN Soccernet|date=27 June 2012|accessdate=27 June 2012}}&lt;/ref&gt;

== Шигшээ ==
Гялалзаж байх үед нь түүнийг [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испанийн шигшээ]] [[2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|2012]] оны [[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ|ЕАШТ-ий]] сонгонд 2010 оны аравдугаар сарын 8-нд [[Литвын хөлбөмбөгийн шигшээ|Литвын]] эсрэг ('''3''':1) анх тоглуулж байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002208/index.html|title=Mata the catalyst as Spain win in Lithuania|publisher=UEFA.com|date=29 March 2011|accessdate=15 May 2013}}&lt;/ref&gt;

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Гадны холбоос ==
* [http://www.bdfutbol.com/en/j/j278.html Профайл - BDFutbol]
* [https://web.archive.org/web/20130206230037/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&amp;b=1&amp;c=1&amp;d=0&amp;jokalaria=422&amp;idi=2 Профайл - Атлетик Бильбао]
* [https://web.archive.org/web/20120927215819/http://www.valenciacf.com/contenidos/ElEquipo/Jugadores/Valencia/Aduriz.html?__locale=en Профайл - Валенсиа]
* [https://web.archive.org/web/20120528003155/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=18658&amp;n=aduriz%2Faritz%2Faduriz%2Fzubeldia Шигшээ]

{{Spain-footy-bio-stub}}
{{Атлетик Бильбао багийн бүрэлдэхүүн}}

[[Ангилал:Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]]
[[Ангилал:Ауррера Виториа багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Атлетик Бильбао багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Бургос багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Реал Вальядолид багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Мальорка багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Испаничууд]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>6w8p3dcqj2td55l07dde056g22noy22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Данзангийн Лүндээжанцан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55926</id>
    <revision>
      <id>861913</id>
      <parentid>817862</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11305" sha1="7kv5qm3emnwynfhtdafsq1t82ktfi4e" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Данзангийн Лүндээжанцан
| зураг          =
| тайлбар        = Монгол Улсын Их Хурлын дарга
| алба1          = {{flagicon|Монгол}}
| ээлж1          = 
| өмнөх1         = [[Цэндийн Нямдорж]]
| дараах1        = [[Дамдины Дэмбэрэл]]
| алба2          = 
| ээлж2          = 
| өмнөх2         = 
| дараах2        = 
| алба3          = {{MNG|Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн}}
| ээлж3          = 
| алба4          = 
| ээлж4          = 
| өмнөх4         = 
| дараах4        = 
| төрсөногноо    = 1957
| төрсөнгазар    = [[Монгол]], [[Улаанбаатар хот]] 
| нас барсан     = 
| улсорон        = {{MGL3}}
| намэвсэл       = [[Монгол Ардын Нам]]
| сургууль       = 
| ажилүйл        = улс төрч
| гэрбүл         = 
}}
'''Данзангийн Лүндээжанцан''' (1957 оны 11-р сарын 25-нд [[Улаанбаатар]] хотод  төрсөн) -Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсад хууль тогтоох байнгын ажиллагаатай парламент үүсч бий болсон цагаас хойш 1990-2020 онуудад тасралтгүй 30 жил төрийн түшээгээр сонгогдсон. 2007-2008 онд УИХ-ын даргаар ажилласан. 

== Намтар ==
Данзангийн Лүндээжанцан Монголын улс төрч, мэргэшсэн парламентч. [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр]] сумын уугуул юм. 1975 онд Нийслэлийн 10 жилийн 28 дугаар дунд сургууль, 1980 онд Монгол Улсын Их Сургуулийг хуульч мэргэжлээр тус тус төгссөн. Профессор, Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор тэрээр 1980-1985 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн багш, ХЗЭ-ийн хорооны дарга, 1985-1986 онд Улсын Прокурорт хэлтсийн прокурор, 1986-1989 онд Улсын Прокурорын туслах, хэлтсийн дарга, 1989-1990 онд ШУА-ын Төр, эрх зүйн хүрээлэнд секторын эрхлэгч, 1990-1991 онд Хууль зүйн байнгын хорооны нарийн бичгийн дарга (дэд дарга) зэрэг ажил гүйцэтгэж байв.

== Улс төрд ==

* 1990-1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүн 
* 1992-1996 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 
* 1992-1995 онд УИХ-ын Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хорооны дарга, 
* 1992 онд Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга, 
* 1995-1996 онд УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга, 
* 1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
* 2000-2004 онд УИХ-ын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга 
* 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
* 2004-2007 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга 
* 2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
* 2007-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын дарга
* 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2012-2016 онд намын жагсаалтаар Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
 
Д.Лүндээжанцан 1990 онд Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож, Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийн бие даасан хувилбар тулгар цаазын төслийг боловсруулалцсан байна. Тэрбээр ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийн төслийг Ардын Их Хурлын хуралдаанаар хэлэлцэхэд түүний эхийг баригчаар ажилласан хувьтай нэгэн. Д.Лүндээжанцан Монгол Улсад хууль тогтоох байнгын ажиллагаатай парламент үүсч бий болсон цагаас хойш тасралтгүй 30 жил төрийн түшээгээр [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгаас]] сонгогджээ.

== Бүтээл ба шагнал урамшуулал ==
Д.Лүндээжанцан нь Монголын хууль эрх зүйн салбарын нэртэй эрдэмтэн, хуульчдын хүндэтггэл хүлээсэн багшийн нэг. Тэрбээр 1989 онд “БНМАУ-ын байгаль орчны хууль тогтоомж зөрчигчдөд хүлээлгэх захиргааны хариуцлагын арга хэмжээний үүргийг дээшлүүлэх асуудал” сэдвээр хууль зүйн ухааны дэд эрдэмтний (боловсролын докторын) зэрэг, 2000 онд “Монгол Улс дахь төрийн эрх мэдлийн хуваарилалт: онол, практикийн асуудал” сэдвээр хууль зүйн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Түүнчлэн 1993 онд профессор цол, Японы Сокка Гаккай их сургуулийн хууль зүйн салбарын хүндэт өргөмжлөл (доктор), ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Аюулгүй байдал, эрх зүйн академийн жинхэнэ гишүүн-академич, БХИС-ийн хүндэт профессор цол хүртсэний сацуу [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС-ийн]] Хууль зүйн сургуулийн Хууль зүйн ухаан, Олон улсын харилцааны сэдвээр докторын зэрэг хамгаалуулах эрдмийн зөвлөлийн гишүүн, “Шихихутуг” хууль зүйн дээд сургуулийн Эрдмийн зөвлөлийн дарга юм. Хууль тогтоох байгууллагыг төлөвшүүлэх, хууль зүйн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан түүний зүтгэлийг төр, засаг өндрөөр үнэлэн 1997 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 2001 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнаж, 2006 онд Монгол Улсын [[Гавьяат хуульч]] цол хүртээжээ.
 
Д.Лүндээжанцан “Өвөрхангайн дуу”, “Олон нуурын гол”, “Шартын даваа”, “Арвайхээрийн хавар” зэрэг олон арван шүлэг тэрлэж, төрөлх өврийн сайхан хангай, нутаг усныхан, найз нөхөддөө сэтгэлийн мялаалга өргөсөн шаггүй шүлэгч. Бас шаггүй шатарчин, шатрын спортыг дэмжихэд хувь нэмрээ оруулж яваа нэгэн. Түүний шүлгэнд соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Лхагвадоржийн Балхжав|Л.Балхжав]], гавьяат жүжигчин И.Чулуунхүү, хөгжмийн зохиолч [[Тогтохын Сэр-Од|Т.Сэр-Од]], Б.Бямбабаяр нар ая хийж, 15 дуутай “Зангаараа” дууны цомгийг нь 2007 онд нийтийн хүртээл болгожээ. Тэрбээр “Нутгийн тухай таталбар”, “Олны минь буян” зэрэг эсээ, дурсамж тэмдэглэлийн ном хэвлүүлсэн. Мөн хууль эрх зүйн чиглэлийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны 20-иод номыг дангаараа болон хамтран туурвиж, 70 гаруй илтгэл, өгүүлэл бичиж дотоод, гадаадад хэвлүүлжээ.

[[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргын ахлах зөвлөх Д.Лүндээжанцанг Япон Улсын төрийн дээд шагнал, Цог жавхлант Эзэн хааны &quot;Мандах нар&quot; одонгийн &quot;Сүр жавхлант тууз&quot; зэрэглэлийн одонгоор шагнуулах болсныг Япон Улсын Засгийн газраас (2021.04.29)-ны өдөр Токиод зарлав. Тэрээр “[[Япон]], [[Монгол]]&lt;nowiki/&gt;ын харилцааг бэхжүүлж, хоёр орны парламентын гишүүдийн харилцаа, харилцан ойлголцлыг нэмэгдүүлэхэд онцгой хувь нэмэр оруулсан тул” ийн шагнахаар болжээ. Данзангийн Лүндээжанцан нь 1990 оны Улсын Бага Хурлаас эхлээд завсаргүй 30 жил парламентын гишүүнээр сонгогдож, [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын дэд дарга, [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын даргаар ажилласан билээ. Тэрбээр 2000 оноос хойш 20 жилийн турш [[Монгол]]-[[Япон|Японы]] парламентын бүлгийн гишүүнээр ажиллаж, парламентын болоод парламентын гишүүдийн харилцаа, харилцан ойлголцол, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхийн төлөө зүтгэсэн төрийн түшээ юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= |url=https://www.parliament.mn/nn/14343}}&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{Улсын Их Хурлын дарга}}
{{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}}
{{DEFAULTSORT:Лүндээжанцан, Данзангийн}}
[[Ангилал:УИХ-ын дарга]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]]
[[Ангилал:Монголын их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Японы их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1957 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>7kv5qm3emnwynfhtdafsq1t82ktfi4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орхон аймгийн баяр наадам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59271</id>
    <revision>
      <id>861834</id>
      <parentid>827391</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T14:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>/*  Аймгийн наадам */</comment>
      <origin>861834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8932" sha1="8ysf815hf92rl0koxbsw3g6frmn58h5" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин БОЛДЫН ЭРДЭНЭХҮҮ

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|Дорлигийн Боорой
|Булган Бугат
|А.з
|Догсомын Толя
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Лосолын Цэдэнсодном
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Аюушийн Батсайхан
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|Чимэдийн Лундаа
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|А.а
|Дорждаваагийн Энхбаяр
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|Мандарын Пүрэвсүрэн
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Янгилжавын Булттаванжин
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Бадамийн Батсуурь
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Дорждэрэмийн Болд
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Очирын Ганбат
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.з
|Халзайн Дандар
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|Чойжамцын Баттуяа
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|Жадамбын Батсамбуу
|Булган Бугат
|А.а
|Дэдээхүүгийн Ганхуяг
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|Дашзэвэгийн Давааням
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|Ваанчигийн Тавхай
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|Самбуугийн Даваасүрэн
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|Батсайханы Батнаран
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.х
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|У.н
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.з
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|У.н
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|А.а
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр [[Мөнхбаатарын Цогтгэрэл]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!1
!-
|2020
|
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>8ysf815hf92rl0koxbsw3g6frmn58h5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861879</id>
      <parentid>861834</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T02:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>/*  Аймгийн наадам */</comment>
      <origin>861879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8884" sha1="52rsbpfg5fover9o77yt2tbqnlf0b9y" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин БОЛДЫН ЭРДЭНЭХҮҮ

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|Дорлигийн Боорой
|Булган Бугат
|А.з
|Догсомын Толя
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Лосолын Цэдэнсодном
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Аюушийн Батсайхан
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|Чимэдийн Лундаа
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|А.а
|Дорждаваагийн Энхбаяр
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|Мандарын Пүрэвсүрэн
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Янгилжавын Булттаванжин
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Бадамийн Батсуурь
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Дорждэрэмийн Болд
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Очирын Ганбат
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.з
|Халзайн Дандар
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|Чойжамцын Баттуяа
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|Жадамбын Батсамбуу
|Булган Бугат
|А.а
|Дэдээхүүгийн Ганхуяг
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|Дашзэвэгийн Давааням
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|Ваанчигийн Тавхай
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|Самбуугийн Даваасүрэн
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|Батсайханы Батнаран
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.х
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|У.н
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.з
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|У.н
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|А.а
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!1
!-
|2020
|
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>52rsbpfg5fover9o77yt2tbqnlf0b9y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861880</id>
      <parentid>861879</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T02:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>нэмсэн</comment>
      <origin>861880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10374" sha1="4q6zkzqtfc5c5y52drij9gtr2cwsi8v" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин БОЛДЫН ЭРДЭНЭХҮҮ

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|Дорлигийн Боорой
|Булган Бугат
|А.з
|Догсомын Толя
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Лосолын Цэдэнсодном
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Аюушийн Батсайхан
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|Чимэдийн Лундаа
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|А.а
|Дорждаваагийн Энхбаяр
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|Мандарын Пүрэвсүрэн
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Янгилжавын Булттаванжин
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Бадамийн Батсуурь
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Дорждэрэмийн Болд
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Очирын Ганбат
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.з
|Халзайн Дандар
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|Чойжамцын Баттуяа
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|Жадамбын Батсамбуу
|Булган Бугат
|А.а
|Дэдээхүүгийн Ганхуяг
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|Дашзэвэгийн Давааням
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|Ваанчигийн Тавхай
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|Самбуугийн Даваасүрэн
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|Батсайханы Батнаран
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.а
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|У.х
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|У.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|У.н
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|[[2021 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2021]]
|У.н
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2022 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2022]]
|А.а
|[[Содномцэрэнгийн Майнбаяр]]
|Архангай Тариат
|А.з
|[[Баянмөнхийн Гаажадамба]]
|Говь-Алтай Баян-Уул
|-
|[[2023 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2023]]
|А.а
|[[Пүрэвдоржийн Хүрэлбаатар]]
|Хөвсгөл Их-Уул
|У.н
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|-
|[[2024 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2024]]
|А.а
|[[Отгонбатын Баярбаасан]]
|Архангай Хайрхан
|У.з
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2025 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2025]]
|У.н
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Тайванбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Орхон Баян-Өндөр
|-
|[[2026 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2026]]
|А.а
|[[Батбаатарын Орших]]
|Архангай Өлзийт
|А.з
|[[Ёндонгийн Гантулга]]
|Завхан Нөмрөг
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!1
!-
|2020
|
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>4q6zkzqtfc5c5y52drij9gtr2cwsi8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861881</id>
      <parentid>861880</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T02:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>нэмсэн</comment>
      <origin>861881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10384" sha1="1c11iykf8raw9gq3vupmm4sr3e2zjzh" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин БОЛДЫН ЭРДЭНЭХҮҮ

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|Дорлигийн Боорой
|Булган Бугат
|А.з
|Догсомын Толя
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Лосолын Цэдэнсодном
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Аюушийн Батсайхан
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|Чимэдийн Лундаа
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|А.а
|Дорждаваагийн Энхбаяр
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|Мандарын Пүрэвсүрэн
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Янгилжавын Булттаванжин
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Бадамийн Батсуурь
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Дорждэрэмийн Болд
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Очирын Ганбат
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.з
|Халзайн Дандар
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|Чойжамцын Баттуяа
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|Жадамбын Батсамбуу
|Булган Бугат
|А.а
|Дэдээхүүгийн Ганхуяг
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|Дашзэвэгийн Давааням
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|Ваанчигийн Тавхай
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|Самбуугийн Даваасүрэн
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|Батсайханы Батнаран
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.а
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|У.х
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|У.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|У.н
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|[[2021 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2021]]
|У.н
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2022 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2022]]
|А.а
|[[Содномцэрэнгийн Майнбаяр]]
|Архангай Тариат
|А.з
|[[Баянмөнхийн Гаажадамба]]
|Говь-Алтай Баян-Уул
|-
|[[2023 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2023]]
|А.а
|[[Пүрэвдоржийн Хүрэлбаатар]]
|Хөвсгөл Их-Уул
|У.н
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|-
|[[2024 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2024]]
|А.а
|[[Отгонбатын Баярбаасан]]
|Архангай Хайрхан
|У.з
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2025 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2025]]
|У.н
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Тайванбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Орхон Баян-Өндөр
|-
|[[2026 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2026]]
|А.а
|[[Батбаатарын Орших]]
|Архангай Өлзийт
|А.з
|[[Ёндонгийн Гантулга]]
|Завхан Нөмрөг
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!2
!1
|2020, 2021
|2025
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>1c11iykf8raw9gq3vupmm4sr3e2zjzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861882</id>
      <parentid>861881</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T03:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>зассан</comment>
      <origin>861882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10739" sha1="2681hrfxjiamfu24oimvj523ovx9mn7" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Болдын Эрдэнэхүү]]
# Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын уугуул улсын начин [[Өлзийсайханы Батзул]]
# Булган аймгийн Сайхан сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|Дорлигийн Боорой
|Булган Бугат
|А.з
|Догсомын Толя
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Лосолын Цэдэнсодном
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Аюушийн Батсайхан
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|Чимэдийн Лундаа
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|А.а
|Дорждаваагийн Энхбаяр
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|Мандарын Пүрэвсүрэн
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Янгилжавын Булттаванжин
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Бадамийн Батсуурь
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Дорждэрэмийн Болд
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Очирын Ганбат
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.з
|Халзайн Дандар
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|Чойжамцын Баттуяа
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|Жадамбын Батсамбуу
|Булган Бугат
|А.а
|Дэдээхүүгийн Ганхуяг
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|Дашзэвэгийн Давааням
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|Ваанчигийн Тавхай
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|Самбуугийн Даваасүрэн
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|Батсайханы Батнаран
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.а
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|У.х
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|У.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|У.н
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|[[2021 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2021]]
|У.н
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2022 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2022]]
|А.а
|[[Содномцэрэнгийн Майнбаяр]]
|Архангай Тариат
|А.з
|[[Баянмөнхийн Гаажадамба]]
|Говь-Алтай Баян-Уул
|-
|[[2023 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2023]]
|А.а
|[[Пүрэвдоржийн Хүрэлбаатар]]
|Хөвсгөл Их-Уул
|У.н
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|-
|[[2024 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2024]]
|А.а
|[[Отгонбатын Баярбаасан]]
|Архангай Хайрхан
|У.з
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2025 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2025]]
|У.н
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Тайванбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Орхон Баян-Өндөр
|-
|[[2026 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2026]]
|А.а
|[[Батбаатарын Орших]]
|Архангай Өлзийт
|А.з
|[[Ёндонгийн Гантулга]]
|Завхан Нөмрөг
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!2
!1
|2020, 2021
|2025
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>2681hrfxjiamfu24oimvj523ovx9mn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861884</id>
      <parentid>861882</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T03:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*  Аймгийн наадам */</comment>
      <origin>861884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10739" sha1="5dfu8cjb9bqwcvh18s4uznl4p7mmn3w" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Болдын Эрдэнэхүү]]
# Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын уугуул улсын начин [[Өлзийсайханы Батзул]]
# Булган аймгийн Сайхан сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|Дорлигийн Боорой
|Булган Бугат
|А.з
|Догсомын Толя
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Лосолын Цэдэнсодном
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Аюушийн Батсайхан
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|Чимэдийн Лундаа
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|А.а
|Дорждаваагийн Энхбаяр
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|Мандарын Пүрэвсүрэн
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Янгилжавын Булттаванжин
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Бадамийн Батсуурь
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|Биндэръяагийн Батхуяг
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|Надмидын Гончиг
|Завхан Их-уул
|А.а
|Дорждэрэмийн Болд
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|Хишигтийн Ганбаатар
|Булган Сайхан
|А.з
|Очирын Ганбат
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.з
|Халзайн Дандар
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|Чойжамцын Баттуяа
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|Жадамбын Батсамбуу
|Булган Бугат
|А.а
|Дэдээхүүгийн Ганхуяг
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|Дашзэвэгийн Давааням
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|Ваанчигийн Тавхай
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|Самбуугийн Даваасүрэн
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|Ёндонгийн Хүрэлцоож
|Ховд Чандмань
|А.а
|Даваасүрэнгийн Тайванбаатар
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|Ядам-Одын Адъяасүрэн
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|Батсайханы Батнаран
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.а
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|А.з
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|Ц.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|А.х
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|[[2021 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2021]]
|А.а
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2022 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2022]]
|С.з
|[[Содномцэрэнгийн Майнбаяр]]
|Архангай Тариат
|С.з
|[[Баянмөнхийн Гаажадамба]]
|Говь-Алтай Баян-Уул
|-
|[[2023 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2023]]
|А.н
|[[Пүрэвдоржийн Хүрэлбаатар]]
|Хөвсгөл Их-Уул
|Ц.х
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|-
|[[2024 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2024]]
|А.н
|[[Отгонбатын Баярбаасан]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2025 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2025]]
|А.з
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|А.н
|[[Тайванбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Орхон Баян-Өндөр
|-
|[[2026 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2026]]
|А.н
|[[Батбаатарын Орших]]
|Архангай Өлзийт
|А.н
|[[Ёндонгийн Гантулга]]
|Завхан Нөмрөг
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!2
!1
|2020, 2021
|2025
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>5dfu8cjb9bqwcvh18s4uznl4p7mmn3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861885</id>
      <parentid>861884</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T03:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*  Аймгийн наадам */</comment>
      <origin>861885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10887" sha1="mdoa6h9ke58q9ewirslk112knqov8xd" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Болдын Эрдэнэхүү]]
# Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын уугуул улсын начин [[Өлзийсайханы Батзул]]
# Булган аймгийн Сайхан сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|[[Дорлигийн Боорой]]
|Булган Бугат
|А.з
|[[Догсомын Толя]]
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|[[Солтаны Бердихан]]
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Лосолын Цэдэнсодном]]
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Аюушийн Батсайхан]]
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|[[Чимэдийн Лундаа]]
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|[[Дорждаваагийн Энхбаяр]]
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|[[Мандарын Пүрэвсүрэн]]
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Янгилжавын Булттаванжин]]
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|[[Хишигтийн Ганбаатар]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Бадамийн Батсуурь]]
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Тайванбаатар]]
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Дорждэрэмийн Болд]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|[[Хишигтийн Ганбаатар]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Очирын Ганбат]]
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|А.з
|[[Халзайн Дандар]]
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|[[Чойжамцын Баттуяа]]
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|[[Жадамбын Батсамбуу]]
|Булган Бугат
|А.а
|[[Дэдээхүүгийн Ганхуяг]]
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|[[Дашзэвэгийн Давааням]]
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|[[Ваанчигийн Тавхай]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|[[Самбуугийн Даваасүрэн]]
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Тайванбаатар]]
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|[[Ядам-Одын Адъяасүрэн]]
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|[[Ядам-Одын Адъяасүрэн]]
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Батсайханы Батнаран]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.а
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|А.з
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|Ц.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|А.х
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|[[2021 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2021]]
|А.а
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2022 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2022]]
|С.з
|[[Содномцэрэнгийн Майнбаяр]]
|Архангай Тариат
|С.з
|[[Баянмөнхийн Гаажадамба]]
|Говь-Алтай Баян-Уул
|-
|[[2023 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2023]]
|А.н
|[[Пүрэвдоржийн Хүрэлбаатар]]
|Хөвсгөл Их-Уул
|Ц.х
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|-
|[[2024 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2024]]
|А.н
|[[Отгонбатын Баярбаасан]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2025 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2025]]
|А.з
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|А.н
|[[Тайванбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Орхон Баян-Өндөр
|-
|[[2026 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2026]]
|А.н
|[[Батбаатарын Орших]]
|Архангай Өлзийт
|А.н
|[[Ёндонгийн Гантулга]]
|Завхан Нөмрөг
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!2
!1
|2020, 2021
|2025
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>mdoa6h9ke58q9ewirslk112knqov8xd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861889</id>
      <parentid>861885</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T04:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*  Аймгийн наадам */</comment>
      <origin>861889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10935" sha1="8ux3so96ujzf548zuxb4tkrm8rq8vio" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Болдын Эрдэнэхүү]]
# Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын уугуул улсын начин [[Өлзийсайханы Батзул]]
# Булган аймгийн Сайхан сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|[[Дорлигийн Боорой]]
|Булган Бугат
|А.з
|[[Догсомын Толя]]
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|[[Солтаны Бердихан]]
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Лосолын Цэдэнсодном]]
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Аюушийн Батсайхан]]
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|[[Чимэдийн Лундаа]]
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|[[Дорждаваагийн Энхбаяр]]
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|[[Мандарын Пүрэвсүрэн]]
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Янгилжавын Булттаванжин]]
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|[[Хишигтийн Ганбаатар]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Бадамийн Батсуурь]]
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Тайванбаатар]]
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Дорждэрэмийн Болд]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|[[Хишигтийн Ганбаатар]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Очирын Ганбат]]
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|А.з
|[[Халзайн Дандар]]
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|[[Чойжамцын Баттуяа]]
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|[[Жадамбын Батсамбуу]]
|Булган Бугат
|А.а
|[[Дэдээхүүгийн Ганхуяг]]
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|[[Дашзэвэгийн Давааням]]
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|[[Ваанчигийн Тавхай]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|[[Самбуугийн Даваасүрэн]]
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Тайванбаатар]]
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|[[Ядам-Одын Адъяасүрэн]]
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|[[Ядам-Одын Адъяасүрэн]]
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Батсайханы Батнаран]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.а
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|А.з
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|Ц.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|А.х
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|[[2021 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2021]]
|А.а
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2022 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2022]]
|С.з
|[[Содномцэрэнгийн Майнбаяр]]
|Архангай Тариат
|С.з
|[[Баянмөнхийн Гаажадамба]]
|Говь-Алтай Баян-Уул
|-
|[[2023 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2023]]
|А.н
|[[Пүрэвдоржийн Хүрэлбаатар]]
|Хөвсгөл Их-Уул
|Ц.х
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|-
|[[2024 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2024]]
|А.н
|[[Отгонбатын Баярбаасан]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2025 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2025]]
|А.з
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|А.н
|[[Тайванбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Орхон Баян-Өндөр
|-
|[[2026 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2026]]
|А.н
|[[Батбаатарын Орших]]
|Архангай Өлзийт [[Баасандоржийн Цэрэндаш]]
|А.н
|[[Ёндонгийн Гантулга]]
|Завхан Нөмрөг
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!2
!1
|2020, 2021
|2025
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>8ux3so96ujzf548zuxb4tkrm8rq8vio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861891</id>
      <parentid>861889</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T04:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*  Аймгийн наадам */</comment>
      <origin>861891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10939" sha1="42b8zting13pyn7z0889xzlbyc93c6m" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Болдын Эрдэнэхүү]]
# Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын уугуул улсын начин [[Өлзийсайханы Батзул]]
# Булган аймгийн Сайхан сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|[[Дорлигийн Боорой]]
|Булган Бугат
|А.з
|[[Догсомын Толя]]
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|[[Солтаны Бердихан]]
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Лосолын Цэдэнсодном]]
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Аюушийн Батсайхан]]
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|[[Чимэдийн Лундаа]]
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|[[Дорждаваагийн Энхбаяр]]
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|[[Мандарын Пүрэвсүрэн]]
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Янгилжавын Булттаванжин]]
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|[[Хишигтийн Ганбаатар]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Бадамийн Батсуурь]]
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Тайванбаатар]]
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Дорждэрэмийн Болд]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|[[Хишигтийн Ганбаатар]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Очирын Ганбат]]
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|А.з
|[[Халзайн Дандар]]
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|[[Чойжамцын Баттуяа]]
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|[[Жадамбын Батсамбуу]]
|Булган Бугат
|А.а
|[[Дэдээхүүгийн Ганхуяг]]
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|[[Дашзэвэгийн Давааням]]
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|[[Ваанчигийн Тавхай]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|[[Самбуугийн Даваасүрэн]]
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Тайванбаатар]]
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|[[Ядам-Одын Адъяасүрэн]]
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|[[Ядам-Одын Адъяасүрэн]]
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Батсайханы Батнаран]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.а
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|А.з
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|Ц.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|А.х
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|[[2021 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2021]]
|А.а
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2022 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2022]]
|С.з
|[[Содномцэрэнгийн Майнбаяр]]
|Архангай Тариат
|С.з
|[[Баянмөнхийн Гаажадамба]]
|Говь-Алтай Баян-Уул
|-
|[[2023 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2023]]
|А.н
|[[Пүрэвдоржийн Хүрэлбаатар]]
|Хөвсгөл Их-Уул
|Ц.х
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|-
|[[2024 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2024]]
|А.н
|[[Отгонбатын Баярбаасан]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2025 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2025]]
|А.з
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|А.н
|[[Тайванбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Орхон Баян-Өндөр
|-
|[[2026 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2026]]
|А.н
|[[Батбаатарын Орших]]
|Архангай Өлзийт [[Цэдэнбалжирын Баярсайхан]]
|А.н
|[[Ёндонгийн Гантулга]]
|Завхан Нөмрөг
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!2
!1
|2020, 2021
|2025
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>42b8zting13pyn7z0889xzlbyc93c6m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861898</id>
      <parentid>861891</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T05:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*  Аймгийн наадам */</comment>
      <origin>861898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10940" sha1="gsxb0ps62l894d5xk27lpipoi7v2tjy" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Болдын Эрдэнэхүү]]
# Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын уугуул улсын начин [[Өлзийсайханы Батзул]]
# Булган аймгийн Сайхан сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|[[Дорлигийн Боорой]]
|Булган Бугат
|А.з
|[[Догсомын Толя]]
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|[[Солтаны Бердихан]]
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Лосолын Цэдэнсодном]]
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Аюушийн Батсайхан]]
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|[[Чимэдийн Лундаа]]
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|[[Дорждаваагийн Энхбаяр]]
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|[[Мандарын Пүрэвсүрэн]]
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Янгилжавын Булттаванжин]]
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|[[Хишигтийн Ганбаатар]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Бадамийн Батсуурь]]
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Тайванбаатар]]
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Дорждэрэмийн Болд]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|[[Хишигтийн Ганбаатар]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Очирын Ганбат]]
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|А.з
|[[Халзайн Дандар]]
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|[[Чойжамцын Баттуяа]]
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|[[Жадамбын Батсамбуу]]
|Булган Бугат
|А.а
|[[Дэдээхүүгийн Ганхуяг]]
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|[[Дашзэвэгийн Давааням]]
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|[[Ваанчигийн Тавхай]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|[[Самбуугийн Даваасүрэн]]
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Тайванбаатар]]
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|[[Ядам-Одын Адъяасүрэн]]
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|[[Ядам-Одын Адъяасүрэн]]
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Батсайханы Батнаран]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.а
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|А.з
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|Ц.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|А.х
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|[[2021 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2021]]
|А.а
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2022 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2022]]
|С.з
|[[Содномцэрэнгийн Майнбаяр]]
|Архангай Тариат
|С.з
|[[Баянмөнхийн Гаажадамба]]
|Говь-Алтай Баян-Уул
|-
|[[2023 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2023]]
|А.н
|[[Пүрэвдоржийн Хүрэлбаатар]]
|Хөвсгөл Их-Уул
|Ц.х
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|-
|[[2024 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2024]]
|А.н
|[[Отгонбатын Баярбаасан]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2025 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2025]]
|А.з
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|А.н
|[[Тайванбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Орхон Баян-Өндөр
|-
|[[2026 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2026]]
|А.н
|[[Батбаатарын Орших]]
|Архангай Өлзийт [[Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ]]
|А.н
|[[Ёндонгийн Гантулга]]
|Завхан Нөмрөг
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!2
!1
|2020, 2021
|2025
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>gsxb0ps62l894d5xk27lpipoi7v2tjy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861902</id>
      <parentid>861898</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T05:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*  Аймгийн наадам */</comment>
      <origin>861902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10887" sha1="mdoa6h9ke58q9ewirslk112knqov8xd" xml:space="preserve">=== Орхон аймгийн улсын цолтнууд ===

==== 1.Улсын начин ====

# Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Болдын Эрдэнэхүү]]
# Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын уугуул улсын начин [[Өлзийсайханы Батзул]]
# Булган аймгийн Сайхан сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын начин [[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]

=== Аймгийн наадам ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
|1975
|А.а
|[[Дорлигийн Боорой]]
|Булган Бугат
|А.з
|[[Догсомын Толя]]
|Булган Хангал
|-
|1976
|А.а
|[[Солтаны Бердихан]]
|Баян-өлгий Улаанхус
|А.з
|Ш.Өлзий
|Булган Хангал
|-
|1977
|У.н
|[[Товуугийн Намсан]]
|Завхан Баянхайрхан
|А.з
|О.Жадамбаа
|Хөвсгөл
|-
|1978
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Лосолын Цэдэнсодном]]
|Хөвсгөл Төмөрбулаг
|-
|1979
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Аюушийн Батсайхан]]
|Булган Хангал
|-
|1980
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|У.н
|[[Чимэдийн Лундаа]]
|Булган Бугат
|-
|1981
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|[[Дорждаваагийн Энхбаяр]]
|Булган Хишиг-өндөр
|-
|1982
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|-
|1983
|У.н
|[[Довчингийн Нэгдэл]]
|Увс Тэс
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|-
|1984
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|А.а
|[[Мандарын Пүрэвсүрэн]]
|Говь-Алтай Төгрөг
|-
|1985
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Янгилжавын Булттаванжин]]
|Баянхонгор Баацагаан
|-
|1986
|А.а
|[[Хишигтийн Ганбаатар]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Бадамийн Батсуурь]]
|Булган Могод
|-
|1987
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Тайванбаатар]]
|Говь-Алтай Баян-уул
|У.н
|[[Биндэръяагийн Батхуяг]]
|Архангай Хотонт
|-
|1988
|А.а
|[[Надмидын Гончиг]]
|Завхан Их-уул
|А.а
|[[Дорждэрэмийн Болд]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|1989
|А.а
|[[Хишигтийн Ганбаатар]]
|Булган Сайхан
|А.з
|[[Очирын Ганбат]]
|Сэлэнгэ Сүхбаатар
|-
|1990
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|А.з
|[[Халзайн Дандар]]
|Ховд Алтай
|-
|1991
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.а
|[[Чойжамцын Баттуяа]]
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|1992
|А.а
|[[Жадамбын Батсамбуу]]
|Булган Бугат
|А.а
|[[Дэдээхүүгийн Ганхуяг]]
|Булган Сайхан
|-
|1993
|У.н
|[[Бүдээбазарын Адъяахүү]]
|Завхан Нөмрөг
|А.з
|[[Дашзэвэгийн Давааням]]
|Булган Тэшиг
|-
|1994
|А.а
|[[Ваанчигийн Тавхай]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|-
|1995
|А.а
|[[Самбуугийн Даваасүрэн]]
|Архангай Цэнхэр
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1996
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|У.х
|[[Монхорын Дармаабазар]]
|Завхан Эрдэнэхайрхан
|-
|1997
|А.а
|[[Ёндонгийн Хүрэлцоож]]
|Ховд Чандмань
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Тайванбаатар]]
|Говь-Алтай Баян-уул
|-
|1998
|У.х
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.а
|[[Ядам-Одын Адъяасүрэн]]
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|1999
|У.н
|[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]]
|Ховд Чандмань
|-
|2000
|А.а
|[[Норжингийн Баярмагнай]]
|Увс Бөхмөрөн
|А.з
|[[Цэдэндоржийн Төгсжаргал]]
|Увс Тэс
|-
|2001
|А.а
|[[Гүржавын Батпүрэв]]
|Хөвсгөл Алаг-эрдэнэ
|У.н
|[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]]
|Завхан Тэс
|-
|2002
|А.а
|[[Болдбаатарын Ганхүү]]
|Булган Сэлэнгэ
|А.а
|[[Ядам-Одын Адъяасүрэн]]
|Хөвсгөл Баянзүрх
|-
|2003
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Батсайханы Батнаран]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|2004
|У.н
|[[Намсрайн Баярмагнай]]
|Говь-Алтай Бигэр
|У.х
|[[Нарангэрэлийн Саранцогт]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|-
|2005
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр
|-
|2006
|Д.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2007
|А.а
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.н
|[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|2008
|А.а
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр]]
|Сэлэнгэ Баруунбүрэн
|А.з
|[[Сандуйжавын Эрдэнэсайхан]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2009
|У.н
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-үүр
|У.н
|[[Чулуунбаатарын Батчулуун]]
|Төв Баяндэлгэр
|-
|2010
|У.н
|[[Баатарын Амарзаяа]]
|Архангай Чулуут
|А.а
|[[Лханаагийн Нямбаяр]]
|Хөвсгөл Галт
|-
|2011
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|У.н
|[[Бадрахын Ганзориг]]
|Увс Тэс
|-
|2012
|А.а
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл]]
|Өвөрхангай Есөнзүйл
|А.з
|[[Даваасүрэнгийн Золбаяр]]
|Говь-Алтай Тонхил
|-
|2013
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|2014
|У.а
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|А.а
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]]
|Ховд Булган
|-
|2015
|У.н
|[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг]]
|Хөвсгөл Шинэ-идэр
|А.а
|[[Эрдэнэбатын Нямаа]]
|Өмнөговь Ноён
|-
|[[2016 оны Орхон аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.н
|[[Болдын Эрдэнэхүү]]
|Баянхонгор Баянбулаг
|-
|2017
|А.а
|[[Даваанямын Хишигдаваа]]
|Булган Могод
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2018 оны Орхон аймгийн наадам|2018]]
|А.з
|[[Батсүхийн Зоригтбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
|А.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[2019 оны Орхон аймгийн наадам|2019]]
|Ц.х
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2020 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2020]]
|А.х
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батсүхийн Гантөмөр]]
|Булган Сэлэнгэ
|-
|[[2021 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2021]]
|А.а
|[[Өлзийсайханы Батзул]]
|Орхон Баян-Өндөр
|А.а
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр]]
|Завхан Завханмандал
|-
|[[2022 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2022]]
|С.з
|[[Содномцэрэнгийн Майнбаяр]]
|Архангай Тариат
|С.з
|[[Баянмөнхийн Гаажадамба]]
|Говь-Алтай Баян-Уул
|-
|[[2023 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2023]]
|А.н
|[[Пүрэвдоржийн Хүрэлбаатар]]
|Хөвсгөл Их-Уул
|Ц.х
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|-
|[[2024 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2024]]
|А.н
|[[Отгонбатын Баярбаасан]]
|Архангай Хайрхан
|А.а
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2025 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2025]]
|А.з
|[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ]]
|Булган Сайхан
|А.н
|[[Тайванбаатарын Мөнх-Ирээдүй]]
|Орхон Баян-Өндөр
|-
|[[2026 оны Орхон аймгийн баяр наадам|2026]]
|А.н
|[[Батбаатарын Орших]]
|Архангай Өлзийт
|А.н
|[[Ёндонгийн Гантулга]]
|Завхан Нөмрөг
|}

=== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
|'''1.'''
|Баян-өндөр
!2
!1
|2020, 2021
|2025
|-
|'''2.'''
|Жаргалант
!-
!-
|
|
|}

[[Ангилал:Орхон аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>mdoa6h9ke58q9ewirslk112knqov8xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болор-Эрдэнийн Номиндалай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60879</id>
    <revision>
      <id>861984</id>
      <parentid>509733</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1683" sha1="3yzzyfuv4crd60sjeu8zeoaumtxsc8q" xml:space="preserve">'''Болор-Эрдэнийн Номиндалай''' нь [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Онгон сум|Онгон]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх.

