Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1939 862033 848030 2026-07-14T14:59:15Z Swoopless 82659 алдаа зассан 862033 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Япон улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠶᠠᠫᠤᠨ<br />ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Япон | native_name = {{native name|ja|日本国|italics=off}}<br/>{{resize|90%|Ниппон кокү эсвэл Нихон кокү}} | image_flag = Flag of Japan.svg | flag_type = [[Японы төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | alt_flag = Centered deep red circle on a white rectangle | image_coat = Imperial Seal of Japan.svg | alt_coat = Golden circle subdivided by golden wedges with rounded outer edges and thin black outlines | symbol_type = [[Японы эзэн хааны сүлд|Эзэн хааны сүлд]] | other_symbol = <div style="padding:0.2em;">[[File:Goshichi no kiri.svg|80px|Seal of the Office of the Prime Minister and the Government of Japan]]</div> | other_symbol_type = [[Японы засгийн газрын тамга|Засгийн газрын тамга]] | national_anthem = <br />君が代<br />''[[Японы төрийн дуулал|Кимигаё]]''<br />"Эзэн дээдэс таны хаанчлал"<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Kimi ga Yo instrumental.ogg]]</div> | image_map = Japan (orthographic projection).svg | alt_map = Projection of Asia with Japan's Area colored green | map_caption = Японы хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; [[Японы газар нутгийн маргаан|нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг]] цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Токио]] | coordinates = {{Coord|35|41|N|139|46|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Үндэсний хэл | languages = [[Япон хэл]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] парламентын [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Японы эзэн хаан|Эзэн хаан]] | leader_name1 = [[Нарүхито]] | leader_title2 = [[Япон Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Такаичи Санаэ]] (高市 早苗) | legislature = [[Японы парламент|Улсын хурал]] | upper_house = [[Зөвлөхүүдийн танхим (Япон)|Зөвлөхүүдийн танхим]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Япон)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Японы түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Японы эзэн хааны гэр бүл|Төр улс байгуулагдсан]] | established_date1 = НТӨ 660 оны 2 сарын 11 | established_event2 = [[Мэйжийн Үндсэн хууль|Мэйжийн үндсэн хууль]] | established_date2 = 1890 оны 11 сарын 29 | established_event3 = [[Японы Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date3 = 1947 оны 5 сарын 3 | area_km2 = 377,975 | area_footnote = <ref name="area-2019">{{cite web|script-title=ja:令和元年全国都道府県市区町村別面積調 (10月1日時点)|url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|trans-title=Reiwa 1 prefectures and municipalities ranked according to area (as of 1 October)|publisher=[[Geospatial Information Authority of Japan]]|language=ja|date=December 26, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|archivedate=April 15, 2020|url-status=dead }}</ref> | percent_water = 1.4 (2015 оны байдлаар)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|accessdate=October 11, 2020|publisher=OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_rank = 62<!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | population_census = 126,226,568<ref>{{cite web|url=https://www.e-stat.go.jp/en/stat-search/files?page=1&layout=datalist&toukei=00200521&tstat=000001136464&cycle=0&year=20200&month=24101210&tclass1=000001136465&tclass2=000001154388&tclass3val=0|title=2020 Population Census Preliminary Tabulation|accessdate=June 26, 2021|publisher=[[Statistics Bureau (Japan)|Statistics Bureau of Japan]]}}</ref> | population_census_rank = | population_census_year = 2020 | population_estimate = 124,214,766 | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 11 | population_density_km2 = 332<!-- Per [[WP:CALC]], 125,440,000 / 377,975 = 331.87 --> | population_density_rank = 24 | GDP_PPP = {{increase}} $6.110 их наяд<ref name="IMFWEOJP">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=158,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook database: October 2022|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 4 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $48,813 <ref name="IMFWEOJP" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 36 | GDP_nominal = {{increase}} $4.301 их наяд<ref name="IMFWEOJP" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 3 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $34,358 <ref name="IMFWEOJP" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 30 | Gini = 33.4<!-- Number only. --> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease<!-- Increase/decrease/steady. --> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|accessdate=July 25, 2021}}</ref> | Gini_rank = 78 | HDI = 0.925<!-- Number only, between 0 and 1. --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!-- Increase/decrease/steady. --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Иен|Японы иен]] (¥) | time_zone = [[Японы Стандарт Цаг|ЯСЦ]] | utc_offset = +09:00 | drives_on = зүүн | calling_code = [[Япон дахь утасны дугаар|+81]] | cctld = [[.jp]] | official_website = <!----- do not add www.japan.go.jp – The article is about the country, not the government -----> | demonym = [[Япончууд]] | today = }} '''Япон''' ([[Япон хэл|япон.]] 日本 ''Нихон, Ниппон'', үгчилбэл. «Нар мандах газар») албан ёсоор — '''Япон улс''' ([[Япон хэл|япон.]] 日本国 ''«Нихон кокү», «Ниппон кокү»'') - [[Номхон далай|Номхон далайн]] баруун хэсгийн [[олтриг|бүлэг арлуудаас]] тогтох [[Дорнод Ази|дорнод]] [[Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Япон нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа шинээр боловсруулан баталсан [[Японы Үндсэн Хууль]]д үндэслэн шүүх, гүйцэтгэх, хууль тогтоох эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг [[Үндсэн хуульт хаант засаг]]т улс бөгөөд Үндсэн хуульд нь [[Төрийн тэргүүн]] гэж хэн болохыг заагаагүй боловч Япон Улсын ард түмний эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг болох [[Японы эзэн хаан|эзэн хаан]] нь төрийн тэргүүн гэж хэлж болох юм. Япон нь эдийн засгийн чадавхаараа дэлхийд [[АНУ]], Хятадын дараа 3-т ордог, [[Их Долоо|Их Долоогийн]] гишүүн улс юм. Азийн цор ганц өндөр хөгжилтэй орон хэдий ч [[түүхий эд]], [[хүнс]], [[Энерги|эрчим хүчний]] 80-аас илүү хувийг [[Импорт|импортолдог]], гадаад худалдаанаас хамааралтай улс болно. Японы [[хүн ам]] нь [[Хоншүү]] арлаар төвлөрөн суудаг [[япон үндэстэн|япон]], [[Окинава]] аралд оршин суух [[Рюүкюү]] болон [[Хоккайдо]], [[Сахалин]]аас гаралтай [[Айнү]], [[Орок]], [[Нивхи]] зэрэг жижиг үндэстнүүдээс бүрдэнэ. Албан ёсны хэл нь [[япон хэл]] бөгөөд [[рюүкюү хэл]], [[айнү хэл]] зэрэг цөөн ярилцагч хүнтэй хэлнүүд оршдог. [[Газар зүй|Газар зүйн]] байрлалын хувьд газраар хиллэдэг орон байхгүй бөгөөд [[Япон тэнгис|Япон тэнгисээр]] [[Солонгосын хойг]] ([[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]), [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-тай (ОХУ нь Япон тэнгисээс гадна [[Агнуурын тэнгис|Агнуурын тэнгисээр]] хиллэнэ), [[Дорнод Хятадын тэнгис|Дорнод Хятадын тэнгисээр]] [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]], [[Тайвань]] зэрэг улсуудтай хиллэнэ. Түүнчлэн өмнө этгээдэд байх Огасавара олтригоор [[Микронез]] ([[Умард Марианы арлууд]]) улстай хиллэдэг. 2025 оны байдлаар Япон улсын хүн ам 123 саяас их байгаа ч нас баралтын түвшин төрөлтийн түвшнээс өндөр байгаа тул хүн амын тоо аажмаар буурч байгаа. Японы Эзэн хаан — [[Нарүхито]] (2019 оны 5-р сарын 1-нээс), Ерөнхий сайд — хатагтай [[Такаичи Санаэ]] (2025 оны 10-р сарын 21-нээс), [[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Японы Либерал Ардчилсан намын]] (2024 оны 9-р сарын 27-нээс) дарга. == Нэр == [[Япон хэл|Япон хэлэнд]] 日本 (албан ёсоор Ниппон, аман ярианд Нихон гэж дуудагдана, "Наран үндэст/язгуурт/гарвалт" гэх утгатай) гэж нэрлэгддэг. Энэхүү нэрийг анх 645 оны 7-р сард [[Солонгосын хойг]]т оршин байсан [[Гуулин улс]] болон [[Вэкжэ]] улсын Элчид хандсан бичигт "Бурханы сурвалжит Наран үндэст улсын эзэн хаан" хэмээн хэрэглэгдсэн гэж үздэг. Европод түгсэн нэр нь [[Хятад хэл]]ний У аялгуун дахь ''Жэпен'' гэдгээс уламжлагдсан өвөг [[Малай хэл]]ний ''Жипенкүо'' гэдгээс үүссэн байдаг. Энэ үгийг 16-р зууны [[Малакка]]д очсон Португалын далайчид Европт түгээж, [[англи хэл]]ний сурвалжид 1565 онд ''Giapan'' (''Жиапан'') гэж анх бичигджээ<ref>{{cite book|last=Mancall|first=Peter C.|title=Travel narratives from the age of discovery: an anthology|year=2006|publisher=Oxford University Press|pages=156–157|chapter=Of the Ilande of Giapan, 1565}}</ref>. Түүнээс дамжсан [[герман хэл]]ний ''Japan'' (''Япан'') гэдгээс [[орос хэл]]энд ''Япон'' гэж зээлдэгдэж, өдгөө монгол хэлэнд '''Япон''' гэж нэрлэгдэх болсон юм. Мөн монголчууд албан бусаар уугуул нэрийг үндэслэн ''Наран Улс'', ''Мандах нарны орон'' гэж нэрлэх нь түгээмэл юм. == Газар зүй == Япон орон 377,944 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|60-р том]] улс болно. [[Файл:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|thumb|left|Хиймэл дагуулаас]] [[Зураг:Japan topo en.jpg|thumb|left|thumb|Физик газрын зураг]] === Байрлал === Япон хойд өргөргийн 24° — 46°, зүүн уртрагийн 122° — 146° дотор багтах ба НҮБ-ийн ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаарна. Хуурай газрын хилгүй, арлын орон. Дорноос [[Номхон далай]], өмнөөс [[Филиппиний тэнгис]], өрнө өмнөдөөс [[Дорнод Хятадын тэнгис]], өрнөдөөс [[Солонгосын хоолой]], [[Япон тэнгис]], умар дорнодоос [[Агнуурын тэнгис]]ээр хүрээлэгдэнэ. [[Орос]], [[Өмнөд Солонгос|өмнө]] [[Умард Солонгос|умар]] [[Солонгос]], [[Хятад]], [[Тайвань]]тай ойр. === Арал === Номхон далайн өрнөд хэсгийн 6,852 арал Японд харьяалагддаг. [[Хоккайдо]] (22%), [[Хоншүү]] (60.3%), [[Шикокү]] (5%), [[Кюүшүү]] (9.5%) хэмээх дөрвөн том арал бүх нутгийн 97%-ийг эзэлж байна. [[Окинава]] арал хамаардаг [[Рюүкюү олтриг]] Кюүшюүгээс өрнө өмнөш нумран тогтсон байдаг. Хамгийн хол буюу Токиогоос өмнөш 1000 км алсад [[Бонин олтриг]] гэж байна. Ийм олон аралтай болохоор монголчууд «Арлын Япон» гэцгээнэ. Хамтад нь [[Японы олтриг]] ({{lang-en|Japanese Archipelago}}) гэж болно.<ref>{{cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=0-333-71002-2 {{Please check ISBN|reason=Check digit (2) does not correspond to calculated figure.}}|pages=8–11}}</ref> === Маргаан === {{гол|Японы газар нутгийн маргаан}} [[Хоккайдо]]гоос холгүй, [[Курилийн арлууд]]ад хамаарах, [[ОХУ]]-ын мэдлийн дөрвөн арлыг 1945 онд булаалгасан гэж Япон батлаад буцааж авна гэж маргаж байгаа. Япон тэнгис дэх [[БНСУ]]-ын харьяаны хэдэн жижиг арлыг (японоор ''Такэшима'') өөрийнх гэж зүтгэдэг. Эсрэгээр Дорнод Хятадын тэнгист байгаа Японы мэдлийн [[Сэнкакү]] хэмээх 5 арал, 3 хадыг [[БНХАУ]], [[Тайвань|Тайваниас]] 1895 оноос өмнөх эзэд нь авна гээд ид мэтгэцгээж байна. === Уул усан === Өмнөөс [[Филиппиний хавтан]] [[Амарын хавтан|Амарын]], [[Окинавын хавтан|Окинавын]] хоёр хавтан доогуур, умар руу [[Номхон далайн хавтан]] [[Агнуурын тэнгисийн хавтан]] доогуур шурган шүргэж байдгаас Японд үе үе хүчтэй [[газар хөдлөлт|газар хөдөлж]], [[галт уул]]с оргилдог. Дэлхийн бүх газар хөдлөлтийн эрчмийн 10-20% нь Японд үүсдэг гэнэ.<ref>{{cite web |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=2007-03-27 |archive-date=2007-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |url-status=dead }}</ref> Японы галт уулс [[Номхон далайн галт цагираг]]т хамаатай. Хавтангийн шургалт Евразитай залгаа байсан Японы газрыг дорнош атируулж, 15 сая жилийн урьд [[Япон тэнгис]]ийг үүсгэсэн гэдэг.<ref>{{cite web|url=http://shinku.nichibun.ac.jp/jpub/pdf/jr/IJ1501.pdf|last=Barnes|first=Gina L.|title=Origins of the Japanese Islands|publisher=[[University of Durham]]|year=2003|accessdate=11 August 2009}}</ref> Японд одоо оргиход бэлэн 108 галт уул байна. Зуун зууны туршид үхлийн газар хөдлөлт, [[цунами]] тохиосоор л байсан.<ref>{{cite web |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archivedate=4 Хоёрдугаар сар 2007 |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=27 March 2007 |url-status=dead }}</ref> 1923 оны Кантоогийн газар хөдлөлтөөр 140 мянган хүний амь үрэгдэж байв.<ref>{{cite web|last=James|first=C.D.|title=The 1923 Tokyo Earthquake and Fire|url=http://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf|publisher=University of California Berkeley|accessdate=16 January 2011|year=2002|archive-date=7 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140807010932/https://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf|url-status=dead}}</ref> Ханшины 1995 оны газар хөдлөлт, Тоохокүгийн 2011 оны газар хөдлөлт, цунами гээд саяхны жишээ ч байна.<ref name="USGS9.0">{{cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php |title=USGS analysis as of 2011-03-12 |publisher=Earthquake.usgs.gov |date=23 June 2011 |accessdate=9 November 2011}}</ref> Ийм нутагт байдгийнх амарч эмнүүлэхэд аятай халуун [[рашаан]] харин элбэг олдоно.<ref>{{cite web |url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/attractions/hotSprings.html |title=Attractions: Hot Springs |publisher=[[JNTO]] |accessdate=2007-04-01}}</ref> Хамгийн өндөр уул бол д.т.д 3,776 м-т цоройсон [[Фүжи уул|Фүжи галт уул]]. Үүнээс гадна Хида, Кисо, Акайши гурван нурууг нийлүүлээд [[Японы Альп]] гэдэг. Оргил нь [[Кита уул]] (3,193 м). Ер нь Японы газар нутгийн 73% нь уулархаг, ой модтой. Ийм газраа [[газар тариалан]], [[аж үйлдвэр]], оршин суухад тохьгүй гээд далайн эрэг хавийн нам доор газарт хүмүүс шавалдсаар ирсэн.<ref>{{cite web|title=Japan|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm|publisher=US Department of State|accessdate=16 January 2011}}</ref> Нам доор газраас Токио байрладаг Кантоогийн нам доор газар эн арай их (13,000 км²). Үүнээс гадна Нагоя хавийн Нооби, Осака-Кёото орчмын Кинки, Сэндай хавийн Сэндай гээд нам доор талууд бий. Уулын, түргэн урсгалт, богино голуудтай. Тэдэндээ усан цахилгаан станц барьсан нь олон. Хамгийн урт [[Шинано гол]] 367 км урсаад Япон тэнгист цутгадаг.<ref>Nilsson, Christer; Reidy,Catherine A.; Dynesius, Mats and Revenga, Carmen; Fragmentation and Flow Regulation of the World’s Large River Systems; ''[[Science (magazine)|Science]]''; vol. 308; pp.405-408</ref> Кёотогийн хажуугийн [[Бива нуур]] хамгийн том цэнгэг уст нуур гэдэг. === Уур амьсгал === Ихэнх нутаг нь дулаан бүсэд хамаарах бөгөөд өмнөд хэсгийн арлууд нь халуун, хойд хэсэг нь сэрүүн бүст хамаардаг<ref name="climate">{{cite web |url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html |title=Essential Info: Climate |publisher=[[JNTO]] |accessdate=2007-04-01}}</ref>. [[Сибирийн их даралт]] хойноос ирэх салхи нь [[Япон тэнгис]]ийн чийглэг агаарыг авчрах тул Япон тэнгис талдаа цас их унана. Харин [[Номхон далай]] талдаа цэлмэг өдөр олширдог. Зун нь [[Номхон далайн их даралт]]ын нөлөө ихсэж, халуун чийглэг өдрүүд үргэлжилнэ. Гэхдээ нутгийн умард хэсгээр нь [[Агнуурын тэнгисийн их даралт]]ын нөлөөгөөр сэрүүн байдаг. Японы тэнгис талдаа өвөл цас их унадаг, [[зургаадугаар сар|6]], [[долоодугаар сар|7 сард]] (Окинавад [[тавдугаар сар|5]], [[зургаадугаар сар]]) агаарын их даралтын шугамын нөлөөгөөр [[борооны улирал]] болж, зун, намрын заагаар өмнө талаас ирэх [[тайфунь]] зэргийн нөлөөгөөр харьцангуй хур тунадас ихтэй бүс нутгийн тоонд орно<ref name="climate"/><ref>{{cite web |url=http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |title=Flora and Fauna: Diversity and regional uniqueness |publisher=Embassy of Japan in the USA |accessdate=2007-04-01 |archive-date=2007-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213035135/http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |url-status=dead }}</ref>. == Түүх == {{main|Японы түүх}} [[Файл:MiddleJomonVessel.JPG|thumb|upright|left|МЭӨ 2000-3000 жилийн үеийн сав]] [[File:AinuManStilflied.JPG|thumb|Айнү хүн. 1880 он]] [[File:Historical expanse of Ainu.png|thumb|[[Айнү]]чууд эрт цагт [[Хоккайдо]], [[Хоншүү]] арлыг оролцуулан Японы ихэнх хэсэгт суурьшиж байв]] [[File:Yamato en.png|thumb|Японы Ямато улс МЭ 250-538 он. Одоогийн япончууд арлын өмнө хэсгээс эхлэн айнүчүүдийн нутгийг аажмаар эзэлжээ. Хойд талын том арал нь [[Хоккайдо]], дунд талын том арал нь [[Хоншүү]], хамгийн урд талын жижиг арал нь [[Кюүшүү]]; [[Кюүшүү]]гийн хойд талын жижиг арал нь [[Шикокү]].]] Японд эрт үед хүн амьдарч байсныг батлах олдвор [[Нийтийн он тоолол|НТӨ]] 30,000 оны буюу [[Хуучин чулуун зэвсгийн үе]]д хамаарна. Арай хожуу үед хамаарах чимэглэсэн шавар сав, ваар зэрэг нь [[дэлхий]] дээрх хамгийн эртний хадгалагдан үлдсэн эд өлгийн зүйл гэж тооцогддог байна [[Хоккайдо]], [[Хоншүү]] [[Кюүшүү]], [[Шикокү]] гэсэн дөрвөн том арлаас Японы бүлэг арал тогтдог. Японы уугуул оршин суугчид нь [[Курилийн арлууд]] болон Японы бүлэг аралд хамаарагдах [[Хоккайдо]], [[Хоншүү]] арлуудыг оролцуулан Японы ихэнх хэсэгт суурьшиж байсан [[Айнү]] юм. Одоогийн [[япончууд]] анх [[Зүүн Ази]]йн эх газраас тус арлын өмнөд хэсэгт нүүн ирж хэдэн мянган жилийн турш аажим аажмаар тэднийг түрэн уусгасаар Японы арлуудын нутаг дэсвгэрт бүхэлд нь суурьшжээ. [[Айнү]]чүүд нь эрт цагт [[Зүүн Өмнөд Ази]] дахь [[Папуа-Шинэ Гвиней|папуа]]чуудтай адилхан австралоид төрхтэй (афирикчуудтай төстэй) байв. [[Япончууд]]ын гарал бүрэн тодорхойгүй, зарим эрдэмтэд дор хаяж 10,000 гаруй жилийн өмнө Японд байсан уугуул хүмүүс гэж үздэг ч ихэнх эрдэмтэд Зүүн эсвэл Зүүн Өмнөд Азиас нүүн ирсэн хүмүүс гэж үздэг. Хэдийгээр эхний онолд 10,000 гаруй жилийн өмнө тэд Японд байсан гэсэн таамаг дэвшүүлдэг ч айнүчүүдээс сүүлд тус аралд ирсэн болох нь [[археологи]]йн олдвороор батлагддаг. "Яёй эрин" буюу МЭӨ III зууны үеэс [[цагаан будаа]] тариалан, [[төмөр]] ба [[хүрэл]] боловсруулж, вааран эдлэл хийх болжээ. Эдгээр нь [[Хятад]] эсвэл [[Солонгос]]оос шилжин ирсэн одоогийн япончуудтай холбоотой гэж үздэг байна. [[Буддын шашин]] Солонгосын Вэкжэ улсаас дамжин нэвтэрсэн боловч Хятадын нөлөө их байсан байна "Нарагийн эрин" буюу МЭ VIII зууны үед Японы анхны хүчирхэг улс, одоогийн [[Нара]] орчимд төвлөрөн бий болжээ. Энэ үед хамаарах "Кожики" (''Kojiki'', 712 он), "Нихон Шоки" (''Nihon Shoki'', 720 он) зэрэг судрууд хадгалагдан үлдсэн байдаг XVI зууны үед [[Португал]]ын худалдаачид ба шашны номлогч нар анх Японд хүрсэн ба энэ үеэс Баруун болон Японы хооронд худалдаа, соёлын солилцоо эхэлжээ. Ода Нобүнага [[Европ]]оос нэвтэрсэн галт зэвсэг хэрэглэн Японыг нэгтгэж эхэлсэн боловч 1582 онд алуулсан байна. Түүний дараа [[Тоёотоми Хидэёши]] үйл хэргийг нь үргэлжүүлэн 1590 онд бүх Японыг нэгтгэж дуусав. [[Файл:Japanese Red Seal Ship Shuinsen 1634.png|thumb|left|Японы худалдааны хөлөг (1634)]] 1598 онд Хидэёши нас барсны дараа, [[Токүгава Иэясү]] 1603 онд Эдо буюу одоогийн [[Токио]] хотын орчим Токүгава шогуныг үндэслэв. 1639 оноос эхлэн "Хаалттай улс" бодлого баримтлах болсон байна. Энэ үеийг "Эдогийн эрин" гэж нэрлэдэг байна<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |url=http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |title=Japan Glossary; Kokugaku |publisher=Washington State University |date=[[1999-07-14]] |accessdate=2006-12-28 |archive-date=2006-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828004748/http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |url-status=dead }}</ref>. 1854 оны 3-р сарын 31-нд [[АНУ]]-ын усан цэргийн ахмад Маттью Перри Японтой "Канагавагийн хэлэлцээр"-ийг байгуулснаар Япон дахин гадаад ертөнцтэй харилцаж, "[[Мэйжийн эрин]]" эхэлжээ (1868 он). Энэ үед Япон өөрийн улс төр, хууль, цэргийн зохион байгуулалтыг барууны маягаар шинэчлэн, Японы эзэнт улсыг аж үйлдвэржүүлж эхлэв. Энэ үеэс Хятад, [[Орос]] зэрэг улсуудтай дайн хийж, [[Тайвань]], Солонгос, Сахалины өмнөд хагасыг эзлэв<ref>{{cite web |url= http://filebox.vt.edu/users/jearnol2/MeijiRestoration/imperial_japan.htm |title=Japan: The Making of a World Superpower (Imperial Japan) |author=Jesse Arnold | publisher = vt.edu/users/jearnol2 | accessdate=2007-03-27}}</ref>. 1931 онд [[Манжуур]]ыг эзлэн, 1941 онд "Тэнхлэгийн хүчинд" нэгдсэн байна<ref>{{cite web |url= http://www.friesian.com/pearl.htm |title= The Pearl Harbor Strike Force |author= Kelley L. Ross | publisher = friesian.com |accessdate=2007-03-27}}</ref>. 1937 онд Хятадын бусад хэсгийг эзлэн, 1941 онд АНУ-ын Перл Харбор дахь цэргийн баазыг довтлов. Үүний дараа Япон нь [[АНУ]], [[Их Британи]], [[Нидерланд]] зэрэг улсад дайн зарлажээ. Энэ явдал АНУ-ыг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайнд]] татан оролцуулав. 1945 онд АНУ, Японы [[Нагасаки]], [[Хирошима]] хотууд дээр [[цөмийн бөмбөг]] хаяж, [[ЗХУ]] Японд дайн зарласны дараа 1945 оны 8 сарын 15-нд Япон бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зуржээ<ref>{{cite web |url=http://library.educationworld.net/txt15/surrend1.html |title=Japanese Instrument of Surrender |publisher=educationworld.net |accessdate=2006-12-28 |archive-date=2006-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231090453/http://library.educationworld.net/txt15/surrend1.html |url-status=dead }}</ref>. 1947 онд Япон нь шинэ [[Үндсэн хууль]] баталж, Үндсэн хуульт, [[хаант засаглал]]тай ардчилсан орон болов. Япон 1956 онд [[НҮБ]]-ын гишүүн орон болсон байна. == Хүн ам == [[Image:Bjs48 02 Ainu.jpg|thumb|Японы цөөн тоот ястан [[Айнү]] (XIX зуун)]] [[File:Meiji-jingu wedding procession - P1000847.jpg|thumb|Мэйжи сүмд болж буй япон маягийн хурим]] Япон улсад 2012 оны гуравдугаар сарын байдлаар 127.3 сая хүн амьдарч байв.<ref>See links to the Census and the monthly Population Estimate through the [http://www.stat.go.jp/ Japan Statistical Agency] homepage.</ref> Энэ нь дэлхийн улс орнуудаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|10-р олон]] болохыг илтгэнэ. Хэл соёлоороо бараг нэгэн төрлийн ард түмэн.<ref name=MulticulturalJapan>{{cite news|title='Multicultural Japan' remains a pipe dream|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20070327zg.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=Japan Times|date=27 March 2007|archiveurl=https://archive.ph/20120716140322/http://www.japantimes.co.jp/text/fl20070327zg.html%23.UAQfIKgo9Rw|archivedate=16 Долдугаар сар 2012|url-status=live}}</ref> Тоолвол 98.5% нь [[Япон үндэстэн]],<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=CIA Factbook: Japan |publisher=Cia.gov |accessdate=9 November 2011 |archive-date=28 Арван хоёрдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |url-status=dead }}</ref> үлдсэн хувийг [[Солонгос]],<ref>{{cite news|title=Japan-born Koreans live in limbo|url=http://www.nytimes.com/2005/04/01/news/01iht-nurse.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=The New York Times|date=2 April 2005}}</ref> Хятад,<ref name="nikkeijin">{{cite news|title=An Enclave of Brazilians Is Testing Insular Japan|url=http://www.nytimes.com/2008/11/02/world/asia/02japan.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=The New York Times|date=1 November 2008|first=Norimitsu|last=Onishi}}</ref> [[Филиппин]], [[Бразил]], [[Перу]]<ref>{{cite news|title='Home' is where the heartbreak is for Japanese-Peruvians|url=http://www.atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=Asia Times|date=16 October 1999|archive-date=6 Нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106194749/http://atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html|url-status=dead}}</ref> гэх мэт орноос ирээд буцаагүй улс, тэдний үр хойч дүүргэж байдаг.<ref name=MulticulturalJapan/> Яг Япон (''Ямато'')-оос гадна маш цөөн тоот [[Айнү]],<ref>{{cite news |first= Philippa |last= Fogarty|title= Recognition at last for Japan's Ainu|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7437244.stm|publisher=BBC|date= 6 June 2008|accessdate=7 June 2008 }}</ref> [[Рюкюү ард түмэн]] Япон үндэстэнд багтана.<ref>{{cite news|title=The Invisible Race|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=Time|date=8 January 1973|archive-date=16 Арван хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216231723/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html|url-status=dead}}</ref> Нэг км²-т 336 хүн ноогдож байгаагаар дэлхийд хүн амын 24-р шигүү суурьшилт улс гэгдэнэ. Хүн амын 80% нь [[Хоншүү]] аралд нутагтай, 89.7% нь хот газрын суугуул.<ref>{{cite web|datepublished=6 мая 2009|url=http://www.mid.ru/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/2e88d9b6a65749f643256a53003b8bf2?OpenDocument|title=Япония|publisher=[[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]|accessdate=2010-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518174653/http://www.mid.ru/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/2e88d9b6a65749f643256a53003b8bf2?OpenDocument|archivedate=2007-05-18|url-status=dead}}</ref> Түүнчлэн [[Саппоро]], [[Сэндай]], [[Токио]], [[Сайтама]], [[Чиба]], [[Кавасаки]], [[Ёкохама]], [[Нагояа]], [[Киото]], [[Осака]], [[Кобэ]], [[Хирошима]], [[Китакюүшюү]], [[Фүкүока]] зэрэг саяас дээш хүн ам бүхий хотуудад хүн амын төвлөрөлт явагдаж байна. Газар нутгийн нь 10 хувьд нь хүн амын 90 хувь нь амьдардаг гэсэн тоо баримт байдаг юм байна. Үүний нөгөө талд хөдөө орон нутагт хүн ам сийрэгшиж, хөгшид л үлдэж хоцорч байна. 1940 онд 73 сая хүнтэй байсан Япон 1960 онд 94 сая, 1980 онд 117 сая, 2000 онд 127 сая болж өссөний эцэст тогтворжиж 2010 онд 128 сая хүнтэй л байна.<ref>[http://www.stat.go.jp/english/data/nenkan/1431-02.htm] Population by Age Group and Indices of Age Structure(Excel:29KB)</ref> Японд хүн хамгийн [[Олон улсын харьцуулалт:Наслалт|өндөр насалж]] (82.7 нас) байгаа,<ref name="autogenerated2006">[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf United Nations World Population Prospects: 2006 revision] &ndash; Table A.17 for 2005-2010</ref> хүн амын 21.2% нь 65 гарсан настан болсон,<ref>{{Cite news| title=Japan's age-old problem |work=The Guardian (UK) | date=17 April 2007| url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/apr/17/japan.justinmccurry | accessdate=2 January 2011 | first=Justin | last=McCurry}}</ref> хүүхэд төрөх нь урьдынхаас цөөрсөн зэргээс шалтгаалаад Японы хүн ам цаашид буурах нээ. Эрүүл мэндийн сайд нь 2060 он болоход 87 сая хүнтэй байх нь гэж халаглажээ.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16787538 |title=Japan population to shrink by one-third by 2060 |date=January 30, 2012}}</ref> === Хэл бичиг === Албан ёсны боловсролыг [[япон хэл]]ээр олгодог боловч парламентад [[айнү хэл]] болон [[окинава аялга]] ([[рюүкюү хэл]]） хэрэглэхийг зөвшөөрсөн байдаг. Англи хэлийг [[дунд сургууль|дунд сургуулиас]] эхэлж заадаг боловч хүн амын англи хэлний мэдлэг ерөнхийдөө сайн биш. === Шашин шүтлэг === [[Шинто]], [[Буддын шашин|Буддын]] шашинд давхар шүтлэгтэй хэмээн өөрсдийгөө тодорхойлох хүн олон тул энэ хоёр шашны сүсэгтнүүдийн тоог нэмбэл 200 сая болдог ажээ. Түүнчлэн [[католик]], [[протестант]] зэрэг [[Христосын шашин|христианууд]] байх боловч хүн амын 1%-д ч хүрэхгүй боловч [[зул сарын баяр]] зэрэг христийн шашны зан үйл өргөн тархжээ. [[Ислам]], [[жүүдийн шашин]] шүтдэг хүн бараг үгүй гэхэд болно. === Боловсрол === [[Файл:Yasuda Auditorium, Tokyo University - Nov 2005.JPG|thumb|[[Токиогийн Их Сургууль]], Ясүда танхим]] [[Мэйжийн эрин]] үеэс буюу 1872 оноос, бага дунд сургууль, их сургуулиуд байгуулагдаж эхэлжээ<ref>{{cite web |url=http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html |title=Beyond the Rhetoric: Essential Questions About Japanese Education |author=Lucien Ellington |publisher=Foreign Policy Research Institute |date=[[2003-12-01]] |accessdate=2007-04-01 |archive-date=2007-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070405075716/http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html |url-status=dead }}</ref>. 1947 оноос Японд 6-15 насандаа бага, дунд сургуульд, мөн дараа нь 3 жил ахлах сургуульд суралцдаг болсон байна. 