=== Амжилт ===

===== Улсын наадмын дэвжээнд =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт 
!Бөхийн тоо
|}

===== Аймгийн наадмын дэвжээнд =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт 
!Бөхийн тоо
|-
!2012
|Сүхбаатар аймгийн 70 жилийн ойн наадамд зургаа давж &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!512
|-
!2013
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан Б.Сэнгэдоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2014
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан М.Баасанбатаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан М.Баасанбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2016
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Сумын заан Ч.Энхмөнхөөр найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; чимэг хүртсэн
!256
|}

=== Бөхийн удам ===

=== Харъяа байгууллага ===
{{DEFAULTSORT:Номиндалай, Болор-Эрдэнийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]</text>
      <sha1>3yzzyfuv4crd60sjeu8zeoaumtxsc8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861989</id>
      <parentid>861984</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2031" sha1="lqflknzm1emc0qjtqio6liyce56foz8" xml:space="preserve">'''Болор-Эрдэнийн Номиндалай''' нь [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Онгон сум|Онгон]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Э.Дашдэмбэрэлээр дөрөв, улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт 
!Бөхийн тоо
|-
!2012
|Сүхбаатар аймгийн 70 жилийн ойн наадамд зургаа давж &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!512
|-
!2013
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан Б.Сэнгэдоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2014
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан М.Баасанбатаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан М.Баасанбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2016
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Сумын заан Ч.Энхмөнхөөр найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; чимэг хүртсэн
!256
|}

== Бөхийн удам ==

== Харъяа байгууллага ==

{{DEFAULTSORT:Номиндалай, Болор-Эрдэнийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Онгоны хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>lqflknzm1emc0qjtqio6liyce56foz8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861990</id>
      <parentid>861989</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2027" sha1="9z8j07qlyr1ltktmmjch04vthdajmvw" xml:space="preserve">'''Болор-Эрдэнийн Номиндалай''' нь [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Онгон сум|Онгон]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Э.Дашдэмбэрэлээр дөрөв, улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт 
!Бөхийн тоо
|-
!2012
|Сүхбаатар аймгийн 70 жилийн ойн наадамд зургаа давж &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!512
|-
!2013
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан Б.Сэнгэдоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2014
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан М.Баасанбатаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан М.Баасанбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2016
|Сүхбаатар аймгийн наадамд Сумын заан Ч.Энхмөнхөөр найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн
!256
|}

== Бөхийн удам ==

== Харъяа байгууллага ==

{{DEFAULTSORT:Номиндалай, Болор-Эрдэнийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Онгоны хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>9z8j07qlyr1ltktmmjch04vthdajmvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цамбагарав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62795</id>
    <revision>
      <id>861836</id>
      <parentid>858375</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39641-89</username>
        <id>105947</id>
      </contributor>
      <origin>861836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4094" sha1="1qlpr4fqbamxljj7fgezdchc5rtx7co" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain in Mongolia}}
{{Инфобокс уул
| name = Цамбагарав
| other_name = Цаст уул
| photo = Tsambagarav Mountain.JPG
| photo_caption = Цамбагарав уул 7 сард
| elevation_m = 4193
| elevation_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html &quot;Монгол: 1500 метр ба түүнээс дээш өндөрт өргөгдсөн 18 уулын оргил&quot;]. &quot;Цаст уул&quot; гэж жагсаасан. Peaklist.org. Татаж авсан: 2014-05-26.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;peakbagger&quot;&gt;{{cite peakbagger|pid=13097|name=Tsast Uul, Mongolia|accessdate=2014-05-26}}&lt;/ref&gt;
| prominence_m = 1757
| prominence_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
| parent_peak = 
| map = Монгол
| map_caption = Монгол дахь байршил
| map_size = 300
| label_position = right
| listing = [[Ультра өндөр оргил|Ультра]], Рибу
| location = [[Монгол]]
| range = Монгол-[[Алтайн нуруу]] 
| coordinates = {{coord|48|40|54|N|90|43|30|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
| topo = 
| type = 
| age = 
| first_ascent = 
| easiest_route = 
}}

'''Цамбагарав''' ({{MongolUnicode|ᠴᠠᠮᠪᠠᠭᠠᠷᠪᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal|lang=mn|h}}) нь Монгол улсын баруун бүс [[Ховд]], [[Баян-Өлгий]] аймгуудын заагт орших, [[Алтайн нуруу]]ны нэгэн салбар болох мөнх цаст уул юм. 2 оргилтой бөгөөд өндрийг нь &quot;Цаст уул&quot; (д.т.дээш 4193 м&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html &quot;Mongolia: 18 Mountain Summits with Prominence of 1,500 meters or greater&quot;]. Listed as &quot;Tsast Uul&quot;. Peaklist.org. Retrieved 2014-05-26.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;peakbagger&quot;&gt;{{Peakbagger|ID=13097|Name=Tsast Uul, Mongolia}}&lt;/ref&gt;, бэлээсээ 1757&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;), нөгөөг нь &quot;Цамбагарав&quot; гэдэг.

Энэхүү уул нь ан амьтнаар баялаг төдийгүй мөс судлалын ач холбогдолтой, нэн ховор ирвэсний өсөлтийг хангахуйц чухал нутаг дэвсгэр аж. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутгийн заагаар орших энэ уулыг 2000 онд 1109 ам км талбайгаар улсын тусгай хамгаалалтад авсан байдаг.

Урьд цагт Цамбагарав уулыг Цаст гэдэг байжээ. Өөлдүүд энэ нутагт ирсэний хойно нэгэн уран дархан уулын өнгө байдалд нийцүүлж бурхан бүтээгээд түүнийгээ Цамбагарав хэмээн нэрлэж, Цастын өвөр Жинст уулын оройд залснаас хойш Цамбагарав хэмээн нэрийджээ. Өөлдүүд 11-н багтай байсан бөгөөд баг бүхэн Цамбагарав уулаа тахьдаг тахилгын овоотой байжээ. Тахилгат уулынхаа үр жимс, ургамлыг хөнддөггүй, хэрэв rap хүрвэл тусгай уншлага уншин авдаг байсан уламжлал хадгалагдсаар иржээ. Сүүлийн үеийн аялал жуулчлалын товхимолуудад Цамбагарав уулыг авиралт хийх болон явган аяллын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд тохиромжтой, заавал очиж үзэх газрын жагсаалтад оруулсан байна.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Азийн уул]]
[[Ангилал:Монголын уул]]
[[Ангилал:Алтайн нурууны уул]]
[[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй]]
[[Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй]]


{{Mongolia-stub}}
{{mountain-stub}}</text>
      <sha1>1qlpr4fqbamxljj7fgezdchc5rtx7co</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861840</id>
      <parentid>861836</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39641-89</username>
        <id>105947</id>
      </contributor>
      <origin>861840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4331" sha1="jo862fnxstas82lspyj0odifur6lckz" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain in Mongolia}}
{{Инфобокс уул
| name = Цамбагарав
| other_name = Цаст уул
| photo = Tsambagarav Mountain.JPG
| photo_caption = Цамбагарав уул 7 сард
| elevation_m = 4193
| elevation_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html &quot;Монгол: 1500 метр ба түүнээс дээш өндөрт өргөгдсөн 18 уулын оргил&quot;]. &quot;Цаст уул&quot; гэж жагсаасан. Peaklist.org. Татаж авсан: 2014-05-26.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;peakbagger&quot;&gt;{{cite peakbagger|pid=13097|name=Tsast Uul, Mongolia|accessdate=2014-05-26}}&lt;/ref&gt;
| prominence_m = 1757
| prominence_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
| parent_peak = 
| map = Монгол
| map_caption = Монгол дахь байршил
| map_size = 300
| label_position = right
| listing = [[Ультра өндөр оргил|Ультра]], Рибу
| location = [[Монгол]]
| range = Монгол-[[Алтайн нуруу]] 
| coordinates = {{coord|48|40|54|N|90|43|30|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
| topo = 
| type = 
| age = 
| first_ascent = 
| easiest_route = 
}}

'''Цамбагарав''' ({{MongolUnicode|ᠴᠠᠮᠪᠠᠭᠠᠷᠪᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal|lang=mn|h}}) нь Монгол улсын баруун бүс [[Ховд]], [[Баян-Өлгий]] аймгуудын заагт орших, [[Алтайн нуруу]]ны нэгэн салбар болох мөнх цаст уул юм. 2 оргилтой бөгөөд өндрийг нь &quot;Цаст уул&quot; (д.т.дээш 4193 м&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html &quot;Mongolia: 18 Mountain Summits with Prominence of 1,500 meters or greater&quot;]. Listed as &quot;Tsast Uul&quot;. Peaklist.org. Retrieved 2014-05-26.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;peakbagger&quot;&gt;{{Peakbagger|ID=13097|Name=Tsast Uul, Mongolia}}&lt;/ref&gt;, бэлээсээ 1757&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;), нөгөөг нь &quot;Цамбагарав&quot; гэдэг.

Энэхүү уул нь ан амьтнаар баялаг төдийгүй мөс судлалын ач холбогдолтой, нэн ховор ирвэсний өсөлтийг хангахуйц чухал нутаг дэвсгэр аж. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутгийн заагаар орших энэ уулыг 2000 онд 1109 ам км талбайгаар улсын тусгай хамгаалалтад авсан байдаг.

Урьд цагт Цамбагарав уулыг Цаст гэдэг байжээ. Өөлдүүд энэ нутагт ирсэний хойно нэгэн уран дархан уулын өнгө байдалд нийцүүлж бурхан бүтээгээд түүнийгээ Цамбагарав хэмээн нэрлэж, Цастын өвөр Жинст уулын оройд залснаас хойш Цамбагарав хэмээн нэрийджээ гэдэг. Гэвч угтаа Лхачин Цанбагарав хэмээх бурхан V Далай ламын үеэс Монголд дэлгэрсэнээс Цаст уулыг үүгээр нэрлэх болжээ. Өөлдүүд 11-н багтай байсан бөгөөд баг бүхэн Цамбагарав уулаа тахьдаг өөрийн тахилгын овоотой байжээ. Тахилгат уулынхаа үр жимс, ургамлыг хөнддөггүй, хэрэв rap хүрвэл тусгай уншлага уншин авдаг байсан уламжлал хадгалагдсаар иржээ. Сүүлийн үеийн аялал жуулчлалын товхимолуудад Цамбагарав уулыг авиралт хийх болон явган аяллын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд тохиромжтой, заавал очиж үзэх газрын жагсаалтад оруулсан байна.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Азийн уул]]
[[Ангилал:Монголын уул]]
[[Ангилал:Алтайн нурууны уул]]
[[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй]]
[[Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй]]


{{Mongolia-stub}}
{{mountain-stub}}</text>
      <sha1>jo862fnxstas82lspyj0odifur6lckz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861848</id>
      <parentid>861840</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39641-89</username>
        <id>105947</id>
      </contributor>
      <origin>861848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5534" sha1="8atmnb871i44zr2bevht8xq2s8pmg6l" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain in Mongolia}}
{{Инфобокс уул
| name = Цамбагарав
| other_name = Цаст уул
| photo = Tsambagarav Mountain.JPG
| photo_caption = Цамбагарав уул 7 сард
| elevation_m = 4193
| elevation_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html &quot;Монгол: 1500 метр ба түүнээс дээш өндөрт өргөгдсөн 18 уулын оргил&quot;]. &quot;Цаст уул&quot; гэж жагсаасан. Peaklist.org. Татаж авсан: 2014-05-26.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;peakbagger&quot;&gt;{{cite peakbagger|pid=13097|name=Tsast Uul, Mongolia|accessdate=2014-05-26}}&lt;/ref&gt;
| prominence_m = 1757
| prominence_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
| parent_peak = 
| map = Монгол
| map_caption = Монгол дахь байршил
| map_size = 300
| label_position = right
| listing = [[Ультра өндөр оргил|Ультра]], Рибу
| location = [[Монгол]]
| range = Монгол-[[Алтайн нуруу]] 
| coordinates = {{coord|48|40|54|N|90|43|30|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
| topo = 
| type = 
| age = 
| first_ascent = 
| easiest_route = 
}}

'''Цамбагарав''' ({{MongolUnicode|ᠴᠠᠮᠪᠠᠭᠠᠷᠪᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal|lang=mn|h}}) нь Монгол улсын баруун бүс [[Ховд]], [[Баян-Өлгий]] аймгуудын заагт орших, [[Алтайн нуруу]]ны нэгэн салбар болох мөнх цаст уул юм. 2 оргилтой бөгөөд өндрийг нь &quot;Цаст уул&quot; (д.т.дээш 4193 м&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html &quot;Mongolia: 18 Mountain Summits with Prominence of 1,500 meters or greater&quot;]. Listed as &quot;Tsast Uul&quot;. Peaklist.org. Retrieved 2014-05-26.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;peakbagger&quot;&gt;{{Peakbagger|ID=13097|Name=Tsast Uul, Mongolia}}&lt;/ref&gt;, бэлээсээ 1757&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;), нөгөөг нь &quot;Цамбагарав&quot; гэдэг.

Энэхүү уул нь ан амьтнаар баялаг төдийгүй мөс судлалын ач холбогдолтой, нэн ховор ирвэсний өсөлтийг хангахуйц чухал нутаг дэвсгэр аж. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутгийн заагаар орших энэ уулыг 2000 онд 1109 ам км талбайгаар улсын тусгай хамгаалалтад авсан байдаг.

Урьд цагт Цамбагарав уулыг Цаст гэдэг байжээ. Өөлдүүд энэ нутагт ирсэний хойно нэгэн уран дархан уулын өнгө байдалд нийцүүлж бурхан бүтээгээд түүнийгээ Цамбагарав хэмээн нэрлэж, Цастын өвөр Жинст уулын оройд залснаас хойш Цамбагарав хэмээн нэрийджээ гэдэг. 

Угтаа бол Цанбагарав хэмээх нь Төвд гаралтай үг бөгөөд Бурханы шашны догшин сахиус болох &quot;Цамба&quot; (Лхачэн Цамба) бурхны нэртэй холбоотой. Цамба бурханы нэрийн уг гарал нь &quot;Брахма&quot; гэдэг үгээс үүсэлтэй. Цамбагарав гэвэл Ариун цагаан гэсэн бэлгэдлийн утгатай болно. Ариун цагаан уул. Төвдөөр Цанба гэсэн нь Ариун, харин Гарав хэмээх үг нь Цагаан гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд арван хангал гэж алдаршсан догшин сахиусны нэг нь Цанбагарав гэгддэг байв.  Арван хангал хэмээх догшин сахиусыг тахиулахыг Цамба тахиулах гэнэ. Цанба бурханыг Монголчууд Эсүра, зарим нь Эсран тэнгэр гэдэг байжээ. Ариун цагаан Эсрүн тэнгэр. Цамбагарав гэдэг нэр нь V Далай ламаас хойш Монголд хэрэглэгдэж эхэлжээ. Өөлдүүд Ховдод ирсэнээс хожим Цаст уулыг Цанбагарав хэмээх болсон гэдэг. 

Өөлдүүд хуучиндаа 11-н багтай байсан бөгөөд баг бүхэн Цамбагарав уулаа тахьдаг өөрийн тахилгын овоотой байжээ. Тахилгат уулынхаа үр жимс, ургамлыг хөнддөггүй, хэрэв rap хүрвэл тусгай уншлага уншин авдаг байсан уламжлал хадгалагдсаар иржээ. Сүүлийн үеийн аялал жуулчлалын товхимолуудад Цамбагарав уулыг авиралт хийх болон явган аяллын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд тохиромжтой, заавал очиж үзэх газрын жагсаалтад оруулсан байна.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Азийн уул]]
[[Ангилал:Монголын уул]]
[[Ангилал:Алтайн нурууны уул]]
[[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй]]
[[Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй]]


{{Mongolia-stub}}
{{mountain-stub}}</text>
      <sha1>8atmnb871i44zr2bevht8xq2s8pmg6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төрмөнхийн Бэгзсүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63611</id>
    <revision>
      <id>861991</id>
      <parentid>624393</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="qxg1s7m0u0j4qlcjf5iiet40hwpnxa1" xml:space="preserve">'''Төрмөнхийн Бэгзсүрэн''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Отгон сум|Отгон]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын харцага цолтой бөх

== Амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-Бөхийн тоо
|-
!2018
|АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын гарьд Ш.Жаргалсайханаар дөрөв, улсын заан Н.Түвшинбаяраар тав, улсын гарьд Н.Ганбаатараар зургаа давж шөвгөрөн &quot; Монгол улсын харцага &quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Оршихоор дөрөв, улсын харцага Г.Ганхуягаар тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2013
|Завхан аймгийн баяр наадамд сумын заан цолтой барилдан зургаа давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2014
|Завхан аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Чимэдванданд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot; Аймгийн заан &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2016
|Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Э.Баасандоржоор найм даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot; Нэмэх &quot; чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Бэгзсүрэн, Төрмөнхийн}}
[[Ангилал:Улсын харцага]]</text>
      <sha1>qxg1s7m0u0j4qlcjf5iiet40hwpnxa1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861992</id>
      <parentid>861991</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2103" sha1="93dz9d6n36ejgfjichg9z5ev91fmksb" xml:space="preserve">'''Төрмөнхийн Бэгзсүрэн''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Отгон сум|Отгон]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын харцага цолтой бөх

== Амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-Бөхийн тоо
|-
!2018
|АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын гарьд Ш.Жаргалсайханаар дөрөв, улсын заан Н.Түвшинбаяраар тав, улсын гарьд Н.Ганбаатараар зургаа давж шөвгөрөн &quot; Монгол улсын харцага &quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Оршихоор дөрөв, улсын харцага Г.Ганхуягаар тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2013
|Завхан аймгийн баяр наадамд сумын заан цолтой барилдан зургаа давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2014
|Завхан аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Чимэдванданд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot; Аймгийн заан &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2016
|Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Э.Баасандоржоор найм даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot; Нэмэх &quot; чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Бэгзсүрэн, Төрмөнхийн}}
[[Ангилал:Улсын харцага]]
[[Ангилал:Отгоны хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>93dz9d6n36ejgfjichg9z5ev91fmksb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганболдын Төрмөнх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64111</id>
    <revision>
      <id>861837</id>
      <parentid>861658</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>/* Амжилт */ зассан</comment>
      <origin>861837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3010" sha1="4nnlaihuxku0hin67wbv0rfj8w5cxa8" xml:space="preserve">'''Ганболдын Төрмөнх''' нь [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх
{{Инфобокс бөх|name=Ганболдын Төрмөнх|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|3|18}}|birth_place=[[Баян-Уул сум]], [[Дорнод аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Баян-Уул сум]], [[Дорнод аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан|Аймгийн хурц арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн арслан]]|title_year3=2015|title4=[[Аймгийн начин]]|title_year4=2014|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2015 Дорнод}}
{{Медаль|Алт|2025 Дорнод}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Дорнод}}
{{Медаль|Хүрэл|2018 Дорнод}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Д.Анар тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2014
|Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн начин &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Дорнод аймгийн баяр наадамд сумын заан Г.Шинэзоригоор найм даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Дорнод аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2018
|Дорнод аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2025
|Дорнод аймгийн баяр наадамд аймгийн начин С.Цогтсүмбэрээр долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн хурц арслан &quot; цол хүртсэн.
!256
|}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Баян-Уулын (Дорнод) хүн]]</text>
      <sha1>4nnlaihuxku0hin67wbv0rfj8w5cxa8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861872</id>
      <parentid>861837</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T01:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>861872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3061" sha1="6yjf1nt2n6bni3hk63r2t78o5k7ckcr" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name=Ганболдын Төрмөнх|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|3|18}}|birth_place=[[Баян-Уул сум]], [[Дорнод аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Баян-Уул сум]], [[Дорнод аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан|Аймгийн хурц арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн арслан]]|title_year3=2015|title4=[[Аймгийн начин]]|title_year4=2014|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2015 Дорнод}}
{{Медаль|Алт|2025 Дорнод}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Дорнод}}
{{Медаль|Хүрэл|2018 Дорнод}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Ганболдын Төрмөнх''' нь [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Д.Анараар тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2014
|Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Дорнод аймгийн баяр наадамд сумын заан Г.Шинэзоригоор найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Дорнод аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2018
|Дорнод аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2025
|Дорнод аймгийн баяр наадамд аймгийн начин С.Цогтсүмбэрээр долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Төрмөнх, Ганболдын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Баян-Уулын (Дорнод) хүн]]</text>
      <sha1>6yjf1nt2n6bni3hk63r2t78o5k7ckcr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861875</id>
      <parentid>861872</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T01:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>861875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3052" sha1="bkpdawkkcmths4iel62t4diga6mssng" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name=Ганболдын Төрмөнх|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|3|18}}|birth_place=[[Дорнод аймаг]], [[Баян-Уул сум]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Дорнод аймаг]], [[Баян-Уул сум]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан|Аймгийн хурц арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн арслан]]|title_year3=2015|title4=[[Аймгийн начин]]|title_year4=2014|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2015 Дорнод}}
{{Медаль|Алт|2025 Дорнод}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Дорнод}}
{{Медаль|Хүрэл|2018 Дорнод}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Ганболдын Төрмөнх''' нь [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Д.Анараар тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2014
|Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Дорнод аймгийн баяр наадамд сумын заан Г.Шинэзоригоор найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Дорнод аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2018
|Дорнод аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2025
|Дорнод аймгийн баяр наадамд аймгийн начин С.Цогтсүмбэрээр долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Төрмөнх, Ганболдын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Баян-Уулын (Дорнод) хүн]]</text>
      <sha1>bkpdawkkcmths4iel62t4diga6mssng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861997</id>
      <parentid>861875</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3092" sha1="naimb3792rqhjuuzfn7wyx5hvdp5jd7" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name=Ганболдын Төрмөнх|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|3|18}}|birth_place=[[Дорнод аймаг]], [[Баян-Уул сум]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Дорнод аймаг]], [[Баян-Уул сум]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан|Аймгийн хурц арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн арслан]]|title_year3=2015|title4=[[Аймгийн начин]]|title_year4=2014|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2015 Дорнод}}
{{Медаль|Алт|2025 Дорнод}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Дорнод}}
{{Медаль|Хүрэл|2018 Дорнод}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Ганболдын Төрмөнх''' нь [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Д.Анараар тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2014
|Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Дорнод аймгийн баяр наадамд сумын заан Г.Шинэзоригоор найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Дорнод аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2018
|Дорнод аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2025
|Дорнод аймгийн баяр наадамд аймгийн начин С.Цогтсүмбэрээр долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Төрмөнх, Ганболдын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Баян-Уулын (Дорнод) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>naimb3792rqhjuuzfn7wyx5hvdp5jd7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861998</id>
      <parentid>861997</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3163" sha1="l338lrup7c6avr70inxxvg7mmxis7pl" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name=Ганболдын Төрмөнх|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|3|18}}|birth_place=[[Дорнод аймаг]], [[Баян-Уул сум]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Дорнод аймаг]], [[Баян-Уул сум]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан|Аймгийн хурц арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн арслан]]|title_year3=2015|title4=[[Аймгийн начин]]|title_year4=2014|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2015 Дорнод}}
{{Медаль|Алт|2025 Дорнод}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Дорнод}}
{{Медаль|Хүрэл|2018 Дорнод}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Ганболдын Төрмөнх''' нь [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан М.Төрбатаар дөрөв, улсын заан Д.Анараар тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2014
|Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Дорнод аймгийн баяр наадамд сумын заан Г.Шинэзоригоор найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Дорнод аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2018
|Дорнод аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2025
|Дорнод аймгийн баяр наадамд аймгийн начин С.Цогтсүмбэрээр долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Төрмөнх, Ганболдын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Баян-Уулын (Дорнод) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>l338lrup7c6avr70inxxvg7mmxis7pl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доржхандын Хүдэрбулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64141</id>
    <revision>
      <id>861969</id>
      <parentid>811558</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6815" sha1="i84qm7bc4ccgdp7uidy6t1amh1x07zk" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
|нэр                =Доржхандын Хүдэрбулга
|бүтэн нэр          =Доржхандын Хүдэрбулга
|зураг              =
|хэмжээ             =
|зургийн тайлбар    =
|спорт              =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]]
|улс                ={{MGL}}
|төрсөн огноо       =1992 оны 5 сарын 7
|төрсөн газар       =[[Монгол Улс]]
|нас барсан огноо   =
|нас барсан газар   =
|медалиудыг үзүүлэх =тийм
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}}
{{МедальХүрэл   |  [[Шинэ Дели]] 2013 | 96кг }} 
{{МедальАлт   |  [[Астана]] 2014 | 97кг }} 
{{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}}
{{МедальХүрэл   |  [[Инчон]] 2014 | 97кг }}
{{МедальТэмцээн | [[Зуны Универсиад]]}}
{{МедальХүрэл   |  [[Казань]] 2013 | 96кг }}
}}
'''Доржхандын Хүдэрбулга''' (1992 оны 5 сарын 7-нд [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Өндөрширээт сум|Өндөрширээт]] суманд төрсөн) [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын заан|Улсын Заан]] цолтой бөх.  

==Чөлөөт бөх==
===Олимп===
Д.Хүдэрбулга [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|2016 оны зуны олимпын]] чөлөөт бөхийн 97 кг-ийн жингийн ангилалд өрсөлдөх эрхийн төлөө 2 дахь буюу сүүлийн сорилго барилдаанд мөнгөн медаль хүртсэнээр олимпын эрхээ халаасалсан. Гэсэн ч Риогийн дэвжээнд эхний даваандаа [[Киргиз]]ы [[Магомед Мусаев]]т 0-9 оноогоор дийлдсэн.

===Дэлхийн АШТ===
Д.Хүдэрбулга [[2013 оны бөхийн ДАШТ|2013]], [[2014 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]], [[2015 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2015]] онуудад Дэлхийн АШТ-д оролцохдоо 2014 онд шөвгийн наймд шалгарсан нь одоогоор түүний хамгийн өндөр амжилт юм.

===Бусад тэмцээн===
Тэрээр [[2014 оны бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] онд Азийн аварга болсон (Шигшээд мөнөөх Мусаевыг ялж байв) бол [[2013 оны бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2013]] онд Азийн АШТ-ээс хүрэл медаль хүртэж байсан. Мөн [[2014 оны Азийн наадам|2014 оны Азийн наадмаас]] хүрэл медаль шүүрчээ. Түүнчлэн [[2013 оны зуны Универсиад]] наадмын хүрэл медальтай.

==Үндэсний бөх==
==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2020
|АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Дашаар дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж 
&quot; Монгол улсын начин &quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2024
|АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Өсөхбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Г.Төрмөнхөөр тав, аймгийн арслан Л.Энхсаруулаар зургаа, улсын аварга О.Хангайгаар долоо давж &quot; Монгол улсын заан &quot; цол хүртсэн.
!512
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Цоггэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Е.Көптилекээр тав, аймгийн хурц арслан Г.Төрмөнхөөр зургаа давж чимэг нэмсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2011
|Төв аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2012
|Төв аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2014
|Төв аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Ганжадаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2019
|Налайх дүүргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2019
|Төв аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Д.Батсүхэд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!256
|}

==== Үндэсэний бөхийн амжилт ====

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Доржхандын Хүдэрбулга&lt;ref&gt;{{cite web | title=Доржхандын Хүдэрбулгын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Ki0U9FL8RhZcvhY7DFd | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NF|7|NE|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NF|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NF|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|AL|7|B2|}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|AL|6|Ts|}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|1||}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|A||AL|||}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|A||AL|||}}
{{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|AL|2||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AH|8|AL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2013|A||AH|||}}
{{Mongolian Wrestling Record|2012|A|256|AF|6|AH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256||8|AF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Хүдэрбулга, Доржхандын}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:1992 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>i84qm7bc4ccgdp7uidy6t1amh1x07zk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861971</id>
      <parentid>861969</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6870" sha1="9o5prj6xnamyr70dif0mjlirz6n70ck" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
|нэр                =Доржхандын Хүдэрбулга
|бүтэн нэр          =Доржхандын Хүдэрбулга
|зураг              =
|хэмжээ             =
|зургийн тайлбар    =
|спорт              =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]]
|улс                ={{MGL}}
|төрсөн огноо       =1992 оны 5 сарын 7
|төрсөн газар       =[[Монгол Улс]]
|нас барсан огноо   =
|нас барсан газар   =
|медалиудыг үзүүлэх =тийм
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}}
{{МедальХүрэл   |  [[Шинэ Дели]] 2013 | 96кг }} 
{{МедальАлт   |  [[Астана]] 2014 | 97кг }} 
{{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}}
{{МедальХүрэл   |  [[Инчон]] 2014 | 97кг }}
{{МедальТэмцээн | [[Зуны Универсиад]]}}
{{МедальХүрэл   |  [[Казань]] 2013 | 96кг }}
}}
'''Доржхандын Хүдэрбулга''' (1992 оны 5 сарын 7-нд [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Өндөрширээт сум|Өндөрширээт]] суманд төрсөн) [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын заан|Улсын Заан]] цолтой бөх.  

==Чөлөөт бөх==
===Олимп===
Д.Хүдэрбулга [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|2016 оны зуны олимпын]] чөлөөт бөхийн 97 кг-ийн жингийн ангилалд өрсөлдөх эрхийн төлөө 2 дахь буюу сүүлийн сорилго барилдаанд мөнгөн медаль хүртсэнээр олимпын эрхээ халаасалсан. Гэсэн ч Риогийн дэвжээнд эхний даваандаа [[Киргиз]]ы [[Магомед Мусаев]]т 0-9 оноогоор дийлдсэн.

===Дэлхийн АШТ===
Д.Хүдэрбулга [[2013 оны бөхийн ДАШТ|2013]], [[2014 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]], [[2015 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2015]] онуудад Дэлхийн АШТ-д оролцохдоо 2014 онд шөвгийн наймд шалгарсан нь одоогоор түүний хамгийн өндөр амжилт юм.

===Бусад тэмцээн===
Тэрээр [[2014 оны бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] онд Азийн аварга болсон (Шигшээд мөнөөх Мусаевыг ялж байв) бол [[2013 оны бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2013]] онд Азийн АШТ-ээс хүрэл медаль хүртэж байсан. Мөн [[2014 оны Азийн наадам|2014 оны Азийн наадмаас]] хүрэл медаль шүүрчээ. Түүнчлэн [[2013 оны зуны Универсиад]] наадмын хүрэл медальтай.

==Үндэсний бөх==
==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2020
|АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Дашаар дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж 
&quot; Монгол улсын начин &quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2024
|АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Өсөхбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Г.Төрмөнхөөр тав, аймгийн арслан Л.Энхсаруулаар зургаа, улсын аварга О.Хангайгаар долоо давж &quot; Монгол улсын заан &quot; цол хүртсэн.
!512
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Цоггэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Е.Көптилекээр тав, аймгийн хурц арслан Г.Төрмөнхөөр зургаа давж чимэг нэмсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2011
|Төв аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2012
|Төв аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2014
|Төв аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Ганжадаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2019
|Налайх дүүргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2019
|Төв аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Д.Батсүхэд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!256
|}

==== Үндэсэний бөхийн амжилт ====

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Доржхандын Хүдэрбулга&lt;ref&gt;{{cite web | title=Доржхандын Хүдэрбулгын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Ki0U9FL8RhZcvhY7DFd | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NF|7|NE|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NF|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NF|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|AL|7|B2|}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|AL|6|Ts|}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|1||}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|A||AL|||}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|A||AL|||}}
{{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|AL|2||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AH|8|AL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2013|A||AH|||}}
{{Mongolian Wrestling Record|2012|A|256|AF|6|AH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256||8|AF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Хүдэрбулга, Доржхандын}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Өндөрширээтийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1992 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>9o5prj6xnamyr70dif0mjlirz6n70ck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баярхүүгийн Бат-Өлзий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64203</id>
    <revision>
      <id>861845</id>
      <parentid>861813</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39678-41</username>
        <id>105948</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>861845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7893" sha1="781nhjd3eeyde2284d4gk2gu53nzgv3" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярхүүгийн Бат-Өлзий
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1992|6|8}}
| birth_place      = [[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 177 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын арслан]]
| title1           = [[Улсын арслан]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын заан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2016
| title4           = [[Аймгийн арслан]]
| title_year4      = 2014
| үзүүрлэсэн       = '''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн заан]]|title_year5=2014|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2018 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2021 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2019 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}}
{{Медаль|Хүрэл|2023 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2014 Орхон}}
{{Медаль|Мөнгө|2014 Ховд}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2008 Зэрэг}}|түрүүлсэн=|headercolor=gold|title6=Аймгийн харцага|title_year6=2014|title7=Цэргийн начин|title_year7=2013|title8=[[Сумын заан]]|title_year8=2008}}

'''Баярхүүгийн Бат-Өлзий''' (1992 оны 6-р сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Улсын арслан|Улсын Арслан]] цолтой бөх.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Цэргийн начин&quot; цол хүртсэн. Тухайн жилээ Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.

2014 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Тайванд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн. Мөн тус жилээ Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2016 Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Нямсүрэнгээр дөрөв, улсын начин Б.Амарзаяагаар тав, аймгийн арслан Д.Анараар зургаа даван шөвгөрч &quot;Монгол улсын харцага&quot; цол хүртсэн.

2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн заан Э.Энх-Амгалангаар зургаа, улсын харцага Н.Золбоогоор долоо давж &quot; Монгол улсын заан &quot; цолыг хүртсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнхжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаярт өвдөг шороодсон.

2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодсон.

2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Очирхүүгээр тав, улсын начин Л.Энхсаруулаар зургаа давж &quot;Үнэн зоригт&quot; чимэг нэмсэн.

2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Э.Батмагнайгаар найм, улсын дархан аварга Н.Батсууриар ес давж, арвын даваанд улсын арслан Б.Орхонбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярхүүгийн Бат-Өлзий&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярхүүгийн Бат-Өлзийгийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KiJaBMafVeC67_Nry4V | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|6|UuZ|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|7|NE|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|6|NH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

==Эх Сурвалж==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Бат-Өлзий, Баярхүүгийн}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын арслан]]
[[Ангилал:1992 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>781nhjd3eeyde2284d4gk2gu53nzgv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861888</id>
      <parentid>861845</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T04:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>861888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7943" sha1="80vpo226ppdtokgy7fqe5l10e1w0tty" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярхүүгийн Бат-Өлзий
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1992|6|8}}
| birth_place      = [[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 177 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын арслан]]
| title1           = [[Улсын арслан]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын заан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2016
| title4           = [[Аймгийн арслан]]
| title_year4      = 2014
| үзүүрлэсэн       = '''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн заан]]|title_year5=2014|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2018 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2021 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2019 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}}
{{Медаль|Хүрэл|2023 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2014 Орхон}}
{{Медаль|Мөнгө|2014 Ховд}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2008 Зэрэг}}|түрүүлсэн=|headercolor=gold|title6=Аймгийн харцага|title_year6=2014|title7=Цэргийн начин|title_year7=2013|title8=[[Сумын заан]]|title_year8=2008|цагаансартүрүү='''2''' (2018, 2023)}}

'''Баярхүүгийн Бат-Өлзий''' (1992 оны 6-р сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Улсын арслан|Улсын Арслан]] цолтой бөх.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Цэргийн начин&quot; цол хүртсэн. Тухайн жилээ Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.

2014 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Тайванд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн. Мөн тус жилээ Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2016 Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Нямсүрэнгээр дөрөв, улсын начин Б.Амарзаяагаар тав, аймгийн арслан Д.Анараар зургаа даван шөвгөрч &quot;Монгол улсын харцага&quot; цол хүртсэн.

2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн заан Э.Энх-Амгалангаар зургаа, улсын харцага Н.Золбоогоор долоо давж &quot; Монгол улсын заан &quot; цолыг хүртсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнхжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаярт өвдөг шороодсон.

2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодсон.

2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Очирхүүгээр тав, улсын начин Л.Энхсаруулаар зургаа давж &quot;Үнэн зоригт&quot; чимэг нэмсэн.

2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Э.Батмагнайгаар найм, улсын дархан аварга Н.Батсууриар ес давж, арвын даваанд улсын арслан Б.Орхонбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярхүүгийн Бат-Өлзий&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярхүүгийн Бат-Өлзийгийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KiJaBMafVeC67_Nry4V | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|6|UuZ|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|7|NE|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|6|NH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

==Эх Сурвалж==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Бат-Өлзий, Баярхүүгийн}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын арслан]]
[[Ангилал:1992 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>80vpo226ppdtokgy7fqe5l10e1w0tty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлгэрсайханы Амарсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64224</id>
    <revision>
      <id>861887</id>
      <parentid>848463</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T03:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>861887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="9mydcralf8p9d4uc410rjqs4t24t5pk" xml:space="preserve">'''Дэлгэрсайханы Амарсайхан''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сэлэнгэ сум|Сэлэнгэ]] суманд 1989 оны 1-р сарын 7-нд төрсөн, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх.{{Инфобокс бөх|name=Дэлгэрсайханы Амарсайхан|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1989|1|7}}|birth_place=[[Сэлэнгэ сум]], [[Булган аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=172 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Сэлэнгэ сум]], [[Булган аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2016|title2=Даншигийн өсөх идэр начин|title_year2=2017|title3=Даншигийн начин|title_year3=2015|title4=[[Аймгийн арслан]]|title_year4=2011|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]])|updated=2026-2-17|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2024 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Хүй долоон худаг}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Үндэсний Алтан цомын төлөөх барилдаан|Үндэсний Алтан цом]]}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|Баг}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2011 Булган}}
{{Медаль|Хүрэл|2012 Булган}}
{{Медаль|Хүрэл|2024 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2007 Сэлэнгэ}}|title5=[[Аймгийн начин]]|title_year5=2010|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2007|title7=Сумын начин|title_year7=2006}}

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2016
|АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Д.Баасандоржоор тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}
====2. Дөрөв давсан амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ц.Одбаяраар дөрөв давж, тавын даваанд улсын арслан Н.Батсуурьт өвдөг шороодсон.
!512
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2010
|Булган аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2011
|Булган аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Амаржаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2012
|Булган аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2015
|Булган аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Амарсайхан, Дэлгэрсайханы}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сэлэнгийн (Булган) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1989 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>9mydcralf8p9d4uc410rjqs4t24t5pk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэбатын Даш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64233</id>
    <revision>
      <id>861964</id>
      <parentid>786491</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3064" sha1="qtbitt6660vl6aq4tmt5xc3elcvjtj0" xml:space="preserve">'''Эрдэнэбатын Даш''' ([[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[Эрдэнэдалай сум|Эрдэнэдалай]] суманд 1992 оны гуравдугаар сарын 23-нд төрсөн) [[үндэсний бөх]]ийн улсын харцага цолтой бөх.

Эцэг Эрдэнэбат, эх Энхжаргал нар нь малчин хүмүүс байдаг. Эхийн аав буюу өвөг эцгийн ах нь цэргийн заан Цэвээндаш гэж хүн байжээ. Эцгийн талд бөхийн удам байхгүй гэжээ. 

Анхны багш нь аймгийн арслан Д.Дэлгэрбат. 2008 оноос Дэлгэрбат багшийн бөхийн секцэнд хичээллэж, бөх болох гараагаа эхлүүлжээ.

Аварга Биеийн тамирийн дээд сургуульд сурч төгссөн.

Биеийн өндөр 182 см, жин 120 кг орчим.

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2015
|АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Б.Ганбатаар дөрөв, улсын начин Т.Баасанхүүгээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2023
|АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Т.Дүгэрдоржоор дөрөв, улсын заан Б.Серикээр тав давж начин цолоо баталж, &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг хүртсэн.
!512
|-
!2024
|АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар М.Бадарчаас сэргээш илэрсэн нь тогтоогдсон тул түүнд 6-ийн даваанд өвдөг шороодсон улсын өсөх идэр начин Э.Дашид &quot;Монгол улсын харцага&quot; цол олгосон.
!5
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан М.Гантулгаар тав, аймгийн арслан Н.Намнансүрэнгээр зургаа давж чимэг нэмсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2014
|Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа даван шөвгөрч &quot;Цэргийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2014
|Дундговь аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Дэлгэрбатаар найм даван түрүүлж
&quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Даш, Эрдэнэбатын}}
[[Ангилал:Улсын харцага]]
[[Ангилал:Эрдэнэдалайн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1992 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>qtbitt6660vl6aq4tmt5xc3elcvjtj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энхтөрийн Мөнхбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66842</id>
    <revision>
      <id>862018</id>
      <parentid>821054</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1621" sha1="5jvgexq7lhr7hvr7grfxpj01qew5gz8" xml:space="preserve">'''Энхтөрийн Мөнхбаатар''' нь [[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]] аймгийн [[Сүмбэр сум (Говьсүмбэр)|Сүмбэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2017
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага П.Даваадоржоор найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2019
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Х.Баясгаланбаатараар найм даван түрүүлж “Хурц“ чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2021
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд тав даван шөвгөрөн “Өсөх“ чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2025
|Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор долоо, аймгийн арслан Э.Баасанжаваар найм даван түрүүлж “Бадрангуй“ чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Мөнхбаатар, Энхтөрийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>5jvgexq7lhr7hvr7grfxpj01qew5gz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энхтөрийн Баасанжав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66912</id>
    <revision>
      <id>861972</id>
      <parentid>718615</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1258" sha1="j6zk67w5ea9ipsh6dwp5eukqu57h9gt" xml:space="preserve">'''Энхтөрийн Баасанжав''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум|Бүрэнтогтох]] сумын харъяат. [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн аймгийн арслан цолтой бөх.


== Амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2015
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн начин &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Жаргалбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot; Аймгийн заан &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Г.Бат-Оршихоор найм даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Баасанжав, Энхтөрийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Бүрэнтогтохын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>j6zk67w5ea9ipsh6dwp5eukqu57h9gt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861973</id>
      <parentid>861972</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1595" sha1="hnc9rkj680idu18vpqzdvji7ooggrf3" xml:space="preserve">'''Энхтөрийн Баасанжав''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум|Бүрэнтогтох]] сумын харъяат. [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн аймгийн арслан цолтой бөх.


== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Төрболдоор дөрөв, улсын өсөх идэр начин Ч.Батчулуунаар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2015
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн начин &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Жаргалбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot; Аймгийн заан &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Г.Бат-Оршихоор найм даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Баасанжав, Энхтөрийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Бүрэнтогтохын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>hnc9rkj680idu18vpqzdvji7ooggrf3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861974</id>
      <parentid>861973</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1941" sha1="13y6dsf6i1e7bxgqsvp870ti3x9fyvm" xml:space="preserve">'''Энхтөрийн Баасанжав''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум|Бүрэнтогтох]] сумын харъяат. [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Төрболдоор дөрөв, улсын өсөх идэр начин Ч.Батчулуунаар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2015
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн харцага Н.Жаргалбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Г.Бат-Оршихоор найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2025
|Бүх цэргийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн хурц арслан Э.Мөнхбаатарт өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Баасанжав, Энхтөрийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Бүрэнтогтохын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>13y6dsf6i1e7bxgqsvp870ti3x9fyvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861975</id>
      <parentid>861974</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1941" sha1="3xp8uwlysgnfnkmx2dejtpkzilno7b5" xml:space="preserve">'''Энхтөрийн Баасанжав''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум|Бүрэнтогтох]] сумын харьяат. [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Төрболдоор дөрөв, улсын өсөх идэр начин Ч.Батчулуунаар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2015
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн харцага Н.Жаргалбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Г.Бат-Оршихоор найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2025
|Бүх цэргийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн хурц арслан Э.Мөнхбаатарт өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Баасанжав, Энхтөрийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Бүрэнтогтохын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>3xp8uwlysgnfnkmx2dejtpkzilno7b5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861976</id>
      <parentid>861975</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1941" sha1="6mt1rupapw2a5gyub7vmsk18600aj0a" xml:space="preserve">'''Энхтөрийн Баасанжав''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум|Бүрэнтогтох]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Төрболдоор дөрөв, улсын өсөх идэр начин Ч.Батчулуунаар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2015
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн харцага Н.Жаргалбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Г.Бат-Оршихоор найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2025
|Бүх цэргийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн хурц арслан Э.Мөнхбаатарт өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Баасанжав, Энхтөрийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Бүрэнтогтохын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>6mt1rupapw2a5gyub7vmsk18600aj0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганзоригийн Жамбалдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76382</id>
    <revision>
      <id>861993</id>
      <parentid>861667</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2944" sha1="6b3flnfbgf839zl5jsl57boz7t099eb" xml:space="preserve">'''Ганзоригийн Жамбалдорж''' нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

{{Инфобокс бөх|name=Ганзоригийн Жамбалдорж|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1989|2|1}}|birth_place=[[Хүрээмарал сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=178 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Хүрээмарал сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Цэргийн арслан]]|title_year2=2018|title3=[[Аймгийн начин|Аймгийн нэмэх начин]]|title_year3=2016|title4=[[Аймгийн начин]]|title_year4=2014|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Алт|[[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Налайх}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Н.Золбоогоор тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2014
|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам]]д тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2016
|Баянхонгор аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цолоо батлан &quot;Нэмэх&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2018
|Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн заан Б.Түмэндэмбэрэлээр найм даван түрүүлж &quot;Цэргийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Жамбалдорж, Ганзоригийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Хүрээмаралын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>6b3flnfbgf839zl5jsl57boz7t099eb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861994</id>
      <parentid>861993</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3010" sha1="b60m08yhuv3eath0akxgc53yp40k26a" xml:space="preserve">'''Ганзоригийн Жамбалдорж''' нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

{{Инфобокс бөх|name=Ганзоригийн Жамбалдорж|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1989|2|1}}|birth_place=[[Хүрээмарал сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=178 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Хүрээмарал сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Цэргийн арслан]]|title_year2=2018|title3=[[Аймгийн начин|Аймгийн нэмэх начин]]|title_year3=2016|title4=[[Аймгийн начин]]|title_year4=2014|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Алт|[[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Налайх}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын харцага Н.Золбоогоор тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2014
|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам]]д тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2016
|Баянхонгор аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цолоо батлан &quot;Нэмэх&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2018
|Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн заан Б.Түмэндэмбэрэлээр найм даван түрүүлж &quot;Цэргийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Жамбалдорж, Ганзоригийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Хүрээмаралын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>b60m08yhuv3eath0akxgc53yp40k26a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861995</id>
      <parentid>861994</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T10:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2965" sha1="ggp8wwph7b2jgssyxwwjuyzb1hob19a" xml:space="preserve">'''Ганзоригийн Жамбалдорж''' нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

{{Инфобокс бөх|name=Ганзоригийн Жамбалдорж|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1989|2|1}}|birth_place=[[Хүрээмарал сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=178 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Хүрээмарал сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Цэргийн арслан]]|title_year2=2018|title3=[[Аймгийн начин|Аймгийн нэмэх начин]]|title_year3=2016|title4=[[Аймгийн начин]]|title_year4=2014|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Алт|[[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Налайх}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын харцага Н.Золбоогоор тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2014
|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам]]д тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2016
|Баянхонгор аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цолоо батлан &quot;Нэмэх&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2018
|Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн заан Б.Түмэндэмбэрэлээр найм даван түрүүлж &quot;Цэргийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Жамбалдорж, Ганзоригийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Хүрээмаралын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>ggp8wwph7b2jgssyxwwjuyzb1hob19a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861996</id>
      <parentid>861995</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3308" sha1="9mwljl0kbw93w9yjk79yi39h7vw60lf" xml:space="preserve">'''Ганзоригийн Жамбалдорж''' нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

{{Инфобокс бөх|name=Ганзоригийн Жамбалдорж|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1989|2|1}}|birth_place=[[Хүрээмарал сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=178 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Хүрээмарал сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Цэргийн арслан]]|title_year2=2018|title3=[[Аймгийн начин|Аймгийн нэмэх начин]]|title_year3=2016|title4=[[Аймгийн начин]]|title_year4=2014|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Алт|[[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Налайх}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын харцага Н.Золбоогоор тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2014
|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам]]д тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2016
|Баянхонгор аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цолоо батлан &quot;Нэмэх&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2018
|Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн заан Б.Түмэндэмбэрэлээр найм даван түрүүлж &quot;Цэргийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2021
|Баянхонгор аймгийн баяр наадамд тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.
!128
|-
!2023
|Налайх дүүргийн баяр наадамд зургаа давж, сумын заан Э.Дашдэмбэрэлд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!128
|}

{{DEFAULTSORT:Жамбалдорж, Ганзоригийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Хүрээмаралын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>9mwljl0kbw93w9yjk79yi39h7vw60lf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оюунгэрэлийн Наранбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77729</id>
    <revision>
      <id>861935</id>
      <parentid>844979</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1753" sha1="bebp2v9dzgby9jecw87xmo3w3btdow5" xml:space="preserve">'''Оюунгэрэлийн Наранбаатар''' нь [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Хархорин сум|Хархорин]] сумын харьяат. [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын харцага цолтой бөх. Зэвэгийн Ойдов багшийн шавь юм. 

== Амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт 
!Бөхийн тоо
|-
!2025
|АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Г.Ганхуягаар дөрөв, улсын аварга О.Хангайгаар тав, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор зургаа давж &quot;Монгол улсын харцага&quot; цол хүртсэн.
!512
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2016
|Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд  зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Ядамсүрэнгээр найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2021
|Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Б.Бямбадоржоор долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

{{DEFAULTSORT:Наранбаатар, Оюунгэрэлийн}}
[[Ангилал:Улсын харцага]]
[[Ангилал:Хархорины хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>bebp2v9dzgby9jecw87xmo3w3btdow5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баярсайханы Орхонбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77734</id>
    <revision>
      <id>861827</id>
      <parentid>861814</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T12:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39412-20</username>
        <id>105941</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>861827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10057" sha1="mvzsvw47rd2cyge8sa46cjqavlz145u" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярсайханы Орхонбаяр
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1998|7|1}}
| birth_place      = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 182 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title1           = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын арслан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Улсын начин]]
| title_year4      = 2019
| үзүүрлэсэн       = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Алт  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Blue|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}}

'''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн Даян Аварга цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм.

&quot;Боохой&quot; хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цолоо баталж &quot;Хурц&quot; чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж &quot;Үлэмж бадрах&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж &quot;Улам нэмэх&quot; чимэг нэмсэн. 

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан Б.Бат-Өлзийгөөр арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан &quot;Монгол улсын даян аварга&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}}
[[Ангилал:Даян аварга]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]</text>
      <sha1>mvzsvw47rd2cyge8sa46cjqavlz145u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861828</id>
      <parentid>861827</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T13:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39552-32</username>
        <id>105942</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>861828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10057" sha1="9asvdtbveq8peybc2pd8m6i7wsaaqd0" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярсайханы Орхонбаяр
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1998|7|1}}
| birth_place      = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 166 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title1           = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын арслан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Улсын начин]]
| title_year4      = 2019
| үзүүрлэсэн       = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Алт  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Blue|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}}

'''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн Даян Аварга цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм.

&quot;Боохой&quot; хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цолоо баталж &quot;Хурц&quot; чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж &quot;Үлэмж бадрах&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж &quot;Улам нэмэх&quot; чимэг нэмсэн. 

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан Б.Бат-Өлзийгөөр арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан &quot;Монгол улсын даян аварга&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}}
[[Ангилал:Даян аварга]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]</text>
      <sha1>9asvdtbveq8peybc2pd8m6i7wsaaqd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861843</id>
      <parentid>861828</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39678-41</username>
        <id>105948</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>861843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10187" sha1="07nqhx7vmasj03clkjhvqr2nciga0ud" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярсайханы Орхонбаяр
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1998|7|1}}
| birth_place      = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 166 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title1           = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын арслан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Улсын начин]]
| title_year4      = 2019
| үзүүрлэсэн       = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Алт  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Blue|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}}

'''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм.

&quot;Боохой&quot; хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цолоо баталж &quot;Хурц&quot; чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж &quot;Үлэмж бадрах&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж &quot;Улам нэмэх&quot; чимэг нэмсэн. 

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан Б.Бат-Өлзийгөөр арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан &quot;Монгол улсын даян аварга&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}}
[[Ангилал:Даян аварга]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]</text>
      <sha1>07nqhx7vmasj03clkjhvqr2nciga0ud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861851</id>
      <parentid>861843</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T16:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tirabite</username>
        <id>105952</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Fixed his height</comment>
      <origin>861851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10187" sha1="kkyz52uylqyfkb3gg0la8ebbsnl3dlq" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярсайханы Орхонбаяр
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1998|7|1}}
| birth_place      = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 183 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title1           = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын арслан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Улсын начин]]
| title_year4      = 2019
| үзүүрлэсэн       = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Алт  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Blue|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}}

'''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм.

&quot;Боохой&quot; хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цолоо баталж &quot;Хурц&quot; чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж &quot;Үлэмж бадрах&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж &quot;Улам нэмэх&quot; чимэг нэмсэн. 

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан Б.Бат-Өлзийгөөр арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан &quot;Монгол улсын даян аварга&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}}
[[Ангилал:Даян аварга]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]</text>
      <sha1>kkyz52uylqyfkb3gg0la8ebbsnl3dlq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861862</id>
      <parentid>861851</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T22:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>861862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10232" sha1="gmvbdb6cvk1cm1a81sx87pmampn463o" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярсайханы Орхонбаяр
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1998|7|1}}
| birth_place      = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 183 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title1           = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын арслан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Улсын начин]]
| title_year4      = 2019
| үзүүрлэсэн       = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Алт  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Blue|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}}

'''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм.

&quot;Боохой&quot; хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цолоо баталж &quot;Хурц&quot; чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж &quot;Үлэмж бадрах&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж &quot;Улам нэмэх&quot; чимэг нэмсэн. 

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан &quot;Монгол Улсын Даян аварга&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}}
[[Ангилал:Даян аварга]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]</text>
      <sha1>gmvbdb6cvk1cm1a81sx87pmampn463o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861895</id>
      <parentid>861862</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T04:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*Улсын наадамд түрүүлсэн тул шар өнгөтэй байна */</comment>
      <origin>861895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10232" sha1="96sevi3wrl66shvq9o1cwdhlaopokgl" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярсайханы Орхонбаяр
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1998|7|1}}
| birth_place      = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 183 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title1           = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын арслан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Улсын начин]]
| title_year4      = 2019
| үзүүрлэсэн       = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Алт  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}}

'''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм.

&quot;Боохой&quot; хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цолоо баталж &quot;Хурц&quot; чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж &quot;Үлэмж бадрах&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж &quot;Улам нэмэх&quot; чимэг нэмсэн. 

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан &quot;Монгол Улсын Даян аварга&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}}
[[Ангилал:Даян аварга]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]</text>
      <sha1>96sevi3wrl66shvq9o1cwdhlaopokgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861999</id>
      <parentid>861895</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36535-42</username>
        <id>105507</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үндэсний бөхийн амжилт */</comment>
      <origin>861999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10231" sha1="gr7o2hczoqty892z73gkbhmfuxhkrcd" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярсайханы Орхонбаяр
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1998|7|1}}
| birth_place      = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 183 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title1           = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын арслан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Улсын начин]]
| title_year4      = 2019
| үзүүрлэсэн       = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Алт  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}}

'''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм.

&quot;Боохой&quot; хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цолоо баталж &quot;Хурц&quot; чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж &quot;Үлэмж бадрах&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж &quot;Улам нэмэх&quot; чимэг нэмсэн. 

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан &quot;Монгол Улсын Даян аварга&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}}
[[Ангилал:Даян аварга]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]</text>
      <sha1>gr7o2hczoqty892z73gkbhmfuxhkrcd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862000</id>
      <parentid>861999</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36535-42</username>
        <id>105507</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үндэсний бөхийн амжилт */</comment>
      <origin>862000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10232" sha1="96sevi3wrl66shvq9o1cwdhlaopokgl" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярсайханы Орхонбаяр
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1998|7|1}}
| birth_place      = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 183 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title1           = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын арслан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Улсын начин]]
| title_year4      = 2019
| үзүүрлэсэн       = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Алт  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}}

'''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм.

&quot;Боохой&quot; хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цолоо баталж &quot;Хурц&quot; чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж &quot;Үлэмж бадрах&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж &quot;Улам нэмэх&quot; чимэг нэмсэн. 

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан &quot;Монгол Улсын Даян аварга&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}}
[[Ангилал:Даян аварга]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]</text>
      <sha1>96sevi3wrl66shvq9o1cwdhlaopokgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77926</id>
    <revision>
      <id>861846</id>
      <parentid>861679</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39678-41</username>
        <id>105948</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>861846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8705" sha1="itcdv8hi0bt5hxye60v4t65xyt64w75" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын бөх (1998 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс тамирчин
| name = Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл
| image = &lt;!-- name.jpg --&gt;
| caption = 
| headercolor = Gold
| nickname = 
| nationality = {{MGL}}
| birth_date = {{birth date and age|1998|1|4}}
| birth_place = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]]
| death_date = &lt;!-- {{death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} --&gt;
| death_place = 
| monuments = 
| education = 
| alma_mater = 
| occupation = 
| height = 187 cm
| weight = 
| spouse = 
| module = &lt;!-- Sport --&gt;
| country = {{MGL}}
| sport = [[Сонирхогчдын бөх]]
| position = 
| weight_class = 125 кг
| event = [[Чөлөөт бөх]]
| coach = 
| retired = 
| coaching = 
| module2          = {{Инфобокс бөх
| child = yes
| wrestling_title  = [[Улсын гарьд]]
| дуурьсгасан      = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]]
| title1           = [[Улсын гарьд]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын заан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Цэргийн арслан]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Аймгийн заан]]
| title_year4      = 2019
| title5           = Аймгийн харцага
| title_year5      = 2017
| шөвгөрсөн= '''5''' (2022), (2023), (2024), (2025), (2026)
}}
| worlds = {{World2}} &lt;small&gt; ([[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2022]])&lt;/small&gt;
{{World3}} &lt;small&gt; ([[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2021]])&lt;/small&gt;
| regionals = {{Asia1}} &lt;small&gt; ([[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#кг|2023]])&lt;/small&gt;
| nationals = 
| olympics = 5-р &lt;small&gt;([[Бөх 2020 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2020]])&lt;/small&gt;
| show-medals = Yes
| medaltemplates = 
{{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны бөхийн ДАШТ|2022 Белград]] |[[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}}
{{Медаль|Хүрэл|[[2021 оны бөхийн ДАШТ|2021 Осло]]|[[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}}
{{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }}
{{Медаль|Алт| [[2023 оны бөхийн ААШТ|2023 Астана]] |[[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны бөхийн ААШТ|2025 Амман]]|[[2025 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Азийн наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд|2022 Ханжоу]]|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125&amp;nbsp;кг]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|Олимпын эрхийн тэмцээн}}
{{Медаль|Мөнгө | [[2021 оны Азийн бөхийн олимпын эрхийн тэмцээн|2021 Алматы]]| 125 кг }}
{{Медаль|Тэмцээн|Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|Yasar Dogu Tournament]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2022 Стамбул]]|125 кг}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2024 Анталья]]|125 кг}}
{{Медаль|Тэмцээн|Гран при}}
{{Медаль|Алт|[[2025 оны Ulaanbaatar Open|2025 Улаанбаатар]]|125 кг}}
{{Медаль|Мөнгө|2021 Москва|125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Якутск|125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|2018 Табриз |125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|2018 Улаанбаатар|125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|2019 Улаан-Үд|125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны Болат Турлыхановын нэрэмжит цомын тэмцээн|2022 Алматы]]|125 кг}}
{{Медаль|Тэмцээн| [[Бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|Дэлхийн U23 АШТ]] }}
{{Медаль|Хүрэл| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|2019 Будапешт]] | 125 кг }} 
{{Медаль|Тэмцээн| Азийн U23 АШТ }}
{{Медаль|Мөнгө| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ААШТ|2019 Улаанбаатар]] |125 кг }}
{{Медаль|Тэмцээн|Залуучуудын азийн аварга шалгаруулах тэмцээн }}
{{Медаль|Мөнгө| 2017 Тайчун |120 кг }}
| module3 = 
}}


'''Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл''' (1998 оны 1 сарын 4-нд төрсөн) нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Яруу сум|Яруу]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн [[Улсын гарди|Улсын гарьд]] цолтой бөх.

2021 онд Норвегийн Осло хотод зохиогдсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий 125кг-ийн жинд хүрэл медаль хүртсэн. Мөн Токио 2020 олимпод шагналт 5-р байр эзэлжээ.

== Амжилт ==
===Үндэсний бөх===
==== Улсын наадам ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан У.Берекегээр дөрөв, улсын харцага Ш.Пүрэвгарьдаар тав, улсын гарьд Б.Гончигдамбаар зургаа, улсын харцага Б.Зоригтбаатараар долоо давж &quot;Монгол улсын заан&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|-
!2023
|АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар дөрөв, улсын харцага Б.Цэдэнсодномоор тав давж чимэг нэмсэн.
!512
|- 
!2024
|АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Амгаланбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Ц.Адъяагаар тав давж чимэг нэмсэн. 
!512
|- 
!2025
|АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ш.Мөнх-Одоор дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж чимэг нэмсэн. 
!512
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Д.Алтанцоожоор найм давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын гарьд&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймаг, цэргйн наадам ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2017
|Завхан аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн заан [[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар|П.Өсөхбаатар]]т өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2019
|Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн өлзийт начин М.Амарсанаад өвдөг шороодон үзүүрлэж заан цолоо баталж, чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2021
|Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн арслан цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн хурц арслан цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Лхагвагэрэл, Мөнхтөрийн}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Яруугийн хүн]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>itcdv8hi0bt5hxye60v4t65xyt64w75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861940</id>
      <parentid>861846</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8952" sha1="0iazqyewmf9dhyckp0evvwsmkd2pva4" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын бөх (1998 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс тамирчин
| name = Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл
| image = &lt;!-- name.jpg --&gt;
| caption = 
| headercolor = Gold
| nickname = 
| nationality = {{MGL}}
| birth_date = {{birth date and age|1998|1|4}}
| birth_place = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]]
| death_date = &lt;!-- {{death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} --&gt;
| death_place = 
| monuments = 
| education = 
| alma_mater = 
| occupation = 
| height = 187 cm
| weight = 
| spouse = 
| module = &lt;!-- Sport --&gt;
| country = {{MGL}}
| sport = [[Сонирхогчдын бөх]]
| position = 
| weight_class = 125 кг
| event = [[Чөлөөт бөх]]
| coach = 
| retired = 
| coaching = 
| module2          = {{Инфобокс бөх
| child = yes
| wrestling_title  = [[Улсын гарьд]]
| дуурьсгасан      = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]]
| title1           = [[Улсын гарьд]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын заан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Цэргийн арслан]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Аймгийн заан]]
| title_year4      = 2019
| title5           = Аймгийн харцага
| title_year5      = 2017
| шөвгөрсөн= '''5''' (2022), (2023), (2024), (2025), (2026)
}}
| worlds = {{World2}} &lt;small&gt; ([[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2022]])&lt;/small&gt;
{{World3}} &lt;small&gt; ([[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2021]])&lt;/small&gt;
| regionals = {{Asia1}} &lt;small&gt; ([[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#кг|2023]])&lt;/small&gt;
| nationals = 
| olympics = 5-р &lt;small&gt;([[Бөх 2020 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2020]])&lt;/small&gt;
| show-medals = Yes
| medaltemplates = 
{{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны бөхийн ДАШТ|2022 Белград]] |[[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}}
{{Медаль|Хүрэл|[[2021 оны бөхийн ДАШТ|2021 Осло]]|[[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}}
{{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }}
{{Медаль|Алт| [[2023 оны бөхийн ААШТ|2023 Астана]] |[[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны бөхийн ААШТ|2025 Амман]]|[[2025 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Азийн наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд|2022 Ханжоу]]|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125&amp;nbsp;кг]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|Олимпын эрхийн тэмцээн}}
{{Медаль|Мөнгө | [[2021 оны Азийн бөхийн олимпын эрхийн тэмцээн|2021 Алматы]]| 125 кг }}
{{Медаль|Тэмцээн|Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|Yasar Dogu Tournament]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2022 Стамбул]]|125 кг}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2024 Анталья]]|125 кг}}
{{Медаль|Тэмцээн|Гран при}}
{{Медаль|Алт|[[2025 оны Ulaanbaatar Open|2025 Улаанбаатар]]|125 кг}}
{{Медаль|Мөнгө|2021 Москва|125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Якутск|125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|2018 Табриз |125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|2018 Улаанбаатар|125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|2019 Улаан-Үд|125 кг}}
{{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны Болат Турлыхановын нэрэмжит цомын тэмцээн|2022 Алматы]]|125 кг}}
{{Медаль|Тэмцээн| [[Бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|Дэлхийн U23 АШТ]] }}
{{Медаль|Хүрэл| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|2019 Будапешт]] | 125 кг }} 
{{Медаль|Тэмцээн| Азийн U23 АШТ }}
{{Медаль|Мөнгө| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ААШТ|2019 Улаанбаатар]] |125 кг }}
{{Медаль|Тэмцээн|Залуучуудын азийн аварга шалгаруулах тэмцээн }}
{{Медаль|Мөнгө| 2017 Тайчун |120 кг }}
| module3 = 
}}


'''Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл''' (1998 оны 1 сарын 4-нд төрсөн) нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Яруу сум|Яруу]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн [[Улсын гарди|Улсын гарьд]] цолтой бөх.

2021 онд Норвегийн Осло хотод зохиогдсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий 125кг-ийн жинд хүрэл медаль хүртсэн. Мөн Токио 2020 олимпод шагналт 5-р байр эзэлжээ.

== Амжилт ==
===Үндэсний бөх===
==== Улсын наадам ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан У.Берекегээр дөрөв, улсын харцага Ш.Пүрэвгарьдаар тав, улсын гарьд Б.Гончигдамбаар зургаа, улсын харцага Б.Зоригтбаатараар долоо давж &quot;Монгол улсын заан&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|-
!2023
|АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар дөрөв, улсын харцага Б.Цэдэнсодномоор тав давж чимэг нэмсэн.
!512
|- 
!2024
|АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Амгаланбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Ц.Адъяагаар тав давж чимэг нэмсэн. 
!512
|- 
!2025
|АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ш.Мөнх-Одоор дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж чимэг нэмсэн. 
!512
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Х.Балжиннямаар дөрөв, аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар тав, аймгийн арслан А.Нармандахаар зургаа, улсын заан С.Сүхбатаар долоо, аймгийн хурц арслан Д.Алтанцоожоор найм давж &quot;Монгол улсын гарьд&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймаг, цэргйн наадам ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2017
|Завхан аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн заан [[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар|П.Өсөхбаатар]]т өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2019
|Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн өлзийт начин М.Амарсанаад өвдөг шороодон үзүүрлэж заан цолоо баталж, чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2021
|Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн арслан цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн хурц арслан цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Лхагвагэрэл, Мөнхтөрийн}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын гарьд]]
[[Ангилал:Яруугийн хүн]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>0iazqyewmf9dhyckp0evvwsmkd2pva4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаргалсайханы Жавхлан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77933</id>
    <revision>
      <id>862011</id>
      <parentid>737711</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1675" sha1="nwzr7qnqq3sxj2hjah5jhv03lkqt9aw" xml:space="preserve">'''Жаргалсайханы Жавхлан''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум]]ын уугуул, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх. 2011 оноос эхлэн жүдо, үндэсний бөхөөр хослуулан хичээлж эхэлсэн. 2015 онд Ховд аймгийн Зэрэг сумын баяр наадамд түрүүлж &quot;Сумын заан&quot; цол хүртсэн.


== Амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Говь-Сүмбэр аймгийн баяр наадамд аймгийн заан [[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]]&lt;nowiki/&gt;ид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

== Бөхийн удам ==
'''Ж.Жавхланд'''  аавын талаас бөхийн удам гэвэл чөлөөт бөхийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгө, хүрэл медальт, Монгол улсын гавьяат тамирчин Авирмэдийн Энхээ ээжийн талаас бөхийн удам гэвэл Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат аймгийн харцага Монцойн Ганзориг нар юм.

{{DEFAULTSORT:Жавхлан, Жаргалсайханы}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Зэрэгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>nwzr7qnqq3sxj2hjah5jhv03lkqt9aw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862012</id>
      <parentid>862011</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1710" sha1="b7wf8awaf3j6q6975rbs7i01jhgnnq2" xml:space="preserve">'''Жаргалсайханы Жавхлан''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум]]ын уугуул, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх. 2011 оноос эхлэн жүдо, үндэсний бөхөөр хослуулан хичээлж эхэлсэн. 2015 онд Ховд аймгийн Зэрэг сумын баяр наадамд түрүүлж &quot;Сумын заан&quot; цол хүртсэн.


== Амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд наадамд долоо давж, аймгийн заан [[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]]&lt;nowiki/&gt;ид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

== Бөхийн удам ==
'''Ж.Жавхланд'''  аавын талаас бөхийн удам гэвэл чөлөөт бөхийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгө, хүрэл медальт, Монгол улсын гавьяат тамирчин Авирмэдийн Энхээ ээжийн талаас бөхийн удам гэвэл Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат аймгийн харцага Монцойн Ганзориг нар юм.

{{DEFAULTSORT:Жавхлан, Жаргалсайханы}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Зэрэгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>b7wf8awaf3j6q6975rbs7i01jhgnnq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862013</id>
      <parentid>862012</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2043" sha1="lmqjlt58oai17m0l3cyg7vpcnqq1qg9" xml:space="preserve">'''Жаргалсайханы Жавхлан''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум]]ын уугуул, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх. 2011 оноос эхлэн жүдо, үндэсний бөхөөр хослуулан хичээлж эхэлсэн. 2015 онд Ховд аймгийн Зэрэг сумын баяр наадамд түрүүлж &quot;Сумын заан&quot; цол хүртсэн.


== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Бадамсүрэнгээр дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд наадамд долоо давж, аймгийн заан [[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]]&lt;nowiki/&gt;ид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

== Бөхийн удам ==
'''Ж.Жавхланд''' аавын талаас бөхийн удам гэвэл чөлөөт бөхийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгө, хүрэл медальт, Монгол улсын гавьяат тамирчин Авирмэдийн Энхээ, ээжийн талаас бөхийн удам гэвэл Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, аймгийн харцага Монцойн Ганзориг нар юм.

{{DEFAULTSORT:Жавхлан, Жаргалсайханы}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Зэрэгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>lmqjlt58oai17m0l3cyg7vpcnqq1qg9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862014</id>
      <parentid>862013</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2042" sha1="08swsad6rsre8ypg5217syweorqrzwi" xml:space="preserve">'''Жаргалсайханы Жавхлан''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум]]ын уугуул, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх. 2011 оноос эхлэн жүдо, үндэсний бөхөөр хослуулан хичээлж эхэлсэн. 2015 онд Ховд аймгийн Зэрэг сумын баяр наадамд түрүүлж &quot;Сумын заан&quot; цол хүртсэн.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Бадамсүрэнгээр дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд наадамд долоо давж, аймгийн заан [[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]]&lt;nowiki/&gt;ид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

== Бөхийн удам ==
'''Ж.Жавхланд''' аавын талаас бөхийн удам гэвэл чөлөөт бөхийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгө, хүрэл медальт, Монгол улсын гавьяат тамирчин Авирмэдийн Энхээ, ээжийн талаас бөхийн удам гэвэл Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, аймгийн харцага Монцойн Ганзориг нар юм.

{{DEFAULTSORT:Жавхлан, Жаргалсайханы}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Зэрэгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>08swsad6rsre8ypg5217syweorqrzwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862015</id>
      <parentid>862014</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2272" sha1="gsverqyiklivcj9lus6fefzkraug74g" xml:space="preserve">'''Жаргалсайханы Жавхлан''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум]]ын уугуул, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх. 2011 оноос эхлэн жүдо, үндэсний бөхөөр хослуулан хичээлж эхэлсэн. 2015 онд Ховд аймгийн Зэрэг сумын баяр наадамд түрүүлж &quot;Сумын заан&quot; цол хүртсэн.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Бадамсүрэнгээр дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд наадамд долоо давж, аймгийн заан [[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]]&lt;nowiki/&gt;ид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2025
|Багануур дүүргийн баяр наадамд аймгийн нэмэх начин Б.Ганзолбоогоор долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

== Бөхийн удам ==
'''Ж.Жавхланд''' аавын талаас бөхийн удам гэвэл чөлөөт бөхийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгө, хүрэл медальт, Монгол улсын гавьяат тамирчин Авирмэдийн Энхээ, ээжийн талаас бөхийн удам гэвэл Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, аймгийн харцага Монцойн Ганзориг нар юм.

{{DEFAULTSORT:Жавхлан, Жаргалсайханы}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Зэрэгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>gsverqyiklivcj9lus6fefzkraug74g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862016</id>
      <parentid>862015</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2382" sha1="qci15i96x00x13smc3kpph7ojhvq02k" xml:space="preserve">'''Жаргалсайханы Жавхлан''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум]]ын уугуул, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх. 2011 оноос эхлэн жүдо, үндэсний бөхөөр хослуулан хичээлж эхэлсэн. 2015 онд Ховд аймгийн Зэрэг сумын баяр наадамд түрүүлж &quot;Сумын заан&quot; цол хүртсэн.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Бадамсүрэнгээр дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд наадамд долоо давж, аймгийн заан [[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]]&lt;nowiki/&gt;ид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2023
|Налайх дүүргийн баяр наадамд тав давж чимэг нэмсэн.
!128
|-
!2025
|Багануур дүүргийн баяр наадамд аймгийн нэмэх начин Б.Ганзолбоогоор долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

== Бөхийн удам ==
'''Ж.Жавхланд''' аавын талаас бөхийн удам гэвэл чөлөөт бөхийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгө, хүрэл медальт, Монгол улсын гавьяат тамирчин Авирмэдийн Энхээ, ээжийн талаас бөхийн удам гэвэл Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, аймгийн харцага Монцойн Ганзориг нар юм.

{{DEFAULTSORT:Жавхлан, Жаргалсайханы}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Зэрэгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>qci15i96x00x13smc3kpph7ojhvq02k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862017</id>
      <parentid>862016</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2386" sha1="9wjyi5aqo222ttlvlo778qhzzlvkx6k" xml:space="preserve">'''Жаргалсайханы Жавхлан''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум]]ын уугуул, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх. 2011 оноос эхлэн жүдо, үндэсний бөхийг хослуулан хичээллэж эхэлсэн. 2015 онд Ховд аймгийн Зэрэг сумын баяр наадамд түрүүлж &quot;Сумын заан&quot; цол хүртсэн.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Бадамсүрэнгээр дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд наадамд долоо давж, аймгийн заан [[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]]&lt;nowiki/&gt;ид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2023
|Налайх дүүргийн баяр наадамд тав давж чимэг нэмсэн.
!128
|-
!2025
|Багануур дүүргийн баяр наадамд аймгийн нэмэх начин Б.Ганзолбоогоор долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

== Бөхийн удам ==
'''Ж.Жавхланд''' аавын талаас бөхийн удам гэвэл чөлөөт бөхийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгө, хүрэл медальт, Монгол улсын гавьяат тамирчин Авирмэдийн Энхээ, ээжийн талаас бөхийн удам гэвэл Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, аймгийн харцага Монцойн Ганзориг нар юм.

{{DEFAULTSORT:Жавхлан, Жаргалсайханы}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Зэрэгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>9wjyi5aqo222ttlvlo778qhzzlvkx6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бямбадоржийн Түвшинтөгс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84403</id>
    <revision>
      <id>861965</id>
      <parentid>861647</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3691" sha1="cwc9vir84djjboqpd1dlgb8h9leeclr" xml:space="preserve">'''Бямбадоржийн Түвшинтөгс''' нь 1997 оны 4-дүгээр сарын 6-нд төрсөн. [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Хишиг-Өндөр сум|Хишиг-Өндөр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын харцага цолтой, жүдо бөхийн спортын мастер бөх юм.

{{Инфобокс бөх|name=Бямбадоржийн Түвшинтөгс|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1997|4|6}}|birth_place=[[Хишиг-Өндөр сум]], [[Булган аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=182 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Хишиг-Өндөр сум]], [[Булган аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын харцага]]|title1=[[Улсын харцага]]|title_year1=2026|title2=[[Улсын начин]]|title_year2=2022|title3=[[Аймгийн заан]]|title_year3=2019|title4=[[Аймгийн харцага]]|title_year4=2017|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]), ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө|2026 Хүй долоон худаг}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Үндэсний Алтан цомын төлөөх барилдаан|Үндэсний Алтан цом]]}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|Баг}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө|2019 Булган}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Дархан уул}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2014 Хишиг-Өндөр}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2014|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}

== Амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын харцага Ө.Даваабаатараар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Л.Батсайханаар дөрөв, аймгийн арслан Б.Даваадалайгаар тав, аймгийн арслан Ж.Жавхлангаар зургаа давж &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2017
|Дархан-Уул аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2019
|Булган аймгийн баяр наадамд аймгийн заан П.Даваадоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

{{DEFAULTSORT:Түвшинтөгс, Бямбадоржийн}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын харцага]]
[[Ангилал:Хишиг-Өндөрийн хүн]]
[[Ангилал:1997 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>cwc9vir84djjboqpd1dlgb8h9leeclr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хангайн Наранбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84419</id>
    <revision>
      <id>861977</id>
      <parentid>805900</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="864" sha1="1llrqbteouxy0fm67biiqmbwctxxd4o" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Хангайн Наранбаяр''' нь [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;&lt;nowiki/&gt; Цэргийн заан &quot; цол хүртсэн&lt;nowiki/&gt;.
!&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;256
|}

{{DEFAULTSORT:Наранбаяр, Хангайн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Мандалын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]

{{stub}}</text>
      <sha1>1llrqbteouxy0fm67biiqmbwctxxd4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861978</id>
      <parentid>861977</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1193" sha1="tn219b2xhb9fxp8lue6t8obb60opf5d" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Хангайн Наранбаяр''' нь [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын заан Н.Жаргалбаяраар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;&lt;nowiki/&gt; Цэргийн заан &quot; цол хүртсэн&lt;nowiki/&gt;.
!&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;256
|}

{{DEFAULTSORT:Наранбаяр, Хангайн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Мандалын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]

{{stub}}</text>
      <sha1>tn219b2xhb9fxp8lue6t8obb60opf5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861979</id>
      <parentid>861978</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1538" sha1="k83jpdgxbxak9mj40vmj3uyw24u42rl" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Хангайн Наранбаяр''' нь [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын заан Н.Жаргалбаяраар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;&lt;nowiki/&gt; Цэргийн заан &quot; цол хүртсэн&lt;nowiki/&gt;.
!&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Бүх цэргийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн харцага Б.Өлзийсайханд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Цэргийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Наранбаяр, Хангайн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Мандалын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>k83jpdgxbxak9mj40vmj3uyw24u42rl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861980</id>
      <parentid>861979</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1490" sha1="f16sndm15ud7acnhu7bi4xhhi3x3f8k" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Хангайн Наранбаяр''' нь [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын заан Н.Жаргалбаяраар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн. 
!256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Бүх цэргийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн харцага Б.Өлзийсайханд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Цэргийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Наранбаяр, Хангайн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Мандалын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>f16sndm15ud7acnhu7bi4xhhi3x3f8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861981</id>
      <parentid>861980</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1704" sha1="eewk6oi6o7egh72fpajrtktej8o88jg" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Хангайн Наранбаяр''' нь [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын заан Н.Жаргалбаяраар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн. 
!256
|-
!2024
|Налайх дүүргийн баяр наадамд аймгийн начин Д.Төртогтохоор долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн. 
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Бүх цэргийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн харцага Б.Өлзийсайханд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Цэргийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Наранбаяр, Хангайн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Мандалын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>eewk6oi6o7egh72fpajrtktej8o88jg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861982</id>
      <parentid>861981</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1832" sha1="6gl1k3qrrvcuht8cpn1o14ydvfcbvgz" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Хангайн Наранбаяр''' нь [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын заан Н.Жаргалбаяраар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн. 
!256
|-
!2020
|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. 
!128
|-
!2024
|Налайх дүүргийн баяр наадамд аймгийн начин Д.Төртогтохоор долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн. 
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Бүх цэргийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн харцага Б.Өлзийсайханд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Цэргийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Наранбаяр, Хангайн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Мандалын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>6gl1k3qrrvcuht8cpn1o14ydvfcbvgz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861983</id>
      <parentid>861982</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1960" sha1="k1mva0scb4z96ea4m8rfu902wp4a7qj" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Хангайн Наранбаяр''' нь [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын заан Н.Жаргалбаяраар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн. 
!256
|-
!2020
|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. 
!128
|-
!2021
|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. 
!128
|-
!2024
|Налайх дүүргийн баяр наадамд аймгийн начин Д.Төртогтохоор долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн. 
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Бүх цэргийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн харцага Б.Өлзийсайханд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Цэргийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Наранбаяр, Хангайн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Мандалын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>k1mva0scb4z96ea4m8rfu902wp4a7qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89466</id>
    <revision>
      <id>861966</id>
      <parentid>861623</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2771" sha1="hq3wbhbt4p8vyuyo7wy7uddrxmjfo2g" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1997|5|31}}
| birth_place      = [[Цэцэрлэг (хот)|Эрдэнэбулган сум]], [[Архангай аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 180 cm
| weight           = 128 kg
| spouse           = 
| children         = 
| дуурьсгасан      = [[Хотонт сум]], [[Архангай аймаг]]
| wrestling_title  = [[Аймгийн арслан]]
| title1           = Аймгийн арслан
| title_year1      = 2022
| title2           = Аймгийн заан
| title_year2      = 2019
| шөвгөрсөн        = 
| updated          = 2022-7-24
}}

'''Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хотонт сум|Хотонт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]ийн улсын харцага цолтой бөх. Мөн жүдогоор хичээллэдэг.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2024
|АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ө.Батзулаар дөрөв, улсын харцага Б.Зоригтбаатараар тав давж &quot; Монгол улсын начин &quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан У.Батцоожоор тав, аймгийн хурц арслан Э.Мөнхбаатараар зургаа давж &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2019
|Дархан-Уул аймгийн баяр наадамд аймгийн өлзийт начин Э.Төгөлдөрт өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Багахангай дүүргийн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Очирхүүгээр 7 даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн. 
!128
|}

==Гэр бүл==
Аав У.Эрдэнэхүү нь мөн цэргийн начин цолтой бөх юм. 