2005 оны байдлаар ахлах сургууль төгсөгчдийн 75.9% нь [[их сургууль]], [[коллеж]] болон бусад тусгай мэргэжлийн сургуульд элсэн орсон байна<ref>{{cite web |url= http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |title= School Education |publisher= [[Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology (Japan)|MEXT]] |format= [[PDF]] |accessdate= 2007-03-10 |archive-date= 2008-01-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080102112620/http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |url-status= dead }}</ref>. [[Токиогийн их сургууль]], [[Киотогийн их сургууль]] нь дэлхийд нэртэй том сургууль болно<ref>{{cite web |url=http://www.alnaja7.org/success/Education/times_world_ranking_2005.pdf |title=The Times Higher Education Supplement World University Rankings |date=[[2005-10-28]] |publisher=TSL Education Ltd. |format=[[PDF]] |accessdate=2007-03-27 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Олон улсын байгууллагын судалгаагаар Японы боловсролын систем дэлхийд эхний 6-д багтаж байна<ref>[http://www.oecd.org/document/22/0,3343,en_2649_201185_39713238_1_1_1_1,00.html OECD’s PISA survey shows some countries making significant gains in learning outcomes], [[OECD]], 04/12/2007. [http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf Range of rank on the PISA 2006 science scale]</ref>. * [[Бичиг үсэгт тайлагдсан байдал]]: 100.0% (эр: 100.0%, эм: 100.0%, [[2000 он]]). [[1990 он]]д 99.8% (эр: 99.9%, эм:99.7%) байсан аж. * [[Суурь боловсрол]]: [[Бага сургууль]] 6 жил, [[дунд сургууль]] 3 жил. Дунд сургууль төгсөгчдийн 96% нь [[ахлах сургууль|ахлах сургуульд]] дэвшин суралцдаг. == Төр засаг== [[File:Crown Prince Naruhito (2018).jpg|thumb|upright|Эзэн Хаан [[Нарүхито]]]] Өнөөгийн Японы төрийн бүтэц, эрх хувиарилалт [[Японы Үндсэн Хууль|1947 оны үндсэн хуулиар]] тогтжээ. [[Японы эзэн хаан|Эзэн хааны]] эрх мэдэл хумигдмал тул Японыг [[хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засагт]] улс гэж ойлгоно. Японы үндсэн хуулинд эзэн хааныгаа "ард түмний эв нэгдэл, төр улсын бэлгэ тэмдэг" гэж тодорхойлж, ёс ямбаны тэргүүнд өргөж, их л хүндэтгэж байдаг. Одоогийн хаан нь [[Нарүхито]] юм. [[Нарүхито]] нуган үргүй тул одоогоор дүү нь болох Хунтайж Акишино хаан өвийг нь залгах магадлалтай. Япон [[улсын хурал]] ([[парламент]]) хууль цааз тогтоох үндсэн үүрэгтэй. [[Японы парламент]] (япон. 国会 ''коккай'') гэдэг бөгөөд дөрвөн жил тутамд сонгогддог 480 суудалт [[Ардын танхим]] (衆議院 ''шүүги-ин''), зургаан жилийн хугацаат 242 суудалт [[Цэцдийн танхим]] (参議院 ''санги-ин'') гэсэн доод, дээд хоёр танхимаас бүрдэнэ. Японд хүн 18 нас хүрч байж сонгуульд санал өгөх эрх нээгддэг. Японы парламентад [[1955]] оноос хойш ихэнхдээ [[Японы Либерал Ардчилсан Нам]] олонх болж засгийн газраа бүрдүүлж байсан бөгөөд 2009 онд болсон бүх нийтийн сонгуулиар Ардчилсан Нам илт давуу ялалт байгуулан засгийн эрхийг авч, Либерал Ардчилсан Нам 2 дахь удаагаа сөрөг хүчин болсон. Гэсэн ч 2012 оны 12 сард болсон сонгуулиар Либерал Ардчилсан Нам дахин засгийн эрхэнд гарчээ. 1947 оноос [[ерөнхий сайд]]ад улсын гол хариуцлага оногдох болсон.<ref name="Constitution">{{cite web |url=http://www.sangiin.go.jp/eng/law/index.htm |title=The Constitution of Japan |publisher=House of Councillors of the National Diet of Japan |date=3 November 1946 |accessdate=10 March 2007 |archive-date=17 Гуравдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070317203812/http://www.sangiin.go.jp/eng/law/index.htm |url-status=dead }}</ref> УХ-аас ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж, эзэн хаан баталснаар үүрэгтэй ажилдаа ордог. Ерөнхий сайд нь сайд сайд нараа бүрдүүлж, болохгүй бол халж сольдог. 2001-2006 оны хооорондох [[Коизүми Жүн-Ичироо|Коизүми Жүн-Ичироогоос]] хойш жил бүр ерөнхий сайд солигдсоны эцэст 2012 оны 12 сараас [[Абэ Шинзоо]] 2 дахь удаагаа ерөнхий сайд болоод 8 жил орчим буюу хамгийн удаан ажиллажээ. Одоо тус улсын ерөнхий сайдаар 2024 оны 10 сарын 1-нд сонгогдсон [[Ишиба Шигэрү]] ажиллаж байна. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэлтнээс гадна шүүх тогтолцоо байна. Гэхдээ шүүхийн салбар сул, гүйцэтгэх нь хүчтэй байдгаараа [[Герман]]тай төстэй<ref name="ciawfbjapan">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=World Factbook; Japan |publisher=[[CIA]] |date=[[2007-03-15]] |accessdate=2007-03-27 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |url-status=dead }}</ref>. Холбоос: [[Японы Ерөнхий сайд нар]] === Сонгууль === Сонгуулийн нас нь 18 бөгөөд Төлөөлөгчдийн Танхимын сонгууль 4 жил болгон, харин Зөвлөхүүдийн Танхимын сонгууль 3 жил тутамд болдог байна<ref name="ciawfbjapan"/> <ref name="Constitution"/>. === Орон нутаг === {{гол|Японы засаг захиргааны хуваарь}} Бүхэл Япон эхлээд, том түвшинд 47 ялгаатай нутаг, засаг захиргааны нэгж болж хуваагдана. Үүнд [[Токио]] гэсэн нэртэй 1 [[өргөн хот]] (都 ''to''), [[Хоккайдо]] гэх 1 [[хязгаар]] (道 ''dō''), [[Осака]], [[Киото]] гэдэг 2 [[хотожсон аймаг]] (府 ''fu''), бусад нэр бүхий 43 энгийн [[аймаг]] (県 ''ken'') багтана. Энэ түвшнээ японоор ''тодоофүкэн'' (都道府県 ''todōfuken'') гэж бүлэглэнэ. Монголоор зүгээр л «аймаг» гэхэд болно. Доошилбол аймаг дотроо хэд хэдэн [[хот]] (市 ''shi''), орон нутгийн тойрог (郡 ''gun'') болж хуваагдана. Орон нутгийн тойрог цаашаа суурин (町 ''chō''), [[гацаа]] (村 ''son'') гээд дараална. Зарим аймаг дотроо завсрын шат үүсгэдгийг [[тойрог]] (支庁 ''shichō'') гэж бичиж болох юм. Жишээ нь: [[Хоккайдо]] дотроо 14 тойрогт хуваагддаг. Токио бол [[хот аймаг]]. «Токио хот», «Токио аймаг» гэвэл нэг л газар юм. Газар зүйн байрлалаар нь аймгуудаа мужилдаг уламжлалтай. Үүнийг монголоор [[муж]], эсвэл [[бүс]] гэж (''Chihō'') бичиж болно. {| | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <center>'''[[Хоккайдо]]'''</center> ---- 1.&nbsp;[[Хоккайдо]]<br> <center>'''[[Тоохокү]]'''</center> ---- 2.&nbsp;[[Аомори]]<br> 3.&nbsp;[[Иватэ]]<br> 4.&nbsp;[[Мияги]]<br> 5.&nbsp;[[Акита]]<br> 6.&nbsp;[[Ямагата]]<br> 7.&nbsp;[[Фүкүшима]]<br> <center>'''[[Кантоо]]'''</center> ---- 8.&nbsp;[[Ибараки]]<br> 9.&nbsp;[[Точиги]]<br> 10.&nbsp;[[Гүнма]]<br> 11.&nbsp;[[Сайтама (аймаг)|Сайтама аймаг|Сайтама]]<br> 12.&nbsp;[[Чиба (аймаг)|Чиба]]<br> 13.&nbsp;[[Токио]]<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(Тоокёо)<br> 14.&nbsp;[[Канагава]]<br> | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <center>'''[[Чүүбү]]'''</center> ---- 15.&nbsp;[[Ниигата]]<br> 16.&nbsp;[[Тояма]]<br> 17.&nbsp;[[Ишикава]]<br> 18.&nbsp;[[Фүкүи]]<br> 19.&nbsp;[[Яманаши]]<br> 20.&nbsp;[[Нагано]]<br> 21.&nbsp;[[Гифү]]<br> 22.&nbsp;[[Шизүока]]<br> 23.&nbsp;[[Айчи]]<br> <center>'''[[Кансай]]'''</center> ---- 24.&nbsp;[[Миэ]]<br> 25.&nbsp;[[Шига]]<br> 26.&nbsp;[[Киото]]<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(Кёото)<br> 27.&nbsp;[[Осака]]<br> 28.&nbsp;[[Хёого]]<br> 29.&nbsp;[[Нара]]<br> 30.&nbsp;[[Вакаяма]]<br> <center>'''[[Чүүгокү]]'''</center> ---- 31.&nbsp;[[Тоттори]]<br> 32.&nbsp;[[Шиманэ]]<br> 33.&nbsp;[[Окаяма]]<br> 34.&nbsp;[[Хирошима]]<br> 35.&nbsp;[[Ямагүчи]]<br> | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <center>'''[[Шикокү]]'''</center> ---- 36.&nbsp;[[Токүшима]]<br> 37.&nbsp;[[Кагава]]<br> 38.&nbsp;[[Эхимэ]]<br> 39.&nbsp;[[Кочи (аймаг)|Кочи]]<br> <center>'''[[Кюүшү]]'''</center> ---- 40.&nbsp;[[Фүкүока]]<br> 41.&nbsp;[[Сага]]<br> 42.&nbsp;[[Нагасаки]]<br> 43.&nbsp;[[Күмамото]]<br> 44.&nbsp;[[Оита]]<br> 45.&nbsp;[[Миязаки]]<br> 46.&nbsp;[[Кагошима]] '''[[Окинава]]''' ---- 47.&nbsp;[[Окинава]]<br> |{{Японы мужлан будаж, аймаглан нэрлэсэн газрын зураг}} |} == Эдийн засаг == {{гол|Японы эдийн засаг}} [[Файл:2007 Lexus LX 570 01.jpg|thumb|left|Автомашин үйлдвэрлэл Японы эдийн засгийн хэмжээнд их хувь оролцоотой]] [[Файл:The_Tokyo_Stock_Exchange_-_main_room_3.jpg|thumb|upright|Токиогийн хөрөнгийн бирж дэлхийн хоёрдагч том бирж]] [[Эдогийн эрин|Эдо эринд]] зарим зохион байгуулалттай аж ахуйн харилцаанууд үүсч, эдийн засаг хөгжсөн байдаг. Тухайлбал, [[Осакагийн будаа зууч нар]] даатгал, банкны хэлбэрүүдийг хөгжүүлж, усан, газрын замаарх худалдааны сүлжээ өргөжсөн байна. [[Мэйжийн эрин]]д зах зээлийн эдийн засагт шилжиж, аж үйлдвэржиж эхэлсэн ба одоогийн томоохон аж ахуйн нэгтгэлүүд тухайн үед байгуулагдсан байдаг. Япон нь өнөө үеийн Азид тэргүүлэх, дэлхийн гурав дахь том хэмжээний дотоодын нийт бүтээгдэхүүн бүхий орон юм. Хоёрдугаар дайны дараа үсрэнгүй өсөлт хэмээгдсэн үе ирсэн ба 1960 болон 1970-аад онуудад эдийн засгийн жилийн дундаж өсөлт 7.5% байв. Харин 1980 болон 1990-ээд онуудад 3.2%-ын жилийн дундаж өсөлттэй байсан. Ерөнхийдөө [[байгалийн баялаг]] хомс боловч [[цемент]]ийн түүхий эд, [[шил]] зэргээр баялаг. Эрт цагт [[алт]], [[мөнгө]], [[зэс]], [[нүүрс|чулуун нүүрс]] их хэмжээгээр олборлодог байсан түүхтэй. [[Нефть]], [[ашигт малтмалын геологи#Ашигт малтмал|ашигт малтмал]] зэргийг импортлон [[автомашин]], [[цахилгаан бараа]], [[химийн бүтээгдэхүүн]] зэргийг үйлдвэрлэн экспортолдог<ref name="ciaecon">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html#Econ |title=World Factbook; Japan—Economy |publisher=[[CIA]] |date=[[2006-12-19]] |accessdate=2006-12-28 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html#Econ |url-status=dead }}</ref>. [[Гадаад худалдаа]]ны гол түншүүд нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зүүн Ази|Зүүн]], [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Европын Холбоо]], [[Саудын Араб]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] гэх мэт. [[Гадаад худалдааны тэнцэл]] нь ашигтай байдаг<ref>Blustein, Paul. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A40192-2005Jan26.html "China Passes U.S. In Trade With Japan: 2004 Figures Show Asian Giant's Muscle".] ''[[The Washington Post]]'' ([[2005-01-27]]). Retrieved on [[2006-12-28]].</ref>. == Өв соёл == {{гол|Японы соёл}} Японы нутаг дэвсгэр дээр [[НҮБ-ын Боловсрол, Соёл, Шинжлэх Ухааны Байгууллага|ЮНЕСКО-гийн]] [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын дурсгал 10, байгалийн дурсгал 3 бий. === Бүх нийтээр тэмдэглэх баяр === {|class="wikitable" |- !Огноо||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жил]]|| |- ||[[1 сар|1 сарын]] 2 дахь Даваа гараг||[[Насанд хүрэгсдийн өдөр]]||Тухайн жилд 18 нас хүрсэн хүмүүс тэмдэглэнэ. |- ||[[2 сарын 11]]||[[Тусгаар тогтнолын өдөр]]|| |- ||[[3 сарын 21]] орчим||[[Хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр]]||Хуучнаар Эзэн хааны хаврын тайлга |- ||[[4 сарын 29]]||[[Шёовагийн өдөр]]||Хирохито хааны төрсөн өдөр |- ||[[5 сарын 3]]||[[Үндсэн хуулийн өдөр]]|| |- ||[[5 сарын 4]]||[[Ногоон өдөр]]|| |- ||[[5 сарын 5]]||[[Хүүхдийн баяр]]|| |- ||[[долоодугаар сар|7 сарын]] 3 дахь Даваа гараг||[[Далайн өдөр]]|| |- ||[[есдүгээр сар|9 сарын]] 3 дахь Даваа гараг||[[Ахмадын өдөр]]|| |- ||[[9 сарын 23]] орчим||[[Намрын өдөр шөнө тэнцэх өдөр]]||Хуучнаар Эзэн хааны намрын тайлга |- ||[[аравдугаар сар|10 сарын]] 2 дахь Даваа гараг||[[Биеийн тамирын өдөр]]|| |- ||[[11 сарын 3]]||[[Соёлын өдөр]]||Мэйжи эзэн хааны төрсөн өдөр |- ||[[11 сарын 23]]||[[Хөдөлмөрийг хүндэтгэх өдөр]]|| |- ||[[12 сарын 23]]||[[Эзэн хааны төрсөн өдөр]]|| |} * Баярын өдөр Ням гарагт таарвал дараах өдөр буюу Даваа гарагт нь, түүнчлэн баярын өдрүүдийн хоорондох өдөр Бүх нийтийн амралтын өдөр болдог.　 == Нэмэр == * [[Япон хэл]] * [[Оригами]] * [[Манга]] *Анимэ *[[Японы уран зохиол]] *[[Самүрай|Самурай]] *[[Кабуки]] *[[Икэбана]] == Цахим холбоос == ; * [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html Kunaicho.go.jp Эзэн хааны гэр бүлийн албан ёсны цахим сүлжээ] * [http://www.mofa.go.jp/ Ministry of Foreign Affairs Японы гадаад бодлого, боловсролын хөтөлбөр, соёл урлаг, амьдралын тухай] * [http://www.shugiin.go.jp/index.nsf/html/index_e.htm Shugi-in.go.jp Төлөөлөгчдийн танхимын албан ёсны цахим сүлжээ] * [http://www.ndl.go.jp/en/index.html Парламентын номын сан (Англи хэлээр)] ; Албан ёсны хэвлэл мэдээлэл * [https://web.archive.org/web/20090920123446/http://www.nhk.or.jp/english/ Интернетээр NHK] * [http://home.kyodo.co.jp/ Кёодо мэдээ] * [https://web.archive.org/web/20050629001918/http://www.yomiuri.co.jp/dy/ Ёмиүри Шимбүн (Англи хэлээр)] * [http://www.asahi.com/english/index.html Асахи Шимбүн (Англи хэлээр)] * [http://www.japantimes.co.jp/ Жапан Таймс] ; Жуулчлал * [http://www.jnto.go.jp/eng/ Японы Үндэсний Жуулчны Байгууллага] * [[wikivoyage:Japan|Японоор жуулчлах танилцуулга]]-Викитравел ; Бусад * [https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html CIA World Factbook] * [http://www.britannica.com/nations/Japan Британника нэвтэрхий толь] * {{commons|日本}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{G8}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Япон| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] fwst32upxj6uk7gdkpyhfemz7bk09ha 0 1945 862055 861905 2026-07-15T04:12:03Z Gerzenzprince 22987 862055 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}} {{Хууль тогтоох байгууллага | нэр = Монгол Улсын Их Хурал<br>{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}} | уг_нутгийн_нэр = | одоогийн_ээлжийн_нэр = | сүлд_зураг = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg | сүлд_зургийн_хэмжээ = 100px | хэдэн_танхимтай = Нэг танхим | дарга1 = | сонгууль1 = | дарга_эсвэл2 = Дэд дарга нар | дарга2 = | нам2 = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<br />[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]) | дарга_эсвэл3 = | дарга3 = | нам3 = | сонгууль3 = | гишүүний_тоо = 126 | бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg | бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ = 280px | өнгөрсөн_сонгууль1 = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]] |seats1={{ubl|class=nowrap | '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)''' | {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68) | {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7) | {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4) | '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)''' | {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42) | {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4) | {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1) }} | session_room = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg | хуран_чуулах_газар = Чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим<br>[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]] | цахим_хаяг = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn] |foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=4 жил; дахин сонгогдох боломжтой|voting_system1=Холимог тогтолцоо: *78 суудал тойргоос *48 суудал жагсаалтаар|seats1_title=Нам эвсэл|preceding=[[Ардын Их Хурал]]<br>[[Улсын Бага Хурал]]|дарга_эсвэл1=Улсын Их Хурлын дарга|нам1=[[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}{{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/'' == Монгол Улсын парламентын түүхэн товчоо == === Их хуралдай === [[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан '''[[Их Хуралдай]]''' хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв. === 1914.04.12 === '''Улсын Дээд, Доод хурал''' байгуулагдав. 1915 оны 12-р сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв. === 1924.11.08 === [[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.<br>1924 он.]] [[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11-р сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар '''Их Хурлаар''' 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд "БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино" гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй. === 1940 он 6-р сар === Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас 3 жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна гэж тогтсон байв. === 1960.07.13 === [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү '''[[Ардын Их Хурал]]''' хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй байв. == Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламент == === БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) === Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй. [[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Ардын Их Хурлын чуулган.<br>Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]<br>1990 он.]] 1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|'''Улсын Бага Хурлы'''г]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв. Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.<br>1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав. Үүнд: # Төрийн байгуулалтын байнгын хороо, # Хууль зүйн байнгын хороо, # Эдийн засгийн байнгын хороо, # Нийгмийн бодлогын байнгын хороо, # Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо. Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ. === Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) === [[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.<br>1992 он.]] '''[[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлыг]]''' сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна. Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: # Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, # Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, # Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, # Дотоод асуудлын байнгын хороо # Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, # Хурал, захиргааны байнгын хороо, # Хууль зүйн байнгын хороо, # Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, # Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, # Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно.  === Монгол Улсын Их Хурал (1996-2000) === Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна. Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын "Ардчилсан холбоо" эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ. 1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд, # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо # Нийгмийн бодлогын хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв. 1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ. Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ. === Монгол Улсын Их Хурал (2000-2004) === [[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.<br>2000 он.]] Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав. 2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ.  Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. === Монгол Улсын Их Хурал (2004-2008) === Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв. 2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно. Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд: # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо # Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна.  === Монгол Улсын Их Хурал (2008-2012) === Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна. Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов. 2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм. 2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан. === Монгол Улсын Их Хурал (2012-2016) === [[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.<br>2014 оны 3-р сар.]] Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6-р сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ. Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм. Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав. Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.  Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд: # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо # Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо # Өргөдлийн хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна. === Монгол Улсын Их Хурал (2016-2020) === Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 6-р сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав. Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм. Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй. Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа. === Монгол Улсын Их Хурал (2020-2024) === Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав. * Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо * Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо * Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо * Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо * Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо * Нийгмийн бодлогын байнгын хороо * Төрийн байгуулалтын байнгын хороо * Төсвийн байнгын хороо * Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо * Хууль зүйн байнгын хороо * Эдийн засгийн байнгын хороо Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон. == Сонгуулийн тухай хуулиас == Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм. Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал, * Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах, * Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах, * Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх, * Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх, * Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх, * Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх, * Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах, * Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм. :[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/] == Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх == [[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]] '''Хууль тогтоох бүрэн эрх''' * Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах * Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох * Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох * Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах * Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох * Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах * Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно. '''Сонгох, томилох эрх:''' * Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно. * Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах * Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх * Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах * Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно. '''Хянан шалгах бүрэн эрх:''' * Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах. == Бүтэц == [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын даргаар хамгийн олон жил ажилласан [[Гомбожавын Занданшатар]]]] === Дарга === {| class="wikitable" !Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл |- |1 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1990 - 1992 | bgcolor="#2554A7"| |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |2||[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]] |- |4 |[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] |2000 - 2001 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |5||[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |6||[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |7||[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |8||[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- |9||[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |10||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- |11||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |12||[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |13 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2024 - 2025 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |14 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 - 2026 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |15 |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2026 - одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |} === Монгол Улсын Их Хурал === :Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог. :Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно. :'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2012-2016)''' :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Логийн Цог|Логийн ЦОГ]] :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын ЭНХБОЛД]]<br /> :'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2016-2020)''' :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Цэндийн Нямдорж|Цэндийн НЯМДОРЖ]] :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Ядамсүрэнгийн САНЖМЯТАВ]] :'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2020-2024)''' :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Төмөрбаатарын АЮУРСАЙХАН :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Салдангийн ОДОНТУЯА]] :'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДСЭН ХЭЛБЭР:''' :'''''Анхдугаар чуулган''''' :- Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна. :'''''Ээлжит чуулган''''' :- Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана. :'''''Ээлжит бус чуулган''''' :- Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна. :'''''Онцгой чуулган''''' :- Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна. :'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ЧУУЛГАНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХЭЛБЭР:''' :'''''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг. :'''''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг. :'''''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг. :'''''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг. === Түүхэн бүрэлдэхүүн === : {{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}} <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" text-align:center" |- align=center !Сонгууль !Бүтэц<br>{{small|(эхлэх үед)}} !Дарга !Ерөнхий сайд !Сөрөг хүчний удирдагч ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;"| [[Монгол Ардын Нам|<span style="color:White;">МАХН<br>МАН</span>]] !! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;"| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|<span style="color:White;">МоАН<br>АХ Эвсэл<br>АН</span>]] !! style="background:purple; width:30px;"| <span style="color:White;">{{small|''Гурав дахь хүчин''}}</span> !! style="background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;"| {{small|''Бие даагч''}} |- | align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]] | <small>([[Улсын Бага Хурал]])<br><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">13</span>:<span style="color:Purple;">6</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">31</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 150 |total = 50 |party3 = 31 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 6 |partycolor2 = Purple |party1 = 13 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} ---- <small>([[Ардын Их Хурал]])<br><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">23</span>:<span style="color:Purple;">63</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">343</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 150 |total = 429 |party3 = 344 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 63 |partycolor2 = Purple |party1 = 23 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align="left" | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<br><small>(1990-91)</small><br>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br><small>(1991-92)</small>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''УБХ(31)<br>УИХ(343)''' | style="background:lightpink;"| УБХ(13)<br>УИХ(23) | УБХ(6)<br>УИХ(12) | УБХ(-)<br>УИХ(51) |- | align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">4</span>:<span style="color:Purple;">2</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">70</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 70 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 2 |partycolor2 = Purple |party1 = 4 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Нацагийн Багабанди]] | align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align="left" |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br><small>(1992)</small><br>[[Даваадоржийн Ганболд]]<br><small>(1992-96)</small><br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br><small>(1996)</small><br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} | style="background:lightblue;" | '''70''' | style="background:lightpink;"| 4 | 1 | 1 |- | align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">50</span>:<span style="color:Purple;">1</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">25</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 25 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 1 |partycolor2 = Purple |party1 = 50 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>{{small|(1996-98)}}<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(1998)}}<br>[[Жанлавын Наранцацралт]]<br>{{small|(1998-99)}}<br>''[[Ням-Осорын Туяа]]''<br>{{small|(1999)}}<br>[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>{{small|(1999-00)<br>([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(1996-97)}}<br>[[Нацагийн Багабанди]]<br>{{small|(1997)}}<br>[[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(1997-00)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | style="background:lightpink;"| 25 | style="background:lightgreen;"| '''50''' | 1 | - |- | align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">1</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">72</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 72 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 1 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]<br>{{small|(2000-01)}}<br>[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]<br>{{small|(2001-04)}} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>{{small|(2000)}}<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2000-2002)}}<br>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>{{small|(2002-2004)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightblue;"| '''72''' | style="background:lightpink;"| 1 | 2 | 1 |- | align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">35</span>:<span style="color:Purple;">4</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">37</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 37 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 4 |partycolor2 = Purple |party1 = 35 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(2004-05)}}<br>[[Цэндийн Нямдорж]]<br>{{small|(2005-07)}}<br>[[Данзангийн Лүндээжанцан]]<br>{{small|(2007-08)}} | align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2004-06)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}<br>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2006-07)}}<br>[[Санжаагийн Баяр]]<br>{{small|(2007-08)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | {{n/a}} | style="background:lightyellow;"| '''37''' | style="background:lightyellow;"| '''35''' | 1 | 3 |- | align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">28</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">45</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 45 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 28 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]] | align=left| [[Санжаагийн Баяр]]<br>{{small|(2008-09)}}<br>[[Сүхбаатарын Батболд]]<br>{{small|(2009-12)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}} | align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2008)}}<br>[[Норовын Алтанхуяг]]<br>{{small|(2008-12)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''45''' | style="background:lightpink;"| 28 | 2 | 1 |- | align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">33</span>:<span style="color:Purple;">16</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">27</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 27 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 16 |partycolor2 = Purple |party1 = 33 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]<br>{{small|(2012-14)}}<br>''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]<br>''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}<br>[[Чимэдийн Сайханбилэг]]<br>{{small|(2014-16)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]<br>{{small|(2012-13)}}<br/>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2013-16)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | style="background:lightpink;"| 27 | style="background:lightyellow;"| '''33''' | style="background:lightyellow;"| '''13''' | 3 |- | align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">9</span>:<span style="color:Purple;">2</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">65</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 65 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 2 |partycolor2 = Purple |party1 = 9 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2016-19)}}<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>{{small|(2019-20)}} | align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]<br>{{small|(2016-17)}}<br>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>{{small|(2017-20)<br/>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | rowspan="2" align="left" | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]<br>{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightblue;"| '''65''' | style="background:lightpink;"| 9 | 1 | 1 |- | align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">11</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">62</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 62 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 11 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]] | align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>{{small|(2020-21)}}<br>[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>{{small|(2021-24)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | style="background:lightblue;"| '''62''' | style="background:lightpink;"| 11 | 2 | 1 |- |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] |<small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">42</span>:<span style="color:Purple;">16</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">68</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 126 |party3 = 69 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 16 |partycolor2 = Purple |party1 = 42 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>{{small|(2024-25)}}<br>[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025-26)}}<br>[[Сандагийн Бямбацогт]]<br>{{small|(2026-''одоо'')}} | align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>{{small|(2024-25)}}<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>{{small|(2025-26)}}<br>[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2026-''одоо'')<br/>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]<br>{{small|(2023-25)}}<br>[[Одонгийн Цогтгэрэл]]<br>{{small|(2025-''одоо'')}}<br>{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''68''' | style="background:lightpink;"|42 | 16 | 0 |}</div> == Хууль тогтоох үйл ажиллагаа == :[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?''''' :- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч :- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн :- Монгол Улсын Засгийн газар :'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ''' :'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:''''' :- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ. :- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. : :'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана. :- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. : :'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. : :'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. :- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. :- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. :- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ. == Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар == Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ. БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг "Тамгын газар" хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ. БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд "Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна" гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна. Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна. МОНГОЛ УЛСЫН БАЙНГЫН АЖИЛЛАГААТАЙ ПАРЛАМЕНТЫН ТАМГЫН ГАЗАР номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу. '''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Бяраагийн Чимид]], УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга || 1990 - 1992 |- | 2. || Намсрайн Ренчиндорж || 1992 - 1996 |- | 3. || [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999 |- | 4. || [[Баасангомбын Энэбиш]]|| 1999 - 2001 |- |5. |Дааданхүүгийн Батбаатар |2001-2003 |- | 6. || [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008 |- | 7. || Данзангийн Сандаг-Очир|| 2008.05.20 - 2008.09.25 |- | 8. || [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08 |- | 9. || [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21 |- |10. || [[Цэдэвийн Цолмон]]|| 2016.07.21 - 2019.05.09 |- |11. || Лувсандоржийн Өлзийсайхан || 2019.05.09 - 2023.11.30 |- |12. || Дамдины Энхбат || 2023.11.30 - 2024.07.09 |- |13. || [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29 |- |14. |[[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]] |2025.11.29 - |} Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгжийн ажилтнууд эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна. '''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Эрдэнийн Түвшинжаргал]] || 2020 - 2021 |- | 2. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2023 |- | 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024 |- | 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025 |- |5. || [[Хаш-Эрдэнийн Сүрэнхорол]] || 2025 - 2026 |- |6. |[[Шаравын Хишигсүрэн]] |2026 оноос |}Улсын Их Хурлын Тамгын газрын бас нэгэн чухал үйл ажиллагааг УИХ-ын чуулганы хуралдааны үйл ажиллагааг Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн дагуу бэлтгэл хангаж, зохион байгуулах чиг үүрэг бүхий Хуралдаан зохион байгуулах нэгжийн ажилтнууд эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийг хамгийн анх байгуулсан ба Тамгын газрын ууган нэгжүүдийн нэг юм. Уг нэгж нь алба, хэлтсийн хэлбэрээр өргөжин ажилласаар ирсэн ба 2025 оноос газар болгон өргөтгөсөн байна. '''2020 оноос хойших Хуралдаан зохион байгуулах хэлтэс, газрын дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Эрдэнийн Түвшинжаргал|Загдсүрэнгийн Нямцогт]] || 2020 - 2021 |- | 2. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2022 |- | 3. || Дамдины Энхбат || 2022 - 2023 |- | 4. || Намсрайн Наранцогт || 2023 - 2025 |- |5. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2025 оноос |} == Цахим хуудас == * [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020] *ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү. *360⁰: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү. *Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү. == Эх сурвалж == <references/> [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]] r8skabcy1lww640ffzich5jzgu6mth1 862057 862055 2026-07-15T04:17:30Z Gerzenzprince 22987 862057 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}} {{Хууль тогтоох байгууллага | нэр = Монгол Улсын Их Хурал<br>{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}} | уг_нутгийн_нэр = | одоогийн_ээлжийн_нэр = | сүлд_зураг = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg | сүлд_зургийн_хэмжээ = 100px | хэдэн_танхимтай = Нэг танхим | дарга1 = | сонгууль1 = | дарга_эсвэл2 = Дэд дарга нар | дарга2 = | нам2 = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<br />[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]) | дарга_эсвэл3 = | дарга3 = | нам3 = | сонгууль3 = | гишүүний_тоо = 126 | бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg | бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ = 280px | өнгөрсөн_сонгууль1 = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]] |seats1={{ubl|class=nowrap | '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)''' | {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68) | {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7) | {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4) | '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)''' | {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42) | {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4) | {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1) }} | session_room = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg | хуран_чуулах_газар = Чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим<br>[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]] | цахим_хаяг = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn] |foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=4 жил; дахин сонгогдох боломжтой|voting_system1=Холимог тогтолцоо: *78 суудал тойргоос *48 суудал жагсаалтаар|seats1_title=Нам эвсэл|preceding=[[Ардын Их Хурал]]<br>[[Улсын Бага Хурал]]|дарга_эсвэл1=Улсын Их Хурлын дарга|нам1=[[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}{{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/'' == Монгол Улсын парламентын түүхэн товчоо == === Их хуралдай === [[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан '''[[Их Хуралдай]]''' хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв. === 1914.04.12 === '''Улсын Дээд, Доод хурал''' байгуулагдав. 1915 оны 12-р сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв. === 1924.11.08 === [[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.<br>1924 он.]] [[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11-р сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар '''Их Хурлаар''' 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд "БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино" гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй. === 1940 он 6-р сар === Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас 3 жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна гэж тогтсон байв. === 1960.07.13 === [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү '''[[Ардын Их Хурал]]''' хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй байв. == Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламент == === БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) === Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй. [[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Ардын Их Хурлын чуулган.<br>Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]<br>1990 он.]] 1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|'''Улсын Бага Хурлы'''г]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв. Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.<br>1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав. Үүнд: # Төрийн байгуулалтын байнгын хороо, # Хууль зүйн байнгын хороо, # Эдийн засгийн байнгын хороо, # Нийгмийн бодлогын байнгын хороо, # Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо. Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ. === Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) === [[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.<br>1992 он.]] '''[[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлыг]]''' сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна. Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: # Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, # Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, # Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, # Дотоод асуудлын байнгын хороо # Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, # Хурал, захиргааны байнгын хороо, # Хууль зүйн байнгын хороо, # Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, # Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, # Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно.  === Монгол Улсын Их Хурал (1996-2000) === Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна. Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын "Ардчилсан холбоо" эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ. 1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд, # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо # Нийгмийн бодлогын хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв. 1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ. Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ. === Монгол Улсын Их Хурал (2000-2004) === [[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.<br>2000 он.]] Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав. 2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ.  Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. === Монгол Улсын Их Хурал (2004-2008) === Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв. 2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно. Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд: # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо # Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна.  === Монгол Улсын Их Хурал (2008-2012) === Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна. Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов. 2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм. 2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан. === Монгол Улсын Их Хурал (2012-2016) === [[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.<br>2014 оны 3-р сар.]] Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6-р сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ. Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм. Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав. Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.  Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд: # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо # Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо # Өргөдлийн хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна. === Монгол Улсын Их Хурал (2016-2020) === Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 6-р сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав. Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм. Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй. Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа. === Монгол Улсын Их Хурал (2020-2024) === Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав. * Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо * Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо * Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо * Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо * Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо * Нийгмийн бодлогын байнгын хороо * Төрийн байгуулалтын байнгын хороо * Төсвийн байнгын хороо * Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо * Хууль зүйн байнгын хороо * Эдийн засгийн байнгын хороо Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон. == Сонгуулийн тухай хуулиас == Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм. Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал, * Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах, * Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах, * Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх, * Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх, * Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх, * Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх, * Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах, * Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм. :[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/] == Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх == [[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]] '''Хууль тогтоох бүрэн эрх''' * Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах * Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох * Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох * Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах * Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох * Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах * Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно. '''Сонгох, томилох эрх:''' * Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно. * Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах * Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх * Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах * Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно. '''Хянан шалгах бүрэн эрх:''' * Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах. == Бүтэц == [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын даргаар хамгийн олон жил ажилласан [[Гомбожавын Занданшатар]]]] === Дарга === {| class="wikitable" !Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл |- |1 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1990 - 1992 | bgcolor="#2554A7"| |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |2||[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]] |- |4 |[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] |2000 - 2001 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |5||[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |6||[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |7||[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |8||[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- |9||[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |10||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- |11||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |12||[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |13 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2024 - 2025 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |14 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 - 2026 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |15 |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2026 - одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |} === Монгол Улсын Их Хурал === :Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог. :Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно. :'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2012-2016)''' :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Логийн Цог|Логийн ЦОГ]] :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын ЭНХБОЛД]]<br /> :'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2016-2020)''' :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Цэндийн Нямдорж|Цэндийн НЯМДОРЖ]] :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Ядамсүрэнгийн САНЖМЯТАВ]] :'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2020-2024)''' :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Төмөрбаатарын АЮУРСАЙХАН :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Салдангийн ОДОНТУЯА]] :'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДСЭН ХЭЛБЭР:''' :'''''Анхдугаар чуулган''''' :- Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна. :'''''Ээлжит чуулган''''' :- Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана. :'''''Ээлжит бус чуулган''''' :- Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна. :'''''Онцгой чуулган''''' :- Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна. :'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ЧУУЛГАНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХЭЛБЭР:''' :'''''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг. :'''''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг. :'''''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг. :'''''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг. === Түүхэн бүрэлдэхүүн === : {{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}} <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" text-align:center" |- align=center !Сонгууль !Бүтэц<br>{{small|(эхлэх үед)}} !Дарга !Ерөнхий сайд !Сөрөг хүчний удирдагч ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;"| [[Монгол Ардын Нам|<span style="color:White;">МАХН<br>МАН</span>]] !! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;"| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|<span style="color:White;">МоАН<br>АХ Эвсэл<br>АН</span>]] !! style="background:purple; width:30px;"| <span style="color:White;">{{small|''Гурав дахь хүчин''}}</span> !! style="background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;"| {{small|''Бие даагч''}} |- | align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]] | <small>([[Улсын Бага Хурал]])<br><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">13</span>:<span style="color:Purple;">6</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">31</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 150 |total = 50 |party3 = 31 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 6 |partycolor2 = Purple |party1 = 13 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} ---- <small>([[Ардын Их Хурал]])<br><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">23</span>:<span style="color:Purple;">63</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">343</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 150 |total = 429 |party3 = 344 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 63 |partycolor2 = Purple |party1 = 23 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align="left" | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<br><small>(1990-91)</small><br>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br><small>(1991-92)</small>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''УБХ(31)<br>УИХ(343)''' | style="background:lightpink;"| УБХ(13)<br>УИХ(23) | УБХ(6)<br>УИХ(12) | УБХ(-)<br>УИХ(51) |- | align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">4</span>:<span style="color:Purple;">2</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">70</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 70 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 2 |partycolor2 = Purple |party1 = 4 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Нацагийн Багабанди]] | align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align="left" |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br><small>(1992)</small><br>[[Даваадоржийн Ганболд]]<br><small>(1992-96)</small><br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br><small>(1996)</small><br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} | style="background:lightblue;" | '''70''' | style="background:lightpink;"| 4 | 1 | 1 |- | align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">50</span>:<span style="color:Purple;">1</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">25</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 25 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 1 |partycolor2 = Purple |party1 = 50 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>{{small|(1996-98)}}<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(1998)}}<br>[[Жанлавын Наранцацралт]]<br>{{small|(1998-99)}}<br>''[[Ням-Осорын Туяа]]''<br>{{small|(1999)}}<br>[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>{{small|(1999-00)<br>([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(1996-97)}}<br>[[Нацагийн Багабанди]]<br>{{small|(1997)}}<br>[[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(1997-00)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | style="background:lightpink;"| 25 | style="background:lightgreen;"| '''50''' | 1 | - |- | align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">1</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">72</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 72 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 1 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]<br>{{small|(2000-01)}}<br>[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]<br>{{small|(2001-04)}} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>{{small|(2000)}}<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2000-2002)}}<br>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>{{small|(2002-2004)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightblue;"| '''72''' | style="background:lightpink;"| 1 | 2 | 1 |- | align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">35</span>:<span style="color:Purple;">4</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">37</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 37 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 4 |partycolor2 = Purple |party1 = 35 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(2004-05)}}<br>[[Цэндийн Нямдорж]]<br>{{small|(2005-07)}}<br>[[Данзангийн Лүндээжанцан]]<br>{{small|(2007-08)}} | align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2004-06)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}<br>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2006-07)}}<br>[[Санжаагийн Баяр]]<br>{{small|(2007-08)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | {{n/a}} | style="background:lightyellow;"| '''37''' | style="background:lightyellow;"| '''35''' | 1 | 3 |- | align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">28</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">45</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 45 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 