{{DEFAULTSORT:Мөнхжаргал, Эрдэнэхүүгийн}}
[[Ангилал:Улсын харцага]]
[[Ангилал:Хотонтын хүн]]</text>
      <sha1>hq3wbhbt4p8vyuyo7wy7uddrxmjfo2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861967</id>
      <parentid>861966</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2811" sha1="in1tb7lnofxdtvzx2k1x7sby1quwcks" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1997|5|31}}
| birth_place      = [[Цэцэрлэг (хот)|Эрдэнэбулган сум]], [[Архангай аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 180 cm
| weight           = 128 kg
| spouse           = 
| children         = 
| дуурьсгасан      = [[Хотонт сум]], [[Архангай аймаг]]
| wrestling_title  = [[Аймгийн арслан]]
| title1           = Аймгийн арслан
| title_year1      = 2022
| title2           = Аймгийн заан
| title_year2      = 2019
| шөвгөрсөн        = 
| updated          = 2022-7-24
}}

'''Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хотонт сум|Хотонт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]ийн улсын харцага цолтой бөх. Мөн жүдогоор хичээллэдэг.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2024
|АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ө.Батзулаар дөрөв, улсын харцага Б.Зоригтбаатараар тав давж &quot; Монгол улсын начин &quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан У.Батцоожоор тав, аймгийн хурц арслан Э.Мөнхбаатараар зургаа давж &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2019
|Дархан-Уул аймгийн баяр наадамд аймгийн өлзийт начин Э.Төгөлдөрт өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Багахангай дүүргийн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Очирхүүгээр 7 даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн. 
!128
|}

==Гэр бүл==
Аав У.Эрдэнэхүү нь мөн цэргийн начин цолтой бөх юм. 

{{DEFAULTSORT:Мөнхжаргал, Эрдэнэхүүгийн}}
[[Ангилал:Улсын харцага]]
[[Ангилал:Хотонтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>in1tb7lnofxdtvzx2k1x7sby1quwcks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калвиний мөчлөг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93489</id>
    <revision>
      <id>861822</id>
      <parentid>728409</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T12:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>하쉬에르덴</username>
        <id>105937</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>861822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10815" sha1="dwejowgsadsr1ieunqemrt033gvp1b4" xml:space="preserve">Нүүрстөрөгчийн бэхэлгээ нь органик бус нүүрстөрөгчийг органик молекулд нэмэх процесс юм. Нүүрстөрөгчийн бэхэлгээ гэдэг нь фотосинтезийн хөнгөн бие даасан урвалын үед үүсдэг бөгөөд C3 эсвэл Calvin Cycle-ийн эхний алхам юм.
Нүүрстөрөгчийн бэхэлгээ буюу нүүрстөрөгчийн ассимиляци нь органик бус нүүрстөрөгчийг амьд организмын нэгдэл болгон хувиргах үйл явц юм. Хамгийн тод жишээ бол фотосинтез боловч химиосинтез бол нарны гэрэл байхгүй үед нүүрстөрөгчийн бэхэлгээний өөр нэг хэлбэр юм.
[[Файл:Nuurstorogch.jpg|thumb]]
==Урвалын дараалал== 
Нүүрстөрөгчийг бэхжүүлснээр ургадаг организмыг автотроф гэж нэрлэдэг. Автотрофуудад фотоавтотрофууд (нарны гэрэл ашигладаг) ба литоавототрофууд (органик бус исэлдэлт ашигладаг) орно. Гетеротрофууд нь автотрофуудаар тогтсон нүүрстөрөгчийг ашиглан ургадаг организмууд юм. Органик нэгдлүүдийг гетеротрофууд [[энерги]] гаргаж, биеийн бүтцийг бий болгоход ашигладаг. &quot;Тогтмол нүүрстөрөгч&quot;, &quot;багасгасан нүүрстөрөгч&quot;, &quot;органик нүүрстөрөгч&quot; нь төрөл бүрийн органик нэгдлүүдийн ижил утгатай нэр томъёо юм.
===CO2===
Жилд ойролцоогоор 258 тэрбум тонн нүүрстөрөгчийн давхар ислийг фотосинтезээр хувиргадаг гэсэн тооцоо бий. Ихэнх бэхэлгээ нь далайн орчинд, ялангуяа шим тэжээл ихтэй газарт тохиолддог. Тогтмол нүүрстөрөгчийн давхар ислийн хэмжээ их учир нь ойролцоогоор 40% нь фотосинтезийн дараа амьсгал авах замаар хэрэглэдэг. Энэ үйл явцын цар хүрээг харгалзан үзэхэд RuBisCO бол дэлхий дээрх хамгийн элбэг уураг юм.

==Ямар үүрэгтэй==
===Калвиний мөчлөг===
Тэгэхээр ургамал нь органик бус СО2-г аваад [[нүүрс]] усанд наалдаж яг яаж ажилладаг вэ? Нүүрстөрөгчийг бэхлэх энэхүү үйл явц нь үнэндээ нүүрстөрөгчийн бэхэлгээний цикл эсвэл C3 цикл гэж нэрлэгддэг Калвиний цикл дэх эхний алхам юм. Эсийн хэрэгтэй хамгийн эхний зүйл бол богино хугацаанд рибулоз-1,5-бисфосфат эсвэл RuBP хэмээх молекул юм.

Нүүрстөрөгч тогтмол, багасч, ашиглагддаг Калвин-Бенсоны цикл нь завсрын дарааллаар элсэн чихрийн фосфат үүсэхийг хамардаг. Нэг бүтэн цикл нь нүүрстөрөгчийн давхар ислийн гурван молекулыг агуулдаг бөгөөд гурван нүүрстөрөгчийн нэгдэл гликералдегид-3-фосфат (Gal3P) үүсгэдэг. Энэхүү гурван нүүрстөрөгчийн фосфатыг ихэвчлэн хлоропластаас гаргаж авдаг эсвэл хлоропласт дотор цардуул болгон хувиргадаг.
Гэрлийн урвалын үед үүссэн ATP ба NADPH нь энэ зам дахь гол алхамуудад ашиглагддаг бөгөөд дарааллыг харуулсан чиглэлд жолоодохын тулд энерги ба бууруулдаг эквивалентуудыг (ж.нь. электрон) өгдөг. Тогтмол тогтсон нүүрстөрөгчийн давхар ислийн молекул бүрт NADPH-ийн хоёр молекул, гэрлийн урвалаас гурван молекул ATP шаардлагатай байдаг. Нийт урвалыг дараах байдлаар илэрхийлж болно.
===Химосинтез===
Химосинтез гэдэг нь нарны гэрлээс органик бус бодисыг (жишээлбэл, устөрөгчийн хий эсвэл устөрөгчийн сульфид) исэлдүүлэх замаар олж авсан энергиээс үүдэлтэй нүүрстөрөгчийн бэхэлгээ юм. Хүхэр ба устөрөгч-исэлдүүлэгч бактериуд нь Калвиний цикл эсвэл нимбэгийн хүчлийн улайлтыг ихэвчлэн ашигладаг.
Эсийн дараагийн зүйл бол тусгай фермент юм. Фермент нь химийн урвалыг хурдасгадаг уураг юм. Нүүрстөрөгчийг бэхлэхэд шаардлагатай эсийн энзимийг рибулоз-1,5-бисфосфат карбоксилаза гэнэ. Рибулоз-1,5-бисфосфат карбоксилаза нь амнаас гардаг тул RuBisCO-д ихэвчлэн богиносдог.

==Үе шатуудыг тайлбарлах==

Энэ процесст СО2-ийн бэхжүүлэлтийн эхний бүтээгдэхүүн нь C3 молекул 3-фосфоглицерат биш C4 дикарбоксилын хүчил, мелатат, аспартат ба оксалоцетат юм. Тэд процессыг фотосинтезийн C4 дикарбоксилийн замыг нэрлэж, дараа нь C4 зам буюу С4 фотосинтез болгон товчилсон.Энэхүү өөр нэг хувилбар болох NADP-малик фермент хэлбэр нь хожим хойно тодорхойлогддог С4 фотосинтезийн гурван төрлийн нэг юм.
===CAM ургамал===
Crassulacean хүчил метаболизмыг хуурай газрын нөхцөлд дасан зохицох байдлаар ашигладаг CAM ургамал. CO2 нь стомататын дундуур орж, 4-нүүрстөрөгчийн нэгдэл болох малийн хүчилд хувирдаг бөгөөд энэ нь [[Стома|Стомата]] хаагдахад Калвины мөчлөгт ашиглах зорилгоор СО2-ийг ялгаруулдаг. Аргалын хаш ургамал (Crassula ovata) ба какти нь CAM-ийн ургамлын ердийн зүйл юм. Арван зургаан мянган зүйлийн ургамал нь CAM ашигладаг. Эдгээр ургамал нь −20-аас −10 ‰ хүртэл нүүрстөрөгчийн изотопын байдаг.
===С4 ургамал===
С4 ургамал нь Калвины мөчлөгийг нүүрстөрөгчийн 4 нэгдлүүд, алик хүчил эсвэл аспартын хүчлүүдийн нэгэнд агуулдаг. С4 ургамал нь өвөрмөц дотоод навчны анатомитой байдаг. Чихрийн нишингэ, эрдэнэ шиш зэрэг халуун орны өвс ургамал бол С4 өргөн байдаг. Ерөнхийдөө газар дээрх ургамлын 7600 зүйл нь С4 нүүрстөрөгчийн бэхэлгээг ашигладаг бөгөөд энэ нь нийт зүйлийн 3% -ийг эзэлдэг.
[[Файл:Urgamal.png|thumb]]
===С3 ургамал===
Ихэнх ургамлын нь C3 ургамал юм. Тэднийг CAM ба C4 ургамлаас ялгаж салгах гэж нэрлэдэг бөгөөд Кальвины мөчлөгт карбоксилжсэн бүтээгдэхүүн нь 3-нүүрстөрөгчийн нэгдэл юм. Тэд C4 дикарбоксилын хүчлийн мөчлөг дутагдалтай байдаг тул CAM эсвэл C4 ургамалтай харьцуулахад CO2-ийн нөхөн төлбөрийн өндөр оноотой байдаг. C3 ургамал нь нүүрстөрөгчийн изотопын гарын үсэг бүхий −24-аас −33 ‰ хүртэл байна.
[[Файл:Urgamal1.png|thumb]]

==Хэн гэдэг хүн анх хэдэн онд нээсэн==
1950-аад оны сүүлчээр бүх ургамал фотосинтезийн ижил замыг ашигладаг байсан гэж үздэг. Энэхүү замыг Калвиний мөчлөг буюу фотосинтетик нүүрстөрөгчийн бууралт (PCR) цикл гэж нэрлэж, нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2) -ийг 5 нүүрстөрөгчийн чихрийн рибулоз бисфосфатад (RuBP) нэгтгэн зургаан нүүрстөрөгчийн дундын хуваагдалд орсноор хоёр болж хувирдаг. 3-фосфоглицератын C3 молекулууд. Дараагийн арван жилийн сүүлийн хагаст Колонийн Сахар Цэвэршүүлэх ХХК-ийн Брисбэн лабораторид ажиллаж байсан докторын оюутан Хилари Жонсон, Жон Эндрюс нартай хамт Маршалл Хэтч, Роджер Слэк нар фотосинтетикийн өөр механизм, энзимологи, зохицуулалтын талаар нотолгоо гаргажээ. 
Зургаан автотроф нүүрстөрөгчийн бэхэлгээний замыг 2011 оноос хойш мэддэг. Калвины мөчлөг нь ургамал, замаг, цианобактериуд дахь нүүрстөрөгчийг устгадаг. Энэ нь ягаан бактери гэж нэрлэгддэг протеобактерийн нэг төрөлд, зарим фотофрофик бус протеобактерийн хувьд антиоксидант фотосинтезд нүүрстөрөгчийг засдаг.
[[Ангилал:Фотосинтез]]
[[Ангилал:Бодисын солилцоо]]</text>
      <sha1>dwejowgsadsr1ieunqemrt033gvp1b4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батдоржийн Сосорбарам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94017</id>
    <revision>
      <id>862001</id>
      <parentid>861701</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4312" sha1="f43jwa62wpeattm95dylo896wuua4u9" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Батдоржийн Сосорбарам
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1993|8|6}}
| birth_place      = [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]], [[Ховд аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын начин]]
| title1           = Улсын начин
| title_year1      = 2022
| title2           = Аймгийн харцага
| title_year2      = 2018
| шөвгөрсөн        = 
| updated          = 
}}

'''Батдоржийн Сосорбарам''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Буянт сум (Ховд)|Буянт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын өсөх идэр начин цолтой бөх.

== Наадмын амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Баянхонгор аймгийн Шинэжинст сумын харьяат аймгийн арслан Маамуугийн Төмөртогоогоор давж хоёрын даваанд Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Цэдэвийн Содномдоржид өвдөг шороодсон.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор дөрөв, улсын начин Ж.Ням-Эрдэнээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ш.Мөнх-Одоор дөрөв, улсын өсөх идэр начин Б.Түмэндэмбэрэлээр тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн  &quot; Аймгийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2019
|Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн харцага цолоо баталж, чимэг нэмсэн.
!256
|}

== Монгол бөхийн өргөөний амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====

==== Сумын цолтон ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар 
!Шөвөг
|-
!2013
!4
|Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын харьяат сумын заан Б.Гончигтавхайгаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2016
!5
|Архангай аймгийн Чулуут сумын харьяат сумын заан Б.Чинбатаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!1
|Увс аймгийн Тэс сумын харьяат сумын заан Д.Батмөнхөөр долоо давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!2
|Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат сумын заан Э.Бат-Эрдэнээр тав давж шөвгөрсөн
|-
!2017
!3
|Увс аймгийн Цагаанхайрхан сумын харьяат сумын заан Т.Төгсжаргалаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2018
!2
|Архангай аймгийн Өгийнуур сумын харьяат сумын заан Э.Амартүвшингээр ес давж түрүүлсэн.
|}

{{DEFAULTSORT:Сосорбарам, Батдоржийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1993 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>f43jwa62wpeattm95dylo896wuua4u9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862002</id>
      <parentid>862001</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4311" sha1="ahrgecjcu8ka103clddivvkaxn5ujs0" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Батдоржийн Сосорбарам
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1993|8|6}}
| birth_place      = [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]], [[Ховд аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын начин]]
| title1           = Улсын начин
| title_year1      = 2022
| title2           = Аймгийн харцага
| title_year2      = 2018
| шөвгөрсөн        = 
| updated          = 
}}

'''Батдоржийн Сосорбарам''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Буянт сум (Ховд)|Буянт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын өсөх идэр начин цолтой бөх.

== Наадмын амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Баянхонгор аймгийн Шинэжинст сумын харьяат аймгийн арслан Маамуугийн Төмөртогоогоор давж хоёрын даваанд Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Цэдэвийн Содномдоржид өвдөг шороодсон.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор дөрөв, улсын начин Ж.Ням-Эрдэнээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ш.Мөнх-Одоор дөрөв, улсын өсөх идэр начин Б.Түмэндэмбэрэлээр тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн  &quot; Аймгийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2019
|Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн харцага цолоо баталж, чимэг нэмсэн.
!256
|}

== Монгол бөхийн өргөөний амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====

==== Сумын цолтон ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар 
!Шөвөг
|-
!2013
!4
|Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын харьяат сумын заан Б.Гончигтавхайгаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2016
!5
|Архангай аймгийн Чулуут сумын харьяат сумын заан Б.Чинбатаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!1
|Увс аймгийн Тэс сумын харьяат сумын заан Д.Батмөнхөөр долоо давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!2
|Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат сумын заан Э.Бат-Эрдэнээр тав давж шөвгөрсөн
|-
!2017
!3
|Увс аймгийн Цагаанхайрхан сумын харьяат сумын заан Т.Төгсжаргалаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2018
!2
|Архангай аймгийн Өгийнуур сумын харьяат сумын заан Э.Амартүвшингээр ес давж түрүүлсэн.
|}

{{DEFAULTSORT:Сосорбарам, Батдоржийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1993 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>ahrgecjcu8ka103clddivvkaxn5ujs0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862003</id>
      <parentid>862002</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4308" sha1="oeioqcek25qwowkj93p0akhp1xe0m11" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Батдоржийн Сосорбарам
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1993|8|6}}
| birth_place      = [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]], [[Ховд аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын начин]]
| title1           = Улсын начин
| title_year1      = 2022
| title2           = Аймгийн харцага
| title_year2      = 2018
| шөвгөрсөн        = 
| updated          = 
}}

'''Батдоржийн Сосорбарам''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Буянт сум (Ховд)|Буянт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын өсөх идэр начин цолтой бөх.

== Наадмын амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Баянхонгор аймгийн Шинэжинст сумын харьяат аймгийн арслан Маамуугийн Төмөртогоогоор давж хоёрын даваанд Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Цэдэвийн Содномдоржид өвдөг шороодсон.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор дөрөв, улсын начин Ж.Ням-Эрдэнээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ш.Мөнх-Одоор дөрөв, улсын өсөх идэр начин Б.Түмэндэмбэрэлээр тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2018
|Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2019
|Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн харцага цолоо баталж, чимэг нэмсэн.
!256
|}

== Монгол бөхийн өргөөний амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====

==== Сумын цолтон ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар 
!Шөвөг
|-
!2013
!4
|Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын харьяат сумын заан Б.Гончигтавхайгаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2016
!5
|Архангай аймгийн Чулуут сумын харьяат сумын заан Б.Чинбатаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!1
|Увс аймгийн Тэс сумын харьяат сумын заан Д.Батмөнхөөр долоо давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!2
|Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат сумын заан Э.Бат-Эрдэнээр тав давж шөвгөрсөн
|-
!2017
!3
|Увс аймгийн Цагаанхайрхан сумын харьяат сумын заан Т.Төгсжаргалаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2018
!2
|Архангай аймгийн Өгийнуур сумын харьяат сумын заан Э.Амартүвшингээр ес давж түрүүлсэн.
|}

{{DEFAULTSORT:Сосорбарам, Батдоржийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1993 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>oeioqcek25qwowkj93p0akhp1xe0m11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даваасүрэнгийн Алтанцоож</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101041</id>
    <revision>
      <id>861943</id>
      <parentid>861675</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5655" sha1="lpf7t6d0hlleihu3o8vw7p66n9tarvr" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс бөх
| name             = Даваасүрэнгийн Алтанцоож
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1995|2|26}}
| birth_place      = [[Өмнөдэлгэр сум]], [[Хэнтий аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           =183 см 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын заан]]
| title1           = [[Улсын заан]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Аймгийн арслан]]
| title_year2      = 2020
| шөвгөрсөн        ='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) 
| updated          = 
|title3=Аймгийн харцага|title_year3=2019|title4=[[Сумын заан]]|title_year4=2014|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2026 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2020 Хэнтий}}
{{Медаль|Мөнгө|2024 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2014 Өмнөдэлгэр}}
{{Медаль|Алт|2015 Өмнөдэлгэр}}}}

'''Даваасүрэнгийн Алтанцоож''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын заан цолтой бөх. 

== Наадмын амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Д.Хүдэрбулга тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын заан&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2019
|Хэнтий аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн  &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2020
|Хэнтий аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан З.Наранбаатараар долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}
2014 онд &quot; Сумын заан &quot; цол хүртэж 2015 онд &quot;Сумын заан&quot; цолоо баталсан. 

== Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар
!Шөвөг
|-
!2019
!9
|Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан М.Амарсанаагаар тав давж шөвгөрсөн.
|}

==== Сумын цолтон ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар
!Шөвөг
|-
!2016
!11
|Төв аймгийн Алтанбулаг сумын харьяат сумын заан Ч.Чойжилсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!2
|Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын харьяат сумын заан Г.Цэнддоржоор ес давж түрүүлсэн.
|-
!2017
!3
|Дундговь аймгийн Баянжаргалан сумын харьяат сумын заан Н.Наранбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!4
|Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат сумын заан Д.Дэмиддоржоор тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!5
|Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат сумын заан Э.Гантогтохоор тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!10
|Төв аймгийн Баян сумын харьяат сумын заан Г.Амгалангаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2018
!3
|Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын харьяат сумын заан Э.Золбоотоор ес давж түрүүлсэн.
|-
!2018
!12
|Өвөрхангай аймгийн Сант сумын харьяат сумын заан Д.Бат-Эрдэнээр ес давж түрүүлсэн.
|-
!2019
!2
|Увс аймгийн Малчин сумын харьяат сумын заан Т.Батсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2019
!3
|Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат сумын заан Б.Батбаянд өвдөг шороодон үзүүрлэсэн.
|-
!2019
!5
|Увс аймгийн Тэс сумын харьяат сумын заан Б.Өсөхбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн.
|}

{{DEFAULTSORT:Алтанцоож, Даваасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Өмнөдэлгэрийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1995 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>lpf7t6d0hlleihu3o8vw7p66n9tarvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861947</id>
      <parentid>861943</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5844" sha1="95lt7esy1r5iiq6ip0xa9vyb3xhf5df" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс бөх
| name             = Даваасүрэнгийн Алтанцоож
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1995|2|26}}
| birth_place      = [[Өмнөдэлгэр сум]], [[Хэнтий аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           =183 см 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын заан]]
| title1           = [[Улсын заан]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Аймгийн арслан]]
| title_year2      = 2020
| шөвгөрсөн        ='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) 
| updated          = 
|title3=Аймгийн харцага|title_year3=2019|title4=[[Сумын заан]]|title_year4=2014|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2026 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2020 Хэнтий}}
{{Медаль|Мөнгө|2024 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2014 Өмнөдэлгэр}}
{{Медаль|Алт|2015 Өмнөдэлгэр}}}}

'''Даваасүрэнгийн Алтанцоож''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын заан цолтой бөх. 

== Наадмын амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, улсын харцага Г.Бадрахаар тав, аймгийн арслан Б.Шаравдоржоор зургаа, улсын заан Д.Хүдэрбулгаар долоо давж &quot;Монгол улсын заан&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2019
|Хэнтий аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн  &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2020
|Хэнтий аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан З.Наранбаатараар долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}
2014 онд &quot; Сумын заан &quot; цол хүртэж 2015 онд &quot;Сумын заан&quot; цолоо баталсан. 

== Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар
!Шөвөг
|-
!2019
!9
|Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан М.Амарсанаагаар тав давж шөвгөрсөн.
|}

==== Сумын цолтон ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар
!Шөвөг
|-
!2016
!11
|Төв аймгийн Алтанбулаг сумын харьяат сумын заан Ч.Чойжилсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!2
|Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын харьяат сумын заан Г.Цэнддоржоор ес давж түрүүлсэн.
|-
!2017
!3
|Дундговь аймгийн Баянжаргалан сумын харьяат сумын заан Н.Наранбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!4
|Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат сумын заан Д.Дэмиддоржоор тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!5
|Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат сумын заан Э.Гантогтохоор тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!10
|Төв аймгийн Баян сумын харьяат сумын заан Г.Амгалангаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2018
!3
|Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын харьяат сумын заан Э.Золбоотоор ес давж түрүүлсэн.
|-
!2018
!12
|Өвөрхангай аймгийн Сант сумын харьяат сумын заан Д.Бат-Эрдэнээр ес давж түрүүлсэн.
|-
!2019
!2
|Увс аймгийн Малчин сумын харьяат сумын заан Т.Батсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2019
!3
|Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат сумын заан Б.Батбаянд өвдөг шороодон үзүүрлэсэн.
|-
!2019
!5
|Увс аймгийн Тэс сумын харьяат сумын заан Б.Өсөхбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн.
|}

{{DEFAULTSORT:Алтанцоож, Даваасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Өмнөдэлгэрийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1995 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>95lt7esy1r5iiq6ip0xa9vyb3xhf5df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Испанийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг</title>
    <ns>10</ns>
    <id>106720</id>
    <revision>
      <id>861962</id>
      <parentid>672825</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3516" sha1="nz5h23nyexxqszmgyov6oog4aj2bxs4" xml:space="preserve">{{Image label begin|image=Autonomous communities of Spain no names.svg|width={{{width|410}}}|float={{{float|none}}}}} 
{{Image label small|x=0.07|y=0.12|scale={{{width|400}}}|text=[[Галиси]]}}
{{Image label small|x=0.535|y=0.132|scale={{{width|400}}}|text=[[Наварра]]}}
{{Image label small|x=0.323|y=0.321|scale={{{width|400}}}|text=[[Мадридын Нийгэмлэг|Мадридын&lt;br&gt;Нийгэмлэг]]}}
{{Image label small|x=0.435|y=0.163|scale={{{width|400}}}|text=[[Ла Риоха]]}}
{{Image label small|x=0.61|y=0.239|scale={{{width|400}}}|text=[[Арагон]]}}
{{Image label small|x=0.755|y=0.195|scale={{{width|400}}}|text=[[Каталони]]}}
{{Image label small|x=0.61|y=0.425|scale={{{width|400}}}|text=[[Валенсийн Нийгэмлэг|Валенсийн&lt;br&gt;Нийгэмлэг]]}}
{{Image label small|x=0.405|y=0.425|scale={{{width|400}}}|text=[[Кастили-Ла Манча|Кастили–&lt;br&gt;Ла Манча]]}}
{{Image label small|x=0.152|y=0.462|scale={{{width|400}}}|text=[[Эстремадура]]}}
{{Image label small|x=0.03|y=0.48|scale={{{width|400}}}|text=''[[Португал|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Португал&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.275|y=0.195|scale={{{width|400}}}|text=[[Кастили ба Леон|Кастили&lt;br&gt;ба Леон]]}}
{{Image label small|x=0.195|y=0.058|scale={{{width|400}}}|text=[[Астури]]}}
{{Image label small|x=0.33|y=0.042|scale={{{width|400}}}|text=[[Кантабри]]}}
{{Image label small|x=0.469|y=0.067|scale={{{width|400}}}|text=[[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баск&lt;br/&gt;Улс]]}}
{{Image label small|x=0.542|y=0.578|scale={{{width|400}}}|text=[[Мурси (муж)|Мурси&lt;br&gt;муж]]}}
{{Image label small|x=0.285|y=0.65|scale={{{width|400}}}|text=[[Андалуси]]}}
{{Image label small|x=0.293|y=0.815|scale={{{width|400}}}|text=[[Сеута]]}}
{{Image label small|x=0.478|y=0.845|scale={{{width|400}}}|text=[[Мелилья]]}}
{{Image label small|x=0.7|y=0.055|scale={{{width|400}}}|text=''[[Франц|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Франц&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.82|y=0.34|scale={{{width|400}}}|text=[[Балеарын арлууд|Балеарын&lt;br&gt;арлууд]]}}
{{Image label small|x=0.77|y=0.74|scale={{{width|400}}}|text=[[Канарын арлууд|Канарын&lt;br&gt;арлууд]]}}
{{Image label small|x=0.72|y=0.6|scale={{{width|400}}}|text=''[[Газар дундын тэнгис|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Газар дундын тэнгис&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.1|y=0.745|scale={{{width|400}}}|text=''[[Атлантын далай|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Атлантын&lt;br/&gt;далай&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.79|y=0.12|scale={{{width|400}}}|text=''[[Андорра|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Андорра&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.9|y=0.9|scale={{{width|400}}}|text=''[[Атлантын далай|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Атлантын&lt;br/&gt;далай&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.289|y=0.778|scale={{{width|400}}}|text=''[[Гибралтар|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Гибралтар&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.311|y=0.881|scale={{{width|400}}}|text=''[[Марокко|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Марокко&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label end}}&lt;noinclude&gt;

[[Ангилал:Загвар:Испанийн засаг захиргааны хуваарь]]
{{Documentation|Template:Image label begin/doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nz5h23nyexxqszmgyov6oog4aj2bxs4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Загвар:Испанийн засаг захиргааны хуваарь</title>
    <ns>14</ns>
    <id>106721</id>
    <revision>
      <id>861958</id>
      <parentid>687950</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Испанийн засаг захиргааны гишүүнчлэл]] to [[Ангилал:Загвар:Испанийн засаг захиргааны хуваарь]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>687950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="268" sha1="fmtptj3w5g0n0c0eiu0tym7s0hqws9q" xml:space="preserve">{{Загварын ангилал}}

[[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны гишүүнчлэл|Испани]]
[[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Испани|Засаг захиргааны гишүүн]]</text>
      <sha1>fmtptj3w5g0n0c0eiu0tym7s0hqws9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Испанийн засаг захиргааны хуваарь</title>
    <ns>10</ns>
    <id>106805</id>
    <revision>
      <id>861957</id>
      <parentid>861497</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1737" sha1="ixyv6rvokpo0qxtr0x0kxcw9h45a20k" xml:space="preserve">{{navbox
| name = Испанийн засаг захиргааны хуваарь
| title = [[Испани]]йн [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Flag of Spain.svg|64px|Испанийн далбаа]]

| group1 = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
| list1 =
* {{nowrap|{{flag|Андалуси}}}}
* {{nowrap|{{flag|Арагон}}}}
* {{nowrap|{{flag|Астури}}}}
* {{nowrap|{{flag|Балеарын арлууд}}}}
* {{nowrap|{{flag|Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг|name=Баск Улс}}}}
* {{nowrap|{{flag|Валенсийн Нийгэмлэг}}}}
* {{nowrap|{{flag|Галиси}}}}
* {{nowrap|{{flag|Канарын арлууд}}}}
* {{nowrap|{{flag|Кантабри}}}}
* {{nowrap|{{flag|Кастили-Ла Манча}}}}
* {{nowrap|{{flag|Кастили ба Леон}}}}
* {{nowrap|{{flag|Каталони}}}}
* {{nowrap|{{flag|Ла Риоха (Испанийн муж)|name=Ла Риоха}}}}
* {{nowrap|{{flag|Мадридын Нийгэмлэг|name=Мадрид}}}}
* {{nowrap|{{flag|Мурси (муж)|name=Мурси}}}}
* {{nowrap|{{flag|Наварра}}}}
* {{nowrap|{{flag|Эстремадура}}}}

| group2 = [[Испанийн өөртөө засах хот|Өөртөө засах хот]]
| list2 =
* {{flag|Сеута}}
* {{flag|Мелилья}}

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Испанийн засаг захиргааны гишүүнчлэл|!Өөртөө засах нийгэмлэг]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ixyv6rvokpo0qxtr0x0kxcw9h45a20k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861959</id>
      <parentid>861957</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1709" sha1="rdhlerj0jqzjs6itop12548cjisq529" xml:space="preserve">{{navbox
| name = Испанийн засаг захиргааны хуваарь
| title = [[Испани]]йн [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Flag of Spain.svg|64px|Испанийн далбаа]]

| group1 = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
| list1 =
* {{nowrap|{{flag|Андалуси}}}}
* {{nowrap|{{flag|Арагон}}}}
* {{nowrap|{{flag|Астури}}}}
* {{nowrap|{{flag|Балеарын арлууд}}}}
* {{nowrap|{{flag|Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг|name=Баск Улс}}}}
* {{nowrap|{{flag|Валенсийн Нийгэмлэг}}}}
* {{nowrap|{{flag|Галиси}}}}
* {{nowrap|{{flag|Канарын арлууд}}}}
* {{nowrap|{{flag|Кантабри}}}}
* {{nowrap|{{flag|Кастили-Ла Манча}}}}
* {{nowrap|{{flag|Кастили ба Леон}}}}
* {{nowrap|{{flag|Каталони}}}}
* {{nowrap|{{flag|Ла Риоха (Испанийн муж)|name=Ла Риоха}}}}
* {{nowrap|{{flag|Мадридын Нийгэмлэг|name=Мадрид}}}}
* {{nowrap|{{flag|Мурси (муж)|name=Мурси}}}}
* {{nowrap|{{flag|Наварра}}}}
* {{nowrap|{{flag|Эстремадура}}}}

| group2 = [[Испанийн өөртөө засах хот|Өөртөө засах хот]]
| list2 =
* {{flag|Сеута}}
* {{flag|Мелилья}}

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Ангилал:Загвар:Испанийн засаг захиргааны хуваарь|!Өөртөө засах нийгэмлэг]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rdhlerj0jqzjs6itop12548cjisq529</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ла Риоха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106870</id>
    <revision>
      <id>861960</id>
      <parentid>742927</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ла Риоха (Испанийн муж)]] to [[Ла Риоха]]</comment>
      <origin>742927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4215" sha1="oc7yxaodc3g2tudvjf3iuhkgy1r273h" xml:space="preserve">{{Инфобокс Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг
|NameInStaatssprache= La Rioja
|NameInRegionalsprache1=
|Regionalsprache1=
|NameInRegionalsprache2=
|Regionalsprache2=
|NameMongolisch= Ла Риоха
|Flagge= Flag of La Rioja (with coat of arms).svg
|Flaggenbreite= 150px
|Flaggenrahmen= ja
|Flaggenartikel= Ла Риохын далбаа
|Flaggentext=
|Wappen= Escudo de la Comunidad Autonoma de La Rioja.svg
|Wappenbreite= 130px
|Wappenartikel= Ла Риохын сүлд
|Wappentext=
|KarteLageInSpanien= La Rioja in Spain (plus Canarias).svg
|Hauptstadt= [[Логроньо]]
|Fläche= {{FL|ES|26000}}
|Einw= {{EWZN|ES|26000}}
|EinwStand= &lt;small&gt;''({{EWD|ES-RI}})''&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{EWQ|ES-RI}}&lt;/ref&gt;
|Nord-SüdCirca= 50
|West-OstCirca= 100
|ISO 3166-2= RI
|URL=larioja.org
|AmtssprachenAusserSpanisch=
|AutonomieSeit= 1982 oны зургаадугаар сарын 9
|Präsident= Конха Андреу
|Partei=Испанийн Социалист Ажилчны Нам
|Abkz=ИСАН
|SitzeKongress= 9
|SitzeSenat= 2
|Gliederung= Өөртөө засах нийгэмлэг нь нэг л аймагтай
|KarteLokal= 
}}
'''Ла Риоха''' ({{lang-es|La Rioja}} [{{IPA|la'rjoxa}}]) нь [[Испани]] улсын {{FL|ES|26000|2}}&amp;nbsp;км² газар нутагтай, {{FormatNum|{{EWZN|ES|26000}}}}&lt;ref&gt;Хүн амын мэдээ {{EWD|ES-RI|}}&lt;/ref&gt; оршин суугчтай  [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах муж]]. Мужийн нийслэл нь [[Логроньо|Логроньо хот]] ба нийт 151.136 оршин хүн амтай. Энэ муж Риоха (''Rioja'') гэх нэртэй [[дарс]]аараа алдартай.

== Нэрийн гарал ==
Риоха гэх нэр нь ''«Рио-Оха»''&lt;ref&gt;[http://www.errioxa.com/3_personajes/4_1_varios/rittwagen_g.htm Henrike Knörr: ''Guillermo Rittwagen.'']&lt;/ref&gt; гэсэн үгнүүдээс гаралтай байх хэмээн үздэг ба энэ нь [[Оха гол]] ({{lang-es|Río Oja}} гэх утгатай аж. Тус гол нь [[Тирон гол]]д цутгах ба цааш урссаар [[Эбро гол]]д нийлнэ.

== Аймгийн хүн амын өсөлт ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;background:#FFEFD5;&quot; | Огноо 
! style=&quot;background:#FFEFD5;&quot; | Хүн амын тоо 
|-
| 1877 || align=right | 175.020
|-
| 1887 || align=right | 183.430
|-
| 1900 || align=right | 190.819
|-
| 1910 || align=right | 190.985
|-
| 1920 || align=right | 198.850
|-
| 1930 || align=right | 207.262
|-
| 1940 || align=right | 225.037
|-
| 1950 || align=right | 231.010
|-
| 1960 || align=right | 231.177
|-
| 1970 || align=right | 234.628
|-
| 1980 || align=right | 254.349
|-
| 1990 || align=right | 263.434
|-
| 2000 || align=right | 276.702
|-
| 2010 || align=right | 321.173
|}

== Зураг ==
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Iglesia de San Servando y San Germán en Arnedillo.jpg|&lt;center&gt;Арнедилло гацаа&lt;/center&gt;
Riu Ebre, Riba-roja. (26653089686).jpg|&lt;center&gt;Эбро гол&lt;/center&gt;
Vista de La Rioja desde Briones.jpg|&lt;center&gt;Брионес хотын ойролцоох усан үзмийн тариалангийн талбай&lt;/center&gt;
Milvus milvus Jura.jpg|&lt;center&gt;Ховордох дөхсөн зүйлд бүртгэгдсэн [[улаан элээ]] Ла Риохад&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|La Rioja (Spain)|Ла Риоха}}
{{Wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20020221041042/http://www.larioja.org/sig/ctem.html Албан ёсны цахим хуудас]
* [http://www.calagurris.es/ Página sobre la Ciudad de Calahorra]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}
{{Coordinate|NS=42/17/00/N|EW=2/28/00/W|type=adm1st|region=ES-RI|dim=|article=/}}

[[Ангилал:Ла Риоха (Испанийн муж)| ]]
[[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]]
[[Ангилал:Испанийн аймаг]]
[[Ангилал:Кастили]]
[[Ангилал:Европын бүс нутаг]]</text>
      <sha1>oc7yxaodc3g2tudvjf3iuhkgy1r273h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мадридын Нийгэмлэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106890</id>
    <revision>
      <id>861953</id>
      <parentid>861809</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг]] to [[Мадридын Нийгэмлэг]]</comment>
      <origin>861809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7848" sha1="mj59l3kttraxojup1mhw4k5g9u6pe3e" xml:space="preserve">{{short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Мадридын Нийгэмлэг
| native_name        = {{native name|es|Comunidad de Madrid}}
| settlement_type    = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн мужууд|муж]]
| image_skyline      = 
| image_alt          = 
| image_caption      = 
| image_flag         = Flag of the Community of Madrid.svg
| flag_size          = 125px
| flag_link          = Мадридын Нийгэмлэгийн далбаа
| image_shield       = Escudo de la Comunidad de Madrid (oficial).svg
| shield_size        = 100x100px
| shield_link        = Мадридын Нийгэмлэгийн сүлд
| anthem             = &quot;[[Himno de la Comunidad de Madrid]]&quot;&lt;br /&gt; {{smaller|&quot;Мадридын Нийгэмлэгийн дуулал&quot;}}&lt;br /&gt; &lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;
[[File:Regional Anthem of Madrid.wav|center]]&lt;/div&gt;
| image_map          = Comunidad de Madrid in Spain (including Canarias).svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Испани дахь Мадридын Нийгэмлэгийн байршил
| image_map1 =
| map_alt1 = Интерактив газрын зураг
| coordinates        = {{coord|40|30|N|3|40|W|region:ES-M_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline,title}}
| coor_pinpoint      = 
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = [[Испани]]
| seat_type          = [[Нийслэл]]
| seat               = [[Мадрид]]
| area_total_km2     = 8028
| area_note          = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|Испанид 12-т]], 1.6%
| population_as_of   = 2024
| population_footnotes = &lt;ref name=population2024&gt;{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-13 }}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 7,009,268
| population_note    = 
| population_blank1_title = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Байр]]
| population_blank1  = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|Испанид 3-т]], 14.2%
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = Мадридчууд {{nowrap|{{lang|es|madrileño • madrileña}} }}
&lt;!-- GDP  ---------------&gt;| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |  url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-13|website=www.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = €316.2 тэрбум (2024)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €44,755 (2024)
| blank_name_sec2    = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023)
| blank_info_sec2    = 0.951&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|1-т]]
| blank1_name_sec1   = [[Албан ёсны хэл]]
| blank1_info_sec1   = [[Испани хэл|Испани]]
| blank2_name_sec1   = Өөртөө засах тухай хууль
| blank2_info_sec1   = 1983 оны 3 сарын 1
| blank1_name_sec2   = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]]
| blank1_info_sec2   = 37 (350-иас)
| blank2_name_sec2   = [[Испанийн Сенат|Сенат]]
| blank2_info_sec2   = 11 (265-аас)
| postal_code_type   = [[ISO 3166-2:ES|ISO 3166-2]]
| postal_code        = ES-MD
| leader_title       = [[Мадридын Нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name        = [[Исабель Диас Аюсо]] ([[Мадридын Нийгэмлэгийн Ардын Нам|PP]])
| leader_title1      = Хууль тогтоох байгууллага
| leader_name1       = [[Мадридын Чуулган]]
| leader_title2      = Гүйцэтгэх
| leader_name2       = [[Мадридын Нийгэмлэгийн засгийн газар]]
| website            = {{URL|http://www.comunidad.madrid/|comunidad.madrid}}
| footnotes          = 
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
}}

'''Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг''' ({{lang-es|Comunidad de Madrid)}}) нь [[Испани]]йн 17 [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийн]] нэг бөгөөд энэ муж нь [[Кастили|Шинэ Кастилийн]] тэгш өндөрлөг газарт оршдог. Өөртөө засах нийгэмлэг нь ижил нэртэй нэг аймгаас бүрдэхийн зэрэгцээ тус улсын нийслэл [[Мадрид]]ын төвлөрлийг багтаадаг. Энэ муж нь нийт 8.027,69&amp;nbsp;км² нутаг дэвсгэрт 7,058,041 (2024) хүн амтай. Тус мужид байх хамгийн өндөр уул нь [[Пеньялара уул|Пеньялара]] ({{өндөр|2430}}) юм. Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг нь нэг танхимт хууль тогтоох засаглалтай бөгөөд түүнийг нь [[Мадридын Чуулган]] гэнэ. 

== Томоохон хотууд ==
Энд 100.000 дээш хүнтэй хотуудыг оруулав: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Хот
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Хүн амын тоо 
|-
| [[Мадрид]] || align=right | 3,266,126
|-
| [[Мостолес]] || align=right | 209,184
|-
| [[Алкала де Энарес]] || align=right | 195,649
|-
| [[Фүэнлабрада]] || align=right | 193,700
|-
| [[Леганес]] || align=right | 189,861
|-
| [[Хетафе]] || align=right | 183,374
|-
| [[Алкоркон]] || align=right | 170,514
|-
| [[Торрехон де Ардос]] || align=right | 131,376
|-
| [[Парла]] || align=right | 130,124
|-
| [[Алкобендас]] || align=right | 117,040
|}

== Аймгийн хүн амын өсөлт ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;background:#FFEFD5;&quot; | Огноо 
! style=&quot;background:#FFEFD5;&quot; | Хүн амын тоо 
|-
| 1877 || align=right | {{0}}{{0}}96.656
|-
| 1887 || align=right | {{0}}683.484
|-
| 1900 || align=right | {{0}}773.011
|-
| 1910 || align=right | {{0}}831.254
|-
| 1920 || align=right | 1.048.908
|-
| 1930 || align=right | 1.290.445
|-
| 1940 || align=right | 1.574.154
|-
| 1950 || align=right | 1.823.410
|-
| 1960 || align=right | 2.510.217
|-
| 1970 || align=right | 3.761.348
|-
| 1980 || align=right | 4.686.895
|-
| 1990 || align=right | 4.845.851
|-
| 2000 || align=right | 5.423.384
|-
| 2010 || align=right | 6.421.874
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Community of Madrid|Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг}}

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}

[[Ангилал:Испанийн аймаг]]
[[Ангилал:Мадридын өөртөө засах нийгэмлэг| ]]
[[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]]</text>
      <sha1>mj59l3kttraxojup1mhw4k5g9u6pe3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Насан-Очирын Намнансүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107923</id>
    <revision>
      <id>862004</id>
      <parentid>844427</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2188" sha1="jx7hhj96vysd82dypejkk1qqj6mommj" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Насан-Очирын Намнансүрэн
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1997|3|7}}
| birth_place      = [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Аймгийн арслан]]
| title1           = Аймгийн арслан
| title_year1      = 2020
| title2           = Аймгийн начин
| title_year2      = 2017
| шөвгөрсөн        = 
| updated          = 
}}

'''Насан-Очирын Намнансүрэн''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Наадмын амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2017
|Булган аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Багануур дүүргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн начин цолоо баталж &quot;Нэмэх&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2020
|Булган аймгийн баяр наадамд сумын заан Н.Намнан-Эрдэнээр  долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

== Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====

==== Сумын цолтон ====

{{DEFAULTSORT:Намнансүрэн, Насан-Очирын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]]
[[Ангилал:1997 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>jx7hhj96vysd82dypejkk1qqj6mommj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862005</id>
      <parentid>862004</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2187" sha1="77n7ujb0l4bsxz62fkxb83gsr9zhipo" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Насан-Очирын Намнансүрэн
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1997|3|7}}
| birth_place      = [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Аймгийн арслан]]
| title1           = Аймгийн арслан
| title_year1      = 2020
| title2           = Аймгийн начин
| title_year2      = 2017
| шөвгөрсөн        = 
| updated          = 
}}

'''Насан-Очирын Намнансүрэн''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Наадмын амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2017
|Булган аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Багануур дүүргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн начин цолоо баталж &quot;Нэмэх&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2020
|Булган аймгийн баяр наадамд сумын заан Н.Намнан-Эрдэнээр  долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

== Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====

==== Сумын цолтон ====

{{DEFAULTSORT:Намнансүрэн, Насан-Очирын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]]
[[Ангилал:1997 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>77n7ujb0l4bsxz62fkxb83gsr9zhipo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862006</id>
      <parentid>862005</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2387" sha1="khut186xjusj1i7blr8xqy5gdpht65q" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Насан-Очирын Намнансүрэн
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1997|3|7}}
| birth_place      = [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Аймгийн арслан]]
| title1           = Аймгийн арслан
| title_year1      = 2020
| title2           = Аймгийн начин
| title_year2      = 2017
| шөвгөрсөн        = 
| updated          = 
}}

'''Насан-Очирын Намнансүрэн''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Наадмын амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2017
|Булган аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Багануур дүүргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн начин цолоо баталж &quot;Нэмэх&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2020
|Булган аймгийн баяр наадамд сумын заан Н.Намнан-Эрдэнээр  долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2024
|Булган аймгийн баяр наадамд зургаа давж, сумын заан М.Баасанжавд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!128
|}

== Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====

==== Сумын цолтон ====

{{DEFAULTSORT:Намнансүрэн, Насан-Очирын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]]
[[Ангилал:1997 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>khut186xjusj1i7blr8xqy5gdpht65q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862007</id>
      <parentid>862006</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2708" sha1="83b8w341iy6e5fyqbce988kanp2uiu3" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Насан-Очирын Намнансүрэн
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1997|3|7}}
| birth_place      = [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Аймгийн арслан]]
| title1           = Аймгийн арслан
| title_year1      = 2020
| title2           = Аймгийн начин
| title_year2      = 2017
| шөвгөрсөн        = 
| updated          = 
}}

'''Насан-Очирын Намнансүрэн''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Наадмын амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Тамираар дөрөв, улсын начин Б.Лхагвадоржоор тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2017
|Булган аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Багануур дүүргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн начин цолоо баталж &quot;Нэмэх&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2020
|Булган аймгийн баяр наадамд сумын заан Н.Намнан-Эрдэнээр  долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2024
|Булган аймгийн баяр наадамд зургаа давж, сумын заан М.Баасанжавд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!128
|}

== Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====

==== Сумын цолтон ====

{{DEFAULTSORT:Намнансүрэн, Насан-Очирын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]]
[[Ангилал:1997 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>83b8w341iy6e5fyqbce988kanp2uiu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862008</id>
      <parentid>862007</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2702" sha1="cv4ypoyjd09y5k6o03qtbg12oyyi6z2" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Насан-Очирын Намнансүрэн
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1997|3|7}}
| birth_place      = [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын начин]]
| title1           = Аймгийн арслан
| title_year1      = 2020
| title2           = Аймгийн начин
| title_year2      = 2017
| шөвгөрсөн        = 
| updated          = 
}}

'''Насан-Очирын Намнансүрэн''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

== Наадмын амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Тамираар дөрөв, улсын начин Б.Лхагвадоржоор тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2017
|Булган аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Багануур дүүргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн начин цолоо баталж &quot;Нэмэх&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2020
|Булган аймгийн баяр наадамд сумын заан Н.Намнан-Эрдэнээр  долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2024
|Булган аймгийн баяр наадамд зургаа давж, сумын заан М.Баасанжавд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!128
|}

== Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====

==== Сумын цолтон ====

{{DEFAULTSORT:Намнансүрэн, Насан-Очирын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]]
[[Ангилал:1997 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>cv4ypoyjd09y5k6o03qtbg12oyyi6z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ротари клуб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111014</id>
    <revision>
      <id>861824</id>
      <parentid>728524</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T12:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>하쉬에르덴</username>
        <id>105937</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>861824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13891" sha1="kn299qmbidy422599cycmrvvdlgxlms" xml:space="preserve">
'''Ротари Интернэшнл''' бол олон улсын сайн үйлсийн байгууллага бөгөөд хүмүүнлэгийн үйлчилгээ үзүүлэх, амьдралын чанарыг сайжруулах, энх тайвныг хөгжүүлэх зорилгоор бизнесийн болон бусад мэргэжлийн манлайлагчдыг нэгтгэх зорилготой юм. Ротари нь улс төрийн болон шашны бус бүх хүмүүст нээлттэй байгууллага юм. Өнөөдөр Ротариан гэж нэрлэгддэг 1.2 сая хүмүүс дэлхийн өнцөг булан бүрд 35,000 гаруй клубд хамаарагдан, нийгэмдээ үйлчилж, өөрийгөө хөгжүүлж байна.

=== Ротари клубын эхний жилүүд ===
1905 оны 02-р сарын 23-нд өмгөөлөгч Паул П.Харрис /Paul P. Harris/ АНУ-ын Чикаго хотын Деарборны /Dearborn/ гудамжны Unite барилгад байх өөрийн найз Густав Лоерын /Gustave Loehr/ оффисд дээр бизнесийн гурван танилтайгаа уулзаж байхдаа анхны Ротари клубыг /Rotary Club/ байгуулжээ. Энэхүү анхны уулзалтад Харрис, Лоер (уул уурхайн инженер) нараас гадна Сильвестр Шийле (Silvester Schiele нүүрсний худалдаачин), Хирам Э.Шорей (Hiram E. Shorey захиалгат хувцасны бизнес эрхлэгч) нар оролцсон. Гишүүд эхний ээлжинд Ротари /эргэлтэт/ гэсэн нэрийг сонгосон тул дараа дарагийн долоо хоног тутмын клубын уулзалтыг бие биенийхээ оффисд ээлжлэн хийж байсан боловч нэг жилийн дотор Чикаго клуб маш том болж, үйл ажиллагаагаа тусгайлан байр танхим сонгож хийх шаардлагатай болжээ.

Дараагийн дөрвөн Ротари Клубууд АНУ-ын баруун хэсэгт Сан-Францискогоос эхлээд Окланд дараа нь Сиэтл, Лос Анжелесд үүсгэн байгуулагдав. Удалгүй 1910 онд Америк дахь Ротари Клубуудын Үндэсний Холбоо /The National Association of Rotary Clubs/байгуулагдсан. 1910 оны 11-р сарын 3-наас эхлэн Канадын Манитоба /Manitoba/ мужийн Виннипег /Winnipeg/ хотод Ротари клубын уулзалт эхэлсэн нь хилийн чанадад түгэн дэлгэрэхийн эхлэл болжээ. 1911 оны 2-р сарын 22-нд Дублин хотноо Ирландын анхны  Ротари клубын уулзалт болсон нь Хойд Америкаас гадна байгуулагдсан анхны клуб болов. 1912 оны 4-р сард Ротари Винипег клуб өөрөсдйин гэсэн дүрмээ баталснаар АНУ-аас гадна яг Америк маягийн бусдад үйлчилдэг клуб байгуулагдсан анхны тохиолдол болжээ. АНУ-аас гадна улс орнуудад клубууд нэмэгдсэн тул 1912 онд холбоо нэрээ Олон улсын Ротари Клубуудын Холбоо /International Association of Rotary Clubs/ болгон өөрчлөв.

1912 оны 8-р сард Лондонгийн Ротари Клуб Холбооноос дүрмээ хүлээн авснаар Хойд Америкаас гадна анхны хүлээн зөвшөөрөгдсөн Ротари клуб болжээ. Хожим нь Ирландын Дублин клуб Лондонгийн клубээс өмнө байгуулагдаж байсан нь тогтоогдсон боловч тэд дүрмээ Лондонгын клуб байгуулагдсаны дараа л авсан байна. Дэлхийн 1-р дайны үед Их Британийн Ротари клуб есөөс 22 болж нэмэгдсэн.  Мөн бусад улсуудад анхны  клубууд байгуулагдаж эхэлсэн нь 1916 онд Кубад, 1919 онд Филиппинд, 1920 онд Энэтхэгт байгуулагджээ.


1922 онд холбооны нэрийг Ротари Интернэшнл болгон өөрчиллөө. 1923-1928 онуудад Ротаригийн ажлын алба нь Атвелл Билдингд /Atwell Building/ байрлаж байсан бөгөөд энэ үеэс сар бүр гаргадаг The Rotarian сэтгүүлийг хэвлүүлж эхэлсэн. 1925 он гэхэд Ротари 20,000 гаруй гишүүнтэй 200 гаруй клубтэй болж өргөжсөн.

=== Европд дэлхийн 2-р дайны үед ===
[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайн]] Ротаригийн хөгжилд сөргөөр нөлөөлсөн. Испанийн иргэний дайн эхэлснээс хойш удалгүй Испанийн Ротари клубууд үйл ажиллагаагаа зогсоосон. Үүний дараагаар Европ даяар клубууд дараах байдлаар /Нидерланд (1923), [[Финланд]] (1926), Австри (1938), [[Итали]] (1939), Чехословак (1940), Эстони, Латви, Литва, Польш, Югослав, Люксембург (1941), Унгар (1941/1942)/ үйл ажиллагаагаа зогсоосон юм. Ротари НҮБ-ыг 1945 онд байгуулагдсанаас хойш хамтран ажиллаж байна. Тэр үед Ротари 65 оронд клубтэй байжээ. Хоёр байгууллага энх тайвныг сурталчлах тал дээр санал нэгтэй байсан бөгөөд Ротари 1946–47 онд НҮБ-д зөвлөлдөх статустай байв.

Ротари Интернэшнл бол олон улсын сайн үйлсийн байгууллага бөгөөд хүмүүнлэгийн үйлчилгээ үзүүлэх, амьдралын чанарыг сайжруулах, энх тайвныг хөгжүүлэх зорилгоор бизнесийн болон бусад мэргэжлийн манлайлагчдыг нэгтгэх зорилготой юм. Ротари нь улс төрийн болон шашны бус бүх хүмүүст нээлттэй байгууллага юм. Өнөөдөр Ротариан гэж нэрлэгддэг 1.2 сая хүмүүс дэлхийн өнцөг булан бүрд 35,000 гаруй клубд хамаарагдан, нийгэмдээ үйлчилж, өөрийгөө хөгжүүлж байна.

Ротари клуб нь Олон улсын Ротаригийн үндсэн нэгж бөгөөд клуб бүр өөрийн гишүүнчлэлийг өөрөө тодорхойлдог. Клубууд анх нэг хотод нэг клубээр хязгаарлагддаг байсан бол Ротари Интернэшнл нь том хотуудад нэг буюу хэд хэдэн клуб байгуулахыг дэмждэг болсон. Клубын гишүүд ихэвчлэн 7 хоногт нэг удаа уулзаж цаашид хийх үйл ажиллагаагаа ярилцахаас гадна сонгосон нэг илтгэгчийн илтгэлийг сонсож өөрөсдийгөө хөгжүүлдэг.


=== Үйл ажиллагаа ===


Ротари Интернэшнл бол олон улсын сайн үйлсийн байгууллага бөгөөд хүмүүнлэгийн үйлчилгээ үзүүлэх, амьдралын чанарыг сайжруулах, энх тайвныг хөгжүүлэх зорилгоор бизнесийн болон бусад мэргэжлийн манлайлагчдыг нэгтгэх зорилготой юм. Ротари нь улс төрийн болон шашны бус бүх хүмүүст нээлттэй байгууллага юм. Өнөөдөр Ротариан гэж нэрлэгддэг 1.2 сая хүмүүс дэлхийн өнцөг булан бүрд 35,000 гаруй клубд хамаарагдан, нийгэмдээ үйлчилж, өөрийгөө хөгжүүлж байна.

Ротари клуб нь Олон улсын Ротаригийн үндсэн нэгж бөгөөд клуб бүр өөрийн гишүүнчлэлийг өөрөө тодорхойлдог. Клубууд анх нэг хотод нэг клубээр хязгаарлагддаг байсан бол Ротари Интернэшнл нь том хотуудад нэг буюу хэд хэдэн клуб байгуулахыг дэмждэг болсон. Клубын гишүүд ихэвчлэн 7 хоногт нэг удаа уулзаж цаашид хийх үйл ажиллагаагаа ярилцахаас гадна сонгосон нэг илтгэгчийн илтгэлийг сонсож өөрөсдийгөө хөгжүүлдэг.

Клуб бүр орон нутгийнхаа хүрээнд янз бүрийн төслүүд хэрэгжүүлдэг бөгөөд зарим тохиолдолд орон нутгийнхаа бусад клубтэй, хааяа өөр улсын &quot;эгч клуб&quot;-ийнхэнтэй хамтран төслөө хэрэгжүүлдэг. Ихэнх клубууд олон нийтэд чиглэсэн арга хэмжээг улиралд дор хаяж нэг зарим тохиолдолд илүү олон удаа зохион байгуулдаг.

Клуб бүр өөрийн ерөнхийлөгч, ажлын албаа идэвхтэй гишүүдээсээ нэг жилийн хугацаатай сонгодог. Клубууд нь өөрөсдийн стандарт дүрэм, Ротари Интернэшнл байгууллагын үндсэн хууль, дүрмийн хүрээнд нэлээд бие даасан байдалтай байдаг. Ротарианчууд дэлхийн аль ч Ротари клубийн долоо хоног тутмын уулзалтанд хамрагдаж болно.

1968 онд тус байгууллагын хөтөлбөр дээр суурилсан анхны Ротаракт клуб байгуулагдсан бөгөөд эн Ротаригийн гишүүн болохоор өөрийгөө бэлтгэн, хөгжиж байгаа залуучуудын байгууллага юм. Мөн 12-18 насныхан хамрагддаг Интеракт клубууд Ротари Интернэйшнэлийн хүрээнд байдаг.

=== Монголд ===


Монгол улс 115 жилийн түүхтэй энэ байгууллагын гишүүн болох эхлэл анх 1995 онд “Улаанбаатар Ротари” нэртэй клуб байгуулагдсанаар тавигдсан байдаг. 1995 оноос өнөөг хүртэлх хугацаанд Монголын Ротари байгууллага 18 Ротари клуб (үүнд 30-аас дээш насныхан хамрагдана), 15 Ротаракт клуб (18-30 нас), 4 Интеракт (12-18 нас) клубүүдээр хүрээгээ тэлж, эгнээндээ 1000 гаруй гишүүдийг нэгтгэн үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Монгол улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Ротаракт клубууд

# Улаанбаатар Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/RotaractClubOfUlaanbaatar/&lt;/nowiki&gt; 
# Хүрээ Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/RACkhuree/?fref=ts&lt;/nowiki&gt; 
# Анагаах Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/MedicalRotaractMongolia/&lt;/nowiki&gt; 
# Туул Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/TheRotaractClubOfTuul/?fref=ts&lt;/nowiki&gt; 
# МУИС Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/numrotaract/?fref=ts&lt;/nowiki&gt; 
# Сэлбэ Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/RotaractclubofSelbe/?fref=ts&lt;/nowiki&gt; 
# Найрамдал Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/RACNairamdal/?fref=ts&lt;/nowiki&gt; 
# Цэцээ Гүн Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/ractsetseegung/?fref=ts&lt;/nowiki&gt; 
# Их Тэнгэр Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/ikhtenger/?fref=ts&lt;/nowiki&gt; 
# Өргөө Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/RotaractClubOfUrgoo&lt;/nowiki&gt; 
# Цаст Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/ractsast/&lt;/nowiki&gt; 
# Улаанбаатар Централ Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://m.facebook.com/pg/mongoliacentral/&lt;/nowiki&gt;
# Залуучуудын Өргөн Чөлөө Ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/RACYA.3450/&lt;/nowiki&gt;
# Хобби ротаракт клуб &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/hobbyrac/&lt;/nowiki&gt;
[[Ангилал:1905 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Канадын клуб]]
[[Ангилал:АНУ-ын байгууллага]]
[[Ангилал:Олон улсын байгууллага]]
[[Ангилал:Ашгийн бус байгууллага]]</text>
      <sha1>kn299qmbidy422599cycmrvvdlgxlms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улбар шар хувьсгал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123256</id>
    <revision>
      <id>861865</id>
      <parentid>768189</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T00:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>861865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5773" sha1="a4dkr85xly0lkfceo3zzkw0wqi6q65e" xml:space="preserve">[[Файл:Maidan Nezalezhnosti 11-21-2004 (Orange revolution) - panoramio.jpg|thumb|Майдан дахь &quot;Улбар шар хувьсгалын&quot; эхлэл. ]]
'''Улбар шар хувьсгал''' ([[Украин хэл|украин]]. ''Помаранчева революція''. үгчилж орчуулбал &quot;Жүржийн хувьсгал&quot;) - Украины олон хотуудад 2004 оны 11-р сарын 22-ноос 2005 оны 1-р сарын 23-ны хооронд гарсан эсэргүүцлийн цуглаан болон ажил хаялтууд юм. 

Украины Сонгуулийн төв комисс 2004 оны 11-р сарын 21-нд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёр дахь шатны сонгуулийн урьдчилсан дүнгээр тухайн үед Ерөнхий сайд байсан [[Виктор Янукович]] гурван хувиар ялалт байгуулсан гэж заралсаны дараа “'''Улбар шар хувьсгал'''” эхэлсэн юм. Януковичийн сонгуулийн гол өрсөлдөгч [[Виктор Ющенко|Виктор]] [[Виктор Ющенко|Ющенко]]&lt;nowiki/&gt;г дэмжигчид болон гадаадын ихэнх ажиглагчид сонгууль зөрчиж Янукович 3% илүү санал авсан гэж үзэж байв.
[[Файл:Orange ribbon.svg|thumb|Хувьсгалын өэлэг тэмдэг болсон тууз]]
Нэгдсэн сөрөг хүчний гол бааз нь тус улсын баруун болон төвийн бүс нутаг (нийслэл Киев хотыг оруулаад) байсан бол Виктор Януковичийг гол төлөв зүүн болон өмнөд бүс нутаг дэмжиж байв.

Европын олон орны төрийн зүтгэлтнүүд сөргөлдөгч хүчнүүдийн хооронд зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэсэн ба хамгийн идэвхтэй оролцсон нь Польшийн ерөнхийлөгч асан [[Александр Квасньевски]], НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан, ЕХ-ны комиссар [[Хавьер Солана]], Литвын ерөнхийлөгч асан [[Валдас Адамкус]], Польшийн Ерөнхийлөгч асан [[Лех Валенса]] нар байсан юм.

2004 оны 12-р сарын 3-нд Украины Дээд шүүх сонгуулийн төв комиссын тухай хуулийн зургаан зүйл, Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийн 8 заалтыг зөрчсөн тул ялагчийг тодруулах боломжгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Шүүхийн үзэж байгаагаар Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн сурталчилгаанд оролцогчид хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ижил тэгш эрхтэй байсан бөгөөд гүйцэтгэх засаглал, нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын албан тушаалтнууд сонгуулийн сурталчилгааны хоригийг дагаж мөрдөөгүй байна. Үүний үр дүнд шүүх “сонгогчдын хүсэл зоригийн бодит илэрхийллийн үр дүнг тогтоох” боломжгүй гэж үзээд 2004 оны 12-р сарын 26-ны өдөр ''гурав дахь шатны сонгуулийг'' товлон зарлав. Дахин санал хураалтаар Виктор Ющенко 8 хувийн саналаар ялалт байгуулсан юм. 

2004 оны 11-р сарын 22-нд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Виктор Ющенког дэмжигчид улбар шар тугнууд дор [[Киев]] хотын  &quot;Майдан Незалежности&quot; (орч. ''Тусгаар тогтнолын талбай'') гэдэг төв талбайд цугларч эхэлснээр &quot;улбар шар хувьсгал&quot; эхэлсэн. Жагсагчид олон арван майхан барьж, хугацаагүй нээлттэй эсэргүүцлийн жагсаал хийж эхэлжээ.

== Үйл явдлын хураангуй ==

* 2004 оны 7-р сарын 3 — Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажлын эхлэл;
* 2004 оны 10-р сарын 31 — санал хураалтын эхний шат;
* 2004 оны 10-р сарын 31 — 2004 оны 11-р сарын 21 — хоёрдугаар шат;
* 2004 оны 11-р сарын 22 — Улбар шар хувьсгал эхлэл;
* 2004 оны 12-р сарын 3 — Украины Дээд шүүх хоёрдугаар шатны дүнг хүчингүй болгов;
* 2004 оны 12-р сарын 3-8 — [[Украины Дээд Рада]] үндсэн хуулийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, дахин санал хураалт явуулах хууль эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэв. Сөрөг хүчин болон засгийн газрын хоорондох идэвхтэй мөргөлдөөн болох &quot;Улбар шар хувьсгал&quot; дуусав;
* 2004 оны 12-р сарын 9-26 — хоёрдугаар шатны дахин санал хураалт болов.

[[Ангилал:21-р зууны хувьсгал]]
[[Ангилал:2004 он]]
[[Ангилал:21-р зууны Украины түүx]]</text>
      <sha1>a4dkr85xly0lkfceo3zzkw0wqi6q65e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861866</id>
      <parentid>861865</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T00:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>861866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5959" sha1="9bbssrawfaqx17vj7reug7ewy4rvrmi" xml:space="preserve">[[Файл:Maidan Nezalezhnosti 11-21-2004 (Orange revolution) - panoramio.jpg|thumb|Майдан дахь &quot;Улбар шар хувьсгалын&quot; эхлэл. ]]
'''Улбар шар хувьсгал''' ([[Украин хэл|украин]]. ''Помаранчева революція''. үгчилж орчуулбал &quot;Жүржийн хувьсгал&quot;) - Украины олон хотуудад 2004 оны 11-р сарын 22-ноос 2005 оны 1-р сарын 23-ны хооронд гарсан эсэргүүцлийн цуглаан болон ажил хаялтууд юм. 

Украины Сонгуулийн төв комисс 2004 оны 11-р сарын 21-нд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёр дахь шатны сонгуулийн урьдчилсан дүнгээр тухайн үед Ерөнхий сайд байсан [[Виктор Янукович]] гурван хувиар ялалт байгуулсан гэж заралсаны дараа “'''Улбар шар хувьсгал'''” эхэлсэн юм. Януковичийн сонгуулийн гол өрсөлдөгч [[Виктор Ющенко|Виктор]] [[Виктор Ющенко|Ющенко]]&lt;nowiki/&gt;г дэмжигчид болон гадаадын ихэнх ажиглагчид сонгууль зөрчиж Янукович 3% илүү санал авсан гэж үзэж байв.
[[Файл:Orange ribbon.svg|thumb|Хувьсгалын өэлэг тэмдэг болсон тууз]]
Нэгдсэн сөрөг хүчний гол бааз нь тус улсын баруун болон төвийн бүс нутаг (нийслэл Киев хотыг оруулаад) байсан бол Виктор Януковичийг гол төлөв зүүн болон өмнөд бүс нутаг дэмжиж байв.

Европын олон орны төрийн зүтгэлтнүүд сөргөлдөгч хүчнүүдийн хооронд зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэсэн ба хамгийн идэвхтэй оролцсон нь Польшийн ерөнхийлөгч асан [[Александр Квасньевски]], НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан, ЕХ-ны комиссар [[Хавьер Солана]], Литвын ерөнхийлөгч асан [[Валдас Адамкус]], Польшийн Ерөнхийлөгч асан [[Лех Валенса]] нар байсан юм.

2004 оны 12-р сарын 3-нд Украины Дээд шүүх сонгуулийн төв комиссын тухай хуулийн зургаан зүйл, Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийн 8 заалтыг зөрчсөн тул ялагчийг тодруулах боломжгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Шүүхийн үзэж байгаагаар Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн сурталчилгаанд оролцогчид хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ижил тэгш эрхтэй байсан бөгөөд гүйцэтгэх засаглал, нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын албан тушаалтнууд сонгуулийн сурталчилгааны хоригийг дагаж мөрдөөгүй байна. Үүний үр дүнд шүүх “сонгогчдын хүсэл зоригийн бодит илэрхийллийн үр дүнг тогтоох” боломжгүй гэж үзээд 2004 оны 12-р сарын 26-ны өдөр ''гурав дахь шатны сонгуулийг'' товлон зарлав. Дахин санал хураалтаар Виктор Ющенко 8 хувийн саналаар ялалт байгуулсан юм. 

2004 оны 11-р сарын 22-нд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Виктор Ющенког дэмжигчид улбар шар тугнууд дор [[Киев]] хотын  &quot;Майдан Незалежности&quot; (орч. ''Тусгаар тогтнолын талбай'') гэдэг төв талбайд цугларч эхэлснээр &quot;улбар шар хувьсгал&quot; эхэлсэн. Жагсагчид олон арван майхан барьж, хугацаагүй нээлттэй эсэргүүцлийн жагсаал хийж эхэлжээ.

== Үйл явдлын хураангуй ==

* 2004 оны 7-р сарын 3 — Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажлын эхлэл;
* 2004 оны 10-р сарын 31 — санал хураалтын эхний шат;
* 2004 оны 10-р сарын 31 — 2004 оны 11-р сарын 21 — хоёрдугаар шат;
* 2004 оны 11-р сарын 22 — Улбар шар хувьсгал эхлэл;
* 2004 оны 12-р сарын 3 — Украины Дээд шүүх хоёрдугаар шатны дүнг хүчингүй болгов;
* 2004 оны 12-р сарын 3-8 — [[Украины Дээд Рада]] үндсэн хуулийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, дахин санал хураалт явуулах хууль эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэв. Сөрөг хүчин болон засгийн газрын хоорондох идэвхтэй мөргөлдөөн болох &quot;Улбар шар хувьсгал&quot; дуусав;
* 2004 оны 12-р сарын 9-26 — хоёрдугаар шатны дахин санал хураалт болов.
* 2005 оны 1-р сарын 23- [[Виктор Ющенко]] албан ёсоор Украины Ерөнхийлөгчийн танграга өргөж ажилдаа орсон. 

[[Ангилал:21-р зууны хувьсгал]]
[[Ангилал:2004 он]]
[[Ангилал:21-р зууны Украины түүx]]</text>
      <sha1>9bbssrawfaqx17vj7reug7ewy4rvrmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өнгөт хувьсгал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124913</id>
    <revision>
      <id>861867</id>
      <parentid>780660</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T00:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>861867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34269" sha1="3vxzs7cl5w6eodia17449wrgeykya25" xml:space="preserve">[[Файл:Color revolutions map 2.svg|thumb|457x457px|Өнгөт хувьсгалын газрын зураг]]
'''Өнгөт хувьсгал''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Colour revolution'', заримдаа ''coloured revolution'', [[Орос хэл|орос]]. ''цветная революция'') - 2000-аад оны эхээр [[Зүүн Европ]], хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан зарим улс орнуудад төрийн эрх мэдлийг гартаа авах үйл явцыг &quot;өнгөт хувьсгал&quot; гэж нэрлэж хэвшсэн юм. 2003 оны 11-р сард [[Гүрж|Гүржид]]  “сарнайн хувьсгал”, 2005 оны 1-р сард [[Украин|Украинд]]  “[[улбар шар хувьсгал]]”, 2005 оны 4-р сард [[Киргиз|Киргизэд]]  [[Алтанзул цэцгийн хувьсгал|“алтан зул цэцгийн” хувьсгал]] гэж тус тус нэрлэсэн байдаг юм. 2005 оны 5-р сард ''Узбекистан'', 2005 оны 11-р сард ''Азербайжан,'' 2022 оны 1-р сард Казахстан''д'' болсон үйл явдалд нэр өгөөгүй боловч бас л өнгөт хувьсгалын ангилалд оруулж болох юм. 

1974 онд эхэлсэн “ардчиллын гурав дахь давлагаа”-ны үндсэн шинж нь “Бусад улс оронд хүний эрх, ардчиллыг хөгжүүлэх АНУ-ын бодлогын өөрчлөлт” байсан хэмээн улс төр судлаач [[Сэмуэл Филлипс Хантингтон|'''Сэмуэл''' '''Филлипс''' '''Хантингтон''']] томьёолжээ. Ардчиллын эхний 2 давлагааны үеэр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] зэрэг томоохон орнууд бусад улс орнуудад ардчилал, хүний эрхийг хөгжүүлэхийг төдийлөн чухалчлаагүй байна. Харин 1970-аад оноос хойш тэд энэ зорилтыг тавьж бусад улс орнуудад ардчилал, хүний эрхийг дэмжин хөгжүүлэхэд чиглэсэн олон Төрийн бус байгууллагуудыг санхүүжүүлж, тэд нараар дамжуулан гадаад бодлогын зорилгоо хэрэгжүүлж иржээ. Уг байгууллагууд нь хуучин социалист гэгдэж байсан улс орнуудад дэглэм өөрчлөгдөхөд дотоодын хувьсгалч нарт идэвхтэй дэмжлэг туслалцаа үзүүлж байсан бөгөөд 1990 оны сүүлчээр ''National Endowment for Democracy, National Democratic Institute for International Affairs, International Republican Institute, International Foundation for Electoral Systems, International Research and Exchange Board, Freedom House'' зэрэг байгууллагууд нь хуучин ЗХУ-ын хэсэг байсан улс орнуудад дахин идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн гэдэг. Тэдгээр байгууллагын санхүүжилтийн багагүй хэсгийг АНУ-ын төрөөс гаргадаг бөгөөд тухайлбал Ардчиллыг дэмжих үндэсний сангийн (National Endowment for Democracy) санхүүжилтийн 97 хүртэл хувийг [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департаментаас]] гаргаж байсан ажээ. ''Freedom house'' байгууллагыг [[АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг]], АНУ-ын Мэдээллийн агентлаг (татан буугдсан) зэрэг төрийн байгууллагууд санхүүжүүлж иржээ. 

2003 оноос хойш болсон &quot;Өнгөт хувьсгалуудыг&quot; удирдан зохион байгуулсан, манлайлсан иргэд, хөдөлгөөнүүдийг эдгээр байгууллагууд ихээхэн идэвхтэй дэмжиж байсан юм.

Чингэхдээ “[[Хувьсгал]]” гэдэг үгний нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн тодорхойлолт нь хувьсгалын үр дүнд тухайн улсын бүх элит солигдож шинэ элит төрийн эрхэнд гарах явдал байдаг бол өнгөт хэмээгдэж буй хувьсгалын үр дүнд АНУ-ыг үг дуугүй дэмжин дагасан нэг хэсгээр өмнөх элит нь солигдож байгаа явдал гэж зарим судлаачид үздэг байна. Энэхүү хувьсгалын үед “хувьсгалчдыг” АНУ албан ёсоор дэмжиж мэдэгдэл уриалга гаргахын зэрэгцээ техник, санхүүгийн туслалцаа үзүүлсэн улс оронд (''Гүрж'', ''Украин'', ''Киргиз'') өнгөт хувьсгал ялж байсан бол АНУ-ын зүгээс төдийлөн дэмжлэг аваагүй хувьсгал (''[[Азербайжан]]'', ''[[Узбекистан]]'') нь тэгсхийгээд зогссон гэж зарим эх сурвалжууд дүгнэдэг. 

Нэг ёсондоо эдгээр хувьсгал нь өөрийн дотооддоо бүрэлдсэн хүнд нөхцөл байдал дээр гадны нөлөө дэмжлэг орж болсон гэж дүгнэх боломжтой юм.  

Америкийн улс төр судлаач [[Жин Шарп]] (''Gene Sharp'': 1928 –2018)-ын бичсэн “Дарангуйллаас (Диктатур) ардчилал руу: Эрх чөлөөтэй болох үзэл баримтлалын ерөнхий агуулга” (From Dictatorship to Democracy: A conceptual framework for liberation) номыг өнгөт хувьсгалын “гарын авлага” болсон гэж үздэг ажээ. Дарангуйлагчийн хүчийг яаж бодитоор үнэлж, үүний үндсэн дээр өөрийн үйл ажиллагаа, зорилтыг яаж төлөвлөх, эрх баригчидтай яриа хэлэлцээ яаж болон хэзээ хийх, хэзээ хийхгүй байх, эрх баригчдын хүчийг хэрхэн саармагжуулж, эрх баригчдыг үзэн ядах үзэл санааг хэрхэн хаана яаж дэлгэрүүлэх, эрх баригчдын сул талыг яаж тодорхойлох, тэмцлийг ямар аргаар яаж хийх гээд энэ ном нь үндсэндээ “хувьсгалчдад” үзэл баримтлалын бөгөөд үйл ажиллагааны бүх заваарчилгааг өгсөн байдаг ажээ.

== Өнгөт хувьсгалуудын жагсаалт ==
{{Орчуул}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Хувьсгалууд
!Улс орон
!Эхэлсэн  огноо
!Дуссан огноо
!Description
|-
|
|Шар хувьсгал
|Филлипин
|1986.02.22
|1986.02.25 
|The 1986 People Power Revolution (also called the &quot;EDSA&quot; or the &quot;Yellow Revolution&quot;) in the Philippines was the first successful non-violent uprising in the contemporary period. It was the culmination of peaceful demonstrations against the rule of then-President Ferdinand Marcos—all of which increased after the 1983 assassination of opposition Senator Benigno S. Aquino, Jr. A contested snap election on 7 February 1986 and a call by the powerful Filipino Catholic Church sparked mass protests across Metro Manila from 22 to 25 February. The Revolution's iconic L-shaped Laban sign comes from the Filipino term for People Power, &quot;''Lakás ng Bayan''&quot;, whose abbreviation is ''LABAN'', which means 'to fight'. The yellow-clad protesters, later joined by the Armed Forces, ousted Marcos and installed Aquino's widow Corazón as the country's eleventh President, ushering in the present Fifth Republic.
The revolution acquired its name due to the use of yellow ribbons to symbolize the protests (in reference to the Tony Orlando and Dawn song &quot;Tie a Yellow Ribbon Round the Ole Oak Tree&quot;).
|-
|
|Коконат хувьсгал
|Пупуа Шинэ Гвиней
|1988.12.01
|1988.04.20 
|Бугенвилл дэх удаан хугацааны салан тусгаарлах үзэл нь эцэстээ Папуа Шинэ Гвинейтэй зөрчилдөхөд хүргэв. Bougainville арлын оршин суугчид Bougainville хувьсгалт арми байгуулж, засгийн газрын цэргүүдийн эсрэг тулалдаж байв. 1998 оны 4-р сарын 20-нд Папуа Шинэ Гвиней иргэний дайныг дуусгав. 2005 онд Папуа Шинэ Гвиней Бугенвиллд автономит эрх олгосон. 2019 онд Бугенвиллийн иргэд Папуа Шинэ Гвинейгээс тусгаар тогтнохын төлөө саналаа өгсөн.
|-
|
|Нарийн хилэн хувьсгал (Чехословак)
|Чехословак
|1989.11.17 
|1989.12.29 
|1989 онд оюутнуудын (ихэвчлэн Чарльзын их сургуулийн) тайван жагсаал цагдаа нарын халдлагад өртөж, улмаар Чехословак дахь коммунист засгийн газар нуран унахад нөлөөлсөн.
|-
|
|Bulldozer Revolution
|Югослав
| colspan=&quot;2&quot; |2000.10.05
|Энэхүү хувьсгал нь Слободан Милошевичийг түлхэн унагахад хүргэв. Эдгээр жагсаалыг ихэвчлэн дараа нь болсон тайван хувьсгалын анхны жишээ гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Сербүүд хөрш Болгар (1997), Словак (1998), Хорват (2000) зэрэг улсын парламентын сонгуульд өмнө хэрэглэгдэж байсан арга барилыг баримталж, санал хураах кампанит ажил, улс төрийн байгууллагуудыг нэгтгэх замаар иргэний хөдөлгөөнийг идэвхжүүлдэг. Улс даяар жагсагчид ямар ч өнгө, тодорхой тэмдэг тэмдэглээгүй; Гэсэн хэдий ч &quot;Готов же&quot; (Серб кирилл: Готов је, lit. 'Тэр дууслаа') уриа нь даалгаврыг биелүүлсний дараах бэлэг тэмдэг болсон юм. Жагсаал цуглааныг залуучуудын Отпор! хөдөлгөөн дэмжсэн бөгөөд зарим гишүүд нь хожмын бусад улс оронд болсон хувьсгалуудад оролцож байжээ.
|-
|
|[[Сарнайн хувьсгал]]
|Гүрж
|2003.11.03
|2003.11.23 
|Гүржид 2003 оны маргаантай сонгуулийн дараа гарсан Сарнайн хувьсгал 2004 оны 3-р сард шинэ сонгууль явагдсаны дараа Эдуард Шеварднадзег түлхэн унагаж, түүнийг Михаил Саакашвилигаар сольсон. Кмара иргэний эсэргүүцлийн хөдөлгөөн Сарнайн хувьсгалыг дэмжсэн.
|-
|
|Хоёр дахь Сарнайн хувьсгал
|Ажари (Гүрж)
|20 February 2004
|May–July 2004
|Following the Rose Revolution in Georgia, the Adjara crisis (sometimes called &quot;Second Rose Revolution&quot; or &quot;Mini-Rose Revolution&quot;) led to the exit of Chairman of the Government Aslan Abashidze from office.
|-
|
|[[Жүржийн хувьсгал]]
|Украин
|22 November 2004
|23 January 2005
|The Orange Revolution in Ukraine followed the disputed second round of the 2004 Ukrainian presidential election, leading to the annulment of the result and the repeat of the round—Leader of the Opposition Viktor Yushchenko was declared President, defeating Viktor Yanukovych. PORA supported the Orange Revolution.
|-
|
|[[Ягаан хувьсгал]]
(Purple Revolution)
|Ирак
| colspan=&quot;2&quot; |2005 оны 1-р сар
|&quot;'''Purple Revolution'''&quot; was a name to describe the coming of democracy to Iraq following the 2005 Iraqi legislative election. It was first used by some hopeful commentators and later picked up by United States President George W. Bush, intentionally drawing the parallel with the Orange and Rose revolutions. The name &quot;purple revolution&quot; has not, however, achieved widespread use in Iraq, the United States, or elsewhere.
The name comes from the colour that voters' index fingers were stained to prevent fraudulent multiple voting. The term first appeared shortly after the January 2005 election in various weblogs and editorials of individuals supporting the U.S. invasion of Iraq. The term received its widest usage during a visit by President Bush on 24 February 2005 to Bratislava, Slovak Republic, for a summit with Russian President Vladimir Putin. Bush stated: &quot;In recent times, we have witnessed landmark events in the history of liberty: A Rose Revolution in Georgia, an Orange Revolution in Ukraine, and now, a Purple Revolution in Iraq.&quot;
|-
|
|[[Алтанзул цэцгийн хувьсгал|Алтан зул цэцгийн хувьсгал]]
|Киргиз
|2005.02.27
|2005.04.11 
|The Tulip Revolution (sometimes called the &quot;Pink Revolution&quot;) in Kyrgyzstan was more violent than its predecessors and followed the disputed 2005 Kyrgyz parliamentary election. At the same time, it was more fragmented than previous &quot;colour revolutions&quot;. The protesters in different areas adopted the colours pink and yellow for their protests. This revolution was supported by the youth resistance movement KelKel.
|-
|
|Хуш модны хувьсгал
(Cedar Revolution)
|Ливан
|14 February 2005
|27 April 2005
|The Cedar Revolution in Lebanon between February and April 2005 followed not a disputed election, but rather the assassination of opposition leader Rafic Hariri in 2005. Also, instead of the annulment of an election, the people demanded an end to the Syrian occupation of Lebanon. Nonetheless, some of its elements and some of the methods used in the protests have been similar enough that it is often considered and treated by the press and commentators as one of the series of &quot;colour revolutions.&quot;
The revolution was named after the Cedar of Lebanon, which is the symbol of the country. Likewise, the demonstrators used the colours white and red, which are found in the Lebanese flag. The protests led to the pullout of Syrian troops in April 2005, ending their nearly 30-year presence there, although Syria retains some influence in Lebanon.
|-
|
|Blue Revolution
|Кувейт
| colspan=&quot;2&quot; |March 2005
|&quot;'''Blue Revolution'''&quot; was a term used by some Kuwaitis to refer to demonstrations in Kuwait in support of women's suffrage beginning in March 2005; it was named after the colour of the signs that the protesters used. In May of that year, the Kuwaiti government acceded to their demands, granting women the right to vote beginning in the 2006 parliamentary elections. Since there was no call for regime change, the so-called &quot;blue revolution&quot; cannot be categorized as a true colour revolution.
|-
|
|Jeans Revolution (or Denim Revolution)
|Беларусь
|19 March 2006
|25 March 2006
|Беларусь улсад &quot;Зубр&quot; оюутны бүлэг оролцсон Ерөнхийлөгч Александр Лукашенког эсэргүүцсэн хэд хэдэн жагсаал болжээ. 2005 оны 3-р сарын 25-нд нэг удаагийн эсэргүүцлийн жагсаал болж өндөрлөв; Энэ нь Киргизийн хувьсгалыг дагаж, мянга гаруй иргэний оролдлого байв. Гэвч цагдаа нарын хүчээр үүнийг хатуу дарж, 30 гаруй хүнийг баривчилж, сөрөг хүчний удирдагч Михаил Мариничийг шоронд хорьжээ.
Хоёр дахь, илүү том эсэргүүцэл бараг жилийн дараа буюу 2006 оны 3-р сарын 19-нд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараахан эхэлсэн. Албан ёсны дүнгээр Лукашенко 83 хувийн санал авч ялалт байгуулсантай холбоотой. Жагсагчид сонгуулийн дүнд нь луйвар, сонгогчдыг айлган сүрдүүлэх замаар үр дүнд хүрсэн гэж гадаадын олон засгийн газар буруутгаж байсан. Дараа долоо хоногт Минск хотын Октябрийн талбайд жагсагчид цуглаж, Лукашенког огцрох, өрсөлдөгч Алаксандар Милинкиевичийг томилох, шинэ шударга сонгууль явуулахыг янз бүрээр шаардав.