28 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]] | align=left| [[Санжаагийн Баяр]]<br>{{small|(2008-09)}}<br>[[Сүхбаатарын Батболд]]<br>{{small|(2009-12)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}} | align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2008)}}<br>[[Норовын Алтанхуяг]]<br>{{small|(2008-12)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''45''' | style="background:lightpink;"| 28 | 2 | 1 |- | align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">33</span>:<span style="color:Purple;">16</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">27</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 27 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 16 |partycolor2 = Purple |party1 = 33 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]<br>{{small|(2012-14)}}<br>''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]<br>''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}<br>[[Чимэдийн Сайханбилэг]]<br>{{small|(2014-16)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]<br>{{small|(2012-13)}}<br/>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2013-16)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | style="background:lightpink;"| 27 | style="background:lightyellow;"| '''33''' | style="background:lightyellow;"| '''13''' | 3 |- | align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">9</span>:<span style="color:Purple;">2</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">65</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 65 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 2 |partycolor2 = Purple |party1 = 9 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2016-19)}}<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>{{small|(2019-20)}} | align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]<br>{{small|(2016-17)}}<br>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>{{small|(2017-20)<br/>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | rowspan="2" align="left" | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]<br>{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightblue;"| '''65''' | style="background:lightpink;"| 9 | 1 | 1 |- | align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">11</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">62</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 62 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 11 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]] | align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>{{small|(2020-21)}}<br>[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>{{small|(2021-24)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | style="background:lightblue;"| '''62''' | style="background:lightpink;"| 11 | 2 | 1 |- |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] |<small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">42</span>:<span style="color:Purple;">16</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">68</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 126 |party3 = 69 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 16 |partycolor2 = Purple |party1 = 42 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>{{small|(2024-25)}}<br>[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025-26)}}<br>[[Сандагийн Бямбацогт]]<br>{{small|(2026-''одоо'')}} | align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>{{small|(2024-25)}}<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>{{small|(2025-26)}}<br>[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2026-''одоо'')<br/>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]<br>{{small|(2023-25)}}<br>[[Одонгийн Цогтгэрэл]]<br>{{small|(2025-''одоо'')}}<br>{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''68''' | style="background:lightpink;"|42 | 16 | 0 |}</div> == Хууль тогтоох үйл ажиллагаа == :[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?''''' :- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч :- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн :- Монгол Улсын Засгийн газар :'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ''' :'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:''''' :- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ. :- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. : :'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана. :- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. : :'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. : :'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. :- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. :- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. :- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ. == Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар == Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ. БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг "Тамгын газар" хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ. БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд "Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна" гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна. Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна. "Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламентын Тамгын газар" номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу. '''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Бяраагийн Чимид]], УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга || 1990 - 1992 |- | 2. || Намсрайн Ренчиндорж || 1992 - 1996 |- | 3. || [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999 |- | 4. || [[Баасангомбын Энэбиш]]|| 1999 - 2001 |- |5. |Дааданхүүгийн Батбаатар |2001-2003 |- | 6. || [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008 |- | 7. || Данзангийн Сандаг-Очир|| 2008.05.20 - 2008.09.25 |- | 8. || [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08 |- | 9. || [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21 |- |10. || [[Цэдэвийн Цолмон]]|| 2016.07.21 - 2019.05.09 |- |11. || Лувсандоржийн Өлзийсайхан || 2019.05.09 - 2023.11.30 |- |12. || Дамдины Энхбат || 2023.11.30 - 2024.07.09 |- |13. || [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29 |- |14. |[[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]] |2025.11.29 - |} Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгж эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна. '''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Эрдэнийн Түвшинжаргал]] || 2020 - 2021 |- | 2. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2023 |- | 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024 |- | 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025 |- |5. || [[Хаш-Эрдэнийн Сүрэнхорол]] || 2025 - 2026 |- |6. |[[Шаравын Хишигсүрэн]] |2026 оноос |}Улсын Их Хурлын Тамгын газрын бас нэгэн чухал үйл ажиллагаа болох УИХ-ын чуулганы хуралдааныг Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн дагуу бэлтгэл хангаж, зохион байгуулах чиг үүргийг Хуралдаан зохион байгуулах нэгж эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийг хамгийн анх байгуулсан ба Тамгын газрын ууган нэгжүүдийн нэг юм. Уг нэгж нь алба, хэлтсийн хэлбэрээр өргөжин ажилласаар ирсэн ба 2025 оноос газар болгон өргөтгөсөн байна. '''2020 оноос хойших Хуралдаан зохион байгуулах хэлтэс, газрын дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Эрдэнийн Түвшинжаргал|Загдсүрэнгийн Нямцогт]] || 2020 - 2021 |- | 2. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2022 |- | 3. || Дамдины Энхбат || 2022 - 2023 |- | 4. || Намсрайн Наранцогт || 2023 - 2025 |- |5. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2025 оноос |} == Цахим хуудас == * [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020] *ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү. *360⁰: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү. *Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү. == Эх сурвалж == <references/> [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]] p0pzsa0xi6qeuul8lofj1idqtez96zg 862058 862057 2026-07-15T04:26:14Z Gerzenzprince 22987 862058 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}} {{Хууль тогтоох байгууллага | нэр = Монгол Улсын Их Хурал<br>{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}} | уг_нутгийн_нэр = | одоогийн_ээлжийн_нэр = | сүлд_зураг = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg | сүлд_зургийн_хэмжээ = 100px | хэдэн_танхимтай = Нэг танхим | дарга1 = | сонгууль1 = | дарга_эсвэл2 = Дэд дарга нар | дарга2 = | нам2 = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<br />[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]) | дарга_эсвэл3 = | дарга3 = | нам3 = | сонгууль3 = | гишүүний_тоо = 126 | бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg | бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ = 280px | өнгөрсөн_сонгууль1 = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]] |seats1={{ubl|class=nowrap | '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)''' | {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68) | {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7) | {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4) | '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)''' | {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42) | {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4) | {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1) }} | session_room = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg | хуран_чуулах_газар = Чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим<br>[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]] | цахим_хаяг = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn] |foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=4 жил; дахин сонгогдох боломжтой|voting_system1=Холимог тогтолцоо: *78 суудал тойргоос *48 суудал жагсаалтаар|seats1_title=Нам эвсэл|preceding=[[Ардын Их Хурал]]<br>[[Улсын Бага Хурал]]|дарга_эсвэл1=Улсын Их Хурлын дарга|нам1=[[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}{{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/'' == Монголын парламентын түүх == === Их хуралдай === [[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан '''[[Их Хуралдай]]''' хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв. === 1914.04.12 === '''Улсын Дээд, Доод хурал''' байгуулагдав. 1915 оны 12-р сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв. === 1924.11.08 === [[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.<br>1924 он.]] [[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11-р сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар '''Их Хурлаар''' 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд "БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино" гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй. === 1940 он 6-р сар === Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас 3 жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна гэж тогтсон байв. === 1960.07.13 === [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү '''[[Ардын Их Хурал]]''' хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй байв. === БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) === Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй. [[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Ардын Их Хурлын чуулган.<br>Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]<br>1990 он.]] 1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|'''Улсын Бага Хурлы'''г]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв. Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.<br>1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав. Үүнд: # Төрийн байгуулалтын байнгын хороо, # Хууль зүйн байнгын хороо, # Эдийн засгийн байнгын хороо, # Нийгмийн бодлогын байнгын хороо, # Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо. Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ. === Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) === [[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.<br>1992 он.]] '''[[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлыг]]''' сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна. Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: # Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, # Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, # Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, # Дотоод асуудлын байнгын хороо # Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, # Хурал, захиргааны байнгын хороо, # Хууль зүйн байнгын хороо, # Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, # Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, # Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно.  === Монгол Улсын Их Хурал (1996-2000) === Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна. Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын "Ардчилсан холбоо" эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ. 1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд, # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо # Нийгмийн бодлогын хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв. 1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ. Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ. === Монгол Улсын Их Хурал (2000-2004) === [[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.<br>2000 он.]] Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав. 2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ.  Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. === Монгол Улсын Их Хурал (2004-2008) === Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв. 2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно. Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд: # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо # Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна.  === Монгол Улсын Их Хурал (2008-2012) === Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна. Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов. 2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм. 2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан. === Монгол Улсын Их Хурал (2012-2016) === [[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.<br>2014 оны 3-р сар.]] Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6-р сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ. Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм. Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав. Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.  Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд: # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо # Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо # Өргөдлийн хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна. === Монгол Улсын Их Хурал (2016-2020) === Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 6-р сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав. Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм. Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй. Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа. === Монгол Улсын Их Хурал (2020-2024) === Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав. * Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо * Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо * Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо * Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо * Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо * Нийгмийн бодлогын байнгын хороо * Төрийн байгуулалтын байнгын хороо * Төсвийн байнгын хороо * Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо * Хууль зүйн байнгын хороо * Эдийн засгийн байнгын хороо Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон. === Монгол Улсын Их Хурал (2024-2028) === Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2023 онд оруулсан өөрчлөлтөөр УИХ-ын гишүүдийн тоог 126 болгосон бөгөөд 2024 оны УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дүнгээр байгуулагдсан 126 гишүүн бүхий парламент анхны бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж байна. == Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулиас == Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм. Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал, * Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах, * Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах, * Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх, * Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх, * Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх, * Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх, * Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах, * Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм. :[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/] == Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх == [[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]] '''Хууль тогтоох бүрэн эрх''' * Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах * Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох * Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох * Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах * Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох * Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах * Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно. '''Сонгох, томилох эрх:''' * Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно. * Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах * Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх * Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах * Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно. '''Хянан шалгах бүрэн эрх:''' * Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах. == Бүтэц == [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын даргаар хамгийн олон жил ажилласан [[Гомбожавын Занданшатар]]]] === Дарга === {| class="wikitable" !Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл |- |1 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1990 - 1992 | bgcolor="#2554A7"| |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |2||[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]] |- |4 |[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] |2000 - 2001 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |5||[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |6||[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |7||[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |8||[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- |9||[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |10||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- |11||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |12||[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |13 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2024 - 2025 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |14 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 - 2026 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |15 |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2026 - одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |} === Монгол Улсын Их Хурал === :Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог. :Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно. :'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2012-2016)''' :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Логийн Цог|Логийн ЦОГ]] :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын ЭНХБОЛД]]<br /> :'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2016-2020)''' :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Цэндийн Нямдорж|Цэндийн НЯМДОРЖ]] :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Ядамсүрэнгийн САНЖМЯТАВ]] :'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2020-2024)''' :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Төмөрбаатарын АЮУРСАЙХАН :- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Салдангийн ОДОНТУЯА]] :'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДСЭН ХЭЛБЭР:''' :'''''Анхдугаар чуулган''''' :- Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна. :'''''Ээлжит чуулган''''' :- Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана. :'''''Ээлжит бус чуулган''''' :- Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна. :'''''Онцгой чуулган''''' :- Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна. :'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ЧУУЛГАНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХЭЛБЭР:''' :'''''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг. :'''''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг. :'''''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг. :'''''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан''''' :- Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг. === Түүхэн бүрэлдэхүүн === : {{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}} <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" text-align:center" |- align=center !Сонгууль !Бүтэц<br>{{small|(эхлэх үед)}} !Дарга !Ерөнхий сайд !Сөрөг хүчний удирдагч ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;"| [[Монгол Ардын Нам|<span style="color:White;">МАХН<br>МАН</span>]] !! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;"| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|<span style="color:White;">МоАН<br>АХ Эвсэл<br>АН</span>]] !! style="background:purple; width:30px;"| <span style="color:White;">{{small|''Гурав дахь хүчин''}}</span> !! style="background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;"| {{small|''Бие даагч''}} |- | align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]] | <small>([[Улсын Бага Хурал]])<br><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">13</span>:<span style="color:Purple;">6</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">31</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 150 |total = 50 |party3 = 31 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 6 |partycolor2 = Purple |party1 = 13 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} ---- <small>([[Ардын Их Хурал]])<br><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">23</span>:<span style="color:Purple;">63</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">343</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 150 |total = 429 |party3 = 344 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 63 |partycolor2 = Purple |party1 = 23 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align="left" | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<br><small>(1990-91)</small><br>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br><small>(1991-92)</small>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''УБХ(31)<br>УИХ(343)''' | style="background:lightpink;"| УБХ(13)<br>УИХ(23) | УБХ(6)<br>УИХ(12) | УБХ(-)<br>УИХ(51) |- | align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">4</span>:<span style="color:Purple;">2</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">70</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 70 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 2 |partycolor2 = Purple |party1 = 4 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Нацагийн Багабанди]] | align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align="left" |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br><small>(1992)</small><br>[[Даваадоржийн Ганболд]]<br><small>(1992-96)</small><br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br><small>(1996)</small><br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} | style="background:lightblue;" | '''70''' | style="background:lightpink;"| 4 | 1 | 1 |- | align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">50</span>:<span style="color:Purple;">1</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">25</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 25 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 1 |partycolor2 = Purple |party1 = 50 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>{{small|(1996-98)}}<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(1998)}}<br>[[Жанлавын Наранцацралт]]<br>{{small|(1998-99)}}<br>''[[Ням-Осорын Туяа]]''<br>{{small|(1999)}}<br>[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>{{small|(1999-00)<br>([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(1996-97)}}<br>[[Нацагийн Багабанди]]<br>{{small|(1997)}}<br>[[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(1997-00)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | style="background:lightpink;"| 25 | style="background:lightgreen;"| '''50''' | 1 | - |- | align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">1</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">72</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 72 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 1 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]<br>{{small|(2000-01)}}<br>[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]<br>{{small|(2001-04)}} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>{{small|(2000)}}<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2000-2002)}}<br>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>{{small|(2002-2004)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightblue;"| '''72''' | style="background:lightpink;"| 1 | 2 | 1 |- | align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">35</span>:<span style="color:Purple;">4</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">37</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 37 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 4 |partycolor2 = Purple |party1 = 35 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(2004-05)}}<br>[[Цэндийн Нямдорж]]<br>{{small|(2005-07)}}<br>[[Данзангийн Лүндээжанцан]]<br>{{small|(2007-08)}} | align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2004-06)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}<br>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2006-07)}}<br>[[Санжаагийн Баяр]]<br>{{small|(2007-08)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | {{n/a}} | style="background:lightyellow;"| '''37''' | style="background:lightyellow;"| '''35''' | 1 | 3 |- | align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">28</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">45</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 45 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 28 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]] | align=left| [[Санжаагийн Баяр]]<br>{{small|(2008-09)}}<br>[[Сүхбаатарын Батболд]]<br>{{small|(2009-12)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}} | align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2008)}}<br>[[Норовын Алтанхуяг]]<br>{{small|(2008-12)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''45''' | style="background:lightpink;"| 28 | 2 | 1 |- | align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">33</span>:<span style="color:Purple;">16</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">27</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 27 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 16 |partycolor2 = Purple |party1 = 33 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]<br>{{small|(2012-14)}}<br>''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]<br>''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}<br>[[Чимэдийн Сайханбилэг]]<br>{{small|(2014-16)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]<br>{{small|(2012-13)}}<br/>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2013-16)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | style="background:lightpink;"| 27 | style="background:lightyellow;"| '''33''' | style="background:lightyellow;"| '''13''' | 3 |- | align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">9</span>:<span style="color:Purple;">2</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">65</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 65 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 2 |partycolor2 = Purple |party1 = 9 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2016-19)}}<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>{{small|(2019-20)}} | align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]<br>{{small|(2016-17)}}<br>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>{{small|(2017-20)<br/>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | rowspan="2" align="left" | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]<br>{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightblue;"| '''65''' | style="background:lightpink;"| 9 | 1 | 1 |- | align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">11</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">62</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 62 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 11 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]] | align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>{{small|(2020-21)}}<br>[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>{{small|(2021-24)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | style="background:lightblue;"| '''62''' | style="background:lightpink;"| 11 | 2 | 1 |- |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] |<small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">42</span>:<span style="color:Purple;">16</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">68</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 126 |party3 = 69 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 16 |partycolor2 = Purple |party1 = 42 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>{{small|(2024-25)}}<br>[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025-26)}}<br>[[Сандагийн Бямбацогт]]<br>{{small|(2026-''одоо'')}} | align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>{{small|(2024-25)}}<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>{{small|(2025-26)}}<br>[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2026-''одоо'')<br/>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]<br>{{small|(2023-25)}}<br>[[Одонгийн Цогтгэрэл]]<br>{{small|(2025-''одоо'')}}<br>{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''68''' | style="background:lightpink;"|42 | 16 | 0 |}</div> == Хууль тогтоох үйл ажиллагаа == :[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?''''' :- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч :- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн :- Монгол Улсын Засгийн газар :'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ''' :'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:''''' :- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ. :- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. : :'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана. :- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. : :'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. : :'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. :- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. :- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. :- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ. == Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар == Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ. БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг "Тамгын газар" хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ. БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд "Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна" гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна. Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна. "Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламентын Тамгын газар" номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу. '''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Бяраагийн Чимид]], УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга || 1990 - 1992 |- | 2. || Намсрайн Ренчиндорж || 1992 - 1996 |- | 3. || [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999 |- | 4. || [[Баасангомбын Энэбиш]]|| 1999 - 2001 |- |5. |Дааданхүүгийн Батбаатар |2001-2003 |- | 6. || [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008 |- | 7. || Данзангийн Сандаг-Очир|| 2008.05.20 - 2008.09.25 |- | 8. || [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08 |- | 9. || [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21 |- |10. || [[Цэдэвийн Цолмон]]|| 2016.07.21 - 2019.05.09 |- |11. || Лувсандоржийн Өлзийсайхан || 2019.05.09 - 2023.11.30 |- |12. || Дамдины Энхбат || 2023.11.30 - 2024.07.09 |- |13. || [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29 |- |14. |[[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]] |2025.11.29 - |} Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгж эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна. '''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Эрдэнийн Түвшинжаргал]] || 2020 - 2021 |- | 2. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2023 |- | 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024 |- | 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025 |- |5. || [[Хаш-Эрдэнийн Сүрэнхорол]] || 2025 - 2026 |- |6. |[[Шаравын Хишигсүрэн]] |2026 оноос |}Улсын Их Хурлын Тамгын газрын бас нэгэн чухал үйл ажиллагаа болох УИХ-ын чуулганы хуралдааныг Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн дагуу бэлтгэл хангаж, зохион байгуулах чиг үүргийг Хуралдаан зохион байгуулах нэгж эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийг хамгийн анх байгуулсан ба Тамгын газрын ууган нэгжүүдийн нэг юм. Уг нэгж нь алба, хэлтсийн хэлбэрээр өргөжин ажилласаар ирсэн ба 2025 оноос газар болгон өргөтгөсөн байна. '''2020 оноос хойших Хуралдаан зохион байгуулах хэлтэс, газрын дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Эрдэнийн Түвшинжаргал|Загдсүрэнгийн Нямцогт]] || 2020 - 2021 |- | 2. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2022 |- | 3. || Дамдины Энхбат || 2022 - 2023 |- | 4. || Намсрайн Наранцогт || 2023 - 2025 |- |5. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2025 оноос |} == Цахим хуудас == * [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020] *ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү. *360⁰: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү. *Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү. == Эх сурвалж == <references/> [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]] l1xyakrnxtumn5q34nd0p3mn97lu3ek 0 2058 862030 861006 2026-07-14T14:46:19Z Swoopless 82659 862030 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠬᠢᠲᠠᠳ<br/>ᠠᠷᠠᠳ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Хятад | native_name = {{native name|zh-Hans-CN|中华人民共和国|italic=no}}<br />{{smaller|{{transliteration|zh|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}}}}<!-- Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose --> | image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg | image_coat = National Emblem of the People's Republic of China (2).svg | other_symbol = | other_symbol_type = | flag_type = [[БНХАУ-ын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | symbol_type = [[БНХАУ-ын үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | motto = <!-- The PRC does not have an official motto, please do NOT add its unofficial motto to this parameter as it's unsourced on whether it's official or not. Please see the talk page for the specifics. --> | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hans-CN|义勇军进行曲}}<br />{{transliteration|zh|Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ}}<br />"[[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн дуулал|Сайн дурынхны марш]]"{{parabr}}{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | image_map = CHN orthographic.svg | map_width = 250px | map_caption = БНХАУ-ын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Бээжин]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city(21,000,000_region:CN-BJ)}} | largest_settlement = [[Шанхай]] | largest_settlement_type = хот<br />{{nobold|хүн амын тоогоор}} | official_languages = [[Хятад хэл]]{{efn|Хятад болон [[Англи хэл|Англи]] хэл зөвхөн [[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм. Хятад болон [[Португал хэл|Португал]] хэл зөвхөн [[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм.}} | languages_type = Албан бичиг | languages = Хялбаршуулсан [[Хятад үсэг|Хятад ханз]]{{efn|Цөөнхийн нутаг дэвсгэр бусад скриптүүдийг нэгэн зэрэг ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Англи цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Португал зөв бичих дүрэм]] ашиглагддаг,|[[Өвөр Монгол]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Монгол бичиг]] ашиглагддаг,|[[Төвөдийн өөртөө засах орон]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Төвд үсэг]] ашиглагддаг,|[[Шинжаан]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Уйгурын Араб цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Гуанши]] ба [[Веньшань Жуан ба Мяо өөртөө засах тойрог|Вэньшань тойрогт]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[латин цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Яньбянь тойрог]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[солонгос үсэг]] ашиглагддаг.}}}} | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|74.5% Шашингүй/Үндэсний|18.3% [[Буддизм]] |5.2% [[Христ итгэл]]|1.6% [[Ислам]]|0.4% Бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|title=Chinese Religion &#124; GRF|website=globalreligiousfutures.org|access-date=2022-10-29|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521230415/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|url-status=dead}}</ref> | recognized_regional_languages = {{hlist|[[Монгол хэл|Монгол]]|[[Уйгур хэл|Уйгур]]|[[Төвөд хэл|Төвөд]]|[[Жуан хэл|Жуан]]|[[БНХАУ-ын хэлнүүд|Бусад]]}} | religion_year = 2020 | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|91.1% [[Хятадууд]]|8.9% [[Хятадын ард түмэн|Бусад]]}} | ethnic_groups_year = 2020 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | demonym = [[Хятадууд]] <!---- Note: Describing the PRC's government type has been a contentious issue. Please read the archives of past discussions before making or proposing changes. -----> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Коммунизм|Коммунист]] нэг-намын <!-- The Wikipedia page for one-party state describes it as "a type of state in which one political party has the right to form the government, usually based on the existing constitution". In 2018, the Chinese government added the CCP's leadership to the constitution, which officially makes China both a de jure and a de facto one-party state. -->[[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = Нам төрийн удирдагч{{efn|[[Нэг намын систем|Нэг намын]] засаглалтай Хятад улс дахь [[Хятад дахь тэргүүлэх зэрэглэл|дээд албан тушаал]]. [[БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч]] хэдийгээр төрийн тэргүүн боловч, [[Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|ХКН-ын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Алба]] доорх хязгаарлагдмал эрхтэй голдуу ёслолын албан тушаал юм. Үүнд төрийн болон намын төв цэргийн дарга нар багтана.}} | leader_name1 = [[Ши Жиньпин]] | leader_title2 = [[БНХАУ-ын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Ли Кэчян]] | leader_title3 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын Байнгын Хорооны Дарга|Их Хурлын Дарга]] | leader_name3 = [[Ли Жаньшу]] | leader_title4 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга|ХАУТЗЗ-ын Дарга]]{{efn|Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга.}} | leader_name4 = [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]] | leader_title7 = 1st [[Secretariat of the Chinese Communist Party|CCP Secretariat's Member]] | legislature = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал]] | sovereignty_type = [[Хятадын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Ся улс|Эзэнт гүрний үеэс өмнөх анхны улс]] | established_date1 = МЭӨ&nbsp;2070 | established_event2 = [[Цинь улс|Анхны эзэнт гүрэн]] | established_date2 = МЭӨ&nbsp;221 | established_event3 = [[Синьхайн хувьсгал|Бүгд найрамдах улс байгуулагдсан]] | established_date3 = 1912 оны 1 сарын 1 | established_event4 = Бүгд Найрамдах Ард Улсын тунхаглал | established_date4 = 1949 оны 10 сарын 1 | established_event5 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date5 = 1954 оны 9 сарын 20 | established_event6 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 1982 оны 12 сарын 4 | established_event7 = [[Макао|Хамгийн саяхны нэгжийг]] [[Макаогийн бүрэн эрхийн шилжүүлэг|нэгтгэв]] | established_date7 = 1999 оны 12 сарын 20 | area_km2 = 9,596,961 | area_footnote = {{efn|[[Хятадын газар нутгийн санаархал]].}} | area_rank = 3 / 4 | area_sq_mi = 3,705,407 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 2.8 | population_estimate = 1,410,539,758<ref name="2020_census">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |title=CIA World Factbook China |access-date=24 September 2022 |archive-date=20 Арван хоёрдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220073104/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 1 | population_census = {{increaseNeutral}} 1,411,778,724<ref name="2020_census"/> | population_census_year = 2020 | population_census_rank = 1 | population_density_km2 = 145<ref>{{cite web|title=Population density (people per km² of land area)|url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|access-date=16 May 2015}}</ref> | population_density_sq_mi = 373 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 83 | GDP_PPP = {{increase}} $30.074 их наяд<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=China World Economic Outlook Database: October 2022|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 1 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,291<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 72 | GDP_nominal = {{increase}} $18.321 их наяд<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 2 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $12,970<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 67 | Gini = 38.2 <!-- number only --> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=World Bank|access-date=24 May 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.768 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 79 | currency = [[Хятадын юань]] (元/¥){{efn|Тусгай захиргааны бүс тусдаа мөнгөн тэмдэгт ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг доллар]] Хонконг ба Макаод ашиглагддаг|[[Макао патака]] зөвхөн Макаод ашиглагддаг.}}}} | currency_code = CNY | time_zone = CST | utc_offset = [[UTC+8|+8]] | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = жжжж-сс-өө (年/月/日) | drives_on = баруун (Эх газрын Хятад)<br />зүүн ([[Хонконг]] ба [[Макао]]) | calling_code = [[БНХАУ дахь утасны дугаар|+86]]<br />[[Хонконг дахь утасны дугаар|+852]] (Хонконг)<br />[[Макао дахь утасны дугаар|+853]] (Макао) | cctld = {{hlist|[[.cn]]}}{{hlist|[[.hk]]|[[.mo]]}} }} '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (товчоор '''Хятад''') — [[Дорнод Ази]]д оршсон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]'''. Хятад улс 9.6 сая км² нутаг дэвсгэртэй дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон бөгөөд зүүн талаараа [[Номхон далай]]д тулж бусад талаараа [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Бирм]], [[Бутан]], [[Энэтхэг]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан|Казах,]] [[Монгол Улс|Монгол]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Умард Солонгос|Хойд Солонгос]] гэсэн 14 улстай хиллэдэг. Хангай говь, халуун сэрүүн гээд газрын тогтоц, уур амьсгал янз бүр. [[Тайвань]], Энэтхэг зэрэг хэдэн оронтой газар нутгийн маргаантай. 1.36 тэрбум буюу дэлхийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|хамгийн олон]] хүнтэй улс юм. Үндсэн хүн ам [[хятадууд|хятад үндэстнийг]] (91.5%) багтаагаад [[Хятадын ард түмэн|56 нэрийн]] ард түмэн байна. Албан ёсны хэл — [[хятад хэл|хятад]]. Нийслэл — [[Бээжин]]. Хятадад [[Эртний Хятад|эртнээс]] соёл иргэншил тогтсон. Домгийн [[Ся улс]]аас хойш НТӨ 221 онд [[Цинь улс]] хүчирхэгжиж хятад үндэстний анхны нэгдсэн улсыг үүсгэжээ. Олон улс халалцсаар 1911 онд [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]] мөхсөнөөр хаант засгаас татгалзаж, [[бүгд найрамдах засаг]] авсан бөгөөд [[Хятадын иргэний дайн|иргэний дайныг]] төгсгөж өнөөгийн БНХАУ 1949 онд байгуулагдсан. [[Коммунизм|Коммунист]] (эв хамт) улс төрийн дэглэм, [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] баримжаат [[социализм|социалист]] (нийгэм журамт) эдийн засагтай, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай. Дотроо муж, [[өөртөө засах орон]], төвөөс захирах хот, онцгой захиргаат орон гээд 33 нутаг болж [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Хятад улс аж үйлдвэржиж, эдийн засаг нь тогтмол хурдтай өсч байгаа бөгөөд [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын дараа 2-рт байна. Цөмийн зэвсэгтэй. 1971 онд Тайваньд байсан [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]]- суудлыг зүй ёсоор авсан бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй зөвлөлийн байнгын гишүүн юм. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], АПЕК, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Их Хорь]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. == Нэр == {{Хятадын түүх}} [[Хятад хэл]]ээр улсын товч нэрийг «''Жунгуо''» (中国; Жунгаа) гэх бөгөөд тус улсад монголоор «{{mongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ|h}}» (Дундад улс) гэж орчуулан бичдэг. Энэ нь [[соёл иргэншил|соёл иргэншлийн]] төв гэсэн санаа, эрт цагт тойрж асан бүдүүлэг аймгуудаас ялгасан утга юм. Харин дэлхийн бусад оронд дээрхээс гадна үндсэн хоёр төрлийн нэрээр нэрийдэж байна. Нэг нь [[кидан]] үндэстнийг анх нэрийдсэнээс үүсэлтэй, [[монгол хэл|монгол]], [[орос хэл|орос]]оор дамжсан «''Хита''» төрөл. Үүнд «{{mongolUnicode|ᠬᠢᠲᠠᠳ|h}}», монгол кириллээр «'''Хятад'''», буриад, халимаг кирилээр «Хитад», «Китд» гэж бичих хамаарна. Урьдын «[[хятадууд|хятад]] улс» нь [[Сүн улс]], [[Мин улс]], [[Дундад Иргэн Улс]] гэж өөр өөр нэртэй бол одоогийнх '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (БНХАУ) гэсэн нэртэй. Нөгөө нь эртний [[Цинь улс]]ын гарвалтай, [[самгарди хэл|самгарди]], [[перс хэл|перс]] хэлээр дамжин тархсан «''Чина''» төрлийн нэрс юм. == Газар зүй == {{гол|Хятадын газар зүй}} Хятад улс 9,596,961 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Канад]]аас бага, [[Америк]]аас ялимгүй том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон болно. Маргаантай газар нутаг ихтэй, тоо хэмжээ нарийн тохироогүй. [[Файл:China_100.78713E_35.63718N.jpg|200px|thumb|left|Хиймэл дагуулаас]] [[Зураг:China_topo.png|thumb|left|200px|thumb|Физик газрын зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 18° — 54°, зүүн уртрагийн 73° — 130° дотор НҮБ-ийн ангиллаар [[Дорнод Ази]]д оршино. Нутгийн хэсэг Хайнань нь зүүн өмнөд азид, ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Шинжаан, Төвөд, Өвөр Монгол, Төвөд нь [[Төв Ази]]д хамаарна. Хятад 22,117 км хуурай газрын хилийн уртаар дэлхийд тэргүүлэх бөгөөд [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Мьянмар]], [[Энэтхэг]], [[Бутан]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Орос]], [[Умард Солонгос]] гэсэн 14 оронтой хиллэдэг. Дорнод захаараа Номхон далайд 18000 км эрэгтэй. Үүнд [[Бохайн тэнгис]], [[Шар тэнгис]], [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]], [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]т гарах бөгөөд Өмнө Солонгос, Япон, Тайвань, Вьетнам, Филиппинтэй усан хил тогтоожээ. [[Зураг:Longji_Terraces.JPG|thumb|200px|right|Өмнөдийн Гуанши нутаг]] === Газрын гадарга === Хятадын газрын гадарга хотгор гүдгэр. Нутгийн 33 хувийг уул нуруу, 26 хувийг тэгш өндөрлөг, 19 хувийг дов гүвээ, 12 хувийг нам доор газар, 19 хувийг гол мөрний сав газар эзэлнэ. Дорно умард талаар хүн ам шигүү суух тэнгисийн эргийн нам доор газар, [[Хятадын их тал]] байх ба умард нутгаар [[Монголын тэгш өндөрлөг]]ийн өмнөд зах, баруун өмнөд хэсэгт [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг]] (4000 м-ээс өндөр) байна. Дорно өмнөд нутгаар дов гүвээ хавтгай нутаг, баруун хойд хэсгээр [[Зүүнгар]], [[Говь]], [[Такламакан]] зэрэг эх газрын хотгор, хүнгүй цөлүүд байна. Хамгийн нам доор цэг [[Айдин нуур]] (−154 м) [[Турфаны хотгор]]т байна. Нутгийн өрнөд зах, хилээр голцуу [[Хималай]], [[Кунь-Лунь]], [[Памир]], [[Каракорум]], [[Тэнгэр уул]] (Тянь-Шань), [[Алтай]] зэрэг хөвч нурууд тогтжээ. [[Зураг:Mondsichelsee-06.JPG|thumb|200px|left|Умардын Ганьсү нутаг]] Дэлхийн 17 өндөр уулын 9 нь Хятадын хил дээр байдаг. Хималайн [[Эверест]] (8848 м), [[Лхоцэ]] (8516), [[Макалу]] (8485), [[Чо Оюу]] (8188), Каракорумын [[Чогори]] (8611), [[Гашербрум I]] (8080), [[Конгур]] (7649), Тэнгэр уулын [[Ялалтын оргил]] (7439), Кунь-Луний [[Улугмузтаг]] (6973), Алтайн [[Хүйтэн оргил|Хүйтэн]] (4374) болон [[Утай]] (3061) зэрэг уулс байна. [[Зураг:Dusk_on_the_Yangtze_River.jpg|thumb|200px|right|Хөх мөрөн]] === Ус зүй === Хятад улсын хуурай газрын 0.28 хувь гадаргын ус байна. 50,000 орчим гол горхины нийлбэр урт 420,000 километр. [[Хөх мөрөн]] (6300 км урт) Шанхай орчмоор, [[Хатан гол]] (Шар мөрөн) Тяньжинь орчмоор, [[Хар мөрөн]] (Амар) Оросын нутагт орж, [[Сувдан мөрөн]] Макао орчмоор далайд цутгадаг. Мөн [[Ляо гол|Ляо]], [[Хуай]], Вэй, [[Ялу]], Вэй, Юань, Шян, Тарим гол байх ба [[Меконг мөрөн|Меконг]], [[Брахмапутра]], [[Эрчис]], [[Или]] гол Хятадын нутгаас эх авдаг. [[Хөх нуур]] (4340 км²), [[Ханка]], [[Пуян]], [[Дунтин]], Тайхү, [[Далай нуур|Далай]], Хунзэ зэрэг нуур бий. Гол мөрөнгүүдийг дагаад тариалангийн газар байна. Эрт цагт үүсгэсэн Бээжингээс Ханжоу хүрэх усан суваг (1794 км) байна. === Ашигт малтмал === Хятад улс [[нүүрс]], [[төмрийн хүдэр]], [[газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[сурьма]], [[цайр]], [[никель]], [[гянт болд]], [[давс]]ны нөөцтэй. === Уур амьсгал === Өмнөд нутгаар тропикийн дулаан уур амьсгал, умард захаар суб-арктикийн хүйтэн уур амьсгалтай. [[Төвөдийн өндөрлөг|Төвөдийн өндөрлөгт]] альпийн нурууны уур амьсгалтай. [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужид]] I сард дунджаар −30 °C, VII сард 18 °C байх бол Хайнаньд I сард 17 °C, VII сард 28 °C байдаг. Дорнод өмнөд эргээр жилийн 1500 мм-ээс дээш тунадас унадаг бол баруун хойд говь, цөлөөр 100 мм хүрэхгүй хур тунадастай. [[Зураг:Giant_Panda_Eating.jpg|180px|thumb|left|[[Хулсны баавгай]]]] === Амьтан ургамал === Хятадад 34,687 зүйлийн [[амьтан]] [[ургамал]] байна. Дэлхийд зүйлийн тоогоор Бразил, Колумбийн дараа гуравдугаар байрт орно. 551 зүйлийн [[хөхтөн]], 1221 зүйлийн [[жигүүртэн]], 424 зүйлийн [[хоёр нутагтан]], 333 зүйлийн [[шавж]] байгаагаас 840 зүйлийн амьтан мөхөх аюултай байгаас сэрэмжлэн улсын хэмжээнд 2349 тусгай хамгаалттай газар нутгийг зааж өгчээ. Хятадад 30,000 гаруй зүйлийн [[ургамал]] бий. [[Ой]] олон төрлөөрөө байна. [[Хулс]] ихээр анхааралд өртдөг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:PRC Population Density.svg|thumb|200px|Хүн амын нягт сийрэг]] {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" celhttp://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamabad&action=edit&section= style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:85%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| Хятадын хүн амын тоо (1953-2010)<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/index.htm БНХАУ-ын хүн амын зургаан удаагийн тоолллого]</ref> |- ! style="text-align:center;"| Он !! style="text-align:center;"| Хүн амын тоо || style="text-align:center;"| %± |- | colspan=3| ---- |- style="text-align:center;" || 1953 || style="text-align:center;"|582,603,417 || style="text-align:center;"| — |- style="text-align:center;" || 1964 || style="text-align:center;"| 694,581,759 || style="text-align:center;"| 19.2% |- style="text-align:center;" || 1982 || style="text-align:center;"| 1,008,175,288 || style="text-align:center;"| 45.1% |- style="text-align:center;" || 1990 || style="text-align:center;"| 1,133,682,501 || style="text-align:center;"| 12.4% |- style="text-align:center;" || 2000 || style="text-align:center;"| 1,265,830,000 || style="text-align:center;"| 11.7% |- style="text-align:center;" || 2010 || style="text-align:center;"| 1,339,724,852|| style="text-align:center;"| 5.8% |- | colspan=3| ---- |} Хятадын "[[Синьхуа агентлаг|Синьхуа" агентлагийн]] мэдээлж буйгаар 2021 онд 1,412,636,575 хүн амтай болжээ. Дэлхийн хамгийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|олон хүнтэй]] улс юм. 16.6 хувь нь 14 хүртэлх насны хүүхэд, 70.1 хувь 15-60 настай, 13.3% нь 60-аас дээш ахмад настан байв. Дундаж наслалт — 73.2 жил, хүн амын жилийн өсөлт — 0.46%.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |language=en| title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) | website=National Bureau of Statistics of China | date=11 May 2021|access-date=11 May 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html | archive-date=11 May 2021}}</ref> 1979 оноос «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлэх болсон. Хэт өсөлтийг зогсоож, хэмжээг хязгаарлах, ядуурлыг бууруулахад амжилт олсон боловч ажиллах хүч цөөрөх, хүүхэд нуух, наймаалах муу үйл бас дагалджээ. Төрж буй хүүхдийн эр-эм [[хүйсийн харьцаа]] 105/100 болж гажсан бөгөөд 2010 онд бүр 118/100 байжээ.<ref>[http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/09/24/the-odds-that-you-will-give-birth-to-a-boy-or-girl-depend-on-where-in-the-world-you-live/ "The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live".]</ref> 2013 оноос эхнэр нөхрийн аль нэг нь айлын ганц хүүхэд бол хоёр хүүхэдтэй байхыг зөвшөөрч зөөлрүүлсэн.<ref>[http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ "China formalizes easing of one-child policy"]</ref> [[Зураг:China linguistic map.jpg|thumb|200px|Хэл-угсааны газрын зураг]] === Ард түмэн === {{гол|Хятадын ард түмэн}} БНХАУ ард иргэдээ хэл, яс үндсийг нь харгалзан [[Хятадын ард түмэн|56 нэрээр]] бүртгэдэг. Үндсэн хүн ам [[Дотор газар|Дотор газрын]] унаган, тариачин уламжлалтай [[хятадууд|хятад үндэстэн]] 91.5 хувийг бүрдүүлж, Төвөд Шиньжян хоёроос бусад муж, оронд дийлэнх олон болон амьдарч байна. [[Зураг:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 6.jpg|thumb|left|200px|56 ардын хувцас]] [[Зураг:Chinese_Buddhist_Monks_Ceremony_Hangzhou.jpeg|thumb|left|200px|Буддын сүмийн лам]] Үлдсэн 8.5 хувийг 16.9 сая [[жуан үндэстэн|жуан]], 10.5 сая [[Хотон (үндэстэн)|хотон үндэстэн]], 10.3 сая [[манжууд|манж]], 10.0 сая [[уйгурууд|уйгур]], 9.4 сая [[мяо үндэстэн|мяо]], 8.7 сая [[и үндэстэн|и]], 8.3 сая [[тужя]], 6 сая [[төвөдүүд|төвөд]], 6 сая [[Монголчууд|монгол]], цаашилбал [[солонгосчууд|солонгос]], [[казахууд|казах]], [[дуншян]], [[дагуур]], 3 мянган [[татарууд|татар]] гээд 55 өөр нэрийн ард түмэн бүрдүүж байна.<ref>[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm "Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)"]</ref> === Хэл, шашин === Улсын албан ёсны хэл нь [[хятад хэл]]. Хятад хэлтний 70 хувь нь үндсэн аялга буюу [[хятад хэл|умард аялгаар]] (''мандарин'') ярьж байна. [[ү хэл|Ү]] (Шанхайн), [[хятад хэл|юэ]] (Хонконгийн), [[хятад хэл|минь]] зэрэг олон аялга нь хоорондоо ойлголцоход төвөгтэй боловч бүгд нэг ханзаар бичих дүрэмтэй. 1956 оноос хялбар ханз хэрэглэсэн. Өмнөд нутгаар [[тай-кадай]], [[төвөд-бирм]], [[мон-кхмер]], умард нутгаар [[тунгус хэлний бүлэг|тунгус]], [[монгол хэлний бүлэг|монгол]], [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн хэлээр хэлцэнэ. Хятадууд [[күнзийн суртал|күнз]], [[Бумбын шашин|бумб]] (''дао''), [[буддын шашин|будда]] гэсэн «гурван шашин ном»-ыг эртнээс идээшүүлж авсан.<ref>[http://books.google.com/books?id=GuINLKnJp0AC&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Chinese Religion: A Contextual Approach]</ref> [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] болон [[түрэг]] угсаатан ислам шүтлэгтэй. БНХАУ эхэндээ шашныг хориглосон ч 1980-аад оноос хяналттай чөлөөлжээ. === Хот суурин === Хятад улс хотжиж байгаа. 1990 онд хотын хүн ам 20% байсан бол 2007 онд 46% хотынхон болцгоосон.<ref>[http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Preparing%20for%20Chinas%20urban%20billion/MGI_Preparing_for_Chinas_Urban_Billion_full_report.ashx "Preparing for China's urban billion"]</ref> Ажил хайж хөдөөнөөс хот бараадсан 220 сая хүн бий.