Сөрөг хүчин анх Беларусийн хуучин цагаан-улаан-цагаан тугийг бэлгэдэл болгон ашигладаг байсан; Хөдөлгөөн нь хөрш Украины хөдөлгөөнтэй ихээхэн холбоотой байсан. Улбар шар хувьсгалын үеэр Киевт зарим цагаан-улаан-цагаан туг далбаатай хүмүүс мөн байсан. 2006 оны эсэргүүцлийн жагсаалын үеэр зарим хүмүүс үүнийг &quot;Жинсэн хувьсгал&quot; эсвэл &quot;Жинсэн өмдний хувьсгал&quot; гэж нэрлэсэн бөгөөд цэнхэр жинсэн өмд нь эрх чөлөөний бэлгэдэл гэж тооцогддог. Зарим жагсагчид жийнсийг тууз болгон хайчилж, олон нийтийн газар өлгөжээ. Зубр энэ хэллэгийг зохиох үүрэгтэй байсан гэж мэдэгджээ.

Лукашенко өмнө нь “Манай улсад ягаан, улбар шар, тэр ч байтугай гадил жимсний хувьсгал гарахгүй” гэж хэлж байсан. Саяхан тэрээр &quot;Тэд Беларусь улсыг &quot;улбар шар&quot; эсвэл &quot;хөх&quot; эсвэл &quot;эрдэнэ шишийн цэнхэр&quot; хувьсгалд бэлэн байна гэж бодож байна. 2005 оны 4-р сарын 19-нд тэрээр &quot;Эдгээр бүх өнгөт хувьсгалууд нь цэвэр бөгөөд энгийн дээрэмчин&quot; гэж тайлбарлав.
|-
|
|Saffron Revolution
|Мьянмар
|15 August 2007
|26 September 2007
|In Myanmar (unofficially called Burma), a series of anti-government protests were referred to in the press as the Saffron Revolution after Buddhist monks (Theravada Buddhist monks usually wear the colour saffron) took the vanguard of the protests. A previous, student-led revolution, the 8888 Uprising on 8 August 1988, had similarities to the colour revolutions but was violently repressed.
|-
|
|Yellow Rally
|Малайз
|10 November 2007
|19 November 2016
|A series of demonstrations in Kuala Lumpur. The rally, organised by the Coalition for Clean and Fair Elections (Bersih), was supported by Pakatan Rakyat, the coalition of the three largest opposition parties in Malaysia, but was deemed illegal by the government. Bersih, chaired by former president of the Bar Council Ambiga Sreenevasan, were pushing the Election Commission of Malaysia (EC) to ensure free and fair elections in Malaysia. It demanded that the EC clean up the electoral roll, reform postal voting, use indelible ink, introduce a minimum 21-day campaign period, allow all parties free access to the media, and put an end to electoral fraud.
|-
|
|Усан үзмийн хувьсгал Grape Revolution
|Молдав
|6 April 2009
|12 April 2009
|The opposition is reported to have hoped for and urged some kind of Orange revolution, similar to that in Ukraine, in the follow-up of the 2005 Moldovan parliamentary elections, while the Christian Democratic People's Party adopted orange for its colour in a clear reference to the events of Ukraine.
A name hypothesized for such an event was the &quot;Grape Revolution&quot; because of the abundance of vineyards in the country; however, such a revolution failed to materialize after the governmental victory in the elections. Many reasons have been given for this, including a fractured opposition and the fact that the government had already co-opted many of the political positions that might have united the opposition (such as a perceived pro-European and anti-Russian stance). Also, the elections themselves were declared fairer in the OSCE election monitoring reports than had been the case in other countries where similar revolutions occurred, even though the CIS monitoring mission strongly condemned them.

There was civil unrest all over Moldova following the 2009 Parliamentary election, owing to the opposition's assertion that the communists had fixed the election. Eventually, the Alliance for European Integration created a governing coalition that pushed the Communist party into opposition.
|-
|
|Green Movement
|Иран
|13 June 2009
|11 February 2010
|&quot;Green Movement&quot; is a term widely used to describe the 2009–2010 Iranian election protests. The protests began in 2009, several years after the main wave of colour revolutions, although like them, it began because of a disputed election, the 2009 Iranian presidential election. Protesters adopted the colour green as their symbol because it had been the campaign colour of presidential candidate Mir-Hossein Mousavi, whom many protesters thought had won the elections.
|-
|
|Melon Revolution
|Киргиз
|6 April 2010
|14 December 2010
|The &quot;Melon Revolution&quot; in Kyrgyzstan refers to the Kyrgyz Revolution of 2010, which led to the exit of President Kurmanbek Bakiyev from office.
|-
|
|Jasmine Revolution
|Тунис
|18 December 2010
|14 January 2011
|&quot;Jasmine Revolution&quot; was a widely used term for the Tunisian Revolution, taking its name from the national flower. The revolution led to the exit of President Ben Ali from office and the beginning of the Arab Spring.
|-
|
|Lotus Revolution (or Nile Revolution)
|Египет
|25 January 2011
|11 February 2011
|&quot;Lotus Revolution&quot; was a term used by various western news sources to describe the Egyptian Revolution of 2011 that forced President Hosni Mubarak to step down in 2011 as part of the Arab Spring, which followed the Jasmine Revolution of Tunisia. The lotus plant is known to represent resurrection, life, and the sun of ancient Egypt.
It is uncertain who gave the name, though ''Asharq Alawsat'' columnist and prominent Egyptian opposition leader Saad Eddin Ibrahim claimed to have come up with the name. &quot;Lotus Revolution&quot; later became common on western news sources such as CNN. Other names, such as White Revolution and Nile Revolution, are used but are minor terms compared to Lotus Revolution. The term Lotus Revolution is rarely if ever, used in the Arab world.&lt;sup&gt;[''citation needed'']&lt;/sup&gt;
|-
|
|Pearl Revolution
|Бахрейн
|14 February 2011
|22 November 2014
|In February 2011, Bahrain was also affected by the protests in Tunisia and Egypt. Bahrain has long been famous for its pearls and Bahrain's speciality. Moreover, there was Pearl Square in Manama, where the demonstrations began. The people of Bahrain were also protesting around the Square. At first, the government of Bahrain promised reform to the people. However, when their promises were not followed, the people resisted again. And in the process, bloodshed took place (18 March 2011). After that, a small demonstration took place in Bahrain.&lt;sup&gt;[''citation needed'']&lt;/sup&gt;
|-
|
|Yemeni Revolution
|Йемен
|27 January 2011
|23 November 2011
|Йеменд 2011 онд засгийн газрын эсрэг жагсаал эхэлж, Йемений ард түмэн удирдагч Али Абдулла Салехыг огцруулахыг хүссэн юм. 11-р сарын 24-нд Али Абдулла Салех дэглэмийг шилжүүлэх шийдвэр гаргасан. 2012 онд Али Абдулла Салех эцэст нь АНУ руу зугтсан (2-р сарын 27).&lt;sup&gt;[''citation needed'']&lt;/sup&gt;
|-
|
|Chinese Jasmine Revolution
|Хятад
|20 February 2011
|20 March 2011
|&quot;Jasmine Revolution&quot; was first used on 17 February 2011 by the Chinese-language site ''Boxun.com'' (and repeated via social networking sites) in the United States to describe the 2011 Chinese pro-democracy protests in the People's Republic of China.
Boxun's calls resulted in the Chinese government blocking internet searches for &quot;jasmine&quot; and a deploying a heavy police presence at designated sites for protest such as the McDonald's in central Beijing (one of the 13 designated protest sites), on 20 February 2011. A crowd gathered there, but their motivations were ambiguous as a crowd tended to draw a larger crowd in that area. Boxun experienced a denial of service attack during this period and was inaccessible.
|-
|
|Цасан хувьсгал (Snow Revolution)
|ОХУ
|4 December 2011
|18 July 2013
|2011 оны арванхоёрдугаар сарын 4-нд ОХУ-ын нийслэл Москва хотод сонгуулийн үр дүнг эсэргүүцэн эсэргүүцлийн жагсаал өрнөж, 500 гаруй хүнийг баривчилжээ. Арванхоёрдугаар сарын 10-нд улс орны олон арван хотод эсэргүүцлийн жагсаал болсон. &quot;Цасны хувьсгал&quot; нь хувьсгал эхэлсэн арванхоёрдугаар сараас, жагсагчдын зүүсэн цагаан туузаас гаралтай ажээ.
|-
|
|Colourful Revolution
|Македон
|12 April 2016
|20 July 2016
|Many analysts and participants of the protests against President of Macedonia Gjorge Ivanov and the Macedonian government refer to the demonstrations as a &quot;Colourful Revolution,&quot; owing to the demonstrators' throwing of paintballs of different colours at government buildings in Skopje, the capital.
|-
|
|Нарийн хилэн хувьсгал (Velvet Revolution)
|Армени
|31 March 2018
|8 May 2018
|In 2018, a peaceful revolution was led by a member of parliament, Nikol Pashinyan in opposition to the nomination of Serzh Sargsyan as Prime Minister of Armenia, who had previously served as both President of Armenia and prime minister, eliminating term limits that would have otherwise prevented his 2018 nomination. Concerned that Sargsyan's third consecutive term as the most powerful politician in the government of Armenia gave him too much political influence, protests occurred throughout the country, particularly in Yerevan. However, demonstrations in solidarity with the protesters also occurred in other countries where the Armenian diaspora live. During the protests, Pashinyan was arrested and detained on 22 April, but he was released the following day. Sargsyan stepped down from the position of Prime Minister, and his Republican Party decided not to put forward a candidate. An interim Prime Minister was selected from Sargsyan's party until elections were held, and protests continued for over one month. Crowd sizes in Yerevan consisted of 115,000 to 250,000 people throughout the revolution, and hundreds of protesters were arrested. Pashinyan referred to the event as a Velvet Revolution. A vote was held in parliament, and Pashinyan became the Prime Minister of Armenia.
|-
|
|Yellow vests Revolution
|Франц
|17 November 2018
|present
|No one knows how the high-visibility yellow vest came to be chosen as the symbol and uniform for the movement, and no one has claimed to be its originator. The movement originated with French motorists from rural areas who had long commutes protesting against an increase in fuel taxes, wearing the yellow vests that, under a 2008 French law, all motorists are required to keep in their vehicles and to wear in case of emergency. The symbol has become &quot;a unifying thread and call to arms&quot; because yellow vests are common and inexpensive, easy to wear over any clothing, associated with working class industries, highly visible, and widely understood as a distress signal. As the movement grew to include grievances beyond fuel taxes, non-motorists in France put on yellow vests and joined the demonstrations, as did protesters in other countries with diverse (and sometimes conflicting) grievances of their own. In the words of one commentator, &quot;The uniform of this revolution is as accessible as the frustration and fury.&quot;
|-
|
|10-р сарын хувьсгал (October Revolution)
|Ливан
|17 October 2019
|present
|The &quot;17 October Revolution&quot; refers to a series of civil protests in Lebanon. The revolution was triggered by planned taxes on gasoline, tobacco, and VoIP calls on applications such as WhatsApp, but quickly expanded into a country-wide condemnation of sectarian rule, stagnant economy, unemployment that reached 46% in 2018, endemic corruption in the public sector, legislation that was perceived to shield the ruling class from accountability (such as banking secrecy), and failures of the government to provide basic services such as electricity, water, and sanitation.
|-
|
|Pitita Revolution
|Боливи
|21 October
2019
|11 November 2019
|After the 2019 elections, where incumbent President Evo Morales was re-elected, protests erupted across the country claiming fraud. A report from the Organization of American States also reported fraud, but was later contradicted by researchers at MIT. After the presentation of the final report of the OAS, which ratified the fraud, the requests for resignation from many social sectors, and the suggestion of resignation by workers' unions, the police, and the military, Morales and many of his supporters resigned, and an interim government took over. However, later Morales would state on his memoirs that he took the decision of resigning before the final report of the OAS and before the suggestions of many groups. Some, including the Áñez interim government, called these events the &quot;Pitita Revolution.&quot; It has been called a colour revolution by some analysts, especially Morales' supporters.
|-
|
|Углаашны хувьсгал (Slipper Revolution)
|Беларусь
|2020.05.24
|2021.03.25
|2020 оны Беларусийн ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Александр Лукашенко улиран сонгогдсон. Түүнийг луйвар хийж ялалт байгуулсан хэмээн эсэргүүцлийн жагсаал өрнөж эхэлжээ. Сөрөг хүчний гол нэр дэвшигч Светлана Цихануская өөрийгөө ялсан гэж зарлаж, олонхын саналаар яллаа гэж мэдэгдэв. Дараа нь тэрээр Европын парламентаас хууль ёсны түр засгийн газар хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдсөн &quot;Зохицуулах зөвлөл&quot;-ийг байгуулсан. 2020 оны 12-р сарын байдлаар хувьсгал үндсэндээ бүтэлгүйтэж зогссон. Лукашенко Украины &quot;Евромайдан&quot; давтагдахаас сэргийлж чадсан гэж зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлж байсан. 
|-
|
|[[Талын хувьсгал]]
(Steppe Revolution)
|Казахстан
|2022.01.02 
|2022.01.11
|2022 оны 1-р сарын 2-нд Казахстанд болсон эсэргүүцлийн жагсаал шингэрүүлсэн хийн үнэ гэнэт өссөнөөр эхэлсэн.  Энэ үйл явдал тусгаар тогтносон Казахстаны 30 жилийн түүхэн дэх хамгийн ширүүн мөргөлдөөн болсон юм.
Жанаозен хотод эхэлсэн жагсаал Казахстаны бусад хотуудад түгэн тархсан байна. Алматы, Актобе, Актау, Атырау, Караганда, Астана, Шымкент, Кокшетау, Орал болон бусад хотуудын иргэд гудамжинд гарч, эдийн засгийн шаардлагаас гадна улс төрийн өөрчлөлтийг шаардаж байв. Эхэндээ жагсаал тайван хэлбэртэй явагдаж байгаад дараа нь зэвсэгт мөргөлдөөн, дээрэм тонуул (голчлон Алматы хотод) болсон. Нэгдүгээр сарын 5-нд эхэлсэн үймээнийг төрийн эргэлт гэж албан ёсоор нэрлэсэн байна.

1-р сарын 10-нд Казахстаны Үндэсний аюулгүй байдлын хороо үймээний үеэр алдсан бүх захиргааны объектуудыг буцаан авч, улс орны байдал тогтворжсон гэж мэдэгдэв. Нэгдүгээр сарын 11-ний байдлаар үймээн самуунтай холбогдуулан 10 мянга орчим хүнийг баривчилсан байна. Жагсаал цуглааны үер болсон тонуул, хулгайн гэмт хэргийн улмаас бизнес эрхлэгчдэд учирсан хохирол 100 тэрбум тенге давжээ.
|}</text>
      <sha1>3vxzs7cl5w6eodia17449wrgeykya25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Country data Мадридын Нийгэмлэг</title>
    <ns>10</ns>
    <id>126605</id>
    <revision>
      <id>861955</id>
      <parentid>819018</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг]] to [[Загвар:Country data Мадридын Нийгэмлэг]]</comment>
      <origin>819018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="419" sha1="2lr6wqbkir4gbekc0asiirhtbkhkl8b" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг
| shortname alias = Мадрид
| flag alias = Flag of the Community of Madrid.svg
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
| link alias-football = Мадридын бие даасан хөлбөмбөгийн баг
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>2lr6wqbkir4gbekc0asiirhtbkhkl8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүхбаатарын Сүхбат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127483</id>
    <revision>
      <id>861968</id>
      <parentid>786110</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2396" sha1="2pf8oogbi274rkpwvvlq07l8efq1y05" xml:space="preserve">'''Сүхбаатарын Сүхбат''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хашаат сум|Хашаат]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын заан цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Т.Баасанхүүгээр дөрөв, улсын заан Д.Анараар тав, улсын заан М.Лхагвагэрэлээр зургаа даван начин цолыг алгасан &quot; Улсын харцага &quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2024
|АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд М.Бадарч сэргээш хэрэглэсэн байсан нь тогтоогдсон тул бүх давааг хүчингүй болгож улмаар 7-ийн даваанд өвдөг шороодсон улсын харцага С.Сүхбатад Улсын Заан цол олгосон.
!5
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан М.Баасанжаваар дөрөв, улсын харцага Л.Лха-Очироор тав, улсын начин Б.Сосорбарамаар зургаа давж чимэг нэмсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|Архангай аймгийн баяр наадамд сумын заан Э.Түмэндэмбэрэлээр долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2022
|Дундговь аймгийн баяр наадамд аймгийн начин М.Баттүвшинээр долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн хурц арслан &quot; чимэг нэмсэн.
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Цэргийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Сүхбат, Сүхбаатарын}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын заан]]</text>
      <sha1>2pf8oogbi274rkpwvvlq07l8efq1y05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861970</id>
      <parentid>861968</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T09:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2439" sha1="cvqfxrxe14y90sb1t0164y177rsbud7" xml:space="preserve">'''Сүхбаатарын Сүхбат''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хашаат сум|Хашаат]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын заан цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Т.Баасанхүүгээр дөрөв, улсын заан Д.Анараар тав, улсын заан М.Лхагвагэрэлээр зургаа даван начин цолыг алгасан &quot; Улсын харцага &quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2024
|АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд М.Бадарч сэргээш хэрэглэсэн байсан нь тогтоогдсон тул бүх давааг хүчингүй болгож улмаар 7-ийн даваанд өвдөг шороодсон улсын харцага С.Сүхбатад Улсын Заан цол олгосон.
!5
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан М.Баасанжаваар дөрөв, улсын харцага Л.Лха-Очироор тав, улсын начин Б.Сосорбарамаар зургаа давж чимэг нэмсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|Архангай аймгийн баяр наадамд сумын заан Э.Түмэндэмбэрэлээр долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2022
|Дундговь аймгийн баяр наадамд аймгийн начин М.Баттүвшинээр долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн хурц арслан &quot; чимэг нэмсэн.
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Цэргийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Сүхбат, Сүхбаатарын}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Хашаатын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>cvqfxrxe14y90sb1t0164y177rsbud7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135460</id>
    <revision>
      <id>861948</id>
      <parentid>861703</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="av4kc26kn3wz9f2njxt7ni3nvsfuj9m" xml:space="preserve">'''Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум (Увс)|Ховд]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын өсөх идэр [[Улсын заан|заан]] цолтой бөх.

== Амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2024
|АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Серикээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2025
|АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Э.Дашаар дөрөв, улсын харцага Б.Цэдэнсодномоор тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн.
!512
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2015
|Увс аймгийн баяр наадамд тав даван шөвгөрч &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Налайх дүүргийн баяр наадамд цэргийн начин Т.Батсүрэнгээр долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

{{DEFAULTSORT:Энхсаруул, Лхагвасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]]</text>
      <sha1>av4kc26kn3wz9f2njxt7ni3nvsfuj9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861949</id>
      <parentid>861948</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2080" sha1="a1z2qqzx9bzkpgttyc5hwexoik5l2kb" xml:space="preserve">'''Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум (Увс)|Ховд]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын өсөх идэр [[Улсын заан|заан]] цолтой бөх.

== Амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2024
|АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Серикээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2025
|АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Э.Дашаар дөрөв, улсын харцага Б.Цэдэнсодномоор тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн.
!512
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Базарсадаар дөрөв, аймгийн арслан Х.Чойжилсүрэнгээр тав, аймгийн арслан Б.Бат-Эрдэнээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо давж &quot;Монгол улсын заан&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2015
|Увс аймгийн баяр наадамд тав даван шөвгөрч &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Налайх дүүргийн баяр наадамд цэргийн начин Т.Батсүрэнгээр долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

{{DEFAULTSORT:Энхсаруул, Лхагвасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]]</text>
      <sha1>a1z2qqzx9bzkpgttyc5hwexoik5l2kb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861950</id>
      <parentid>861949</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2062" sha1="d06zj8k8au1v0cm699yx8x40cspcxv4" xml:space="preserve">'''Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум (Увс)|Ховд]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын [[Улсын заан|заан]] цолтой бөх.

== Амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2024
|АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Серикээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!512
|-
!2025
|АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Э.Дашаар дөрөв, улсын харцага Б.Цэдэнсодномоор тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн.
!512
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Базарсадаар дөрөв, аймгийн арслан Х.Чойжилсүрэнгээр тав, аймгийн арслан Б.Бат-Эрдэнээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо давж &quot;Монгол улсын заан&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2015
|Увс аймгийн баяр наадамд тав даван шөвгөрч &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Налайх дүүргийн баяр наадамд цэргийн начин Т.Батсүрэнгээр долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

{{DEFAULTSORT:Энхсаруул, Лхагвасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]]</text>
      <sha1>d06zj8k8au1v0cm699yx8x40cspcxv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баск Улсын Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139207</id>
    <revision>
      <id>861921</id>
      <parentid>813965</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3867" sha1="nxiv4fqyzht29jbihi3qesonrye279m" xml:space="preserve">{{Short description|Испанийн Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэгийн улсын их сургууль}}

'''Баск Улсын Их Сургууль''' (албан ёсоор {{langx|eu|Euskal Herriko Unibertsitatea}}, ''EHU''; {{langx|es|Universidad del País Vasco}}; албан ёсоор '''EHU''') нь [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг]]ийн Испанийн улсын [[их сургууль]] юм.

Бильбаогийн Их Сургуулийн өв залгамжлагч болох энэ их сургууль анхандаа Саррикогын эдийн засаг болон бизнесийн шинжлэх ухаан (1955), [[Анагаах ухаан]] (1968) болон Шинжлэх ухааны (1968) тэнхимээс бүрдэж байсан. Боловсролын Ерөнхий Хуулийн дагуу (1970) Наутика сургууль (1784), Бильбаогийн бизнес судлалын сургууль (1818) ба Инженерийн Техникийн Сургууль (1897) нэгдсэн.

Өөртөө засах нийгэмлэгийн гурван мужид кампустай: [[Бискайя]] Кампус ([[Лехона]], [[Бильбао]], [[Португалете]] ба [[Баракальдо]]д), [[Гипускоа]] Кампус ([[Сан Себастьян]] болон [[Эйбар]]т) болон  [[Виториа-Гастейс]] дэх [[Алава]] Кампус. Баскийн гол судалгааны байгууллага гэдгээрээ онцлог бөгөөд тухайн нутаг дэвсгэрт хийгдэж буй үндсэн судалгааны 90%-ийг гүйцэтгэдэг бөгөөд тус бүс нутгийн үйлдвэрлэлийн таатай орчноос ашиг хүртдэг.

Одоогийн ректор 2024 онд томилогдсон философи, хуулийн профессор {{ill|Хосеррамон Бенгоетчеа|es||eu|Joxe Ramon Bengoetxea}}, full professor of philosophy and law, since 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Мело |first=Вероника |date=2021-01-25 |title=Eva Ferreira, nueva rectora de la UPV/EHU |url=https://www.diariovasco.com/sociedad/educacion/ferreira-nueva-rectora-20210125105906-nt.html |access-date=2026-07-14 |website=El Diario Vasco |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=EFE |date=2020-11-26 |title=Eva Ferreira, elegida rectora de la Universidad del País Vasco |url=https://elpais.com/espana/2020-11-26/eva-ferreira-elegida-rectora-de-la-universidad-del-pais-vasco.html |access-date=2026-07-14 |website=El País |language=es}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{commons category|Euskal Herriko Unibertsitatea|Баск Улсын Их Сургууль}}
*{{Official website}}
*{{webarchive|url=https://web.archive.org/*/http://www.ehu.es|title=University of the Basque Country at ehu.es}}
*[http://www.euskampus.eu/?lang=en Campus of Internacional Excellence, Euskampus ]
*[https://web.archive.org/web/20110501011642/http://www.idex-univ-bordeaux.fr/ Idex Bordeaux]
*[https://web.archive.org/web/20061207105508/http://www.ehu.es/ingles/paginas/prin_i.htm The University of the Basque Country's own account of its history (Spanish)]
*[https://web.archive.org/web/20100611133308/http://basque.unr.edu/09/9.3/9.3.35t/9.3.35.07.univ.htm University of Nevada's Centre for Basque Studies; article about the university's origins]
*[https://web.archive.org/web/20060205045547/http://internacional.universia.net/espanya/ehu/inf_general_ing.htm International university study page]
*[http://www.ehu.es/en/web/sistemasinformaticosavanzados Máster SIA]

[[Ангилал:Баск Улсын Их Сургууль| ]]
[[Ангилал:1980 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>nxiv4fqyzht29jbihi3qesonrye279m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55</title>
    <ns>3</ns>
    <id>142440</id>
    <revision>
      <id>861963</id>
      <parentid>841140</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T08:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>/* Админ болох хүсэлт */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>861963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1633" sha1="rxp6aiiuyhp0aden4ebxiezazas5r9a" xml:space="preserve">== Админ эрхийн тухай ==

Сайн байна уу. Админы хүсэлтээ явуулаад 7 хоногийн дараа https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions хуудсан дээр эрхээ авахын тулд хүсэлтээ явуулна шүү. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 07:33, 8 Есдүгээр сар 2025 (UTC)

:Ойлголоо, баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 04:39, 9 Есдүгээр сар 2025 (UTC)

== Notice of expiration of your sysop right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;sysop&quot; (Системийн операторууд) will expire on 2025-12-09 09:33:19. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[Хэрэглэгч:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Leaderbot|яриа]]) 19:42, 2 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC)&lt;/div&gt;

== Админ болох хүсэлт ==

Хүсэлтийг хараагүй алгассан байна. Дахиад хүсэлт бичвэл дэмжээд өгье. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 08:35, 14 Долоодугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rxp6aiiuyhp0aden4ebxiezazas5r9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145358</id>
    <revision>
      <id>861854</id>
      <parentid>856086</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T17:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14532" sha1="n1zizciskvuu1lkif6y1gswtqga9obn" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}}


'''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*   1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль                  
*	1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль                          
*	1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум                        
*	1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер
*	1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи               
*	2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт                    
*	2004 он Япон улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт                   
*	2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт                    
                                                                               

==НАМТАР==
Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд.
Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм.
Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд  Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан.

Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. 

Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган,  хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ  чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. 

Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж 
Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч.  

Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ.  

Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ.

[[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]]


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа:  

1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан.  

1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 

1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 

2002 оны 3-р сараас  УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 

2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний  албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 

2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна.

Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан.

Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. 

Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт Монгол улс харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. 
Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна.

==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ==
*	Хүндэт төмөр замчин
*	Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан  
*	Монгол Улсын Зөвлөх инженер                     
*	Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин                

==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН==
[[Файл:Unknown-377.jpg|400x500px|thumb]]
Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. 

Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. 

==ДУРСАМЖ==
Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол  Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. 
[[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]]

== ИНТЕРНЕТИЙГ БҮХ НИЙТИЙН ХҮРТЭЭЛ БОЛГОСОН БАГИЙН УДИРДАГЧ ==
Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг  2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. 

Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв.

УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй.

“ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм.

Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. 

Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна.

Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 &amp; POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px
|Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]]
Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна.</text>
      <sha1>n1zizciskvuu1lkif6y1gswtqga9obn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147078</id>
    <revision>
      <id>861829</id>
      <parentid>861821</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T13:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Зураг нэмсэн*/</comment>
      <origin>861829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3580" sha1="nabhe3btb8iswqlpmuvew6lzqxsah3s" xml:space="preserve">'''Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх. Чөлөөт бөхийн олон улсын хэмжээний мастер бөгөөд [[2024 оны Зуны Олимп|2024 оны Парисын Олимпын наадамд]] эрэгтэйчүүдийн 86 кг-ын жинд өрсөлдсөн.
{{Инфобокс бөх|name= Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ |image=Byambasürengiin Bat-Erdene 2.JPG|caption=2021 оны чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Норвегийн нийслэл Осло хот|birth_date={{birth date and age|1999|7|12}}|birth_place=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=177 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн заан]]|title_year3=2023|title4=Цэргийн харцага|title_year4=2022|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Орхон}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар}}|title5=Цэргийн начин|title_year5=2021|title6=Сумын харцага|title_year6=2017|title7=|title_year7=}}

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Сумъяабатаар тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Орхон аймгийн баяр наадамд залуу бөх З.Галт-Очир зургаа давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн заан &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2025
|Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Т.Мөнх-Ирээдүйгээр долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн.
!256
|}

==== Цэргийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2021
|Цэргийн наадамд аймгийн хурц арслан Г.Өсөхбаяраар тав давж шөвгөрөн &quot; Цэргийн начин &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Цэргийн наадамд аймгийн арслан Б.Түмэндэмбэрэлээр зургаа давж &quot; Цэргийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!256
|}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сайхан (Булган) хүн]]</text>
      <sha1>nabhe3btb8iswqlpmuvew6lzqxsah3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861830</id>
      <parentid>861829</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T13:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*Зураг зассан*/</comment>
      <origin>861830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3639" sha1="0c8hwg3jzj383s6dv7zxmhw6r7blay6" xml:space="preserve">'''Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх. Чөлөөт бөхийн олон улсын хэмжээний мастер бөгөөд [[2024 оны Зуны Олимп|2024 оны Парисын Олимпын наадамд]] эрэгтэйчүүдийн 86 кг-ын жинд өрсөлдсөн.
{{Инфобокс бөх|name= Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ |image=Byambasürengiin Bat-Erdene 2.JPG|caption=&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;2021 оны чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн,&lt;br&gt;Норвегийн нийслэл Осло хот&lt;/div&gt;|birth_date={{birth date and age|1999|7|12}}|birth_place=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=177 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн заан]]|title_year3=2023|title4=Цэргийн харцага|title_year4=2022|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Орхон}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар}}|title5=Цэргийн начин|title_year5=2021|title6=Сумын харцага|title_year6=2017|title7=|title_year7=|image size=500px}}

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Сумъяабатаар тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Орхон аймгийн баяр наадамд залуу бөх З.Галт-Очир зургаа давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн заан &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2025
|Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Т.Мөнх-Ирээдүйгээр долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн.
!256
|}

==== Цэргийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2021
|Цэргийн наадамд аймгийн хурц арслан Г.Өсөхбаяраар тав давж шөвгөрөн &quot; Цэргийн начин &quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Цэргийн наадамд аймгийн арслан Б.Түмэндэмбэрэлээр зургаа давж &quot; Цэргийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!256
|}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сайхан (Булган) хүн]]</text>
      <sha1>0c8hwg3jzj383s6dv7zxmhw6r7blay6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861878</id>
      <parentid>861830</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T01:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>861878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3693" sha1="dcujiqi4jfova29txah9xfynbipkvrs" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ |image=Byambasürengiin Bat-Erdene 2.JPG|caption=2021 оны чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн,&lt;br&gt;Норвегийн нийслэл Осло хот|birth_date={{birth date and age|1999|7|12}}|birth_place=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=177 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн заан]]|title_year3=2023|title4=Цэргийн харцага|title_year4=2022|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Орхон}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар}}|title5=Цэргийн начин|title_year5=2021|title6=Сумын харцага|title_year6=2017|title7=|title_year7=|image size=500px}}
'''Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх. Чөлөөт бөхийн олон улсын хэмжээний мастер бөгөөд [[2024 оны Зуны Олимп|2024 оны Парисын Олимпын наадамд]] эрэгтэйчүүдийн 86 кг-ын жинд өрсөлдсөн.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Сумъяабатаар тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Орхон аймгийн баяр наадамд залуу бөх З.Галт-Очир зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2025
|Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Т.Мөнх-Ирээдүйгээр долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2021
|Цэргийн наадамд аймгийн хурц арслан Г.Өсөхбаяраар тав давж шөвгөрөн &quot;Цэргийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Цэргийн наадамд аймгийн арслан Б.Түмэндэмбэрэлээр зургаа давж &quot;Цэргийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Бат-Эрдэнэ, Бямбасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]]
[[Ангилал:1999 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>dcujiqi4jfova29txah9xfynbipkvrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862009</id>
      <parentid>861878</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3777" sha1="bq0fjj3l4m2agkg7hue6iq492ntgiih" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ |image=Byambasürengiin Bat-Erdene 2.JPG|caption=2021 оны чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн,&lt;br&gt;Норвегийн нийслэл Осло хот|birth_date={{birth date and age|1999|7|12}}|birth_place=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=177 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн заан]]|title_year3=2023|title4=Цэргийн харцага|title_year4=2022|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Орхон}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар}}|title5=Цэргийн начин|title_year5=2021|title6=Сумын харцага|title_year6=2017|title7=|title_year7=|image size=500px}}
'''Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх. Чөлөөт бөхийн олон улсын хэмжээний мастер бөгөөд [[2024 оны Зуны Олимп|2024 оны Парисын Олимпын наадамд]] эрэгтэйчүүдийн 86 кг-ын жинд өрсөлдсөн.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Сумъяабатаар тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж, аймгийн начин П.Хүрэлбаатарт өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2025
|Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Т.Мөнх-Ирээдүйгээр долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2021
|Цэргийн наадамд аймгийн хурц арслан Г.Өсөхбаяраар тав давж шөвгөрөн &quot;Цэргийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Цэргийн наадамд аймгийн арслан Б.Түмэндэмбэрэлээр зургаа давж &quot;Цэргийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Бат-Эрдэнэ, Бямбасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]]
[[Ангилал:1999 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>bq0fjj3l4m2agkg7hue6iq492ntgiih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862010</id>
      <parentid>862009</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3840" sha1="pcyryhljo2gdi0l6filtfvghgi2w8wb" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ |image=Byambasürengiin Bat-Erdene 2.JPG|caption=2021 оны чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн,&lt;br&gt;Норвегийн нийслэл Осло хот|birth_date={{birth date and age|1999|7|12}}|birth_place=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=177 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн заан]]|title_year3=2023|title4=Цэргийн харцага|title_year4=2022|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Орхон}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар}}|title5=Цэргийн начин|title_year5=2021|title6=Сумын харцага|title_year6=2017|title7=|title_year7=|image size=500px}}
'''Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх. Чөлөөт бөхийн олон улсын хэмжээний мастер бөгөөд [[2024 оны Зуны Олимп|2024 оны Парисын Олимпын наадамд]] эрэгтэйчүүдийн 86 кг-ын жинд өрсөлдсөн.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
====1. Шөвгөрсөн амжилт====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Даваа-Очироор дөрөв, улсын начин Э.Сумъяабатаар тав давж шөвгөрөн &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж, аймгийн начин П.Хүрэлбаатарт өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2025
|Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Т.Мөнх-Ирээдүйгээр долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2021
|Цэргийн наадамд аймгийн хурц арслан Г.Өсөхбаяраар тав давж шөвгөрөн &quot;Цэргийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2022
|Цэргийн наадамд аймгийн арслан Б.Түмэндэмбэрэлээр зургаа давж &quot;Цэргийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Бат-Эрдэнэ, Бямбасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]]
[[Ангилал:1999 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>pcyryhljo2gdi0l6filtfvghgi2w8wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Калвиний мөчлөг</title>
    <ns>1</ns>
    <id>147079</id>
    <revision>
      <id>861823</id>
      <timestamp>2026-07-13T12:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>하쉬에르덴</username>
        <id>105937</id>
      </contributor>
      <comment>/* Калвиний мачлөг */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>861823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="aeb40hqm5dzbcfx4jvlou7cuv7sdup1" xml:space="preserve">== Калвиний мачлөг ==

тодорхойлолт [[Хэрэглэгч:하쉬에르덴|하쉬에르덴]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:하쉬에르덴|яриа]]) 12:23, 13 Долоодугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>aeb40hqm5dzbcfx4jvlou7cuv7sdup1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомбожавын Пэрэнлэй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147080</id>
    <revision>
      <id>861831</id>
      <timestamp>2026-07-13T14:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=[[Файл:Perenlei1.jpg|thumb]]}}  '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг...&quot;</comment>
      <origin>861831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50562" sha1="pi23qppb5uuh177sx7rhjwpf9osdptc" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=[[Файл:Perenlei1.jpg|thumb]]}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. 

Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.

Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. 

Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон түүхтэй. 

Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. 

А.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.

Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их.  

Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  

Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.   	

А.Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  

Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. 

Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн хөдөлгөөний гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. 

Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана.

 
==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Г.Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 дугаар сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 оны 8 сар хүртэл оноос Баян-Уул Цагаан-Овоо Дашбалбар сумын сургуулиудад багш эрхлэгч захирлаар
*1958-1965 оны 9 сар хүртэл Чойбалсан аймгийн НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар, 
*1966-1967 он хүртэл Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 он хүртэл Дорнод аймаг Дашбалбар сумын Улз нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар
“Хөдөлмөрийн хүндэт медаль’
*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” цол
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” цол
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхийлэн оролцдог, МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 он сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн болсон 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд, 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдон ажилласан 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон

-	1983 оны сүүлээр УБ хотод болсон БНМАУ-ын сум хороо район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”

2.	1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга

==Г.ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ''' Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов
Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга Пэрэнлэй нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. 

Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж байгаа 

Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. 

Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болон хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; гэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна энд &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он'''

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР''' Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов
Б.Жаргал: Г.Пэрэнлэй бол &quot;Багш нарын өдөр&quot;-ийг анх санаачилж, тэмдэглэсэн. &quot;Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд. Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа багш нарын баярыг тэмдэглэсэн. 

Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бараг бүгд зөвшөөрсөн юм билээ&quot; гэж нотолж байна. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 
                                                         
'''ГУРАВ''' &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга
Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ''' Дашбалбар сумын тушлагыг орон даяар нэвтрүүлэв
Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр, туҳайлбал 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. 

Хөдөлмөрчдийн идэвхийг өрнүүлэн боловсролын нь түвшинг дээшлүүлж ахуйд соёл нэвтрүүлэх талаар Дашбалбар суманд ахиц амжилт гарчээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа танд илтгэв цаашдын зорилтоо ярьж заалт чиглэл авчээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам, засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргажээ. 

'''ТАВ''' &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв
Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон бөгөөд энэ бүхэн нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн бөгөөд ухаалаг энэ хуний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА''' Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв
Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай туйлын өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Мөн хугацаанд хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэсэн амжилтаар «Улз» нэгдлийнхэн тийнхүү дараачийнхаа гараанд бэлтгэж эхлэв. 

Удирдлагыг үйлдвэрлэлд ойртуулах янз бүрийн арга ухаан сийлж, сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бас жаран хэд бий. 

Гахай тутмаас тав зургаан зуун төгрөгийн орлого олдгийг нь тооцох юм бол аргагүй л их баялаг. Ийнхүү ам бүл өнөр, ажил үйлс нь өөдрөг энэ нутгийн өглөөний нар хязгааргүй талын мандлаас хөөрч орой мөнөөх уудамхан тал руугаа шингэнэ. 
'''Сэтгүүлч Ц. ВАНЧИНДОРЖ'''

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|1800x2000px|thumb|Зүүн гар талаас Улз нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум Улз нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-нДепутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]. 


'''Сэтгүүлч Чойжилсүрэн'''
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. 

Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. 

Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. 

Тэгэхээр тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийг гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймгагт нэр хүндтэй хүн байсан. 

Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учраас орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгөхдөө тун гарамгай. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга.

Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан, бааз суурьтай байсан. Хожим Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. 

Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан байна. 

1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга одоо ховор.

Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. 

Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. 

Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн хараад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон байдаг. 

Тэр үеийн малчид ч мундаг байсан. Ингэж Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан.  Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. 

Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 

Ардын уран зураач Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа.

Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 

'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Г.Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би өөрөө ч сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. 

Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл зүгээр гэж байнга” гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж бодогддог болсон доо. 

Манай сумын бараг хагас зуун жилийг Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга 2 удирдаж одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Нутгийн зон олон, хамтран  ажиллаж байсан үе үеийн хүмүүсийн яриаг сонсоод байхад  Пэрэнлэй дарга 

- Нутгаа хөгжүүлэх чин сэтгэлтэй, холч ухаантай 

- Хүний эв дүй олохдоо одоогийн хэллэгээр үнэхээр сайн менежер 

- Хүнд хэлэх гэснээ шууд хэлдэг

- 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн гээд л ярихыг нь сонсоод нээрээ л одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтолоо хөгжсөн байгаа юм. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань удирдаж хөгжүүлсэн “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад нэгдлийн гишүүд болон сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /ОНСмузейн материалаас/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /ОНС музейн матеираас/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /ОНСмузейн материалаас / 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, 
“Улз нэгдэл улсад малын тоогоор 8-р байр мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байсан 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой томоохон авто гаржтай нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай байлаа. 

Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц  хадлангийн механикжсан салаа, тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , Нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах хүчин чадалтай гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа.


'''Б.Балжид''' 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. 

Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. 

Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. 

Ингээд 4 хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. 

Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо.

Ингээд шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Тэгж байтал Г.Пэрэнлэй дарга  нэг өдөр өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. 

“Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, нэлээн уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй.  

Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо.  

Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. 

Нөхцөл байдал нэлээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. 

Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. 

Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Ингэж байтал намайг дахин Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад миний нэр багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. 

Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. 

Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. 

Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. 

Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. 

Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм.

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөв. Ялангуяа Дашбалбар суманд нөхцөл байдал бусад сумдаас нилээд өөр байв. 

20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, гэхдээ хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд тусгал өгч байв. 

Намайг тус суманд 1993 онд ажлаар очиход энэ тухайгаа ярьж ихэд гутрангуй байж билээ хэмээн дурсамж сэтгэгдэлээ бичсэн Малын их эмч С.Чойжилсүрэн хуваалцана.
 
Г.Пэрэнлэй дарга өөрийн удирдлаган дор байгаа хүмүүсээр ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Өдөр бүр бидэнтэй зууралдаад байдаггүй. Дээд удирдлага, дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг байв Сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй. 

Сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж байгаа сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын хүчин туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. 

Мөн түүнчлэн Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлага Цогтоев, бусад хамтралын дарга нартай ажиллах, харилцан туслалцах талаар гэрээ хэлцэл байгуулан тогтмол харилцаа холбоотой байдаг нь түүний ажлын онцлог. 

Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг нэгэн байжээ.</text>
      <sha1>pi23qppb5uuh177sx7rhjwpf9osdptc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861842</id>
      <parentid>861831</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50543" sha1="22lfuwcmffm7icjelbam7ybgn4m213v" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. 

Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.

Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. 

Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон түүхтэй. 

Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. 

А.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.

Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их.  

Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  

Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.   	

А.Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  

Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. 

Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн хөдөлгөөний гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. 

Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана.

 
==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Г.Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 дугаар сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 оны 8 сар хүртэл оноос Баян-Уул Цагаан-Овоо Дашбалбар сумын сургуулиудад багш эрхлэгч захирлаар
*1958-1965 оны 9 сар хүртэл Чойбалсан аймгийн НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар, 
*1966-1967 он хүртэл Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 он хүртэл Дорнод аймаг Дашбалбар сумын Улз нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар
“Хөдөлмөрийн хүндэт медаль’
*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” цол
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” цол
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхийлэн оролцдог, МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 он сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн болсон 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд, 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдон ажилласан 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон

-	1983 оны сүүлээр УБ хотод болсон БНМАУ-ын сум хороо район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”

2.	1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга

==Г.ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ''' Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов
Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга Пэрэнлэй нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. 

Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж байгаа 

Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. 

Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болон хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; гэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна энд &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он'''

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР''' Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов
Б.Жаргал: Г.Пэрэнлэй бол &quot;Багш нарын өдөр&quot;-ийг анх санаачилж, тэмдэглэсэн. &quot;Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд. Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа багш нарын баярыг тэмдэглэсэн. 

Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бараг бүгд зөвшөөрсөн юм билээ&quot; гэж нотолж байна. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 
                                                         
'''ГУРАВ''' &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга
Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ''' Дашбалбар сумын тушлагыг орон даяар нэвтрүүлэв
Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр, туҳайлбал 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. 

Хөдөлмөрчдийн идэвхийг өрнүүлэн боловсролын нь түвшинг дээшлүүлж ахуйд соёл нэвтрүүлэх талаар Дашбалбар суманд ахиц амжилт гарчээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа танд илтгэв цаашдын зорилтоо ярьж заалт чиглэл авчээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам, засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргажээ. 

'''ТАВ''' &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв
Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон бөгөөд энэ бүхэн нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн бөгөөд ухаалаг энэ хуний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА''' Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв
Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай туйлын өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Мөн хугацаанд хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэсэн амжилтаар «Улз» нэгдлийнхэн тийнхүү дараачийнхаа гараанд бэлтгэж эхлэв. 

Удирдлагыг үйлдвэрлэлд ойртуулах янз бүрийн арга ухаан сийлж, сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бас жаран хэд бий. 

Гахай тутмаас тав зургаан зуун төгрөгийн орлого олдгийг нь тооцох юм бол аргагүй л их баялаг. Ийнхүү ам бүл өнөр, ажил үйлс нь өөдрөг энэ нутгийн өглөөний нар хязгааргүй талын мандлаас хөөрч орой мөнөөх уудамхан тал руугаа шингэнэ. 
'''Сэтгүүлч Ц. ВАНЧИНДОРЖ'''

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|1800x2000px|thumb|Зүүн гар талаас Улз нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум Улз нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-нДепутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]. 


'''Сэтгүүлч Чойжилсүрэн'''
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. 

Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. 

Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. 

Тэгэхээр тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийг гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймгагт нэр хүндтэй хүн байсан. 

Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учраас орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгөхдөө тун гарамгай. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга.

Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан, бааз суурьтай байсан. Хожим Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. 

Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан байна. 

1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга одоо ховор.

Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. 

Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. 

Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн хараад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон байдаг. 

Тэр үеийн малчид ч мундаг байсан. Ингэж Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан.  Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. 

Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 

Ардын уран зураач Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа.

Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 

'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Г.Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би өөрөө ч сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. 

Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл зүгээр гэж байнга” гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж бодогддог болсон доо. 

Манай сумын бараг хагас зуун жилийг Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга 2 удирдаж одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Нутгийн зон олон, хамтран  ажиллаж байсан үе үеийн хүмүүсийн яриаг сонсоод байхад  Пэрэнлэй дарга 

- Нутгаа хөгжүүлэх чин сэтгэлтэй, холч ухаантай 

- Хүний эв дүй олохдоо одоогийн хэллэгээр үнэхээр сайн менежер 

- Хүнд хэлэх гэснээ шууд хэлдэг

- 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн гээд л ярихыг нь сонсоод нээрээ л одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтолоо хөгжсөн байгаа юм. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань удирдаж хөгжүүлсэн “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад нэгдлийн гишүүд болон сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /ОНСмузейн материалаас/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /ОНС музейн матеираас/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /ОНСмузейн материалаас / 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, 
“Улз нэгдэл улсад малын тоогоор 8-р байр мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байсан 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой томоохон авто гаржтай нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай байлаа. 

Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц  хадлангийн механикжсан салаа, тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , Нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах хүчин чадалтай гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа.


'''Б.Балжид''' 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. 

Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. 

Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. 

Ингээд 4 хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. 

Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо.

Ингээд шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Тэгж байтал Г.Пэрэнлэй дарга  нэг өдөр өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. 

“Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, нэлээн уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй.  

Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо.  

Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. 

Нөхцөл байдал нэлээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. 

Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. 

Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Ингэж байтал намайг дахин Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад миний нэр багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. 

Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. 

Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. 

Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. 

Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. 

Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм.

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөв. Ялангуяа Дашбалбар суманд нөхцөл байдал бусад сумдаас нилээд өөр байв. 

20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, гэхдээ хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд тусгал өгч байв. 

Намайг тус суманд 1993 онд ажлаар очиход энэ тухайгаа ярьж ихэд гутрангуй байж билээ хэмээн дурсамж сэтгэгдэлээ бичсэн Малын их эмч С.Чойжилсүрэн хуваалцана.
 
Г.Пэрэнлэй дарга өөрийн удирдлаган дор байгаа хүмүүсээр ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Өдөр бүр бидэнтэй зууралдаад байдаггүй. Дээд удирдлага, дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг байв Сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй. 

Сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж байгаа сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын хүчин туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. 

Мөн түүнчлэн Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлага Цогтоев, бусад хамтралын дарга нартай ажиллах, харилцан туслалцах талаар гэрээ хэлцэл байгуулан тогтмол харилцаа холбоотой байдаг нь түүний ажлын онцлог. 

Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг нэгэн байжээ.</text>
      <sha1>22lfuwcmffm7icjelbam7ybgn4m213v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861847</id>
      <parentid>861842</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50549" sha1="71wr5xnafh8m6r80ch4nznm7o4ukomg" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. 

Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.

Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. 

Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон түүхтэй. 

Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. 

А.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.

Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их.  

Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  

Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.   	

А.Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  

Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. 

Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн хөдөлгөөний гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. 

Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана.

 
==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Г.Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 дугаар сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 оны 8 сар хүртэл оноос Баян-Уул Цагаан-Овоо Дашбалбар сумын сургуулиудад багш эрхлэгч захирлаар
*1958-1965 оны 9 сар хүртэл Чойбалсан аймгийн НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар, 
*1966-1967 он хүртэл Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 он хүртэл Дорнод аймаг Дашбалбар сумын Улз нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар
“Хөдөлмөрийн хүндэт медаль’
*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” цол
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” цол
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхийлэн оролцдог, МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 он сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн болсон 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд, 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдон ажилласан 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон

-	1983 оны сүүлээр УБ хотод болсон БНМАУ-ын сум хороо район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”

2.	1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга

==Г.ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''
Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга Пэрэнлэй нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. 

Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж байгаа 

Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. 

Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болон хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; гэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна энд &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он'''

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''
Б.Жаргал: Г.Пэрэнлэй бол &quot;Багш нарын өдөр&quot;-ийг анх санаачилж, тэмдэглэсэн. &quot;Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд. Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа багш нарын баярыг тэмдэглэсэн. 

Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бараг бүгд зөвшөөрсөн юм билээ&quot; гэж нотолж байна. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 
                                                         
'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''
Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын тушлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''
Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр, туҳайлбал 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. 

Хөдөлмөрчдийн идэвхийг өрнүүлэн боловсролын нь түвшинг дээшлүүлж ахуйд соёл нэвтрүүлэх талаар Дашбалбар суманд ахиц амжилт гарчээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа танд илтгэв цаашдын зорилтоо ярьж заалт чиглэл авчээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам, засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргажээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''
Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон бөгөөд энэ бүхэн нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн бөгөөд ухаалаг энэ хуний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''
Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай туйлын өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Мөн хугацаанд хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэсэн амжилтаар «Улз» нэгдлийнхэн тийнхүү дараачийнхаа гараанд бэлтгэж эхлэв. 

Удирдлагыг үйлдвэрлэлд ойртуулах янз бүрийн арга ухаан сийлж, сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бас жаран хэд бий. 

Гахай тутмаас тав зургаан зуун төгрөгийн орлого олдгийг нь тооцох юм бол аргагүй л их баялаг. Ийнхүү ам бүл өнөр, ажил үйлс нь өөдрөг энэ нутгийн өглөөний нар хязгааргүй талын мандлаас хөөрч орой мөнөөх уудамхан тал руугаа шингэнэ. 
'''Сэтгүүлч Ц. ВАНЧИНДОРЖ'''

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|1800x2000px|thumb|Зүүн гар талаас Улз нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум Улз нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-нДепутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]. 


'''Сэтгүүлч Чойжилсүрэн'''
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. 

Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. 

Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. 

Тэгэхээр тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийг гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймгагт нэр хүндтэй хүн байсан. 

Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учраас орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгөхдөө тун гарамгай. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга.

Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан, бааз суурьтай байсан. Хожим Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. 

Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан байна. 

1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга одоо ховор.

Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. 

Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. 

Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн хараад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон байдаг. 

Тэр үеийн малчид ч мундаг байсан. Ингэж Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан.  Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. 

Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 

Ардын уран зураач Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа.

Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 

'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Г.Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би өөрөө ч сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. 

Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл зүгээр гэж байнга” гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж бодогддог болсон доо. 

Манай сумын бараг хагас зуун жилийг Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга 2 удирдаж одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Нутгийн зон олон, хамтран  ажиллаж байсан үе үеийн хүмүүсийн яриаг сонсоод байхад  Пэрэнлэй дарга 

- Нутгаа хөгжүүлэх чин сэтгэлтэй, холч ухаантай 

- Хүний эв дүй олохдоо одоогийн хэллэгээр үнэхээр сайн менежер 

- Хүнд хэлэх гэснээ шууд хэлдэг

- 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн гээд л ярихыг нь сонсоод нээрээ л одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтолоо хөгжсөн байгаа юм. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань удирдаж хөгжүүлсэн “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад нэгдлийн гишүүд болон сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /ОНСмузейн материалаас/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /ОНС музейн матеираас/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /ОНСмузейн материалаас / 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, 
“Улз нэгдэл улсад малын тоогоор 8-р байр мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байсан 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой томоохон авто гаржтай нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай байлаа. 

Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц  хадлангийн механикжсан салаа, тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , Нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах хүчин чадалтай гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа.


'''Б.Балжид''' 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. 

Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. 

Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. 

Ингээд 4 хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. 

Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо.

Ингээд шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Тэгж байтал Г.Пэрэнлэй дарга  нэг өдөр өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. 

“Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, нэлээн уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй.  

Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо.  

Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. 

Нөхцөл байдал нэлээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. 

Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. 

Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Ингэж байтал намайг дахин Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад миний нэр багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. 

Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. 

Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. 

Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. 

Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. 

Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм.

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөв. Ялангуяа Дашбалбар суманд нөхцөл байдал бусад сумдаас нилээд өөр байв. 

20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, гэхдээ хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд тусгал өгч байв. 

Намайг тус суманд 1993 онд ажлаар очиход энэ тухайгаа ярьж ихэд гутрангуй байж билээ хэмээн дурсамж сэтгэгдэлээ бичсэн Малын их эмч С.Чойжилсүрэн хуваалцана.
 
Г.Пэрэнлэй дарга өөрийн удирдлаган дор байгаа хүмүүсээр ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Өдөр бүр бидэнтэй зууралдаад байдаггүй. Дээд удирдлага, дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг байв Сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй. 

Сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж байгаа сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын хүчин туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. 

Мөн түүнчлэн Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлага Цогтоев, бусад хамтралын дарга нартай ажиллах, харилцан туслалцах талаар гэрээ хэлцэл байгуулан тогтмол харилцаа холбоотой байдаг нь түүний ажлын онцлог. 

Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг нэгэн байжээ.</text>
      <sha1>71wr5xnafh8m6r80ch4nznm7o4ukomg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861850</id>
      <parentid>861847</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50523" sha1="93t6z9nm27f4ud6d56cv9l11ml5mlfx" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. 

Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.

Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. 

Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон түүхтэй. 

Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. 

А.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.

Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их.  

Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  

Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.   	

А.Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  

Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. 

Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн хөдөлгөөний гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. 

Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана.

 
==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Г.Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 дугаар сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 оны 8 сар хүртэл оноос Баян-Уул Цагаан-Овоо Дашбалбар сумын сургуулиудад багш эрхлэгч захирлаар
*1958-1965 оны 9 сар хүртэл Чойбалсан аймгийн НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар, 
*1966-1967 он хүртэл Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 он хүртэл Дорнод аймаг Дашбалбар сумын Улз нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар
“Хөдөлмөрийн хүндэт медаль’
*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” цол
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” цол
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхийлэн оролцдог, МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 он сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн болсон 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд, 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдон ажилласан 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон

-	1983 оны сүүлээр УБ хотод болсон БНМАУ-ын сум хороо район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”

2.	1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга

==Г.ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга Пэрэнлэй нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. 

Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж байгаа 

Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. 

Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болон хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; гэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна энд &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он'''

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Г.Пэрэнлэй бол &quot;Багш нарын өдөр&quot;-ийг анх санаачилж, тэмдэглэсэн. &quot;Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд. Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа багш нарын баярыг тэмдэглэсэн. 

Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бараг бүгд зөвшөөрсөн юм билээ&quot; гэж нотолж байна. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 
                                                         
'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын тушлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр, туҳайлбал 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. 

Хөдөлмөрчдийн идэвхийг өрнүүлэн боловсролын нь түвшинг дээшлүүлж ахуйд соёл нэвтрүүлэх талаар Дашбалбар суманд ахиц амжилт гарчээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа танд илтгэв цаашдын зорилтоо ярьж заалт чиглэл авчээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам, засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргажээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон бөгөөд энэ бүхэн нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн бөгөөд ухаалаг энэ хуний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай туйлын өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Мөн хугацаанд хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэсэн амжилтаар «Улз» нэгдлийнхэн тийнхүү дараачийнхаа гараанд бэлтгэж эхлэв. 

Удирдлагыг үйлдвэрлэлд ойртуулах янз бүрийн арга ухаан сийлж, сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бас жаран хэд бий. 

Гахай тутмаас тав зургаан зуун төгрөгийн орлого олдгийг нь тооцох юм бол аргагүй л их баялаг. Ийнхүү ам бүл өнөр, ажил үйлс нь өөдрөг энэ нутгийн өглөөний нар хязгааргүй талын мандлаас хөөрч орой мөнөөх уудамхан тал руугаа шингэнэ. 
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ'''

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас Улз нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум Улз нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-нДепутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. 

Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. 

Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. 

Тэгэхээр тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийг гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймгагт нэр хүндтэй хүн байсан. 

Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учраас орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгөхдөө тун гарамгай. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга.

Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан, бааз суурьтай байсан. Хожим Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. 

Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан байна. 

1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга одоо ховор.

Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. 

Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. 

Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн хараад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон байдаг. 

Тэр үеийн малчид ч мундаг байсан. Ингэж Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан.  Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. 

Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 

Ардын уран зураач Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа.

Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 

'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Г.Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би өөрөө ч сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. 

Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл зүгээр гэж байнга” гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж бодогддог болсон доо. 

Манай сумын бараг хагас зуун жилийг Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга 2 удирдаж одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Нутгийн зон олон, хамтран  ажиллаж байсан үе үеийн хүмүүсийн яриаг сонсоод байхад  Пэрэнлэй дарга 

- Нутгаа хөгжүүлэх чин сэтгэлтэй, холч ухаантай 

- Хүний эв дүй олохдоо одоогийн хэллэгээр үнэхээр сайн менежер 

- Хүнд хэлэх гэснээ шууд хэлдэг

- 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн гээд л ярихыг нь сонсоод нээрээ л одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтолоо хөгжсөн байгаа юм. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань удирдаж хөгжүүлсэн “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад нэгдлийн гишүүд болон сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /ОНСмузейн материалаас/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /ОНС музейн матеираас/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /ОНСмузейн материалаас / 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, 
“Улз нэгдэл улсад малын тоогоор 8-р байр мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байсан 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой томоохон авто гаржтай нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай байлаа. 

Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц  хадлангийн механикжсан салаа, тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , Нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах хүчин чадалтай гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа.


'''Б.Балжид''' 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. 

Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. 

Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. 

Ингээд 4 хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. 

Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо.

Ингээд шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Тэгж байтал Г.Пэрэнлэй дарга  нэг өдөр өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. 

“Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, нэлээн уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй.  

Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо.  

Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. 

Нөхцөл байдал нэлээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. 

Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. 

Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Ингэж байтал намайг дахин Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад миний нэр багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. 

Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. 

Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. 

Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. 

Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. 

Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм.

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөв. Ялангуяа Дашбалбар суманд нөхцөл байдал бусад сумдаас нилээд өөр байв. 

20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, гэхдээ хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд тусгал өгч байв. 

Намайг тус суманд 1993 онд ажлаар очиход энэ тухайгаа ярьж ихэд гутрангуй байж билээ хэмээн дурсамж сэтгэгдэлээ бичсэн Малын их эмч С.Чойжилсүрэн хуваалцана.
 
Г.Пэрэнлэй дарга өөрийн удирдлаган дор байгаа хүмүүсээр ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Өдөр бүр бидэнтэй зууралдаад байдаггүй. Дээд удирдлага, дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг байв Сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй. 

Сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж байгаа сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын хүчин туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. 

Мөн түүнчлэн Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлага Цогтоев, бусад хамтралын дарга нартай ажиллах, харилцан туслалцах талаар гэрээ хэлцэл байгуулан тогтмол харилцаа холбоотой байдаг нь түүний ажлын онцлог. 

Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг нэгэн байжээ.</text>
      <sha1>93t6z9nm27f4ud6d56cv9l11ml5mlfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861852</id>
      <parentid>861850</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T16:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48157" sha1="16aw38iw5yhnjjcw8x06p4oio8m2lj3" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  А.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. 

Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  А.Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ.  [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн хөдөлгөөний гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 оны 8 сар хүртэл Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 оны 9 сар хүртэл Чойбалсан аймгийн НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар, 
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхийлэн оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 он сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдон ажилласан 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон

-	1983 оны сүүлээр УБ хотод болсон БНМАУ-ын сум хороо район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”

2.	1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас Улз нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум Улз нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-нДепутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийг гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймгагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учраас орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгөхдөө тун гарамгай. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан, бааз суурьтай байсан. Хожим Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан байна. 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга одоо ховор. 

Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. 

Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн хараад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон байдаг. 

Тэр үеийн малчид ч мундаг байсан. Ингэж Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан.  Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. 

Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би өөрөө ч сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга хоёртой холбоотой. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй дарга 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /ОНСмузейн материалаас/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /ОНС музейн матеираас/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /ОНСмузейн материалаас / 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой томоохон авто гаржтай нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц  хадлангийн механикжсан салаа, тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , Нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах хүчин чадалтай гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. 


Соёлын төвийг удирдаж байсан '''Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. 

Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Тэгж байтал Г.Пэрэнлэй дарга  нэг өдөр өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, нэлээн уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. 

Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нэлээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. 

Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Ингэж байтал намайг дахин Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад миний нэр багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. 

Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. 

Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дээд удирдлага, дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын хүчин туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлага Цогтоев, бусад дарга нартай ажиллах, харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>16aw38iw5yhnjjcw8x06p4oio8m2lj3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861853</id>
      <parentid>861852</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T16:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48174" sha1="j527vxvzayhd2x7f3g788l2ru78xfgc" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  А.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. 

Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  А.Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ.  [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн хөдөлгөөний гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 оны 8 сар хүртэл Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 оны 9 сар хүртэл Чойбалсан аймгийн НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар, 
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхийлэн оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 он сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдон ажилласан 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон

-	1983 оны сүүлээр УБ хотод болсон БНМАУ-ын сум хороо район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”

2.	1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас Улз нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум Улз нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-нДепутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийг гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймгагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учраас орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгөхдөө тун гарамгай. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан, бааз суурьтай байсан. Хожим Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан байна. 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга одоо ховор. 

Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. 

Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн хараад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон байдаг. 

Тэр үеийн малчид ч мундаг байсан. Ингэж Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан.  Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. 

Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би өөрөө ч сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга хоёртой холбоотой. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй дарга 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой томоохон авто гаржтай нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц  хадлангийн механикжсан салаа, тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , Нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах хүчин чадалтай гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. 


Соёлын төвийг удирдаж байсан '''Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. 

Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Тэгж байтал Г.Пэрэнлэй дарга  нэг өдөр өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, нэлээн уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. 

Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нэлээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. 

Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Ингэж байтал намайг дахин Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад миний нэр багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. 

Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. 

Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дээд удирдлага, дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын хүчин туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлага Цогтоев, бусад дарга нартай ажиллах, харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>j527vxvzayhd2x7f3g788l2ru78xfgc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861855</id>
      <parentid>861853</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T17:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48103" sha1="p7lq44q3itn9gyfz653rbym6kg311jw" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 онд  Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 онд сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан.

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

-	1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон.
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”

2.	1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас Улз нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум Улз нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-нДепутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийг гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймгагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учраас орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгөхдөө тун гарамгай. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан, бааз суурьтай байсан. Хожим Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан байна. 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга одоо ховор. 

Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. 

Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн хараад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон байдаг. 

Тэр үеийн малчид ч мундаг байсан. Ингэж Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан.  Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. 

Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би өөрөө ч сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга хоёртой холбоотой. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй дарга 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой томоохон авто гаржтай нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц  хадлангийн механикжсан салаа, тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , Нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах хүчин чадалтай гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. 


Соёлын төвийг удирдаж байсан '''Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. 

Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Тэгж байтал Г.Пэрэнлэй дарга  нэг өдөр өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, нэлээн уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. 

Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нэлээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. 

Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Ингэж байтал намайг дахин Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад миний нэр багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. 

Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. 

Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дээд удирдлага, дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын хүчин туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлага Цогтоев, бусад дарга нартай ажиллах, харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>p7lq44q3itn9gyfz653rbym6kg311jw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861857</id>
      <parentid>861855</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T18:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48171" sha1="qlvacug5xkv0vdkygvdty0yceztxp9r" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 онд  Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 онд сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан.

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

-	1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон.
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”

2.	1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас &quot;Улз&quot; нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум &quot;Улз&quot; нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц,  хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. 


Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан  '''Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан.  Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог.  Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>qlvacug5xkv0vdkygvdty0yceztxp9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861858</id>
      <parentid>861857</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T18:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48183" sha1="bdrdc1cld4bffocqpjh55exmbh2kcvc" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 онд  Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 онд сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан.

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

-	1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон.
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	'''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”'''

2.	'''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга'''

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас &quot;Улз&quot; нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум &quot;Улз&quot; нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц,  хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. 


Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан  '''Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан.  Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог.  Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>bdrdc1cld4bffocqpjh55exmbh2kcvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861859</id>
      <parentid>861858</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T18:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48189" sha1="fx2pfx0baeil4p4kt4z25472qdf2jmx" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|      Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 онд  Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 онд сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан.

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

-	1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон.
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	'''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”'''

2.	'''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга'''

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас &quot;Улз&quot; нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум &quot;Улз&quot; нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц,  хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. 


Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан  '''Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан.  Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог.  Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>fx2pfx0baeil4p4kt4z25472qdf2jmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861860</id>
      <parentid>861859</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T18:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48188" sha1="lbiely2j59gg2emt76mfajdlpr1cxdr" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|      Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 онд  Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 онд сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан.

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

-	1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон.
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	'''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”'''

2.	'''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга'''

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас &quot;Улз&quot; нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум &quot;Улз&quot; нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц,  хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. 


'''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан.  Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог.  Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>lbiely2j59gg2emt76mfajdlpr1cxdr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861869</id>
      <parentid>861860</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T01:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ]] to [[Гомбожавын Пэрэнлэй]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>861860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48188" sha1="lbiely2j59gg2emt76mfajdlpr1cxdr" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|      Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 онд  Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 
==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;

==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 онд сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан.

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

-	1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон.
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	'''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”'''

2.	'''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга'''

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас &quot;Улз&quot; нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум &quot;Улз&quot; нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц,  хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. 


'''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан.  Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 

==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог.  Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>lbiely2j59gg2emt76mfajdlpr1cxdr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861924</id>
      <parentid>861869</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48199" sha1="q7f1j9zgo7kcwultr1bm3stac0aa0kf" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс

==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|      Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 онд  Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 

==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;


==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 онд сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан.

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

-	1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон.
 

\==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	'''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”'''

2.	'''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга'''

==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 


==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас &quot;Улз&quot; нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум &quot;Улз&quot; нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц,  хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. 


'''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан.  Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 


==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог.  Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>q7f1j9zgo7kcwultr1bm3stac0aa0kf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861925</id>
      <parentid>861924</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48202" sha1="k1sapklqcnlt0eynsbwfr6ghj19d34w" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс


==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|      Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 онд  Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 

==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;


==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 онд сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан.

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

-	1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон.
 

\==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	'''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”'''

2.	'''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга'''


==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 


==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас &quot;Улз&quot; нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум &quot;Улз&quot; нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц,  хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. 


'''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан.  Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 


==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог.  Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>k1sapklqcnlt0eynsbwfr6ghj19d34w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861930</id>
      <parentid>861925</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <origin>861930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48201" sha1="cwfgw37xvjcklquh8bhbuho64z8hjhl" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс


==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.  Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|      Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 онд  Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 

==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;


==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 онд сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан.

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

-	1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон.
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	'''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”'''

2.	'''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга'''


==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 


==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас &quot;Улз&quot; нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум &quot;Улз&quot; нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг.Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц,  хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. 


'''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан.  Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. 
Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 


==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог.  Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>cwfgw37xvjcklquh8bhbuho64z8hjhl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861933</id>
      <parentid>861930</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichko8001</username>
        <id>91268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48255" sha1="bjsriyatg820c6aby1kwsjv91um1ay8" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}}

'''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд  Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*	1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль
*	1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн
*	1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс
*	1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс


==НАМТАР==
Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ.  Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм.  

Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ.  Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан.  Сумаа  нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их.  

Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ.  Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ.  Хожим Пэрэнлэйн аав  Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ.  Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг.   

Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж  9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ.   Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм  нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png
|450x350px|thumb|      Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]]

Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам.  Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. 


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа:

*1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр 
*1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар
*1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш
*1949-1955 онд  Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар
*1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар
*1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал
*1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан.
 

==ГАВЬЯА ШАГНАЛ==
*	1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг
*	1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль&quot;

*	1971 онд “Алтан гадас” одон
*	1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” 
*	1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан”
*	1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан”
*	1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан”
*	1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол
*	1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг”
*	1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль&quot;


==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ==
Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. 

Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]]

-	1944 онд МУ эвлэлд гишүүн

-	1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон

-	1952 онд сумын АДХ-ын депутат

-	1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн 

-	1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд 

-	1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил

-	1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан.

-	1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр

-	1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд 

-	1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. 

-	1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр 

-	1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

-	1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон.
 

==НОМ БҮТЭЭЛ==
Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг  гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. 

Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ.

1.	'''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”'''

2.	'''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга'''


==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== 

'''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов'''

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. 

Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай &quot;Улз&quot; нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. 
Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн &quot;Хурим&quot;, Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний &quot;Будамшуу&quot;, Ж.Жамцын зохиол &quot;Зовсон жаргал&quot;, &quot;Солигдсон амь&quot; зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна &quot;Улзын дэлбээ&quot; нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв.
'''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967'''  

[[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]]

'''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов'''

Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа &quot;Багш нарын баяр&quot;-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм.         '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' 

'''ГУРАВ. &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга'''

Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар &quot;Хөдөлмөр зуслан&quot; анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм.                                                          '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос'''

'''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв'''

Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. 

'''ТАВ. &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв'''

Дашбалбар сумын &quot;Улз&quot; нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ.

'''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв'''

Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. 
YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов.  
'''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' 


==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== 
[[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас &quot;Улз&quot; нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум &quot;Улз&quot; нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]]
'''Сэтгүүлч С.Чойжилсүрэн'''
 
Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад  сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын  эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг. 

Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. 
Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан.  

Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг.  

Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард  хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл  өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. 

Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог.
 
“Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ.  

Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. 


'''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг'''

Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ&quot; гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд  л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм.  

Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. 
Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. 
Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: 

-1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ 

-1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ 

-1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ,  

“Улз&quot; нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. 
Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. 

-1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. 
Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай.  

Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц,  хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. 


'''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' 
 
Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. 
Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо.  

Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа.  
Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм.  

“Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал  дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа.  

Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан.  Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. 

Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг  алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо.  

Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. 
Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. 


==ДУРСГАЛ==
Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж.  
[[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]]

1990 онд  хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд  ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. 

Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог.  Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй  сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй  сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. 

Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ.</text>
      <sha1>bjsriyatg820c6aby1kwsjv91um1ay8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батхуягийн Гончигсүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147081</id>
    <revision>
      <id>861832</id>
      <timestamp>2026-07-13T14:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Батхуягийн Гончигсүрэн''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хотонт сум|Хотонт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.  ==Амжилт== === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class=&quot;wikitable&quot; !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадам...&quot;</comment>
      <origin>861832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="a5gwvjil8ziiga5cyzi7ly706af4cq2" xml:space="preserve">'''Батхуягийн Гончигсүрэн''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хотонт сум|Хотонт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Ц.Бямба-Отгоноор дөрөв, аймгийн арслан М.Баяржавхлангаар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2026
|Өмнөговь аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Төгсдөлгөөнөөр долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Бүх цэргийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн хурц арслан Д.Алтанцоожид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Цэргийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Гончигсүрэн, Батхуягийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Хотонтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>a5gwvjil8ziiga5cyzi7ly706af4cq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861833</id>
      <parentid>861832</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T14:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="qoyp8hiy5x596wdvlfoagy23fds7exl" xml:space="preserve">'''Батхуягийн Гончигсүрэн''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хотонт сум|Хотонт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Ц.Бямба-Отгоноор дөрөв, аймгийн арслан М.Баяржавхлангаар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2026
|Өмнөговь аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Төгсдөлгөөнөөр долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Бүх цэргийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн хурц арслан Д.Алтанцоожид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Цэргийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Гончигсүрэн, Батхуягийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Хотонтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>qoyp8hiy5x596wdvlfoagy23fds7exl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баасангийн Шаравдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147082</id>
    <revision>
      <id>861835</id>
      <timestamp>2026-07-13T14:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Баасангийн Шаравдорж''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хотонт сум|Хотонт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.  ==Амжилт== === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class=&quot;wikitable&quot; !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд у...&quot;</comment>
      <origin>861835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1182" sha1="id8b8rj7wzzikgeejgqmpwx9ds9dmt1" xml:space="preserve">'''Баасангийн Шаравдорж''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хотонт сум|Хотонт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Пүрэвсайханаар дөрөв, улсын арслан Р.Пүрэвдагваар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Багануур дүүргийн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Мөнхбатаар долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

{{DEFAULTSORT:Шаравдорж, Баасангийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Хотонтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>id8b8rj7wzzikgeejgqmpwx9ds9dmt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөнхбаатарын Цогтгэрэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147083</id>
    <revision>
      <id>861838</id>
      <timestamp>2026-07-13T15:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>зассан</comment>
      <origin>861838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1857" sha1="nieeq0v3vdel87kebh3kll6wliazou6" xml:space="preserve">'''Мөнхбаатарын Цогтгэрэл''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Тэлмэн сум (Завхан)|Тэлмэн]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн аймгийн харцага цолтой бөх
{{Инфобокс бөх|name=Мөнхбаатарын Цогтгэрэл|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|3|18}}|birth_place=[[Тэлмэн сум]], [[Завхан аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Тэлмэн сум]], [[Завхан аймаг]]|wrestling_title=Аймгийн харцага|title1=Аймгийн харцага|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2016|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2026 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2021 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2022 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2024 Тэлмэн}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}

== Амжилт ==

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!256
|}
[[Ангилал:Аймгийн харцага]]
[[Ангилал:Тэлмэн (Завхан) хүн]]</text>
      <sha1>nieeq0v3vdel87kebh3kll6wliazou6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861839</id>
      <parentid>861838</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ шинээр үүсэгсэн</comment>
      <origin>861839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1842" sha1="s7nm8lmhd3rdcqtldc7e66zofgfh0ha" xml:space="preserve">'''Мөнхбаатарын Цогтгэрэл''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Тэлмэн сум|Тэлмэн]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн аймгийн харцага цолтой бөх
{{Инфобокс бөх|name=Мөнхбаатарын Цогтгэрэл|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|3|18}}|birth_place=[[Тэлмэн сум]], [[Завхан аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Тэлмэн сум]], [[Завхан аймаг]]|wrestling_title=Аймгийн харцага|title1=Аймгийн харцага|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2016|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2026 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2021 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2022 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2024 Тэлмэн}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}

== Амжилт ==

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!256
|}
[[Ангилал:Аймгийн харцага]]
[[Ангилал:Тэлмэн (Завхан) хүн]]</text>
      <sha1>s7nm8lmhd3rdcqtldc7e66zofgfh0ha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861841</id>
      <parentid>861839</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T15:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ төрсөн он сар оруулсан</comment>
      <origin>861841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1842" sha1="o7le5uxqoxkqinve7mi6kuwox7tzv1n" xml:space="preserve">'''Мөнхбаатарын Цогтгэрэл''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Тэлмэн сум|Тэлмэн]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн аймгийн харцага цолтой бөх
{{Инфобокс бөх|name=Мөнхбаатарын Цогтгэрэл|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1997|3|17}}|birth_place=[[Тэлмэн сум]], [[Завхан аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Тэлмэн сум]], [[Завхан аймаг]]|wrestling_title=Аймгийн харцага|title1=Аймгийн харцага|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2016|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2026 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2021 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2022 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2024 Тэлмэн}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}

== Амжилт ==

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!256
|}
[[Ангилал:Аймгийн харцага]]
[[Ангилал:Тэлмэн (Завхан) хүн]]</text>
      <sha1>o7le5uxqoxkqinve7mi6kuwox7tzv1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861873</id>
      <parentid>861841</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T01:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>861873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1890" sha1="23xvci2w293pcbx2q9ob3mk3tnjvvmq" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name=Мөнхбаатарын Цогтгэрэл|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1997|3|17}}|birth_place=[[Тэлмэн сум]], [[Завхан аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Завхан аймаг]], [[Тэлмэн сум]]|wrestling_title=Аймгийн харцага|title1=Аймгийн харцага|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2016|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2026 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2021 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2022 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2024 Тэлмэн}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Мөнхбаатарын Цогтгэрэл''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Тэлмэн сум|Тэлмэн]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн аймгийн харцага цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Цогтгэрэл, Мөнхбаатарын}}
[[Ангилал:Аймгийн харцага]]
[[Ангилал:Тэлмэний хүн]]</text>
      <sha1>23xvci2w293pcbx2q9ob3mk3tnjvvmq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861874</id>
      <parentid>861873</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T01:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>861874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1881" sha1="n4eiphxqi0zfcbq05uzok8hq76iwsvj" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name=Мөнхбаатарын Цогтгэрэл|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1997|3|17}}|birth_place=[[Завхан аймаг]], [[Тэлмэн сум]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Завхан аймаг]], [[Тэлмэн сум]]|wrestling_title=Аймгийн харцага|title1=Аймгийн харцага|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2016|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2026 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2021 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2022 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2024 Тэлмэн}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Мөнхбаатарын Цогтгэрэл''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Тэлмэн сум|Тэлмэн]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн харцага цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Цогтгэрэл, Мөнхбаатарын}}
[[Ангилал:Аймгийн харцага]]
[[Ангилал:Тэлмэний хүн]]</text>
      <sha1>n4eiphxqi0zfcbq05uzok8hq76iwsvj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861893</id>
      <parentid>861874</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T04:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>/* Амжилт */ зассан</comment>
      <origin>861893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1877" sha1="420y4a8ueczipr75p6hhbx9rkxjep9v" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name=Мөнхбаатарын Цогтгэрэл|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1997|3|17}}|birth_place=[[Завхан аймаг]], [[Тэлмэн сум]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Завхан аймаг]], [[Тэлмэн сум]]|wrestling_title=Аймгийн харцага|title1=Аймгийн харцага|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2016|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2026 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2021 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2022 Тэлмэн}}
{{Медаль|Алт|2024 Тэлмэн}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Мөнхбаатарын Цогтгэрэл''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Тэлмэн сум|Тэлмэн]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн харцага цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Цогтгэрэл, Мөнхбаатарын}}
[[Ангилал:Аймгийн харцага]]
[[Ангилал:Тэлмэн сум]]</text>
      <sha1>420y4a8ueczipr75p6hhbx9rkxjep9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтанхуягийн Нармандах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147084</id>
    <revision>
      <id>861844</id>
      <timestamp>2026-07-13T15:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Алтанхуягийн Нармандах''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Идэр сум|Идэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.  ==Амжилт== === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class=&quot;wikitable&quot; !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын н...&quot;</comment>
      <origin>861844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1632" sha1="axxqgll2p214pkbci9bfchvnfgl3zga" xml:space="preserve">'''Алтанхуягийн Нармандах''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Идэр сум|Идэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Г.Ганжадаар дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2021
|Завхан аймгийн баяр наадамд зургаа давж, аймгийн арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2022
|Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Хашбатаар долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2025
|Бүх цэргийн баяр наадамд тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Нармандах, Алтанхуягийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Идэрийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>axxqgll2p214pkbci9bfchvnfgl3zga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баяраагийн Дэлгэрбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147085</id>
    <revision>
      <id>861863</id>
      <timestamp>2026-07-13T23:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Boldkhuu.b</username>
        <id>17732</id>
      </contributor>
      <comment>Анхны хуудас</comment>
      <origin>861863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4716" sha1="p6pvopfgtebi7n673haihh4ifuwskue" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=Баяраагийн Дэлгэрбаяр|image=Delgerbayar_Bayaraa.jpg|caption=Баяраагийн Дэлгэрбаяр|birth_date={{Birth date and age|1988|06|20}}|birth_place=Өвөрхангай, Монгол Улс|occupation=Гоцлол дуучин|employer=Монгол Улсын Филармони|honours=Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний Ажилтан, Алтан Гадас одон}}1988 оны 6-р сарын 20-нд Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотод төрсөн. 1996 онд Дархан-Уул аймгийн 3-р Арван жилд элсэн орж 2006 онд Улаанбаатар хотын Баатар хот Москвагийн нэрэмжит 33-р сургуулийг төгссөн. 2006 онд Хөгжим бүжгийн коллежид элсэн орж 2011 онд төгссөн. 2011 онд Хилийн цэргийн дуу бүжгийн чуулгад гоцлол дуучнаар ажиллаж байгаад 2014 онд Улсын Филармонид гоцлол дуучнаар одоог хүртэл ажиллаж байна.