<ref>[http://www.ibtimes.com/china-now-has-more-260-million-migrant-workers-whose-average-monthly-salary-2290-yuan-37409-1281559 "China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)"]</ref> Дотор газарт шигүү, [[өөртөө засах орон|өөртөө засах орнуудад]] сийрэг суудаг. [[Зураг:Shanghai_pudong_skyline.jpg|thumb|180px|1. [[Шанхай]]]] [[Зураг:Kunming_40.JPG|thumb|180px|24. [[Күньмин]]]] {|class="wikitable" |+ [[Хятадын хотын жагсаалт|24 том хот]]: |- valign="top" | * [[Шанхай]] (22 сая) * [[Бээжин]] * [[Тяньжинь]] * [[Гуанжоу]] * [[Шэньжэнь]] * [[Дунгуань]] * [[Чөндү]] * [[Хонконг]] || * [[Наньжин]] (7 сая) * [[Үхань]] * [[Мүгдэн]] * [[Ханжоу]] * [[Чунчин]] * [[Сүжоу]] * [[Харбин]] * [[Жинань]] || * [[Шиань]] (4 сая) * [[Үши]] * [[Хөфэй]] * [[Чанчүнь]] * [[Чанжоу]] * [[Далянь]] * [[Тайюань]] * [[Күньмин]] |} == Түүх == {{гол|Хятадын түүх}} Бээжингийн ойрх агуйгаас 750,000 жилийн тэртээх «босоо хүн»-ий араг яс олсон. НТӨ 7000 оны үед хамаарах бичиг зураг Жиахү гэдэг газраас олжээ. === Эртний улс === [[Зураг:Territories of Dynasties in China.gif|left|thumb|Хятад орны түүхэн газрын зураг]] Хятадад анх домгийн Шя улс НТӨ 2100 онд бүрэлдсэн ба хагас домгийн шинжтэй [[Шан улс|Шан]], [[Жоу улс|Жоу]] улсууд залган байв. Хатан гол (Шар мөрөн), Хөх мөрний адаг, Дотор газар үүссэн вант улсууд НТӨ 500 он болоход байлдагч олон тал болон зэрэгцэн оршсон байна. Эрт үед Хятадад [[Күнз]], Мэнз, Сүнз зэрэг соён гэгээрүүлэгч, [[Сыма Цянь]] түүхч амьдарч байв. НТӨ 221 онд [[Цинь Ши Хуан]] бусад улсыг байлдан дагуулж [[хятад үндэстэн|хятад үндэстний]] анхны нэгдсэн улсыг [[Шиань]] хотод төвлөн байгуулж, хэл бичгийн дүрэм, мөнгөний нэгж, хэмжих нэгж зэрэг нэгэн хэв болгожээ. [[Цинь улс]]ын тавьсан суурин дээр [[Хань улс]] (НТӨ 206–НТ 220 он) тогтож газар нутгаа ихээр тэлж Солонгосын [[Когурё]], Вьетнамын улс, Монголын [[Хүннү]] улстай хиллэх болжээ. Хан улсын үед [[күнзийн суртал]] дэлгэрч, төрийн ёс жигдэрсэн юм. [[Зураг:Terracotta_pmorgan.jpg|thumb|right|Цинь Шихуаны бунхан]] Дараа нь [[Гурван улсын үе]] (220–280), [[Жинь улс]] (265–420), [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе]]д тархай бутархай байлдаж байсны эцэст 581 онд [[Сүй улс]] дахин нэгтгэжээ. Когурётэй хийсэн дайны дараа хүчин муудаж төрийн эргэлтээр Тан улс байгуулагдсан. [[Тан улс]]ын (618–907) үед уран зураг, яруу найраг хөгжиж, [[буддын шашин]] хүчтэй дэлгэрсэн бол [[Сүн улс]]ын (960–1279) үед цаасан мөнгө хэвлэж, байнгын тэнгисийн цэрэгтэй болж, күнзийн үзэл эргэн иржээ. 11-р зуунд Хятадын хүн ам 100 сая хүрч олширсон байв. === Юань, Мин, Чин === [[Зураг:Chinesische-mauer.jpg|thumb|left|Умардын түрэг, монгол, зөрчиний довтолгоог хорих [[Цагаан хэрэм]]]] 13-р зуунд хятад үндэстэн, түүний Дотор газар бүхлээрээ харь хэлт [[монголчууд]]ын харьяанд орсон. Их Монгол улс Евразийг нэлэнхүй эзлээд [[Хубилай хаан]] нийслэлийг [[Дайду]]д (Бээжин) нүүлгэн, 1371 онд улсын нэрийг [[Юань улс|Юань]] хэмээгээд 1279 онд Сүн улсын үлдэгдлийг бүрэн даржээ. Юань улсын үед [[дөрвөлжин үсэг]] хэрэглэж, буддын шашныг улсын шашин болгож байв. Юань улсыг хятад тариачин [[Жү Юаньжан]]гийн удирдсан бослого нурааж [[Мин улс]]ыг (1368-1644) үүсгэв. Мин улсын үед урлаг соёл цэцэглэж, хөлөг онгоц нь [[Африк]] хүрч аялсан ба Цагаан хэрэмийг ихээр барьж [[Наньжин]]д (өмнөд нийслэл) байсан нийслэлийг 1421 онд [[Бээжин]]д (умард нийслэл) авчирчээ. [[Ван Янмин]] күнзийн шинэ суртлыг нэвтрүүлсэн. 17-р зуунд умардын тариачин-нүүдэлчин [[манж үндэстэн]] хүчирхэгжив. 1644 онд [[Ли Зичөн]]гийн удирдсан бослого Бээжинг эзэлж Мингийн сүүлчийн хаан амиа хорлов. Мөн онд Мингийн жанжин [[Ү Сангуй]] [[Цагаан хэрэм]]ийн хаалгыг манжийн цэрэгт онгойлгон өгсөнөөр манж [[Чин улс]] (1616-1912) Бээжинг эзлэн улмаар 1662 он гэхэд Дотор газрыг бүрэн дагуулжээ. Чин улс 18-р зууныг дуустал газар нутгаа ихээр тэлсэн нь Юань улсынхаас арай бага газар нутагтай байсан боловч 19-р зуунаас дотоодын хятад, [[мяо]], [[Хотон үндэстэн|дунган]] зэрэг ардын бослого, Британи, Франц зэрэг [[Европ]]ын империалист улсуудын гар дүрэлтэд хүчин доройтжээ. [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]аар 1842 онд [[Хонконг]]гийг Британид өгч, [[Япон-манжийн дайн]]д ялагдан 1895 онд [[Тайвань|Тайванийг]] Японд алджээ. [[Хятад үндэстэн|Хятадын үндсэрхэг]] үзэл сэргэж тэмцсээр 1911 оны [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]] Чин улсыг мөхөөсөн ба [[Монгол Улс|Монгол]] тусгаар тогтносон. === Дундад Иргэн Улс === [[Зураг:Sun_Yat-sen_and_Chiang_Kai-shek.jpg|thumb|200px|Сунь Ятсен, Чан Кайши]] 1912 оны 1 сарын 1-нд [[Дундад Иргэн Улс]]ыг [[Сунь Ятсен]] түр ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав. Хятад орон [[бүгд найрамдах засаг]]т шилжжээ. Удалгүй Чингийн жанжин асан Бээжинд суугаа [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгч болсон ба Хятадын зүг бүрт жанжид бүлэг үүсгэх ба нэр төдий нэгдмэл, үнэндээ [[Хятадын иргэний дайн|дайн байлдаан ихтэй]] байв. 1928 онд [[Гоминдан]] намын [[Чай Кайши]] нэгдсэн удирдлаганд оруулж Наньжинд нийслэлийг шилжүүлэв. Гэвч шинэ өрсөлдөгч буюу ЗХУ-аар дэмжигдсэн [[коммунизм|коммунист]] улс байгуулахыг хүсэгчид дайтаж эхэлжээ. 1931 онд [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Хятадын зүүн хойд нутагт халдаж [[Манж-го]] улсыг үүсгэв. 1937-1945 оны хоорондох [[Япон-хятадын дайн]]д гоминдан болон коммунист хүчин эх орны төлөө эвсэв. 1945 онд Япон дайнд бууж өгсөн ба Тайвань буцаад Хятадын харьяанд ирэв. Хэд хэд хүчтэй байлдсаны эцэст коммунист хүчин ялж 1949 онд Бээжинг нийслэл болгож, Гоминданы үлдэгдэл [[Тайвань]] руу дүрвэв. === БНХАУ (1949 оноос) === 1949 оны 10 сарын 1-нд Коммунист намын дарга [[Мао Зэдун]] Бээжингийн төв талбайд БНХАУ байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав. Ардын Чөлөөлөх Арми 1950 онд Тайванийн (Гоминданы) харьяанд байсан [[Хайнань|Хайнанийг]] эзэлж авсан төдийгүй тусгаар байсан [[Төвөд]]ийг эзэлж авав. Мао газрыг хурааж, эдийн засаг, нийгмийн эрс хувьсгал хийж байв. «[[Их үсрэлтийн бодлого]]» нь амжилттай болоогүй, 1966 оны «[[Соёлын хувьсгал]]» нь бас л олон сая хүний амийг үрсэн. Мао 1976 онд нас барж [[Дэн Сяопин]] төрийн эрхэнд гарч 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж эхэлсэнээр Хятад улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт аажмаар шилжин холимог шинжинд оржээ. Мөн «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Одоогийн үндсэн хууль 1982 онд шинэчлэн батлагдсан. Энэ хугацаанд хүнд, хөнгөн аж үйлдвэр хөгжин «Дэлхийн үйлдвэр» хэмээн нэрлэгдэх болтлоо эдийн засаг нь өссөн юм. 1993 оны 3-р сараас [[Жян Зэминь]], Жү Рунжи, 2002 оноос [[Ху Жиньтао]], [[Вэнь Жябао]] нар улсыг удирдав. Эдийн засаг, ардын амжиргаа дээшилсэн. Гэвч улс төрийн ардчилалгүй хэвээрээ бөгөөд 1989 оны ардчиллыг хүссэн [[Тяньаньмэний талбайд 1989 онд болсон хядлага|Тяньаньмэний талбайн бослого]], 2000-аад оны уйгур, төвөдийн салан тусгаарлах хөдөлгөөнийг цэргийн хүчээр дарав. 2005 онд Салан тусгаарлахын эсрэг хууль гаргасан. 2012 онд дараагийн удирдлага бую [[Ши Жиньпин]], [[Ли Көчян]] нар нам, төр, засгийг тэргүүлэх болж Хятадын «Нэг хүүхдийн бодлого»-ыг зөөлрүүлсэн. == Улс төр == === Төр засаг === [[Зураг:12th_National_People%27s_Congress.jpg|thumb|Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] БНХАУ 1954, 1975, 1978, 1982 онд Үндсэн хуулиа шинэчилжээ. Үндсэн хуульд зааснаар «ажилчин анги удирдаж, ажилчин болон тариачны холбоонд түшиглэсэн ардын ардчилсан дэглэмт [[социалист]] улс» юм. Дэлхий дээр социалист улс цөөхөн үлдсэн. * [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] (АТИХ) — төрийн эрх барих дээд байгууллага. БХАТИХ хууль тогтоож, улс орны чухал шийдвэрийг гаргана. 2,987 төлөөлөгчийг 5 жилийн хугацаатай сонгох бөгөөд жилд нэг удаа 14 хоног хуралдаад тардаг. * [[БНХАУ-ын дарга|Улсын дарга]] — төрийн тэргүүн. АТИХ болон түүний байнгын хорооны шийдвэрийг батлах, төрийн албан хаагчдыг томилох, алдар цол шагнах гэх мэт олон үүрэгтэй. Одоогийн БНХАУ-ын дарга нь 2012 онд сонгогдсон [[Ши Жиньпин]]. * [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл]] (Ардын төв засгийн газар) — төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх дээд байгууллага. АТИХ-аас сонгож улсын дарга баталдаг. АТИХ, түүний байнгын хороонд ажлаа тайлагнана. Ерөнхий сайд, ерөнхий сайдын орлогч, яам болон төрийн хорооны сайд нар, Улсын банкны даргаас бүрддэг. Одоогоор 28 яам, хороотой. Одоогийн ерөнхий сайд —[[Ли Цян]]. Хятад улс нэг гоц намтай. [[Хятадын эв хамт нам]] (ХКН) нь 1921 онд байгуулагдсан, 1949 оноос эрх баригч нам болсон. Удирдах дээд байгууллага нь 5 жил тутамд хуралддаг Их хурал, түүнээс сонгогдсон Төв хороо юм. Үнэндээ Намын төв хорооны 500 гишүүн, түүний Улс төрийн товчооны 7 гишүүн улсыг удирддаг.<ref>{{Cite web |url=http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |title=Төрийн байгуулал, улс төрийн тогтолцоо. |access-date=2015-08-03 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310152354/http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:China_map.png|thumb|200px|Тайвань-Хятад хоёрын нутаг]] === Гадаад харилцаа === БНХАУ дэлхийн 180 улстай дипломат харилцаатай, 171 улсад Элчин сайдын яамтай байна. 1971 онд Тайвань ([[Тайвань|БНХУ]])-д хадгалагдаж байсан [[НҮБ]]-ын суудал БНХАУ-д шилжин ирсэн. Хятад улс НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын 5 гишүүний нэг, [[Их Хорь|Их хорь]], [[БРИКС]]-ын бүлэг, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн юм. Дорно Азийн уулзалт, [[АСЕАН]]-ы уулзалтад оролцдог. БНХАУ [[ЗХУ]]-тай сайн харьцаатай байснаа 1960-аад оноос муудсан, [[Энэтхэг]]тэй Аксай Чин нутгаас болж дайтаж хуцардсан. Харин 1990 оноос хойш [[Орос]], Энэтхэгтэй түншийн хэмжээнд хүртэл харьцаа сайжирсан байна. БНХАУ одоогоор Японтой [[Сэнкакү]] олтригийг булаацалдаж байгаа бөгөөд [[Тайвань|Тайванийг]] анхнаасаа л өөрийн гэж үзэн гадаад улстай харилцах эрхийг нь хааж иржээ. 1997 онд [[Хонконг]]ийг Их Британиас, 1999 онд [[Макао]]г Португалаас буцаан авсан нь гадаад харилцааны том амжилт байв. [[Хятад дахь хүний эрх|Хүний эрхийг зөрчиж]], ардчиллыг боомилдог гэдгээрээ өрнөдийн орнуудаас их шүүмжлэл хүлээдэг байна. === Орон нутаг === {{гол|БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Файл:Regions of China.svg|thumb|left|Зүг чигийн бүсчлэл — 6 орон]] Хятад улс нутаг дэвсгэрээ [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|таван түвшний олон нэгжээр]] хуваадаг. {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! Зэрэг !! Засаг захиргааны нэгж !! Нутгийн тоо |- | I (мужийн) || [[муж]] | [[өөртөө засах орон]] | <br> [[төвөөс захирах хот]] | [[онцгой захиргаат орон]]|| 33 |- | II (аймгийн) || [[аймгийн энтэй хот]] | [[тойрог]] | [[өөртөө засах тойрог]] | [[аймаг]] || 332 |- | III (хошууны) || [[шянь]] | [[тойрог]] | хошууны энтэй хот | тусгай газар | <br> ойт газар | өөртөө засах шянь | [[хошуу]] | өөртөө засах хошуу || 2,853 |- | IV (сумын) || [[балгас]] | шян | [[хороо]] | хошууны дүүрэг | <br> бага ардын шян | [[сум]] | бага ардын сум || 40,466 |- | V (гацааны) || гацаа, тосгон, хэсэг || 704,386 |- |} Нэгдмэл улс. I дэсийн (мужийн зэргийн) 33 нутаг байна. Үүнд хоёр [[онцгой захиргаат орон]] ([[Хонконг]], [[Макао]]) нь илүү их өөртөө засах эрх эдэлнэ. Мөн 22 [[муж]], 5 [[өөртөө засах орон]], 4 [[төвөөс захирах хот]] бий. Зүүн хойд орон, баруун өмнөд орон гэх мэтээр 6 бүс болгон хуваадаг. <div class="thumb tleft"><div class="thumbinner image" style="width:502px;"><div id=imgborder style="width:500px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:100%"> {{Image label|x=100|y=150|text=[[Шинжаан]]}} {{Image label|x=330|y=125|text=[[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]]}} {{Image label|x=410|y=70|text=[[Хармөрөн]]}} {{Image label|x=410|y=110|text=[[Гирин]]}} {{Image label|x=390|y=140|text=[[Ляонин]]}} {{Image label|x=110|y=240|text=[[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]]}} {{Image label|x=180|y=210|text=[[Хөхнуур]]}} {{Image label|x=250|y=210|text=[[Ганьсү]]}} {{Image label|x=260|y=190|text=[[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]]}} {{Image label|x=290|y=220|text=[[Шэньси]]}} {{Image label|x=320|y=200|text=[[Шаньси]]}} {{Image label|x=345|y=150|text=[[Хөбэй]]}} {{Image label|x=355|y=160|text=[[Бээжин]]}} {{Image label|x=365|y=170|text=[[Тяньжинь]]}} {{Image label|x=370|y=200|text=[[Шаньдун]]}} {{Image label|x=330|y=230|text=[[Хөнань]]}} {{Image label|x=230|y=260|text=[[Сычуань]]}} {{Image label|x=280|y=280|text=[[Чунчин]]}} {{Image label|x=330|y=260|text=[[Хүбэй]]}} {{Image label|x=370|y=250|text=[[Аньхуй]]}} {{Image label|x=400|y=230|text=[[Жянсү]]}} {{Image label|x=220|y=330|text=[[Юньнань]]}} {{Image label|x=280|y=310|text=[[Гуйжоу]]}} {{Image label|x=320|y=300|text=[[Хүнань]]}} {{Image label|x=355|y=285|text=[[Жянши]]}} {{Image label|x=400|y=270|text=[[Жөжян]]}} {{Image label|x=420|y=250|text=[[Шанхай]]}} {{Image label|x=295|y=340|text=[[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]}} {{Image label|x=345|y=335|text=[[Гуандун]]}} {{Image label|x=380|y=310|text=[[Фүжянь]]}} {{Image label|x=355|y=360|text=[[Макао]]}} {{Image label|x=365|y=350|text=[[Хонконг]]}} {{Image label|x=310|y=380|text=[[Хайнань]]}} {{Image label|x=420|y=330|text=<span style="color:gray;">''Тайвань''</span>}} <imagemap>Зураг:Map of PRC without province names.svg|500px|Mapa mudo del nivel provincial de China rect 0 0 05 5 [[China]] desc bottom-left</imagemap> </div imgborder>БНХАУ-ын I дэсийн 33 нутаг болон Тайвань газрын зурагт</div thumbinner></div thumb tright> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! № ! colspan="2" | Нутгийн нэр ! Хятадаар ! Талбай (км²) ! Хүн ам (2010) ! Нутгийн төв |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|муж]]''' (省) — |---------- |1 || [[Аньхуй]] || {{юникодмонгол|ᠠᠨᠾᠦ᠋ᠢ|h}} || 安徽 || 139,700 || 59,500,510 || [[Хөфэй]] |---------- |2 || [[Ганьсү]] || {{юникодмонгол|ᠭᠠᠨᠰᠤ|h}} || 甘肃 || 454,300 || 25,575,254 || [[Ланьжоу]] |---------- |3 || [[Гирин]] || {{юникодмонгол|ᠭᠢᠷᠢᠨ|h}} || 吉林 || 187,400 || 27,462,297 || [[Чанчүнь]] |---------- |4 || [[Гуандун]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 广东 || 180,000 || 104,303,132 || [[Гуанжоу]] |---------- |5 || [[Гуйжоу]] || {{юникодмонгол|ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ|h}} || 贵州 || 176,000 || 34,746,468 || [[Гуйян]] |---------- |6 || [[Жөжян]] || {{юникодмонгол|ᠵᠸᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 浙江 || 102,000 || 54,426,891 || [[Ханжоу]] |---------- |7 || [[Жянсү]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠦ|h}} || 江苏 || 102,600 || 78,659,903 || [[Наньжин]] |---------- |8 || [[Жянши]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠢ|h}} || 江西 || 167,000 || 44,567,475 || [[Наньчан]] |---------- |9 || [[Ляонин]] || {{юникодмонгол|ᠯᠢᠶᠤᠤᠨᠢᠩ|h}} || 辽宁 || 145,900 || 43,746,323 || [[Мүгдэн]] |---------- |10 || [[Сычуань]] || {{юникодмонгол|ᠰᠸᠴᠤᠸᠠᠨ|h}} || 四川 || 485,000 || 80,418,200 || [[Чөндү]] |---------- |11 || [[Фүжянь]] || {{юникодмонгол|ᠹᠦᠵᠢᠶᠠᠨ|h}} || 福建 || 121,300 || 36,894,216 || [[Фүжоу]] |---------- |12 || [[Хайнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠶᠢᠨᠠᠨ|h}} || 海南 || 34,000 || 8,671,518 || [[Хайкоу]] |---------- |13 || [[Хармөрөн]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠷᠠᠮᠦ᠋ᠷᠡᠨ|h}} || 黑龙江 || 454,000 || 38,312,224 || [[Харбин]] |---------- |14 || [[Хөбэй]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠪᠸᠢ|h}} || 河北 || 187,700 || 71,854,202 || [[Шижяжуан]] |---------- |15 || [[Хөнань]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠨᠠᠨ|h}} || 河南 || 167,000 || 94,023,567 || [[Жөнжоу]] |---------- |16 || [[Хөхнуур]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠬᠡᠨᠠᠭᠤᠷ|h}} || 青海 || 721,200 || 5,626,722 || [[Шинин]] |---------- |17 || [[Хүбэй]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠪᠸᠢ|h}} || 湖北 || 185,900 || 57,237,740 || [[Үхань]] |---------- |18 || [[Хүнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠨᠠᠨ|h}} || 湖南 || 210,000 || 65,683,722 || [[Чанша]] |---------- |19 || [[Шаньдун]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 山东 || 153,800 || 95,793,065 || [[Жинань]] |---------- |20 || [[Шаньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨ ᠰᠢ|h}} || 山西 || 156,300 || 35,712,111 || [[Тайюань]] |---------- |21 || [[Шэньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨᠰᠢ|h}} || 陕西 || 205,600 || 37,327,378 || [[Шиань]] |---------- |22 || [[Юньнань]] || {{юникодмонгол|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} || 云南 || 394,000 || 45,966,239 || [[Күньмин]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|өөртөө засах орон]]''' (自治区) — |---------- |23 || [[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]|| {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠰᠢ|h}} || 广西 || 236,000 || 46,026,629 || [[Наньнин]] |---------- |24 || [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]] || {{юникодмонгол|ᠨᠢᠩᠰᠢᠶᠠ|h}} || 宁夏 || 66,400 || 6,301,350 || [[Иньчуань]] |---------- |25 || [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|h}} || 內蒙古 || 1,183,000 || 24,706,321 || [[Хөх хот]] |---------- |26 || [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]] || {{юникодмонгол|ᠲᠦᠪᠡᠳ|h}} || 西藏 || 1,228,400 || 3,002,166 || [[Лхас]] |---------- |27 || [[Шинжаан]] || {{юникодмонгол|ᠰᠢᠩᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 新疆 || 1,660,400 || 21,813,334 || [[Өрөмч]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|онцгой захиргаат орон]]''' (特别行政区) — |---------- |28 || [[Макао]] || || 澳门 || 29 || 552,300 || ''Макао'' |---------- |29 || [[Хонконг]] || || 香港 || 1,104 || 7,061,200 || ''Хонконг'' |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|төвд захирагдах хот]]''' (直辖市) — |---------- |30 || [[Бээжин]] || {{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}} || 北京 || 16,800 || 19,612,368 || ''Бээжин'' |---------- |31 || [[Тяньжинь]] || {{юникодмонгол|ᠲᠢᠶᠠᠨᠵᠢᠨ|h}} || 天津 || 11,305 || 12,938,224 || ''Тяньжинь'' |---------- |32 || [[Чунчин]] || {{юникодмонгол|ᠴᠦᠩᠴᠢᠩ|h}} || 重庆 || 82,300 || 28,846,170 || ''Чунчин'' |---------- |33 || [[Шанхай]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠬᠠᠢ|h}} || 上海 || 6,341 || 23,019,148 || ''Шанхай'' |} === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 40.jpg|thumb|200px|2015 он. Сүрт жагсаал]] [[Зураг:CNS Haikou (DDG-171) in Rim of the Pacific (RIMPAC) Exercise 2014.jpg|thumb|left|200px|Байлдааны хөлөг онгоц]] Хятад улсын зэвсэгт хүчин нь [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] юм. 2,285,000 хүн алба хааж байна. Цэргийн төв зөвлөл удирддаг. Хуурай замын цэрэг, цэргийн нисэх хүчин, тэнгисийн цэрэг, стратегийн цөмийн зэвсгийн хүчин, их бууны хорооноос бүрдэнэ. Батлан хамгаалахад 132 тэрбум $ зардгаараа [[АНУ]]-ын дараа 2-рт орно. ДНБ-ийн 1.5%-тай тэнцэнэ. Цөмийн 50-75 пуужин байна. Зөвлөлтийн зэвсэг техникт суурилан дотооддоо үйлдвэрлэдэг. Сүүлийн үед Оросоос [[Су-30]] сөнөөгч онгоц худалдан авсан ба өөрөө [[Чөндү Ж-10]], [[Шэньян Ж-11]] зэрэг нисэх онгоц үйлдвэрлэжээ. Байлдааны үндсэн танк 7950, хуягт 5000, их буу 6000-аас олон бий. [[ЗТЗ-99]] танк, [[ХЧ-9]] газар-агаар төрлийн пуужин, [[ЗБД-97]] загварын хуягт машиныг сүүлд үйлдвэрлэн хэрэглэж байна. Умард, дорнод, өмнөд гэсэн тэнгисийн флоттой. Нисэх онгоц тээгч 1 хөлөг онгоц, 55 шумбагч, нийт 200 гаруй хөлөг онгоцтой. == Эдийн засаг == [[Зураг:Shanghai_-_Nanjing_Road.jpeg|thumb|200px|Шанхайн худалдааны гудамж]] [[Зураг:Oil working,Liuyuan-Turfan 2012.jpg|thumb|200px|Газрын тосны цооног]] [[Зураг:China Export Treemap.jpg|thumb|200px|Экспортын барааны бүтэц]] 2014 оны Хятад улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] 10 их наяд [[америк доллар|ам.доллар]]тай тэнцэж дэлхийд 2-р байр эзэлж байна. Нэг хүнд ноогдох ДНБ нэрлэсэн үнээр 7,589 $, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 12,880 $ (80-р байр) байв. 1949 оноос төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай байсан улс 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр мэдэгдэхүйц үр дүнтэй байлаа. Хувийн өмчийг зөвшөөрсөн бөгөөд томоохон үйлдвэрүүд төрийн мэдэлд байдаг. Хятадын хямд, ихээр байгаа ажиллах хүчнийг ашиглахаар гадаадын хөрөнгө оруулалт их орсон бөгөөд үндэстэн дамнасан корпорациуд Хятадад хамгийн хямд зардлаар бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж байна. Жилийн дундаж өсөлт тогтмол 10.5 хувь байдаг. Эрчим хүч, газрын тосны гол хэрэглэгч болсон. Жилд 3.9 их наяд $ бүтээгдэхүүн экспортолдгоороо дэлхийд тэргүүлдэг. Мөнгөний нэгж нь — [[Хятадын юань (мөнгө)|Хятадын юань]]. 2010 оноос эхлэн Орос улс доллараар биш юаниар Хятадтай наймаа хийдэг болсон. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:18.10 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (18.1%)" from:0 till:17.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хонконг]] (17.4%)" from:0 till:06.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (6.8%)" from:0 till:04.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (4.1%)" from:0 till:53.60 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.6%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 2.34 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:09.40 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (9.4%)" from:0 till:08.30 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (8.3%)" from:0 till:08.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Тайвань]] (8.0%)" from:0 till:07.80 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (7.8%)" from:0 till:05.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Австрали]] (5.0%)" from:0 till:59.50 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (59.5%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 1.96 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Холбоо харилцаа === Хятад улсад 1 тэрбум хүн гар утас, харилцуур утсаар холбогдож байна. 2013 онд 591 сая хүн байнга интернет хэрэглэж байсан. [[Хятадын цахилгаан холбоо]], [[Хятадын сүлжээ холбоо]] хоёр компани энэ салбарт тэргүүлдэг. Бэйдоу хэмээх хиймэл дагуулын сүлжээтэй. [[Зураг:Balinghe_Bridge-1.jpg|thumb|200px|left|375 м өндөр Балин голын гүүр]] === Зам тээвэр === 2000-аад он болоход Хятад улсын бүх муж, орон хурдны замд холбогдсон. Хурдны замын нийт урт — 85,000 км. Жишээлэхэд 1991 онд [[Хөх мөрөн]] дээгүүр 6 гүүр байсан бол нэмж барьсаар 81 гүүр, хонгил болжээ. Жил болгон 40 сая автомашин шинээр худалдан авдаг. Ослын тоо нэмэгдсэн. 2011 онд 62 мянган хүн автомашины ослоор нас барсан. 470 сая унадуг дугуй хэрэглэгдэж байгаа. Төмөр зам улсын өмчинд байна. 2013 оны байдлаар 103,144 км төмөр зам тавигджээ. Макаогаас бусад муж, орон төмөр замаар холбогдсон. Цагаан сарын үеэр ачаалал эрс нэмэгддэг. 2013 онд 2.1 тэрбум зорчигч, 4 тэрбум тонн ачаа тээш зөөсөн гэнэ. Бээжин—Шэньжэнь, [[Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам]] 2011 онд барьсан. 2014 оны байдлаар 20 хотод метро баригдаад байна. Хятадад 182 нисэх буудал бий. Бээжингийн нисэх буудал зорчигчийн тоогоор, Хонконг, Шанхайнх ачаа тээврээр дэлхийд дээгүүр байрт ордог байна. == Соёл == === Урлаг=== [[Зураг:Pekin_przedstawienie_tradycjnego_teatru_chinskiego_7.JPG|thumb|200px|''Баруунш зорчсон тэмдэглэл'']] Хятадад утга зохиол НТӨ Жоугийн үеэс хөгжсөн. Эртний ном судрууд яруу найраг, одон орон, зурхай, анагаах ухааны чиглэлээр байдаг. Тан улсын үед [[Ли Бай]], [[Ду Фу]] зэрэг алдарт яруу найрагчид байсан бол Мин улсын үед «[[Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл]]» зэрэг жүжиг, роман их бичигдэж, 20-р зуунд [[Жинь Юн]] алдартай [[үшя]] (хятад зодоон) зохиолуудаа бичсэн. === Дэлхийн өв === Хятадын нутагт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв|Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 22, байгалийн өв 4, нийлмэл өв 4 бий. === Хоол === Хятад хоол олон төрөл зүйл байна. Өмнөд нутагт [[цагаан будаа]], умард нутагт [[талх]], [[гоймон]]г түлхүү хэрэглэдэг байсан. Гахайн мах голчлон иддэг. Сычуань, Кантон, Жянсү, Шаьдун, Фужян, Хүнань, Аньхуй, Жөжян нутгийн хоол алдартай. Хэрчих, болгох, амтлах, чимэглэх хэв маяг янзтай. Буддын болон лал шашны тусгай хоол гэж бий. Өмнөд нь далайн бүтээгдэхүүн, ногоо, умард нь гурилан, хуурай бүтээгдэхүүний уламжлалтай. === Спорт === [[Зураг:Dragon_boat_racing.jpg|thumb|200px|Луун завины уралдаан]] [[Хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], ширээний теннис, бадминтон, усанд сэлэлт, [[снукер]]ийг өргөнөөр тоглож, хичээллэдэг. [[Го]] даам тоглодог. Хятад зодооныг [[үшя]] (күнфү) гэнэ. [[Тай чи чуань]], [[чигун]] зэрэг зодооны арга байна. [[Луун завь|Луун завиар]] уралддаг. Хятад 1932 оноос Олимпын наадамд оролцож эхэлсэн ба БНХАУ 1984 оноос хойш тасралтгүй баг тамирчдаа илгээх болжээ. 2008 онд нутагтаа хүлээн авсан [[Бээжингийн олимп]]од 51 алт, бүгд 100 медаль хүртэж багийн дүнгээр тэргүүлсэн. Өвлийн олимпод 3-4 алтан медаль хүртдэг. [[Усанд үсрэлт]], [[хүндийн өргөлт]], [[гимнастик]], [[ширээний теннис]], [[буудлага]], [[бадминтон]], [[усанд сэлэлт]], [[жүдо]], [[хөнгөн атлетик]], [[шорт трек]]ийн тэмцээн уралдаанд илүү амжилттай оролцсон. [[Зоу Кай]] гимнастикч 5 алтан медаль хураагаад байгаа. ==Зургийн цомог== <gallery widths="170px" heights="130px"> Файл:Хятадын физик газарзүй.gif|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpg|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятад-атлас.jpg|Физик газар зүйн зураг Зураг:China provinces.png|I дэсийн 4 нэгжийн 33 нутаг Файл:Хятадын атлас-орос хэлээр.jpg|Газрын зураг {{ref-ru}} Файл:New autonomies in China.png|Хятад улс дахь бие даасан бүс нутаг {{ref-ru}} </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist|1}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|China}} * [https://www.google.com/maps/place/China/@35.8592948,104.1361118,4z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x31508e64e5c642c1:0x951daa7c349f366f «''Google Maps''» цахим талбар дахь газрын зураг] * [http://mn.chineseembassy.org/mn/ Монгол улс дахь БНХАУ-ын Элчин сайдын яамны цахим талбар] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Дундад Иргэн Улс]] |он= 1949-одоо үе |албан_тушаал=БНХАУ |дараа= Одоо үе }} {{end}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] i1bq0ni0tfttx3yz2xu633cem6yw2xg 0 3392 862044 826014 2026-07-14T15:53:52Z Tschin As 71910 862044 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар |бүтэн нэр =Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1973 оны 11 сарын 23 |төрсөн газар =[[Монгол улс]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальМөнгө | [[Софи]] 2001 | 58кг }} {{МедальМөнгө | [[Тегеран]] 2002 | 60кг }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Бангкок]] 1998 | 58кг }} }} '''Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар''' (1973 оны 11-р сарын 23-нд төрсөн) Монгол Улсын чөлөөт бөхийн үндэсний шигшээ багийн тамирчин. 1994 оны ДАШТ-д 52 кг-ын жинд 8-р байранд орсны дараа 1997 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний 58 кг-д алт, тухайн оныхоо [[Зүүн Азийн наадам]]д алт авч ур чадвараа үзүүлсэн. 1998 оны [[Азийн наадам|Азийн тоглолтод]] мөнгө, 1999 оны ДАШТ-д 11-р байр эзлэн, [[Сиднейн Олимп]]од оролцож шагналт 5-р байранд орсон боловч допингийн шалгуурт хар гарсан тул шагналаа хураалгаж, барилдах эрхээ 1 жилээр хасуулсан. Түүний дараа 2001 оны ДАШТ-д харамсалтайгаар мөнгөн медалийн эзэн болов. Сүүлийн тойрогт 1996 оны олимпын медальт Канадын Гиви Сиссауритай таарсан. Бөхчүүд үндсэн цагт 2:2-оор ялагчийг тодруулж чадаагүй, Сиссаури богино хугацаанд нуруугаараа газар дарагдсан, мөн Пүрэвбаатарын гараараа хөлийг авалтаас болж унав. Нэмэлт цагт Канадын бөх 3 онооны мэх хийж, 5:2-оор хожлоо. 2002 оны ДАШТ-д 60кг-д хүрэл медаль хүртсэн боловч түүнийг хагас шигшээд ялж 6-5, алтан медаль хүртсэн [[Турк]]ийн бөх Харун Доган сэргээш хэрэглэсэн нь илэрсэн тул огшиж, мөнгөн медалийн эзэн болсон. ===Гол амжилтууд=== *1994 он ДАШТ 52кг 8-р байр *1997 он ААШТ 58кг Алтан медаль *1997 он Зүүн Азийн наадам 58кг Алтан медаль *1998 он ДАШТ 58кг 9-р байр *1998 он Азийн наадам 58кг Мөнгөн медаль *1999 он ДАШТ 58кг 11-р байр *2000 он Сиднейн Олимп 58кг эрхээ хасуулсан *2001 он ДАШТ 58кг Мөнгөн медаль *2002 он Дэлхийн Цомын төлөө тэмцээн 60кг Хүрэл Медаль (тэр Олимпын медальтан болон хүчин төгөлдөр Дэлхийн аварга Гиви Сиссаури-ийг ялав) *2002 он ДАШТ 60кг Мөнгөн Медаль ==1997 оны Азийн АШТ== 1. Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар (Монгол улс) - алт; 2. Со Мин-кю (БНСУ) - мөнгө; 3. Дэлхийн аварга Мохаммад Талаеи (Иран) - хүрэл. Мохаммад Талаеи 1996 оны Олимпод оролцож, Кубын хүчин төгөлдөр Олимпын, Дэлхийн хошой аварга Алехандро Пуэрто Диас, ОХУ-ын Европ тивийн хошой аварга, Дэлхийн цомын гурван удаагийн аварга хүчтэн Багаутдин Умаханов нарыг ялсан; 4. 1996 оны Олимпын хүрэл медальтан, Азийн аварга Ли Ён Сам (БНАСАУ). Ли Ён Сам олимпын хүрэл медаль төлөө барилдахад [[Турк]]ийн бөх Харун Доганыг 3-0 оноогоор ялсан; 5. 1996 оны Олимпын бөх Дамир Захартдинов (Узбекистан). {{DEFAULTSORT:Пүрэвбаатар, Оюунбилэгийн}} [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол бөхөд]] [[Ангилал:Сэргээш Монголд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] 2a42dp0maop6c4onvbb0g7oyueri7qv 0 3919 862029 852912 2026-07-14T14:44:57Z Swoopless 82659 fixed one rendering issue 862029 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠬᠢᠲᠠᠳ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Тайвань | native_name = {{unbulleted list|{{native name|zh-Hant-TW|中華民國|italic=no}}}} | image_flag = Flag of the Republic of China.svg | alt_flag = | flag_type = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National Emblem of the Republic of China.svg | alt_coat = | other_symbol = '''Үндэсний тамга:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國之璽}}<br />Улсын Тамга<br />[[File:中華民國之璽.svg|85px]]<hr>'''Үндэсний цэцэг:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|梅花}}<br />Чавганы цэцэг<br />[[File:Meihua ROC.svg|50px]] | symbol_type = [[Цагаан нартай хөх тэнгэр|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Mínguó Guógē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Төрийн Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg]]}} | flag_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國旗歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Míngúo Gúoqígē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Тугны Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:中華民國國旗歌 (演奏版).ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Republic of China (Taiwan) on the globe.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Тайванийн удирддаг нутаг дэвсгэр (Чөлөөт Бүс)]]|[[File:Republic of China (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Тайвань (хар ногоон) түүхэн газар нутгийн нэхэмжлэлтэй (цайвар ногоон)|default=1}} | map_caption = | largest_city = [[Шинэ Тайбэй]] | capital = [[Тайбэй]]{{efn|[[Тайбэй]] нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газар]] албан ёсны суудал боловч [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль]]д ''де-юре'' нийслэлийг заагаагүй.<ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live }}</ref>}}<ref name="capital">{{cite news |title=Interior minister reaffirms Taipei is ROC's capital |date=5 December 2013|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2013/12/05/2003578356 |newspaper=Taipei Times |access-date=7 December 2013}}</ref> | coordinates = {{coord|25|04|N|121|31|E|type:city_region:TW}} | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite book |year=2016 |title=The Republic of China Yearbook 2016 |publisher=Executive Yuan, R.O.C. |url=https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |access-date=31 May 2020 |isbn=9789860499490 |page=10 |quote=Ethnicity: 70 percent Hoklo; 15 percent Hakka 10–15 percent [[Waishengren|mainlanders]]; 2 percent indigenous Austronesian peoples |archive-date=6 Наймдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806185112/https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist |95–97% Тайванийн Хятадууд |2.3% [[Тайванийн уугуул иргэд|Уугуул]]{{efn|Холимог ба уугуул Хятад иргэд Тайванийн Хятад гэж тооцогддог.}} |0.7–2.7% Бусад}} | official_languages = Баримжаа [[хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]]{{efn|[[Тайванийн Хятад хэл|Мандарин хэл]] нь стандарт [[Хятад хэлний төрөл]] юм<ref name="推動雙語國家政策問題研析">{{cite web |title=推動雙語國家政策問題研析|url=https://www.ly.gov.tw/Pages/Detail.aspx?nodeid=6590&pid=173510 |website=www.ly.gov.tw | date=23 July 2013 |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref><br />[[Байхуа]] (ихэнх тохиолдолд ашигладаг) <br />[[Баримжаа хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]] (албан ёсны ба ёслолын арга хэмжээ, шашны болон соёлын зан үйл, албан ёсны баримт бичиг, хуулийн болон шүүхийн шийдвэр, шүүхийн баримт бичигт ашиглагддаг)<ref>{{cite web|title=法律統一用語表-常見公文用語說明|url=http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|access-date=2 June 2021|language=zh|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215646/http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|url-status=dead}}</ref> }}<ref>{{Cite book |last=Executive Yuan, R.O.C. (Taiwan) |title=The Republic of China Yearbook 2012 |date=2012 |isbn=9789860345902 |page=24 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |access-date=18 December 2013 |chapter-url=http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014222446/http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-date=14 October 2013}}</ref><ref>{{Cite book |last=Government Information Office |title=The Republic of China Yearbook 2010 |date=2010 |isbn=9789860252781 |page=42 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |chapter-url=http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People&Language.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805173731/http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People%26Language.pdf |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Liao |first=Silvie |url=http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |title=Proceedings of the 20th North American Conference on Chinese Linguistics (NACCL-20) |date=2008 |publisher=The Ohio State University |isbn=9780982471500 |editor-last=Chan |editor-first=Marjorie K. M. |volume=1 |location=Columbus, Ohio |page=393 |language=en |chapter=A Perceptual Dialect Study of Taiwan Mandarin: Language Attitudes in the Era of Political Battle |editor-last2=Kang |editor-first2=Hana |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110315/http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |archive-date=24 December 2013 |url-status=dead}}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = Уламжлалт [[Хятад ханз]]<ref>{{cite web |title=行政院第3251次院會決議 |url=https://www.ey.gov.tw/Page/4EC2394BE4EE9DD0/51cc88a4-2066-44da-964d-18e10468f578|website=www.ey.gov.tw |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref> | languages2_type = Үндэсний хэлнүүд{{efn|Тайвань дахь үндэсний хэл нь "Тайванийн уугуул хүмүүсийн хэрэглэдэг байгалийн хэл ба [[Тайванийн дохионы хэл]]" гэж хуулиар тодорхойлсон байдаг.<ref name="natLangAct">{{cite web |script-title=zh:國家語言發展法 |url=https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=H0170143 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019 |language=zh}}</ref>}} | languages2 = {{unbulleted list| |Хятад Мандарин хэл{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн Хоккиен хэл{{efn|name = nat-lang|Зориулалтын бус боловч хуулийн тодорхойлолтод нийцсэн. [[Хоккиен хэл]]ний аялга гэж тооцогддог.}} |Тайванийн Хакка хэл<ref>{{cite web |title = Hakka Basic Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0140005 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019}}</ref> |Нутгийн хэлнүүд<ref>{{cite web |title = Indigenous Languages Development Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0130037 |website=law.moj.gov.tw |access-date = 22 May 2019}}</ref> |Мацу аялга{{efn|name = nat-lang}} |Путьан аялга{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн дохионы хэл }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name="Pew religion stats">{{cite web |last1=Washington |first1=Suite 800 |last2=Inquiries |first2=DC 20036 USA202-419-4300 |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=23 February 2019 |date=2 April 2015 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead }}</ref> | religion = {{vunblist |35.1% [[Буддизм]] |33.0% [[Бомбын шашин]] |26.7% Шашингүй |3.9% [[Христийн шашин]] |1.3% Бусад}} | demonym = [[Тайваньчууд‎]]<br>[[Хятадууд]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Чөлөөт бүс]]ийн ба нэрлэсэн [[Эх газрын Хятад|эх газрын бүсийн]] иргэдэд хамаарна}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн систем]] доорх [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хууль]]т [[бүгд найрамдах улс]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]д заасны дагуу ''де-юре'' парламентын засаглалтай, боловч одоогоор 1996 оноос хойш ''де-факто'' [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн системтэй]].}}<ref>[https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0005/2536547/Taiwan-Chang.pdf The second Melbourne Forum on Constitution Building in Asia and the Pacific Manila, the Philippines] 3-4 October 2017</ref> | leader_title1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Лай Цин Дэ]] | leader_title2 = Дэд Ерөнхийлөгч | leader_name2 = [[Хиау Мэй Цин]] | leader_title3 = Гүйцэтгэх Юанийн Дарга | leader_name3 = [[Су Ченчань]] | leader_title4 = Хууль Тогтоох Юанийн Дарга | leader_name4 = [[Ю Сикун]] | leader_title5 = Хяналтын Юанийн Дарга | leader_name5 = [[Чень Чу]] | leader_title6 = Шүүх Юанийн Ерөнхийлөгч | leader_name6 = [[Сю Зонли]] | leader_title7 = Шалгалтын Юанийн ерөнхийлөгч | leader_name7 = [[Хуан Жонцун]] | legislature = [[Хууль Тогтоох Юань]]{{efn|[[Гурван танхимт парламент]] ''де-юре'' оршин тогтносоор байгаа боловч, 2005 онд Үндэсний Ассамблей (сонгуулийн зөвлөх) ''де-факто'' татан буугдсан ба 1993 онд Хяналтын Юань (дээд танхим) ''де-факто'' парламентын танхим байхаа больж, Хууль Тогтоох Юань (доод танхим) ''де-факто'' нэг танхимт парламентын танхим болов.}} | sovereignty_type = [[Тайванийн түүх|Түүх]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Голландын Формоза|Анхны Европын төр засаг байгуулагдав]] | established_date1 = 1624 оны 8 сар <ref>{{cite web|author=Gerrit van der Wees |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2019/02/13/2003709641 |title=How European explorers discovered Ilha Formosa |publisher=[[Taipei Times]] |website=taipeitimes.com |date=13 February 2019 |access-date=8 September 2022}}</ref> | established_event2 = [[Тунгийн хаант улс|Анхны Хятадын төр засаг байгуулагдав]] | established_date2 = 6 сарын 14, 1661 | established_event3 = [[Чин улс]]ын харьяанд оров | established_date3 = 9 сарын 5, 1683 | established_event4 = [[Японы эзэнт гүрэн]]д шилжэв | established_date4 = 4 сарын 17, 1895{{efn|[[Бүгд Найрамдах Формоза Улс]] 1895 оны 5 сарын 23-нд тунхаглагдсан ба Япончуудад 1895 оны 10 сарын 21-нд эзлэгдсэн.}} | established_event5 = [[Дундад Иргэн Улс]] [[Синьхайн хувьсгал|байгуулагдав]] | established_date5 = 10 сарын 10, 1911{{efn|Бүгд Найрамдах Хятад Улс албан ёсоор 1912 оны 1 сарын 1-нд байгуулагдсан.}} | established_event6 = Тайвань ба Пөнхүд [[Тайванийн түүх (1945–одоо үе)|БНХУ-ын хяналт]] сэргэв | established_date6 = 10 сарын 25, 1945 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 12 сарын 25, 1947 | established_event8 = Одоогийн БНХУ-ын засгийн газар байгуулагдсан | established_date8 = 5 сарын 20, 1948 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Хятад улсын засгийн газрын ухралт|БНХУ-ын засгийн газар Тайбэй руу нүүв]] | established_date9 = 12 сарын 7, 1949 | established_event10 = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 2758 тоот тогтоол|НҮБ-д төлөөллөө алдав]]{{efn|[[Хятад ба НҮБ|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] нь [[НҮБ]]-ийн үүсгэн байгуулагч орон ба 1945 оны 10 сарын 24-нд нэгдсэн. [[ЗХУ]] (1949 оны 10 сарын 2), Их Британи (1950 оны 1 сарын 6), Франц (1964 оны 1 сарын 27), ба АНУ (1979 оны 1 сарын 1) зэрэг улсууд хүлээн зөвшөөрлөө БНХАУ-д шилжүүлсэн; [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын дипломат харилцааны цаг хугацаа]], [[Тайванийн гадаад харилцаа]] ба [[Нэг Хятад бодлого]] хуудсуудаар зочилно уу.}} | established_date10 = 10 сарын 25, 1971 | established_event11 = [[Хоолойн хөндлөн хууль|Хоолойн хоёр эргийн харилцааг хуулиар тодорхойлсон]] | established_date11 = 7 сарын 31, 1992 | area_km2 = 36,197 | area_footnote = <ref name="taiwansnapshot">{{cite web|url=https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|title=TAIWAN SNAPSHOT|access-date=15 March 2020}}</ref> | area_rank = <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]; should not be any here --> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 23,894,394<ref>{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/taiwan-population | title=Population of Taiwan as of July 2022 }}</ref> | population_census = 23,123,866<ref>{{cite web|title=General Statistical analysis report, Population and Housing Census|url=http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|website=National Statistics, ROC (Taiwan)|access-date=26 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226090918/http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|archive-date=26 December 2016}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 56 | population_census_year = 2010 | population_census_rank = | population_density_km2 = 650 | population_density_rank = 10 | GDP_PPP = {{increase}} $1.621&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOTW">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=528,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,LP,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=17 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 19 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $69,500<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 14 | GDP_nominal = {{increase}} $828.659&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 21 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $35,513<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 29 | Gini = 34.1 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Percentage share of disposable income by quintile groups of income recipients and measures of income distribution |url=https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |website=stat.gov.tw |access-date=26 June 2019 |archive-date=14 Долдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714175850/https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.926 | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase | HDI_ref = {{efn |name="HDI-1" |[[НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр]]ийн боловсруулсан [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ-ийн жилийн тайлан]]д Тайвань улс НҮБ-ын гишүүн байхаа больсон тул тус орныг оруулдаггүй ба, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр Хятадын тоо баримтыг тооцохдоо БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд ч оруулдаггүй болно.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/human-development-report-2020-readers-guide|title=Human Development Report 2020: Reader's Guide|publisher= United Nation Development Program|date=2020|access-date=12 March 2021}}</ref> [[Төсөв, нягтлан бодох бүртгэл, статистикийн ерөнхий газар|Тайванийн Статистикийн Товчоо]] НҮБХХ-ийн 2010 оны аргачлалыг ашиглан ХХИ-ийг 0.926 гэж тооцоолсон,<ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|title=What is the human development index (HDI)? How are relevant data queried?|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|access-date=14 March 2021|archive-date=12 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612071634/https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|title=人類發展指數(Human Development Index, HDI)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=6 January 2011|access-date=13 March 2021|language=zh-tw|archive-date=14 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414101606/https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|url-status=dead}}</ref> ба энэ нь НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн 2022 оны тайланд Тайванийг 2021 онд дэлхийн хэмжээнд 19-р байранд оруулна.<ref name="HDI 2021"/><ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|title=National Statistics, Republic of China (Taiwan)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2022|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016192219/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|url-status=dead}}</ref> |group="nb"}}<ref name="HDI 2021">{{cite web|url=https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|title=國情統計通報（第 195 號）|publisher=[[Directorate General of Budget, Accounting and Statistics]], Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2021|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016040649/https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Шинэ Тайвань доллар]] (NT$) | currency_code = TWD | time_zone = [[Тайвань дахь цаг|Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | date_format = {{bulleted list |ЖЖЖЖ-СС-ӨӨ |ЖЖЖ-СС-ӨӨ ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын календарь|БНУ-ын хуанли]]) }} | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[Тайвань дахь утасны дугаар|+886]] | cctld = {{vunblist|[[.tw]] |[[.台灣]] |[[.台湾]]<ref>{{cite web |url=http://brussels38.icann.org/meetings/brussels2010/transcript-board-25jun10-en.txt |title=ICANN Board Meeting Minutes |publisher=ICANN |date=25 June 2010}}</ref>}} }} '''Тайвань''' ({{lang-zh|臺灣}}) буюу '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (товчоор '''БНХУ'''; {{lang-zh|中華民國}}) — 1949 оноос хойш [[Дорнод Ази]]йн [[Тайвань арал|Тайвань арлыг]] эзлэн оршиж баруун талаараа [[Тайванийн хоолой]], хойд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], зүүн талаараа [[Филиппиний тэнгис]]ээр хүрээлүүлж, [[Хятад]], [[Япон]]той далайгаар хиллэдэг. Нийслэл нь [[Тайбэй]]. [[Тайвань арал]] буюу барууныханы нэрлэдэгээр Формозa арал дээр анх нутгийн уугуул хүмүүс амьдарч байв. Тайваний аралыг 1624-1668 онуудад [[Нидерланд]]<nowiki/>ын колони байсан. 1683-1895 онд [[Кошинга]] [[хятад үндэстэн|хятад]] ноёныг нь буулган авснаар [[манж]] [[Чин улс]] мэдэлдээ очжээ. Эхний Япон-Хятадын дайны дараа 1895 онд [[Япон]]ы мэдэлд шилжээд 1945 онд [[Хятад]]ын мэдэлд ирсэн ч иргэний дайнд коммунист хүчин ялж 1949 онд [[Хятад|БНХАУ]] байгуулагдахад [[Чан Кайши]] тэргүүтэй хөрөнгөтөн, Дундад Иргэн Улсын талын 1,5 сая хүн Тайвань арал руу зугтан шилжин суужээ. Энэ үеэс өнөө хүртэлх үеийг '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (БНХУ) гэж хэлнэ. [[НҮБ]]-д [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] өвийг залган [[Хятад]]ыг төлөөлж байгаад НҮБ-ийн 1971 оны 2758 дугаар тогтоолоор суудлаа [[Хятад|БНХАУ]]-д шилжүүлсэн. [[Хятад|БНХАУ]] нь Тайванийг өөрийн салшгүй нэг хэсэг гэж үздэг. БНХАУ нь [[Коммунизм|коммунист]] дэглэмтэй, хөгжиж буй орон бол Тайвань ардчилсан дэглэмтэй, зах зээлийн эдийн засагтай, 20-р зуунд эрчимтэй аж үйлдвэржиж [[Азийн Дөрвөн Бар улс|«Азийн бар улс»]] хэмээн тодотгогджээ. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Ази Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа|АПЕК]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. Бүгд Найрамдах Хятад Улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д гишүүнээр элсэхийг олон жилийн турш идэвхтэй эрэлхийлсээр ирсэн төдийгүй бусад олон улсын байгууллагад элсэж байв. 1993 оноос хойш Тайбэй жил бүр НҮБ-д гишүүнээр элсэх хүсэлтээ дипломат холбоотон орнууд болох хэд хэдэн улс орны дэмжлэгтэйгээр илгээдэг. Гэвч эдгээр хүчин чармайлт амжилтанд хүрэхгүй байгаа. Олон улс орон БНХАУ-ын талд ([[Монгол]], Малави, Коста Рика, Гренада, Либери, Вануату, Чад, Доминика, Сенегал зэрэг олон орон) тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байгааг харгалзан НҮБ-аар хүлээн зөвшөөрөх магадлал аажмаар буурч байна. Гэсэн хэдий ч Бүгд Найрамдах Хятад Улс (Тайвань) нь бодит байдал дээр буюу [[де-факто]] бүрэн эрхт улс хэвээрээ байна. == Газар зүй == [[Зураг:Taiwan relief location map.png|thumb|left|200px|Байр зүйн газрын зураг]] [[Номхон далай|Номхон далайн]] баруун хэсэгт оршин, Хятад ба Барууныг холбодог гарц болсон Тайвань нь [[Номхон далай]]н өрнө захад байгаа үндсэн [[Тайвань арал]] болон орчин тойрны Пэнху, Мацу, Лань, Лудао гэх мэт олон жижиг арлын дээрх 36,193 км² газрыг эзлэн оршдог. Эргэн тойрондоо [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Филиппиний тэнгис]], Лусоны хоолой, [[Өмнөд Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]]гоор хүрээлэгдэнэ. Тайваний хоолойг 180 км гэтлэхэд [[Хятад]]ын эрэгт хүрч болно. Арлын төв, дорно тал уулархаг бол өрнөд Чянань гэх мэт нам доор газар байна. Юйшань («[[хаш]] уул», д.т.д 3952 м) мэтийн 3500 м давсан өндөр уулстай. Хоёр [[Техтоник хавтан|техтоник хавтны]] зааг дээр байгаа тул [[газар хөдлөлт|газар хөдлөх]] нь элбэг тохионо. == Нийгэм == === Хүн ам зүй === Тайвань орны хүн амын тоо 20-р зуунд 3 саяаас 22 сая болтлоо өссөн байна. 2012 онд 23,261,747 хүн ([[Улс орнууд хүн амын тоогоор|бүрэн эрхт улс байсан бол 51-р олон]]) амьдарч байгаагаас 99.6% Тайвань арлын оршин суугчид юмсанжээ. Тайвань нэг хавтгай дөрвөлжин километр газарт 644.5 хүн ноогдох шигүү ([[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|бүрэн эрхт улс байсан бол 9-р шигүү суурьшилт]]), хотжсон нутаг болсон. [[Шинэ Тайбэй]] (3,903,745), [[Гаошюн]] (2,772,461), [[Тайжун]] (2,655,456), [[Тайбэй]] (2,635,766), [[Тайнань]] (1,874,724) гэх мэт арлын өрнө эргийн нам доор газрын томоохон хот суурин, тэдгээрийн хүй дүүрэгт анхнаасаа хүн ардууд бөөгнөрөн сууж байна. [[Зураг:Fo Guang Shan Monastery 12.jpg|thumb|left|Фогуаншань хийдийн гол дугны дотор]] Хүн амын 97.75% нь [[Хятад үндэстэн]], 2.25% (522,942 хүн) нь уугуул ард түмэн гэдэг. Цаашилбал, Хятад дотроо бүх хүн амын 86%-ийг эзлэх «урьд ирсэн» (''бэньшэньнэнь'', 70% нь эх газрын [[Фужянь|Фужяний]] гаралтай [[Хокло ястан]], 15% нь [[Гуандун]] хавиас ирсэн [[Хакка ястан]]), 12%-ийг эзлэх 1945 оноос хойш буюу «хойно ирсэн» (''вайшэньнэнь'') гэж ялгана. Уугуул ард түмнийг дотор нь нэр бүхий 14 яс овог аймагт ялган салгаж бүртгэдэг. Өв соёл, зан заншил, эрх ашгийг нь хамгаалах "Уугуул Иргэдийн Хэргийг Хамгаалах Зөвлөл" гэж байгууллага бий. Яс үндсээ дагаад [[Хятад хэл]] Тайваньд албан ёсоор батлагдаж, [[Буддын шашин]], [[Бумбын шашин]] ард түмний зонхилох итгэл бишрэл болно. Хятад хэлээ хялбар бус, харин [[Ханз үсэг|уламжлалт ханзаар]] бичиж тэмдэглэдэг. Шашны эрх чөлөөтэй тус оронд олон янзын шашны сүм хийдийн тоо 16 мянгаас олон юмсанжээ. === Хот суурин === {{Гол|Тайванийн хотын жагсаалт}} {{columns |col1 = * [[Шинэ Тайбэй]] * [[Гаошюн]] * [[Тайжун]] * [[Тайбэй]] * [[Тайнань]] |col2 = * [[Шиньжү]] * [[Таоюань]] * [[Жилон]] * [[Жунли]] * [[Жяи]] * Хуалиен |col3 = * Жанхуа * Пинжэнь * Пиндун * Бадэ * Янмэй }} === Соёл === [[Тайванийн Үндэсний ордон музей]] ([[Англи хэл|англи]]. ''National Place of Museum'')-д Монгол хаадын хөргүүд бөгөөд нэг дор нь үзүүлэх боломжийг тодорхой хугацаагаар нийтэд дэлгэн үзүүлэхээс гадна Монголын [[Юань Улс|Юань гүрн]]<nowiki/>ий үед холбогдох түүх, соёлтой холбоо бүхий үзмэрүүд цөөнгүй байдаг. Тайвань дахь Монголын онцлох өв соёлын нэг нь Юань гүрний Алтан ургийн гүнж Сэнгэ-Рагигийн хувийн цуглуулгын эд зүйлс байдаг. Үүн дотор хаад хатдын эш хөрөг, бичгийн өв, оёмол хатгамлын зүйлс болон түүхэн үйл явдлыг харуулсан уран зургийн хосгүй бүтээлүүд орно.<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/204506 Тайвань дахь Монголын онцлох бичгийн өв дурсгалууд] МОНЦАМЭ.</ref> == Түүх == {{Хятадын түүх}} [[Файл:The Portrait of Koxinga.jpg|150px|thumb|1661-1662 онд Тунгийн хаант улсын захирагч Кошинга]] [[Зураг:Chiang_Kai-shek_in_full_uniform.jpeg|thumb|150px|1925–1975 оны удирдагч [[Чан Кайши]]]] Oлон мянган жилийн тэртээгээс Тайванийн арал дээр хүн амьдарч байсныг археологийн олдворуудаар судлаачид нэгэнт нотлосон билээ. Нутгийн уугуул иргэд голцуу амьдардаг цөөн хүн амтай Тайвань буюу барууны орнуудын нэрлэдгээр Формоза арлын өмнөд хэсгийг 1624 онд [[Нидерландын Хант Улс|Голланд]]ын колоничлогчид эзэлсэн байна. Үүний дараа 1626 онд [[Испани|Испанийн эзэнт гүрний]] колоничлогчид арлын хойд хэсгийг эзэлж хот суурин газруудыг байгуулж эхэлжээ. Формоза арал дээрх колоничлогчид 16 жилийн турш хоорондоо байлдаж 1642 онд Голландчуудын ялалтаар өндөрлөсөн байна. Тухайн үеийн Хятадыг эрхшээж байсан [[Мин улс]] 1644 онд нуран унасан юм. Ингээд Мин гүрний язгууртан, сэхээтнүүд 1662 оноос эхлэн [[Тайвань арал|Тайвань]]д олноор дүрвэн ирэх болж Голландын колоничлогчдыг арлаас хөөн явуулснаар Тунгийн хаант улсыг байгуулж нийслэлээр өнөөгийн Тайванийн Тайнан хот болгожээ. Харамсалтай нь энэ улс удаан оршин тогтнож чадалгүй 1683 онд Манж [[Чин улс]]ад эзлэгдсэн юм. Манжууд 1887 онд Тайванийг [[Фужянь муж]]тай нэгтгэж нийслэлийг нь өнөөгийн Тайпей хот болгожээ. Үүнийг өнөөгийн өндөр хөгжсөн Азийн бар улсын эхлэл гэж тайлбарлах нь олонтой. [[1894]]-[[1895]] онд үргэлжилсэн Хятад Японы хооронд болсон эхний дайнд Манж Чин улс ялагдаж Шимоносэкийн гэрээгээр Тайвань болон хэд хэдэн арлыг [[Японы эзэнт гүрэн]]д өгчээ. [[Япон|Япончууд]] тэднийг их сургуульд суралцаж, төрийн өндөр алба хашихыг хориглосон бөгөөд энэ хугацаанд Тайваньчууд хэд хэдэн удаа бослого гаргаж байсан ч амжилт олоогүй байна. Тухайлбал 1895, 1907, 1915, 1930 онуудад болсон зэвсэгт бослогууд бүгд амжилтгүй болж тухайн үеийн хүн амынх нь 0,5 хувь буюу 14,000 орчим хүн алагдсан гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Японы дарангуйллын үед өнөөгийн Тайванийн дэд бүтэц, цахилгаан сүлжээ, төмөр зам, метро, цэвэрлэх байгууламж хийгээд боловсролын системийн суурь бий болсон байна. Мөн өмнө нь зөвхөн цагаан будаагаар хязгаарлагддаг байсан газар тариалангийн нэр төрөл өргөжиж дэлхийн элсэн чихрийн хамгийн том нийлүүлэгчдийн нэг болжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Тайвань арал нь Японы эзэн хааны армийн өмнө зүгт явуулах цэргийн ажиллагааны хамгийн чухал, стратегийн түшиц газар болж байв. Уг дайнд хэдэн арван мянган Тайваниуд Японы армийн өмнөөс тулалдаж, амь үрэгдсэн байдаг. Харин түүхэнд тод хараар тэмдэглэгдэн үлдсэн, одоо хэрнэ хөндүүртэй байдаг сэдэв нь ойролцоогоор 2000 орчим тайвань эмэгтэйг Японы армийн цэргүүдийг зугаацуулахын тулд бэлгийн боолчлол, мөлжлөгт ашиглаж байжээ. Япончууд 1945 онд уг дайнд ялагдсаныхаа дараа 50 жилийн турш ноёрхсон тус арлыг [[1945]] оны [[10 сарын 25|10 сарын 25-нд]] Хятадад буцаан өгсөн байна. Үүний дараа 300,000 орчим Тайвань иргэдийг өмнө нь Японы талд ажиллаж байсан гэх хэргээр хэлмэгдүүлж, цөллөгт явуулсан байна. Энэхүү Японы эзлэн түрэмгийлэлд Их газрын Хятадууд цус нэгтнүүддээ ямар ч дэмжлэг үзүүлэлгүй дотоод тэмцэлдээ бүх хүчээ тарамдуулж байхад бүх зовлон зүдгүүрийг туулж, дарангуйллын эсрэг Тайваньчууд өөрсдөө бие даан тэмцэж, эрх чөлөөгөө олох гэсэн оролдлогууд хийж байсан. Тиймээс Тайванийн уугуул иргэд тус арал нь [[Дундад Иргэн Улс]]ын нэг хэсэг байх ямар ч үндэслэлгүй гэж үздэг. [[1949]] оны [[Арванхоёрдугаар сар|арванхоёрдугаар сард]] [[Гоминдан|Гоминданы]] удирдлага засгийн газраа Тайвань (Формоза) арал руу нүүлгэхээр шийдвэрлэснээр зэвсэгт хүчний ихээхэн хэсэг, Гоминданы албан хаагчид, улс төрийн зүтгэлтнүүд, шинжлэх ухаан, соёлын ажилтнууд тийшээ явж нийт 2 сая хүн Тайвань руу нүүжээ. Тэдний тэн хагас нь Чан Кайшигийн цэргүүд байсан. Тэд явахдаа соёлын үнэт зүйл, их хэмжээний үнэт хөрөнгө, нам төрийн архиваа авч гарч чадсан байна. Үнэт эдлэлүүд нь одоо Тайбэйгийн үндэсний музейд хадгалагдаж байна. 1980-аад оны дунд үеэс Тайванд ардчилал болон Гоминданыг шинэчлэх алхам хүчтэй эхэлсэн юм. Тайванийн ардчиллын манлайлагчдын дийлэнх нь АНУ болон Барууны орнуудад боловсрол эзэмшсэн арлын уугуул иргэд байжээ. Ингээд 1988 онд анхны сөрөг хүчин болох Ардчилсан дэвшилт нам байгуулагдаж, 1996 онд анхны ардчилсан сонгуулийг явуулжээ. Мөн энэ онд анхны ардчилсан Үндсэн хуулийг баталснаар өнөөдрийг хүрчээ. Хэдий 1950 онд Хятадын иргэний дайн дууссан ч энэ бүх цаг хугацаанд БНХАУ болон Тайванийн хооронд цусгүй, оюун санаа, улс төрийн дайн үргэлжилсээр байна.