=== Гавъяа шагналууд ===

* 2015 онд МУ Засгийн газрын шагнал Соёлын Тэргүүний Ажилтан
* 2023 онд Алтан Гадас Одон

* 2006 мэргэжлийн Орос дуу дуулаачдын улсын уралдааны тусгай байр,
* 2009 БНХАУ-д зохион байгуулагдсан Олон улсын дуулаачдын уралдааны тусгай байр,
* 2010 ОХУ-ын Улаан-Ууд хотод болсон ЗХУ-ын Ардын жужигчин Ким Базарсадаевын нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын уралдааны “Надежда” шагнал
* 2010 ОХУ-ын Москва хотноо зохиогдсон ЗХУ-ын Ардын жужигчин Лидия Абрамовагийн нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын уралдааны 2-р байр Ave Maria тусгай шагнал
* 2011 ОХУ-ын Буриад улсын Агад болсон ЗХУ-ын Ардын жужигчин Лхасаран Линховоины нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуучдын уралдааны 4-р байр
* 2012 Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн шагналт, Урлагийн Гавьяат зутгэлтэн, Тэргуун зэргийн Чингис хаан одонт нэрт хөгжмийн зохиолч Бямбасурэнгийн Шаравын нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын анхдугаар уралдааны тэргуун байр,
* 2014 ОХУ-ын Москва хотод болсон ЗХУ-ын Ардын жужигчин Муслим Магомаевын нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын уралдааны Шилдэг арван дуучин
* 2014 ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путины Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр алдарт &quot;День Победы&quot; дууг дуулж олон тумний талархлалыг хулээсэн.
* 2016 ОХУ-ын Москва хотноо болсон ЗХУ-ын Ардын жужигчин Наталья Шпиллерын нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын уралдааны 2-р байр,
* 2022 ОХУ-ын Москва хотод болсон Нэрт хөгжмийн зохиолч Исаак Дунаевскийн нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын XI уралдааны &quot;Академик буюу Сонгодог дуурийн дуу&quot;-ны төрөлд Тэргүүн байр, &quot;Эстрадын дуу&quot;-ны төрөлд Тэргүүн байр, &quot;Эх орон сэдэвт дуу&quot; төрөлд Тэргүүн байр,
* 2022 Нэрт хөгжмийн зохиолч Исаак Дунаевскийн нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын XI уралдааны Исаак Дунаевскийн урын сангийн&quot; Шилдэг дуучин&quot; өргөмжлөл, ГРАНПРИ шагнал,
* БНАСУ-ын Хаврын баяр олон улсын наадамд Тэргуун байр алтан цомын эзэн
* 2023 онд ОХУ-ын Грозны хотноо болсон Муслим Магомаевын нэрэмжит олон улсын дуурийн дуучдын уралдааны III-р байр</text>
      <sha1>p6pvopfgtebi7n673haihh4ifuwskue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861876</id>
      <parentid>861863</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T01:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>861876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5099" sha1="5qpgc0l48etye6nm90s29kbayl6f8mr" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=Баяраагийн Дэлгэрбаяр|image=Delgerbayar_Bayaraa.jpg|caption=Баяраагийн Дэлгэрбаяр|birth_date={{Birth date and age|1988|06|20}}|birth_place=Монгол Улс, Өвөрхангай|occupation=Гоцлол дуучин|employer=Монгол Улсын Филармони|honours=Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний Ажилтан, Алтан Гадас одон}}
'''Баяраагийн Дэлгэрбаяр''' (1988 оны 6-р сарын 20-нд Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотод төрсөн) нь Монголын дуучин.

==Намтар==
1996 онд Дархан-Уул аймгийн 3-р арван жилийн сургуульд элсэн орж 2006 онд Улаанбаатар хотын Баатар хот Москвагийн нэрэмжит 33-р сургуулийг төгссөн. 2006 онд Хөгжим бүжгийн коллежид элсэн орж 2011 онд төгссөн. 2011 онд Хилийн цэргийн дуу бүжгийн чуулгад гоцлол дуучнаар ажиллаж байгаад 2014 онд Улсын Филармонид гоцлол дуучнаар одоог хүртэл ажиллаж байна.

=== Гавьяа шагналууд ===

===Төр засгийн шагнал===
* 2015 онд Соёлын Тэргүүний Ажилтан
* 2023 онд Алтан Гадас Одон

===Тэмцээн уралдаан===
* 2006 - мэргэжлийн орос дуу дуулаачдын улсын уралдааны тусгай байр
* 2009 - БНХАУ-д зохион байгуулагдсан Олон улсын дуулаачдын уралдааны тусгай байр
* 2010 - ОХУ-ын Улаан-Үд хотод болсон ЗХУ-ын Ардын жужигчин Ким Базарсадаевын нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын уралдааны “Надежда” шагнал
* 2010 - ОХУ-ын Москва хотноо зохиогдсон ЗХУ-ын Ардын жүжигчин Лидия Абрамовагийн нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын уралдааны 2-р байр Ave Maria тусгай шагнал
* 2011 - ОХУ-ын Буриад улсын Агад болсон ЗХУ-ын Ардын жүжигчин Лхасаран Линховоины нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуучдын уралдааны 4-р байр
* 2012 - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн шагналт, Урлагийн Гавьяат зүтгэлтэн, Тэргүүн зэргийн Чингис хаан одонт нэрт хөгжмийн зохиолч Бямбасүрэнгийн Шаравын нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын анхдугаар уралдааны тэргуун байр
* 2014 - ОХУ-ын Москва хотод болсон ЗХУ-ын Ардын жүжигчин Муслим Магомаевын нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын уралдааны Шилдэг арван дуучин
* 2014 - ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путины Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр алдарт &quot;День Победы&quot; дууг дуулж олон тумний талархлыг хүлээсэн.
* 2016 - ОХУ-ын Москва хотноо болсон ЗХУ-ын Ардын жүжигчин Наталья Шпиллерийн нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын уралдааны 2-р байр,
* 2022 - ОХУ-ын Москва хотод болсон нэрт хөгжмийн зохиолч Исаак Дунаевскийн нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын XI уралдааны &quot;Академик буюу Сонгодог дуурийн дуу&quot;-ны төрөлд Тэргүүн байр, &quot;Эстрадын дуу&quot;-ны төрөлд Тэргүүн байр, &quot;Эх орон сэдэвт дуу&quot; төрөлд Тэргүүн байр,
* 2022 - Нэрт хөгжмийн зохиолч Исаак Дунаевскийн нэрэмжит Олон улсын дуурийн дуулаачдын XI уралдааны Исаак Дунаевскийн урын сангийн&quot; Шилдэг дуучин&quot; өргөмжлөл, ГРАНПРИ шагнал,
* БНАСАУ-ын Хаврын баяр олон улсын наадамд Тэргүүн байр алтан цомын эзэн
* 2023 онд ОХУ-ын Грозный хотноо болсон Муслим Магомаевын нэрэмжит олон улсын дуурийн дуучдын уралдааны III-р байр

{{DEFAULTSORT:Дэлгэрбаяр, Баяраагийн}}
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Арвайхээрийн хүн]]
[[Ангилал:1988 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>5qpgc0l48etye6nm90s29kbayl6f8mr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борис Березовский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147086</id>
    <revision>
      <id>861870</id>
      <timestamp>2026-07-14T01:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Boris Berezovsky.jpg|thumb]] '''Борис Березовский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Бори́с Абра́мович Березо́вский,'' 1946 оны 1-р сарын 23-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод төрсөн — 2013 оны 3-р сарын 23-нд Их Британий Аскот хотод нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын ажил хэрэгч хүн, төрийн бо...&quot;</comment>
      <origin>861870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4765" sha1="jwuc647bcz1kg4ivxiyuypdslnnzfqx" xml:space="preserve">[[Файл:Boris Berezovsky.jpg|thumb]]
'''Борис Березовский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Бори́с Абра́мович Березо́вский,'' 1946 оны 1-р сарын 23-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод төрсөн — 2013 оны 3-р сарын 23-нд Их Британий Аскот хотод нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын ажил хэрэгч хүн, төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Математикч эрдэмтэн, техникийн ухааны доктор (1983), профессор. 1996 оны 10-р сарын 29-нөөс 1997 оны 11-р сарын 4 хүртэл [[ОХУ-ын Аюулгүй байдлын Зөвлөл|ОХУ-ын Аюулгүй байдлын]] [[ОХУ-ын Аюулгүй байдлын Зөвлөл|Зөвлөлийн]] нарийн бичгийн даргын орлогч.

Борис Березовскийн 1997 оны байдлаар нийтдээ 3 тэрбум долларын цэвэр хөрөнгөтэй байсан бөгөөд тэрээр 1990-ээд оны эхээр улсын өмчийг хувьчлах замаар, ялангуяа телевизийн гол суваг болох Оросын 1-р сувагт хөрөнгө хуримтлуулсан. Гэсэн хэдий ч 2013 онд нас барах үедээ тэрээр ядуурч, сэтгэлээр унасан, хуучин найз [[Роман Абрамович|Роман Абрамовичийн]] эсрэг хэд хэдэн хууль эрх зүйн тэмцэлд ялагдсан, хөрөнгөө зарахаас өөр аргагүй болсон, хуучин эхнэрээсээ салалтын өндөр өртөгтэй тохиролцоонд хүрсэн байв. Тэрээр Оросын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин|Борис Ельциний]] дотны хүрээлэл (&quot;Ельциний гэр бүл&quot;)-тэй ойр дотно байсан. 1995-1996 онд Березовскийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Ельциний хоёр дахь удаагаа сонгогдохыг дэмжиж байв. Мөн Березовский олигархуудын нөлөө хадгалагдана гэсэн хүлээлттэйгээр [[Владимир Путин|Владимир Путины]] сонгуулийг хангахын тулд &quot;Нэгдсэн Орос&quot; намыг санхүүжүүлэхэд тусалсан. Тэрээр 1999 оны Оросын хууль тогтоох сонгуульд Путины үнэнч дэмжигчээр сонгогдсон. Гэсэн хэдий ч 2000 оны Оросын ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа Путин эрх мэдлээ бэхжүүлж, улам бүр автократ болж, бүх олигархуудын үнэнч байдлыг шаардаж байв; Березовский сөрөг хүчинд орж, Төрийн Думаас огцорсон. Тэрээр амьдралынхаа үлдсэн хугацаанд В.Путины шүүмжлэгч хэвээр байжээ.

2011 оны сүүлээр Израилийн хувийн мөрдөгч Энэтхэгийн хөлсний хакер Appin компанид Березовский болон түүний өмгөөлөгчдийг хакердахыг тушаажээ. 2012 онд Березовский Роман Абрамовичийн эсрэг томоохон газрын тос үйлдвэрлэгч Сибнефтийн өмчлөлийн асуудлаар гаргасан Дээд шүүхийн хэргийг алдсан бөгөөд тэрээр 3 тэрбум гаруй фунт стерлингийн нөхөн төлбөр нэхэмжилсэн. Шүүх Березовскийг хэзээ ч Сибнефтийн хамтран эзэмшигч байгаагүй гэж дүгнэжээ.

Б.Березовскийг 2013 оны 3-р сарын 23-нд Английн Беркши мужрийн Аскот хотын ойролцоох Саннингхилл дэх Титнесс Парк дахь гэртээ нас барсан байдалтай олджээ. Задлан шинжилгээгээр түүний үхэл нь дүүжлэгдсэнтэй нийцэж байгаа бөгөөд хүчирхийллийн тэмцлийн шинж тэмдэг илрээгүй болохыг тогтоожээ. Түүний үхлийн талаарх мөрдөн байцаалтын шүүхийн шинжээч дараа нь нээлттэй шийдвэр гаргасан байна.</text>
      <sha1>jwuc647bcz1kg4ivxiyuypdslnnzfqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861877</id>
      <parentid>861870</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T01:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>861877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4980" sha1="t8tmvtpwq36d6tnf4x3fox1o0l3gzpy" xml:space="preserve">[[Файл:Boris Berezovsky.jpg|thumb]]
'''Борис Березовский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Бори́с Абра́мович Березо́вский,'' 1946 оны 1-р сарын 23-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод төрсөн — 2013 оны 3-р сарын 23-нд Их Британийн Аскот хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн болон Оросын ажил хэрэгч хүн, төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Математикч эрдэмтэн, техникийн ухааны доктор (1983), профессор. 1996 оны 10-р сарын 29-нөөс 1997 оны 11-р сарын 4 хүртэл [[ОХУ-ын Аюулгүй байдлын Зөвлөл|ОХУ-ын Аюулгүй байдлын Зөвлөлийн]] нарийн бичгийн даргын орлогч.

Борис Березовский 1997 оны байдлаар нийтдээ 3 тэрбум долларын цэвэр хөрөнгөтэй байсан бөгөөд тэрээр 1990-ээд оны эхээр улсын өмчийг хувьчлах замаар, ялангуяа телевизийн гол суваг болох Оросын 1-р сувагт хөрөнгө хуримтлуулсан. Гэсэн хэдий ч 2013 онд нас барах үедээ тэрээр ядуурч, сэтгэлээр унасан, хуучин найз [[Роман Абрамович|Роман Абрамовичийн]] эсрэг хэд хэдэн хууль эрх зүйн тэмцэлд ялагдсан, хөрөнгөө зарахаас өөр аргагүй болсон, хуучин эхнэрээсээ салалтын өндөр өртөгтэй тохиролцоонд хүрсэн байв. Тэрээр Оросын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин|Борис Ельциний]] дотны хүрээлэл (&quot;Ельциний гэр бүл&quot;)-тэй ойр дотно байсан. 1995-1996 онд Березовскийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Ельциний хоёр дахь удаагаа сонгогдохыг дэмжиж байв. Мөн Березовский олигархуудын нөлөө хадгалагдана гэсэн хүлээлттэйгээр [[Владимир Путин|Владимир Путины]] сонгуулийг хангахын тулд &quot;Нэгдсэн Орос&quot; намыг санхүүжүүлэхэд тусалсан. Тэрээр 1999 оны Оросын хууль тогтоох сонгуульд Путины үнэнч дэмжигчээр сонгогдсон. Гэсэн хэдий ч 2000 оны Оросын ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа Путин эрх мэдлээ бэхжүүлж, улам бүр автократ болж, бүх олигархуудын үнэнч байдлыг шаардаж байв; Березовский сөрөг хүчинд орж, Төрийн Думаас огцорсон. Тэрээр амьдралынхаа үлдсэн хугацаанд В.Путины шүүмжлэгч хэвээр байжээ.

2011 оны сүүлээр Израилын хувийн мөрдөгч Энэтхэгийн хөлсний хакер Appin компанид Березовский болон түүний өмгөөлөгчдийг хакердахыг тушаажээ. 2012 онд Березовский Роман Абрамовичийн эсрэг томоохон газрын тос үйлдвэрлэгч Сибнефтийн өмчлөлийн асуудлаар гаргасан Дээд шүүхийн хэргийг алдсан бөгөөд тэрээр 3 тэрбум гаруй фунт стерлингийн нөхөн төлбөр нэхэмжилсэн. Шүүх Березовскийг хэзээ ч Сибнефтийн хамтран эзэмшигч байгаагүй гэж дүгнэжээ.

Б.Березовскийг 2013 оны 3-р сарын 23-нд Английн Беркши мужрийн Аскот хотын ойролцоох Саннингхилл дэх Титнесс Парк дахь гэртээ нас барсан байдалтай олджээ. Задлан шинжилгээгээр түүний үхэл нь дүүжлэгдсэнтэй нийцэж байгаа бөгөөд хүчирхийллийн тэмцлийн шинж тэмдэг илрээгүй болохыг тогтоожээ. Түүний үхлийн талаарх мөрдөн байцаалтын шүүхийн шинжээч дараа нь нээлттэй шийдвэр гаргасан байна.

{{DEFAULTSORT:Березовский, Борис}}
[[Ангилал:Оросын бизнесмен]]
[[Ангилал:Москвагийн хүн]]
[[Ангилал:Оросууд]]
[[Ангилал:1946 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2013 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>t8tmvtpwq36d6tnf4x3fox1o0l3gzpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баасандоржийн Цэрэндаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147087</id>
    <revision>
      <id>861890</id>
      <timestamp>2026-07-14T04:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>Шинээр нээж байгаа</comment>
      <origin>861890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1360" sha1="jfygd76s1eemq8waylwecu0izt5dz61" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Баасандоржийн Цэрэндаш|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1998|2|9}}|birth_place=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]]
|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2022|title3=Сумын начин|title_year3=2022|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2022 Рашаант}}
|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Баасандоржийн Цэрэндаш''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн начин цолтой бөх.</text>
      <sha1>jfygd76s1eemq8waylwecu0izt5dz61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861894</id>
      <parentid>861890</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T04:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* амжилт нэмсэн*/</comment>
      <origin>861894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1799" sha1="ez1uozerwv9w90bdcw4rnnqgagzs2h9" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Баасандоржийн Цэрэндаш|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1998|2|9}}|birth_place=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]]
|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2022|title3=Сумын начин|title_year3=2022|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2022 Рашаант}}
|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Баасандоржийн Цэрэндаш''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн начин цолтой бөх.
== Амжилт ==

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Цэрэндаш, Баасандоржийн}}
[[Ангилал:Аймгийн начин]]
[[Ангилал:Цэцэрлэг сум]]</text>
      <sha1>ez1uozerwv9w90bdcw4rnnqgagzs2h9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861896</id>
      <parentid>861894</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T05:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Боловсрол нэмсэн */</comment>
      <origin>861896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2061" sha1="gkpkf5dxcr72garvc64919zsb9wyke7" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Баасандоржийн Цэрэндаш|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1998|2|9}}|birth_place=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]]
|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2022|title3=Сумын начин|title_year3=2022|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2022 Рашаант}}
|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Баасандоржийн Цэрэндаш''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн начин цолтой бөх.
== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Үндэсний Биеийн Тамирын Дээд Сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Амжилт ==

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Цэрэндаш, Баасандоржийн}}
[[Ангилал:Аймгийн начин]]
[[Ангилал:Цэцэрлэг сум]]</text>
      <sha1>gkpkf5dxcr72garvc64919zsb9wyke7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэдэнбалжирын Баярсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147088</id>
    <revision>
      <id>861892</id>
      <timestamp>2026-07-14T04:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>Шинээр нээж байгаа</comment>
      <origin>861892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1015" sha1="a9l63t00e9hstnrravi1mlnjt8w2ajx" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Цэдэнбалжирын Баярсайхан |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|2001|8|29}}|birth_place= [[Увс аймаг]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]
|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Увс аймаг]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2021|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates=
|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Цэдэнбалжирын Баярсайхан''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Тэс сум (Увс)|Тэс]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн начин цолтой бөх.</text>
      <sha1>a9l63t00e9hstnrravi1mlnjt8w2ajx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861897</id>
      <parentid>861892</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T05:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*амжилт нэмсэн */</comment>
      <origin>861897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1444" sha1="mfv3seq0l0nebomqv7xdmuwmzriioz4" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Цэдэнбалжирын Баярсайхан |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|2001|8|29}}|birth_place= [[Увс аймаг]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]
|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Увс аймаг]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2021|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates=
|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Цэдэнбалжирын Баярсайхан''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Тэс сум (Увс)|Тэс]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн начин цолтой бөх.
== Амжилт ==

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Баярсайхан, Цэдэнбалжир}}
[[Ангилал:Аймгийн начин]]
[[Ангилал:Тэс сум]]</text>
      <sha1>mfv3seq0l0nebomqv7xdmuwmzriioz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147089</id>
    <revision>
      <id>861899</id>
      <timestamp>2026-07-14T05:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>/*Шинээр нээж байгаа */</comment>
      <origin>861899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1477" sha1="3g69407mqvz8cyoyzvfj4h92qmv7ij7" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ  |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|9|14}}|birth_place=[[Орхон аймаг]], Баян-Өндөр сум|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=172 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Орхон аймаг]], Баян-Өндөр сум|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2025|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2014|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2014 Алдархаан}}
{{Медаль|Алт|2017 Асгат}}
{{Медаль|Алт|2024 Сайхан}}
{{Медаль|Мөнгө|2024 Хишиг-Өндөр}}
|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ''' нь [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн начин цолтой бөх.</text>
      <sha1>3g69407mqvz8cyoyzvfj4h92qmv7ij7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861900</id>
      <parentid>861899</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T05:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*Амжилт нэмсэн */</comment>
      <origin>861900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1925" sha1="ckv8mbwqz5n9u7m0o08ntgw3066r2p0" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ  |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|9|14}}|birth_place=[[Орхон аймаг]], Баян-Өндөр сум|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=172 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Орхон аймаг]], Баян-Өндөр сум|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2025|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2014|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2014 Алдархаан}}
{{Медаль|Алт|2017 Асгат}}
{{Медаль|Алт|2024 Сайхан}}
{{Медаль|Мөнгө|2024 Хишиг-Өндөр}}
|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ''' нь [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн начин цолтой бөх.
== Амжилт ==

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2025
|Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

{{DEFAULTSORT:Цогтгэрэл, Мөнхбаатарын}}
[[Ангилал:Аймгийн начин]]
[[Ангилал:Баян-Өндөр сум]]</text>
      <sha1>ckv8mbwqz5n9u7m0o08ntgw3066r2p0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861901</id>
      <parentid>861900</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T05:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аймгийн наадмын дэвжээнд */ зассан</comment>
      <origin>861901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1919" sha1="43wro2q46zqnvkajr1ovoxx5mgg2jf1" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх|name= Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ  |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|9|14}}|birth_place=[[Орхон аймаг]], Баян-Өндөр сум|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=172 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Орхон аймаг]], Баян-Өндөр сум|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2025|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2014|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2014 Алдархаан}}
{{Медаль|Алт|2017 Асгат}}
{{Медаль|Алт|2024 Сайхан}}
{{Медаль|Мөнгө|2024 Хишиг-Өндөр}}
|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}}
'''Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ''' нь [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн начин цолтой бөх.
== Амжилт ==

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2025
|Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

{{DEFAULTSORT:Цогтгэрэл, Мөнхбаатарын}}
[[Ангилал:Аймгийн начин]]
[[Ангилал:Баян-Өндөр сум]]</text>
      <sha1>43wro2q46zqnvkajr1ovoxx5mgg2jf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147090</id>
    <revision>
      <id>861908</id>
      <timestamp>2026-07-14T06:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.  == Намтар == Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Мон...&quot;</comment>
      <origin>861908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2488" sha1="7j83psh5jm7by4bw3rq2guspzdnhgj9" xml:space="preserve">'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд Австралийн Холбооны Улсын Нью Саут Уэльсийн Их Сургуулийн хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцэд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисст референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос Улсын Их Хурлын Тамгын газарт Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>7j83psh5jm7by4bw3rq2guspzdnhgj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861914</id>
      <parentid>861908</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2704" sha1="b3n3dj9ni4xe2uxutn6pzk4g8pptnwe" xml:space="preserve">'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд Австралийн Холбооны Улсын Нью Саут Уэльсийн Их Сургуулийн хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцэд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисст референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос Улсын Их Хурлын Тамгын газарт Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>b3n3dj9ni4xe2uxutn6pzk4g8pptnwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861916</id>
      <parentid>861914</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3177" sha1="eubr8us9yolw4i9swwu98t5ozcq9tpw" xml:space="preserve">'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд Австралийн Холбооны Улсын Нью Саут Уэльсийн Их Сургуулийн хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцэд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисст референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос Улсын Их Хурлын Тамгын газарт Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

===Орчуулж, эмхтгэсэн ном===
*''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>eubr8us9yolw4i9swwu98t5ozcq9tpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861919</id>
      <parentid>861916</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3442" sha1="pxbooyg2x5typdref5ey2sx1xf5n8c0" xml:space="preserve">'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд Австралийн Холбооны Улсын Нью Саут Уэльсийн Их Сургуулийн хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцэд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисст референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос Улсын Их Хурлын Тамгын газарт Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.&lt;ref&gt;[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)&quot;, Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. &lt;/ref&gt;

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

===Орчуулж, эмхтгэсэн ном===
*''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>pxbooyg2x5typdref5ey2sx1xf5n8c0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861920</id>
      <parentid>861919</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4079" sha1="s5b0lmma75bhqqi8wfcwnkjlzwewoq8" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ
| зураг          = 
| тайлбар        = 
| төрсөногноо    = 
| төрсөнгазар    = [[Улаанбаатар]] 
| улсорон        = {{MNG}}
| намэвсэл       = [[Нам бус]]
| сургууль       = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль
| сургууль       = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль
| ажилүйл        = Хуульч, орчуулагч
| гэрбүл         = эхнэр &lt;br&gt; 1 охинтой
}}

'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд Австралийн Холбооны Улсын Нью Саут Уэльсийн Их Сургуулийн хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцэд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисст референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос Улсын Их Хурлын Тамгын газарт Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.&lt;ref&gt;[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)&quot;, Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. &lt;/ref&gt;

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

===Орчуулж, эмхтгэсэн ном===
*''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>s5b0lmma75bhqqi8wfcwnkjlzwewoq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861922</id>
      <parentid>861920</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4095" sha1="ff6u4janoiotj31ui3qrzfy3ygvwse6" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ
| зураг          = 
| тайлбар        = 
| төрсөногноо    = 
| төрсөнгазар    = [[Улаанбаатар]] 
| улсорон        = {{MNG}}
| намэвсэл       = [[Нам бус]]
| сургууль       = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль
| сургууль       = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль
| ажилүйл        = Хуульч, орчуулагч
| гэрбүл         = эхнэр &lt;br&gt; 1 охинтой
}}

'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд [[Австралийн Холбооны Улс]]ын Нью Саут Уэльсийн Их Сургуулийн хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]эд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]т референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос [[Улсын Их Хурлын Тамгын газар]]т Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.&lt;ref&gt;[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)&quot;, Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. &lt;/ref&gt;

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

===Орчуулж, эмхтгэсэн ном===
*''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>ff6u4janoiotj31ui3qrzfy3ygvwse6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861923</id>
      <parentid>861922</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="6codupkxeqhqgbgj6948sdf07re0gtr" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ
| зураг          = 
| тайлбар        = 
| төрсөногноо    = 
| төрсөнгазар    = [[Улаанбаатар]] 
| улсорон        = {{MNG}}
| намэвсэл       = [[Нам бус]]
| сургууль       = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль
| сургууль       = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль
| ажилүйл        = Хуульч, орчуулагч
| гэрбүл         = эхнэр &lt;br&gt; 1 охинтой
}}

'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд [[Австралийн Холбооны Улс]]ын Нью Саут Уэльсийн Их Сургуулийн хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]эд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]т референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос [[Улсын Их Хурлын Тамгын газар]]т Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.&lt;ref&gt;[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)&quot;, Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. &lt;/ref&gt;

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

===Орчуулж, эмхэтгэсэн ном===
*''Ази-Номхон далайн хүний эрхийн форум'' ''[[Хүний эрхийн боловсрол]]'' (2014)
*''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>6codupkxeqhqgbgj6948sdf07re0gtr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861926</id>
      <parentid>861923</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4475" sha1="5my4f67zkuqne0s2tzugxgymw771ytb" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ
| зураг          = 
| тайлбар        = 
| төрсөногноо    = 
| төрсөнгазар    = [[Улаанбаатар]] 
| улсорон        = {{MNG}}
| намэвсэл       = [[Нам бус]]
| сургууль       = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль
| сургууль       = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль
| ажилүйл        = Хуульч, орчуулагч
| гэрбүл         = эхнэр &lt;br&gt; 1 охинтой
}}

'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд [[Австралийн Холбооны Улс]]ын Нью Саут Уэльсийн Их Сургуулийн хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]эд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]т референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос [[Улсын Их Хурлын Тамгын газар]]т Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.&lt;ref&gt;[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)&quot;, Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. &lt;/ref&gt;

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)&lt;ref&gt;[https://catalog.num.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=118155 ''Хүний эрхийн товч тайлбар&quot;, Улаанбаатар, Монгол Улс, 2014 оны 11-р сарын 19-22, монгол хэлээр. &lt;/ref&gt;
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

===Орчуулж, эмхэтгэсэн ном===
*''Ази-Номхон далайн хүний эрхийн форум'' ''[[Хүний эрхийн боловсрол]]'' (2014)
*''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>5my4f67zkuqne0s2tzugxgymw771ytb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861927</id>
      <parentid>861926</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4483" sha1="ghf56uir4cfi05tcmt1wmgdfhzy5wiz" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ
| зураг          = 
| тайлбар        = 
| төрсөногноо    = 
| төрсөнгазар    = [[Улаанбаатар]] 
| улсорон        = {{MNG}}
| намэвсэл       = [[Нам бус]]
| сургууль       = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль
| сургууль       = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль
| ажилүйл        = Хуульч, орчуулагч
| гэрбүл         = эхнэр &lt;br&gt; 1 охинтой
}}

'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд [[Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд [[Австралийн Холбооны Улс]]ын [[Нью Саут Уэльсийн Их Сургуулийн]] хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]эд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]т референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос [[Улсын Их Хурлын Тамгын газар]]т Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.&lt;ref&gt;[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)&quot;, Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. &lt;/ref&gt;

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)&lt;ref&gt;[https://catalog.num.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=118155 ''Хүний эрхийн товч тайлбар&quot;, Улаанбаатар, Монгол Улс, 2014 оны 11-р сарын 19-22, монгол хэлээр. &lt;/ref&gt;
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

===Орчуулж, эмхэтгэсэн ном===
*''Ази-Номхон далайн хүний эрхийн форум'' ''[[Хүний эрхийн боловсрол]]'' (2014)
*''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>ghf56uir4cfi05tcmt1wmgdfhzy5wiz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861928</id>
      <parentid>861927</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4485" sha1="si37ivozwxu4gie7pp3xl7cd9ftmcle" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ
| зураг          = 
| тайлбар        = 
| төрсөногноо    = 
| төрсөнгазар    = [[Улаанбаатар]] 
| улсорон        = {{MNG}}
| намэвсэл       = [[Нам бус]]
| сургууль       = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль
| сургууль       = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль
| ажилүйл        = Хуульч, орчуулагч
| гэрбүл         = эхнэр &lt;br&gt; 1 охинтой
}}

'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд [[Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд [[Австралийн Холбооны Улс]]ын [[Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль]]ийн хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]эд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]т референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос [[Улсын Их Хурлын Тамгын газар]]т Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.&lt;ref&gt;[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)&quot;, Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. &lt;/ref&gt;

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)&lt;ref&gt;[https://catalog.num.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=118155 ''Хүний эрхийн товч тайлбар&quot;, Улаанбаатар, Монгол Улс, 2014 оны 11-р сарын 19-22, монгол хэлээр. &lt;/ref&gt;
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

===Орчуулж, эмхэтгэсэн ном===
*''Ази-Номхон далайн хүний эрхийн форум'' ''[[Хүний эрхийн боловсрол]]'' (2014)
*''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>si37ivozwxu4gie7pp3xl7cd9ftmcle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861929</id>
      <parentid>861928</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerzenzprince</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <origin>861929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4536" sha1="lbxfx3uecjky3wf2czkhrtx08v1v687" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ
| зураг          = 
| тайлбар        = 
| төрсөногноо    = 
| төрсөнгазар    = [[Улаанбаатар]] 
| улсорон        = {{MNG}}
| намэвсэл       = [[Нам бус]]
| сургууль       = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль
| сургууль       = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль
| ажилүйл        = Хуульч, орчуулагч
| гэрбүл         = эхнэр &lt;br&gt; 1 охинтой
}}

'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд [[Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд [[Австралийн Холбооны Улс]]ын [[Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль|Нью Саут Уэльсийн Их Сургуульд]] хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]эд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]т референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос [[Улсын Их Хурлын Тамгын газар]]т Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын дарга, Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.&lt;ref&gt;[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)&quot;, Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. &lt;/ref&gt;

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)&lt;ref&gt;[https://catalog.num.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=118155 ''Хүний эрхийн товч тайлбар&quot;, Улаанбаатар, Монгол Улс, 2014 оны 11-р сарын 19-22, монгол хэлээр. &lt;/ref&gt;
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

===Орчуулж, эмхэтгэсэн ном===
*''Ази-Номхон далайн хүний эрхийн форум'' ''[[Хүний эрхийн боловсрол]]'' (2014)
*''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>lbxfx3uecjky3wf2czkhrtx08v1v687</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bombardier CRJ700 series</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147091</id>
    <revision>
      <id>861931</id>
      <timestamp>2026-07-14T06:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39556-06</username>
        <id>105966</id>
      </contributor>
      <comment>2 CRJ700</comment>
      <origin>861931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6" sha1="del77tvudxnihxcwb5ayx58lb7amdnf" xml:space="preserve">CRJ700</text>
      <sha1>del77tvudxnihxcwb5ayx58lb7amdnf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861934</id>
      <parentid>861931</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T06:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NDG</username>
        <id>98809</id>
      </contributor>
      <comment>Requesting deletion</comment>
      <origin>861934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="8hokuxybw52vzu1djzgbqwen0bkz74x" xml:space="preserve">{{delete|No useful content}}CRJ700</text>
      <sha1>8hokuxybw52vzu1djzgbqwen0bkz74x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямсүрэнгийн Амгаланбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147092</id>
    <revision>
      <id>861932</id>
      <timestamp>2026-07-14T06:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Нямсүрэнгийн Амгаланбаатар''' нь [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[Эрдэнэдалай сум|Эрдэнэдалай]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.  ==Амжилт== === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class=&quot;wikitable&quot; !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн...&quot;</comment>
      <origin>861932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1844" sha1="fxowu9d4h0zgt4v9ioy6zfe8habadpn" xml:space="preserve">'''Нямсүрэнгийн Амгаланбаатар''' нь [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[Эрдэнэдалай сум|Эрдэнэдалай]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан А.Эрдэнэбаяраар дөрөв, аймгийн арслан Б.Баянсүхээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Дундговь аймгийн баяр наадамд аймгийн заан М.Баттүвшингээр долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2024
|Дундговь аймгийн баяр наадамд сумын заан Х.Чойжилсүрэнгээр долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2026
|Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Амгаланбаатар, Нямсүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Эрдэнэдалайн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>fxowu9d4h0zgt4v9ioy6zfe8habadpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баттулгын Өсөхбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147093</id>
    <revision>
      <id>861937</id>
      <timestamp>2026-07-14T07:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Баттулгын Өсөхбаяр''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Тэс сум (Увс)|Тэс]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.  ==Амжилт== === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class=&quot;wikitable&quot; !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц ар...&quot;</comment>
      <origin>861937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1619" sha1="f0bq3zz2h34md49g1b1c7zhi0g8ek3i" xml:space="preserve">'''Баттулгын Өсөхбаяр''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Тэс сум (Увс)|Тэс]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Х.Энхчулуунаар дөрөв, улсын харцага Т.Баасанхүүгээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|Дархан-Уул аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Ж.Бадралаар долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2025
|Увс аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор найм давж түрүүлэн &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2025
|Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Өсөхбаяр, Баттулгын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Тэсийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>f0bq3zz2h34md49g1b1c7zhi0g8ek3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861938</id>
      <parentid>861937</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1628" sha1="7806g8isx2l4lg0ope3p87npcq7ap6x" xml:space="preserve">'''Баттулгын Өсөхбаяр''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Тэс сум (Увс)|Тэс]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Х.Энхчулуунаар дөрөв, улсын харцага Т.Баасанхүүгээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|Дархан-Уул аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Ж.Бадралаар долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2025
|Увс аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор найм давж түрүүлэн &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2025
|Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Өсөхбаяр, Баттулгын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Тэсийн хүн (Увс)]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>7806g8isx2l4lg0ope3p87npcq7ap6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861939</id>
      <parentid>861938</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T07:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>861939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1580" sha1="tio1a9qpoffacoshb4k5jpds8anpfq7" xml:space="preserve">'''Баттулгын Өсөхбаяр''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Тэс сум (Увс)|Тэс]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Х.Энхчулуунаар дөрөв, улсын харцага Т.Баасанхүүгээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|Дархан-Уул аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Ж.Бадралаар долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2025
|Увс аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор найм давж түрүүлэн &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2025
|Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Өсөхбаяр, Баттулгын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>tio1a9qpoffacoshb4k5jpds8anpfq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147094</id>
    <redirect title="Мадридын Нийгэмлэг" />
    <revision>
      <id>861954</id>
      <timestamp>2026-07-14T08:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг]] to [[Мадридын Нийгэмлэг]]</comment>
      <origin>861954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="ick6x5uue18zlbgpqqv08d3x25p0az0" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Мадридын Нийгэмлэг]]</text>
      <sha1>ick6x5uue18zlbgpqqv08d3x25p0az0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Country data Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг</title>
    <ns>10</ns>
    <id>147095</id>
    <redirect title="Загвар:Country data Мадридын Нийгэмлэг" />
    <revision>
      <id>861956</id>
      <timestamp>2026-07-14T08:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг]] to [[Загвар:Country data Мадридын Нийгэмлэг]]</comment>
      <origin>861956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="c3gi468mcm3cj6d4yxv3g2gymkzifcq" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Мадридын Нийгэмлэг]]</text>
      <sha1>c3gi468mcm3cj6d4yxv3g2gymkzifcq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ла Риоха (Испанийн муж)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147096</id>
    <redirect title="Ла Риоха" />
    <revision>
      <id>861961</id>
      <timestamp>2026-07-14T08:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ла Риоха (Испанийн муж)]] to [[Ла Риоха]]</comment>
      <origin>861961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="nynpyc3hy5aam0dumn30eipu29h89pi" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Ла Риоха]]</text>
      <sha1>nynpyc3hy5aam0dumn30eipu29h89pi</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>