<ref>[http://itoim.mn/article/FweWr/17432 Хятадын түүхэн дотоод хагарал Тайванийн аралд хурцадсаар] Itoim.mn Дэлхий 2019 оны 6 сарын 26</ref> == Төр засаг == === Засгийн газар === Эдүгээ Тайванийн Засгийн Газар өөрийгөө Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газар хэмээн нэрийддэг байна. [[1912]] онд Хятадын үндэсний хувьсгалын удирдагч [[Сунь Ятсен|Сун Ят Сен]] Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг байгуулсан бөгөөд [[1949]] онд тус Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн Газар [[Тайвань арал]] руу хөөгдөж, [[Мао Зэдун]] тэргүүтэй коммунистууд их газрын Хятадын төрийн эрхийг авч, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулснаар Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газрын эрх мэдэл нь зөвхөн Тайвань арлаар хязгаарлагдах болж, Дэлхий дахинаа Хятад улсыг төлөөлөх эрх мэдлээ аажмаар алдсан юм. [[Зураг:Presidential_Building,_Taiwan_(0747).JPG|thumb|200px|Ерөнхийлөгчийн ордон]] Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу Тайвань [[1971]] онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] дахь суудлаа алдаж, түүний орыг эдүгээгийн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] эзэлжээ. Улмаар [[1979]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай Дипломат харилцаа тогтоосноор [[Гоминдан|Гоминданы]] намаар удирдуулсан Бүгд Найрамдах Хятад Улс олон улсын тавцанд Хятадыг төлөөлөх боломжоо алдсан бөгөөд [[1980]]-аад оны дунд үеэс Гоминданы Засгийн Газар бодит байдалтай эвлэрч, арлынхаа хил хязгаарт зохицсон прагматик төрийн бодлого баримтлахыг эрмэлзэх болсон юм. Тайвань нь Үндсэн Хуулийнхаа дагуу нилээд өвөрмөц төрийн бүтэцтэй. Ерөнхийдөө ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд Ерөнхийлөгч, Таван юань, Бүх Ард Түмний Үндэсний Их Хурал гэсэн гурван шатны институцаар дамжуулан төрийн удирдлагаа хэрэгжүүлдэг. Ерөнхийлөгч Үндэсний Их Хурлын удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг, Үндэсний Засгийн Газраа англиар "Five Branches of National Government" хэмээн нэрлэдэг. '''1.''' Гүйцэтгэх Юань (Executive Yuan - гүйцэтгэх Засгийн газар), '''2'''. [[Хууль тогтоох Юань]] (Legislative Yuan -, Хууль тогтоох байгуллага), '''3'''. Шүүхийн Юань (Judicial Yuan, 2016 оноос), '''4.''' Хяналтын Юань (Control Yuan, 2020 оноос), '''5.''' Төрийн албаны шалгалтын (Examination Yuan, 2020 оноос) хэмээх таван байгууллага нэгдэж Засгийн газраа бүрдүүлдэг<ref>[https://tumurbat.blogspot.com/2014/08/blog-post.html Тайвань арлаар]</ref>. === Ерөнхийлөгч === [[1996]] оноос өмнө Тайваний ерөнхийлөгч нь Үндэсний Их Хурлаас сонгогддог байсан бол 1996 оны 3-р сараас эхлэн бүх ард түмний сонгуулиар сонгогддог болжээ. Төрийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь ерөнхийлөгч бөгөөд тэрээр дэд ерөнхийлөгчтэй хамт ард түмний саналаар дээд тал нь хоёр удаа 4 жилийн хугацаагаар сонгогддог. Ерөнхийлөгч нь Гүйцэтгэх Юаны гишүүдийг томилдог бөгөөд үүнд албан ёсоор Гүйцэтгэх Юаны дарга буюу Ерөнхий сайд багтдаг. Гүйцэтгэх Юаны гишүүд төрийн бодлогыг боловсруулж хэрэгжүүлэх, мөн засаглалыг хариуцдаг. Тайваний ерөнхийлөгчөөр Ардчилсан дэвшилт намаас сонгогдсон [[Цай Инвэнь]] ажиллаж байсан. Тайвань 2016 онд анхны эмэгтэй ерөнхийлөгчөө сонгосон бөгөөд тэрээр гадаад бодлогодоо хоёр эргийн харилцаа Хятад-Тайванийн харилцааны өнөөгийн хүрсэн тогтвортой байдлыг цаашид үргэлжлүүлэн бэхжүүлэхийн зэрэгцээ Өмнөд Хятадын тэнгисийн маргаанд шууд оролцохгүй байхаа илэрхийлээд байна. Сүүлд Ерөнхийлөгчөөр [[Лай Цин Дэ]] 2024 оны сонгуулиар ялж сонгогдсон байна. === Орон нутаг === {{Тайвань орны засаг захиргааны хуваарьт газрын зураг}} Бүгд Найрамдах Хятад Улсын нутаг орон таван зэрэгт шатлан хуваагдана. Оройн түвшинд нутгийн ихэнх нь олон хошуу бүхий Тайвань аймагт, үлдсэн хэсэг нь жижиг арлуудын Фужянь аймаг болон хотжиж нягтарсан [[Тайбэй]], [[Шинэ Тайбэй]], [[Гаошюн]], [[Тайжун]], [[Таоюань]], [[Тайнань]] гэх таван хотод хуваагдан захирагдана. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !Зэрэг!!colspan=5|Засаг захиргааны нэгж !!Нутаг |- ! I | rowspan="2" style="background:#f5c3c4;"| [[улсын хот]] <br>(直轄市 ''zhíxiáshì'') (6) | colspan=4 | <span style="color:gray;"> ''[[муж]]'' <br> (省 ''shěng'') (''[[Де-юре]]'' 2) </span> | rowspan="2" style="text-align:right;"| 22 |- ! II | style="background:#ceb2cd;"| [[Тайванийн хотын жагсаалт|аймгийн хот]] (3)<br> (市 ''shì'') | colspan="3" style="background:#e3edc3;"| [[шянь]] (13) <br> (縣 ''xiàn'') |- ! III | colspan=2 | [[дүүрэг (Тайвань)|дүүрэг]] (170) <br>(區 ''qū'') | [[Тайванийн хотын жагсаалт|хошууны хот]] (13)<br>(縣轄市 ''xiànxiáshì'') | [[балгас]] (39)<br> (鎮&nbsp;''zhèn'') | [[сум]] (146)<br> (鄉&nbsp;''xiāng'') | align=right | 368 |- ! IV | colspan=4 | [[гацаа]] <br> (里 ''lǐ'') | [[тосгон]] <br> (村 ''cūn'') | align=right | 7,835 |- ! V | colspan=5 | [[хороо]] (鄰 ''lín'') | align=right | 147,877 |} === Гадаад харилцаа === [[Зураг:RC_(Taiwan).png|thumb|Тайваньтай дипломат (ногоон), дипломат бус (цэнхэр) харилцаатай орнууд]] Түүхэн ба улс төрийн шалтгааны улмаас Тайванийн олон улсын тавцан дахь байр суурь төдий л тогтвортой бус. [[Хятад|БНХАУ]] хүчирхэгжиж, гадаад байр суурь нь бэхжихийн хэрээр дэлхийн улс орнууд БНХАУ-ын "нэг Хятадын бодлого"-ын шахалтанд орж Тайваньтай дипломат харилцаагаа тасалсан буюу шинээр харилцаа тогтоохоос зайлсхийх болсон юм. 1971 онд Тайвань нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн, НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүний байр сууриа алдсан явдал нь гадаад харилцаа, гадаад нэр хүндэд нь хүнд цохилт өгсөн юм. Тиймээс эдүгээ Тайванийн Засгийн газрын зүгээс Олон улсын тавцанд явуулж буй бодлого хийгээд Хятадын нэгдэл, тусгаар тогтнолын талаархи бодлогыг нь НҮБ хийгээд гадаад улс орнууд тэр бүр хүлээн зөвшөөрдөггүй. Өөрөөр хэлбэл Тайвань улс төрийн хувьд олон улсын тавцанд ихээхэн хавчигдмал байдалтай байдаг юм. Гэсэн ч Тайвань эдүгээ Африк, Латин Америкийн 20 гаруй оронтой дипломат харилцаатай, дэлхийн 140 гаруй улс орнуудтай худалдаа, эдийн засаг, соёл шинжлэх ухаан зэрэг салбарт бие даасан харилцаагаа хөгжүүлж буйн дотор дэлхийн тэргүүлэх 20-иод улс орон багтдаг. Тэдгээр улсуудаас 64-т нь төлөөлөгчийн газар, нэгд нь консулын газартай ажээ. Тайбэй хотод гадаадын 44 орны 48 төлөөлөгчийн газар нийгэмлэг, виз эрхэлдэг байгууллага ажилладаг байна. Тайвань нь өөрөө олон улсын 893 төрийн бус байгууллагын идэвхитэй гишүүн юм. '''Тайваньтай дипломат харилцаатай орнууд: (2022 оны байдлаар)''' {| class="wikitable sortable" |1. |Белиз |1989 |- |2. |Ватикан |1942 |- |3. |Гаити |1956 |- |4. |Гватемал |1933 |- |5. |Гондурас |1942 |- |6. |Маршалын Аралууд |1998 |- |7. |Науру |1980 |- |8. |Палау |1999 |- |9. |Парагвай |1957 |- |10. |Сент-Винсент ба Гренадин |1981 |- |11. |Сент-Китс ба Невис |1983 |- |12. |Сент-Люси |1984 |- |13. |Тувалу |1979 |- |14. |Эсватини |1968 |} == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] * [[Тайвань арал]] == Цахим холбоос == * {{commons|台灣}} == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} [[Ангилал:Тайвань| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс| ]] [[Ангилал:1912 онд байгуулагдсан]] ji4d8ugfjcra9yihqewpe7lly8oebjh 0 4551 862032 860248 2026-07-14T14:53:39Z Swoopless 82659 fixed mongolian script position 862032 wikitext text/x-wiki {{Short description|Далайн бүсийн улс}}{{Featured article}}{{About|улсын|тивийг|Австрали (тив)|хэрэглээг}} {{Distinguish|Австри}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн Улс<br><span style="text-align:left;">{{MongolUnicode|ᠠᠦᠰᠲᠷᠠᠯᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠬᠠᠮᠲᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠨᠥᢈᠦᠷᠯᠡᠯ ᠦ᠋ᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Австрали | native_name = Commonwealth of Australia | image_flag = Flag of Australia (converted).svg | flag_type = [[Австралийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | alt_flag = | image_coat = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg | symbol_type = [[Австралийн төрийн сүлд|Сүлд]] | alt_coat = <!--alt text for coat of arms--> | national_anthem = [[Advance Australia Fair]]<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg]]}}</div> | image_map = Australia with AAT (orthographic projection).svg | map_caption = Австрали ба [[Австралийн Антарктидын Нутаг Дэвсгэр]] | alt_map = | capital = [[Канберра]] | coordinates = {{nowrap|{{Coord|35|18|29|S|149|07|28|E|type:city_region:AU}}}} | largest_city = [[Сидней]] | languages_type = [[Үндэсний хэл]] | languages = [[Англи хэлний Австрали аялга|Англи хэл]] (''[[де-факто]]'') | demonym = {{hlist|[[Австраличууд]] <br />[[Оззи]] (ярианы хэллэг)<ref>{{cite book |title=Collins English Dictionary |year=2009 |publisher=[[HarperCollins]] |location=Bishopbriggs, Glasgow |isbn=978-0-00-786171-2 |page=18 |title-link=Collins English Dictionary }}</ref><!--end hlist:-->}} | ethnic_groups = | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |title = [[Religion in Australia|Various]] |43.9% [[Христийн шашин|Христ]] |38.9% Шашингүй |3.2% [[Ислам]] |2.7% [[Хиндү шашин|Индуизм]] |2.4% [[Буддизм]] |1.7% бусад |7.2% хариулаагүй }} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx|title=2021 Census Community Profiles: Australia}}</ref> | government_type = Холбооны [[Үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт парламентын хаант засаглал]] | leader_title1 = [[Австралийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Австралийн амбан захирагч|Амбан захирагч]]}} | leader_name2 = [[Дэвид Херли]] | leader_title3 = [[Австрали Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Энтони Албаниз]] | legislature = [[Австралийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Австралийн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Австралийн төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Австралийн Түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Австралийн холбоо|Холбоо]] ба [[Австралийн Үндсэн Хууль|Үндсэн Хууль]] | established_date1 = 1901 оны 1 сарын 1 | established_event2 = [[1942 оны Вестминстерийн тогтоолыг батлах тухай акт|Вестминстерийн тогтоолыг батлах тухай акт]] | established_date2 = 1942 оны 10 сарын 9 (1939 оны 9 сарын 3-наас хүчин төгөлдөр) | established_event3 = [[1986 оны Австралийн тухай акт|Австралийн тухай акт]] | established_date3 = 1986 оны 3 сарын 3 | area_km2 = 7692024 | area_rank = 1 | percent_water = 1.79 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER}}</ref> | population_estimate = {{increaseNeutral}} {{data Australia|poptoday|formatnum}}<ref name="popclock">{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|title=Population clock|work=[[Australian Bureau of Statistics]] website|date=31 August 2022|publisher=Commonwealth of Australia|access-date=31 August 2022}} The population estimate shown is automatically calculated daily at 00:00 UTC and is based on data obtained from the population clock on the date shown in the citation.</ref> | population_census = 3<ref>{{cite web|url= https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022 |title= National, state and territory population|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=26 September 2022|access-date=26 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = 53 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 3.4 | population_density_rank = 192 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.718 их наяд<ref name=IMF>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April|title=[Estimates provided by the IMF for the year of 2023] Report for Selected Countries and Subjects: April 2023|publisher=International Monetary Fund |date=April 2023}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 20 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $66 and a pat on the back<ref name=IMF /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 22 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.708 их наяд<ref name=IMF />}} | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 13 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $64,964<ref name=IMF /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 10 | Gini = 32.5 | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=IDD|title = Income Distribution Database|website=stats.oecd.org|type=Database|publisher = Organisation for Economic Co-operation and Development |publication-date=16 December 2020|access-date = 9 May 2021}}</ref> | HDI = 0.951<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 5 | currency = [[Австрали доллар]] ($) | currency_code = AUD | time_zone = [[Австралийн Цаг|Янз бүр]]<ref name="time" group="N">There are minor variations from three basic time zones; see [[Time in Australia]].</ref> | utc_offset = +8; +9.5; +10 | utc_offset_DST = +8; +9.5; +10;<br /> +10.5; +11 | time_zone_DST = [[Австралийн Цаг|Янз бүр]]<ref name="time" group="N" /> | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}}<br />{{abbr|жжжж|жил}}-{{abbr|сс|сар}}-{{abbr|өө|өдөр}}<ref>{{cite book |title=Style manual for authors, editors and printers |date=2002 |publisher=John Wiley & Sons Australia |isbn=978-0-7016-3647-0 |edition=6th |page=171}}</ref> | drives_on = зүүн | calling_code = [[Австрали дахь утасны дугаар|+61]] | cctld = [[.au]] | today = }} '''Австрали''' буюу албан ёсоор '''Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн Улс''' ({{lang-en|Commonwealth of Australia}}) нь [[Австрали (тив)|Австралийн эх газрыг]] болон үүнийг тойрон орших жижиг арлуудаас бүрдэх тусгаар [[улс]] юм. Нийт 7,692,208 км² нутаг дэвсгэртэй ба [[Далайн орнууд|далайн орнуудын бүс нутагтаа]] хамгийн том бөгөөд [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн зургаа дахь том орон]]. 26,5 сая хүн амтай юм. [[Нийслэл]] — [[Канберра]], хамгийн том хот — [[Сидней]]. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] эзлэн түрэмгийлэгчид ирэхээс өмнө 50 мянган жилийн тэртээгээс энд хүн анх суурьшиж эхэлжээ. Уугуул австраличуудыг Абориген гэдэг бөгөөд нийт угуул иргэдийн 250 гаруй овог, аймаг бий. [[Австрали (тив)|Австрали тивийг]] 1606 онд [[Нидерланд|Голландын]] палайн аялагчид анх илрүүлсэн бөгөөд Зүүн Австралийн тал хэсгийг 1770 онд британичууд эзлэснээр тус улс Австралийг бүрэн захирах болсон билээ. 1850-иад онд Австралийн таван өөр газрыг эзлэн түрэмгийлж, улмаар бүрэн хяналтаа тогтоожээ. 1901 оны 1-р сарын 1-ний өдөр Австралийн зургаан муж улс нэгдэн ''Commonwealth of Australia'' (''Commonwealth'' - Хамтын Нөхөрлөлийн Улс гэж хөрвүүлдэг) зарлан тунхаглажээ. Либерал ардчилсан үзэл баримтлалаар замнаж байгаа Австрали улс нь холбооны парламентын систем бүхий Үндсэн хуульт хаант засаглалтай. Зургаан муж, харьяа олон газар нутагт нийт 24 сая хүн одоогийн байдлаар амьдарч байна. Австралийн зүүн эрэг дагуу хүн ам ихээр төвлөрч, хотжилт үүсгэсэн байдаг. Австрали нь эдийн засгийн багтаамжаараа дэлхийд 13-рт, нэг хүнд ногдох ДНБ-ээрээ дэлхийд есдүгээрт, [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|Хүний хөгжлийн индексээрээ]] дэлхийд хоёрдугаарт эрэмбэлэгдэж байна. Харин амьдралын чанар, эрүүл мэнд, боловсрол, эдийн засгийн эрх чөлөө, иргэний чөлөөт үзэл болон улс төрийн эрхээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Түүнчлэн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Их 20]], Үндэстнүүдийн холбоо, Олон улсын эдийн засаг, хамтын ажиллагааны байгууллага, [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгуулага, Номхон далайн арлуудын форум зэрэг бүс нутаг төдийгүй дэлхийн томоохон хамтын ажиллагааны байгууллагуудад гишүүнээр элсэн оржээ. == [[Монгол-Австралийн харилцаа]] == [[Монгол Улс]] Австрали улстай 1972 оны 9-р сарын 15-нд [[Монгол-Австралийн харилцаа|дипломат харилцаа тогтоосон байна]]. 2008 онд Монгол улс Элчин сайдын яамаа [[Канберра]] хотноо нээж Австрали улс Элчин сайдын яамаа [[Улаанбаатар]] хотноо 2015 оны 12-р сард нээсэн байна.  2022 оны байдлаар [[Брисбэн]] хот орчимд 300, [[Мельбурн]] хотод 400, Өмнөд Австралид 70, [[Перт]] хотод 70 орчим монгол иргэн тус тус амьдарч буй бөгөөд [[Сидней]] хотод хамгийн олон буюу 3500 орчим монголчууд бий. Нийт албан бусаар 4000 гаруй монголчууд амьдарч, сурч байгаа ажээ. == Нэр зүй == [[Файл:Flinders View of Port Jackson taken from South Head.jpg|thumbnail|left|Сидней хот байгуулагдсан газар болох Жэксон боомтыг Өмнөд Хэдээс харагдах байдал уран зурагт туссан нь. (''A Voyage to Terra Australis''-с.)]] Австрали гэдэг нь [[латин хэл]]ний Аустралис буюу өмнөдийн газар нутаг гэсэн утгатай. Чухам эртний судар бичгүүдэд Терра Аустралис гэж тэмдэглэсэн байдаг. Сэр Рчиад Хаклойт гэгч 1625 онд анх удаагаа Австрали гэдэг нэршил хэрэглэсэн нь англи хэлт орнуудад түгэн дэлгэрчээ. Голландчууд энэ нэршлийг өөрийн хэлэнд буулгахдаа Аустралише гэж буулгасан байдаг. Австрали гэдэг нэрийг албан ёсоор хуульчилж ашиглах санаачилгыг анх Лорд Батхөрст 1817 оны дөрөвдүгээр сарын 4-ний өдөр гаргасан байдаг. Түүнийг санал гаргаснаас хойш ердөө найман сарын дараа буюу 1817 оны 12-р сарын 12-ны өдөр Колониудын төв хороо Австрали нэрийг албан ёсных болгожээ. Харин 1824 оноос газрын зураг дээр Австрали гэдэг нэрийг албан ёсоор тавьж эхэлсэн байна. <ref>Purchas, vol. iv, p. 1422–32, 1625. This appears to be variation of the original Spanish "Austrialia" [''sic'']. [https://web.archive.org/web/20060822033701/http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF] A copy at the Library of Congress can be read online [http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg]</ref> Голланд тэмдэг нэрийн хэлбэр болох ''Australische'' хэмээх үгийг анх [[Жакарта|Батавиад]] [[Голландын Зүүн Энэтхэгийн Компани]]йн албан тушаалтнууд 1638 онд өмнө зүгт шинээр нээсэн газрын тухай ярихдаа хэрэглэсэн. 1676 онд Францын зохиолч Габриел дэ Фуанигийн (Жак Садөр нэрээр гаргасан) бичсэн ''Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe'' хэмээх туужийн орчуулгад анх удаа "Australia" гэсэн нэрийг хэрэглэсэн.<ref>Sidney J. Baker, ''The Australian Language'', second edition, 1966.</ref> <!-- The 1676 version is rare. Regardless, it was the first edition of this book - some details are at http://www.ilab.org/db/detail.php?booknr=293280177 --> [[Александер Далримпл]] дараа нь энэ нэрийг ''An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean'' (1771) хэмээх бүтээлдээ Өмнөд Номхон Далайн бүсийг тэр чигт нь нэрлэж хэрэглэсэн. 1793 онд Жорж Шоо ба Сэр Жэймс Смит нар асар том арал, бараг тив болох Австрали, Австралази буюу Шинэ Голландын талаар бичсэн ''Zoology and Botany of New Holland'' номдоо бас хэрэглэжээ. Австралийг анх удаа эргийнх нь дагуу тойрч аялсан хүн болох Мэттью Флайндерсын 1814 онд бичсэн ''A Voyage to Terra Australis'' хэмээх бүтээлээр "Australia" хэмээх нэр анх удаа түгээмэл болсон. Флайндерс номынхоо гарчигт Британийн Тэнгисийн Цэргийн Яамны хэрэглэдэг нэр томъёог хэрэглэсэн боловч ном дотроо "Australia" гэсэн үгийг хэрэглэжээ. Энэ ном их уншигдсан учраас тухайн нэр томъёог өргөн дэлгэр тархахад ихэд нөлөөлжээ. [[Шинэ Өмнөд Вэльс]]ийн Амбан захирагч [[Лаклан Маккуэри]] Англи руу явуулж байсан илгээлтдээ энэ үгийг хэрэглэх болсон бөгөөд 1817 оны арванхоёрдугаар сарын 12-нд Колонийн удирдах газарт энэ үгийг албан ёсоор хэрэглэхийг зөвлөсөн байна.<ref>Weekend Australian, 30–31 December 2000, p. 16</ref> 1824 онд Тэнгисийн Цэргийн Яам тус тивийг албан ёсоор "Australia" гэж байхыг зөвшөөрчээ. == Түүх == {{main|Австралийн түүх}} Хүний өвөг дээдэс Австралийн газар нутагт одоогоос 42-48 мянган жилийн тэртээ ирсэн гэж үздэг. <ref>Gillespie, R. (2002). Dating the first Australians. ''Radiocarbon'' 44:455–72; {{cite web|url=http://www.ingentaconnect.com/content/arizona/rdc/2002/00000044/00000002/art00004|title=Dating the First Australians|publisher=Ingenta|accessdate=2008-03-18}}</ref> Тухайн үед Зүүн Өмнөд Ази болон Австрали нь томоохон мөсөн хавтангаар нийлж байсан тул үүгээр дамжин Австралид хүн суурьшиж, нутагласан гэж ихэнх эрдэмтэд таамагладаг байна. Чухамдаа тэд л уугуул австраличуудыг бий болгосон юм. Уугуул австраличууд тэнгэр шүтлэгтэй, ан гөрөө их хийдэг, ардын аман зохиол, үлгэр ихээхэн хөгжсөн байдаг. Чухам энэ л чанараараа уугуул америкчууд болон Азийн ихэнх улстай төстэй. Тус улсын Мунго голын сав газраас эртний хүний араг яс ихээр олддог. Сүүлийн үеийн судалгаанаас харахад одоогоос 70 мянган жилийн тэртээ хүний өвөг дээдэс ирж суурьшсан байх боломжтой ажээ. === Европын эзлэн түрэмгийлэл === [[Файл:Endeavour replica in Cooktown harbour.jpg|left|thumbnail|[[Жэймс Күүк]]]] 1770 онд ''HM Bark Endeavour'' хөлөг онгоцоор аялж Австралийн газар нутгийн талаар дэлхий нийтэд анх таниулсан бол аялагчдыг анхлан илгээсэн улс бол Голланд юм. Тэд 1606 онд Австрали нутагт хөл тавьжээ. Түүхэнд тэмдэглэснээс харвал Голландын нэрт аялагч Виллем Янсцүүн 1606 оны хоёрдугаар сарын 26-ны өдөр Йорк хошууны эрэгт анх хүрч очжээ. Тэрбээр хойд болон баруун талын эргийг бүтэн тойрч, анхлан буусан газраа “Нью Холланд” буюу “Шинэ Голланд” хэмээн нэрлэжээ. Голландчуудын амжилтаас шалтгаалан Их Британичууд мөн Австралийн зүг хараа сунгаж эхэлсэн юм. Английн аялагч Уиллиам Дампьер 1688 онд Шинэ Голландын баруун-хойд хэсгийн эрэгт хүрсэн бол 11 жилийн дараа буюу 1699 онд энэ газраа дахин ирсэн билээ. Тэрбээр эзэн хааны зөвлөлийн гишүүдэд энэ талаар мэдээлэл өгч, улмаар Австралийг эзлэн түрэмгийлэх гэсэн Их Британичуудын хүсэл улам дэвэрсэн юм. 1770 онд алдарт аялагч [[Жэймс Күүк|Жеймс Күүк]] эзэн хааны зөвшөөрлийн дагуу голландчуудын хүрээгүй зүүн эрэгт хүрч улмаар энэ газрыг “Шинэ Өмнөд Уэльс” гэж нэрлэсэн байна. [[Файл:Australia discoveries by Europeans before 1813 en.png|thumb|right|300px|1812 он хүртэлх Европчуудын Австралид хийсэн аяллын чиглэлүүд <br> {{legend|#000000|1606 [[Виллем Янсзон]]}} {{legend|#ff9955|1606 [[Луис Ваэс де Торрес]]}} {{legend|#39842c|1616 [[Дерк Хартог]]}} {{legend|#ffd42a|1619 [[Фредерик де Хаутман]]}} {{legend|#835b38|1644 [[Абел Тасман]]}} {{legend|#516778|1696 [[Виллем де Вламинк]]}} {{legend|#000080|1699 [[Уильям Дампир]]}} {{legend|#8000ff|1770 [[Жэймс Күүк]]}} {{legend|#0055d4|1797–1799 [[Жорж Басс]]}} {{legend|#ff0000|1801–1803 [[Мэтью Флиндерс]]}}]] Их Британичууд 1700-аад оны сүүлээр Америк дахь хяналтаа алдаад байсан тэр цаг үед Британийн эрх мэдэлтнүүд өөр шинэ тив, ялангуяа шинэ тутам илрээд байгаа Австралид тун их анхаарал хандуулж, улмаар ахмад Артур Филлипд Австралийг нэн даруй мэдэлдээ авахыг даалгажээ. Улмаар Шинэ Өмнөд Уэльсд захиргааны байр барьж эхэлсэн байна. '''1788 оны 1-р сарын 26-ны''' өдөр одоогийн [[Сидней]] хотын, Жексон боомтод түр лагерь байгуулж, тугаа мандуулжээ. Энэ өдрийг Австраличууд “Үндэсний өдөр” болгон тэмдэглэдэг. Австралийн бага ч гэсэн нутагт хяналтаа тогтоогоод байсан британичууд тус улсын ойролцоо нэгэн шинэ арлыг нээж Ван Дамьены арал гэж анх нээсэн хүнээр нь нэрлэжээ. Энэ нь одоогийн Тасманийн арал юм. 1828 он гэхэд Австралийн баруун хэсгийг тэр чигт нь хяналтдаа авч улмаар “Хунт нуурын колони” хэмээн нэрийдэв. Өмнөд Австрали муж 1836 онд, Викториа муж 1851 онд, Күийнслэнд муж 1859 онд Их Британийн мэдэлд бүрэн шилжсэнээр Австралийн өмнөд хэсэг Австралийн мэдэлд иржээ. Шинээр байгуулагдсан мужууд хоорондоо тунчиг зайтай тул мужуудийг хооронд нь авто зам, галт тэргээр холбох их ажил Их Британид үлдсэн юм. [[Файл:Port Arthur Seeseite.jpg|thumbnail|right|Тасманийн [[Порт Артур, Тасман|Порт Артур]] нь Австралид цөлөгдсөн хоригдлуудыг хорьдог хамгийн том хорих анги байлаа.]] Европчуудын эзлэн түрэмгийлэл уугуул австраличуудад хүндээр тусав. Саяас илүүгээр тоологдож байсан аборигенчууд олон янзын халдварт өвчин, тахал зэргээр олноороо хиарах болов. Шинээр суурьших болсон британичууд уугуул австраличуудыг боолоор ашиглаж, эмэгтэйчүүдийг нь хүчирхийлэх, хүүхдүүдийг нь нууцаар онгоцонд суулгаж, Их Британи руу зарах болжээ. Уугуул иргэдэд хүний ёсноос гажууд хандсан гэдгийг 1967 онд болсон олон нийтийн санал асуулгаар хүлээн зөвшөөрсөн ч 1992 онд л сая нэг юм Холбооны парламент албан ёсоор уучлалт гуйсан билээ. Одоогийн байдлаар уугуул австраличуудыг судлах, амьдралын хэв шинж, хэлний онцлог, үлгэрийн талаар судлах зорилго бүхий “Уугуул австраличуудын асуудал хариуцсан хороо” албан ёсоор ажиллаж байна. Австрали улсын хүн ам 1850-иад онд маш хурдан өссөн байна. Энэ нь Австралиас алт илэрсэнтэй холбоотойгоор Англиас ирэх болсон цагаачидтай холбоотой. Ийнхүү тэлэх болсон нь Их Британиас салан тусгаарлах үзлийг дэлгэрүүлж орхив. Зургаан муж бүр өөрийн гэсэн засаг захиргаатай болж, нэгдсэн хаант улсаас тусгаар байхыг эрмэлзэх болжээ. Их Британичууд хяналтаа алдахгүйн тулд тусгай төлөөлөгчийг суулгах болсон байна. Колониудын зөвлөл хяналтаа тогтоохын тулд гадаад харилцаа, батлан хамгаалах, олон улсын худалдааны зарим эрхийг олгох тохиролцоо хийжээ.<ref>{{Cite web |url=http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html |title=Smallpox Through History |access-date=2008-10-06 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029184350/http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html |url-status=dead }}</ref> Гэр бүлээс хүүхдүүдийг салгаж байсан явдлыг зарим түүхчид болон уугуул австраличууд нэг талаар геноцид гэж тооцож болно хэмээн итгэдэг<ref>{{cite web | url = http://www.aiatsis.gov.au/rsrch/rsrch_dp/genocide.htm | title = Genocide in Australia | accessdate = 2007-09-13 | last = Tatz | first = Colin | year = 1999 | work = AIATSIS Research Discussion Papers No 8 | publisher = [[Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050808002313/http://www.aiatsis.gov.au/rsrch/rsrch_dp/genocide.htm | archivedate = 2005-08-08 | url-status = dead }}</ref>. === Үндэстэн болох замд === [[Файл:Anzac2.jpg|alt=Австрали Шинэ Зеландын өдрийн дурсгалыг хүндэтгэх ёслол. |left|thumb|The [[Last Post]] is played at an [[АНЗАЗ-ын өдөр]] ёслол [[Мельбурны зогсоол, Викториа |Мельбурнын зогсоол]], Викториа.]] Колониудын холбооны зөвлөл 1901 оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдөр Австралийн оршин суугчдаас санал хураалт авч улмаар оршин суугчдын дийлэнх нь тусгаар улс болж, нэгдсэн хаант улсын харьяаллаас гарах ёстой гэж үзсэн юм. Колониудын холбооны зөвлөл буюу нэгдсэн зургаан мужийн удирдлагууд нэгдсэн нэг төвтэй байхын тулд нийслэл [[Канберра]] хотын газар нутгийг харьяалагдах мужаас нь салгаж “нийслэл хотын бүс нутаг” гэж нэрлэхээр болов. Тухайн үед Канберра хот бүрэн хөгжөөгүй байсан тул 1901-1927 оны хооронд Мельбурн хотод улсын бүх төрийн байгууллагууд төвлөрч байжээ. Их Британичууд тэдний санал санаачилгыг бүрэн хүлээж авалгүй байсаар дэлхийн I дайнтай золгосон юм. Австраличууд тус дайнд Их Британийн цэргийн хүчийг бүрдүүлж байлаа. Ялангуяа баруун фронтод болсон томоохон тулаанд австраличууд оролцож байсан гэдэг. Нийтдээ 416 мянган австраличууд дэлхийн I дайнд оролцож, 60 мянга нь амиа алдан, 152 мянган хүн шархаджээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайн]] дууссаны дараа 1931 онд [[Уэстминстерийн тунхаг]] батлагдаж улмаар Их Британичууд албан бусаар ч гэсэн Австралийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч эхэлжээ. Уэстминстерийн тунхаг батлагдаад удаагүй байхад [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайн]] эхэлж, австраличууд мөн адил Их Британичуудын цэргийн хүчийг бүрдүүлэв. Харин энэ дайнд АНУ, Австралийг улс гэж хүлээн зөвшөөрч, улмаар холбооны армийн шинэ холбоотон улс гэж зарлажээ. Ийнхүү 1942 он гэхэд Их Британичууд хүлээн зөвшөөрөх болсон билээ. Гэхдээ албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй гэдгийг санах хэрэгтэй. Дэлхийн дайн дууссанаас хойш Япон, АНУ шинээр байгуулагдсан Австралийг улс гэж хүлээн зөвшөөрч эхлэв. Тиймээс 1951 онд Австрали, [[Шинэ Зеланд]], АНУ-ын хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж, батлан хамгаалах салбарт хамтран ажиллахаар болжээ. Дэлхийн II дайны дараа Австралийг зорих цагаачдын тоо эрс нэмэгдэж, Австралийн хүн амийг өсгөхөд ихээр нөлөөлсөн юм. Их Британичууд Австралийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх хүнд цаг үед АНУ, Европын Франц, Нидерланд зэрэг улсууд Их Британийг шахсаар байлаа. Улмаар Их Британийн парламент 1986 онд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч Австралийн хууль гэгчийг баталсан юм. Үүгээр Австралийг тусгаар улс гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн хэдий ч төрийн тэргүүн нь нэгдсэн улсын хаан байхаар, Австралийг захирах ерөнхийлөн захирагч байхаар тусгажээ. == Газар орны байдал == === Газар нутгийн ерөнхий онцлог === [[Файл:Reliefmap of Australia.png|thumb|alt=Map showing the topography of Australia, showing some elevation in the west and very high elevation in mountains in the southeast|Австралийн топографи зураг. Хар ногоон нь нам дор газар, хүрэн бор нь өндрийг дүрсэлжээ]] Австрали улс нь 7,692,024 км2 газар нутагтай. Эргийн шугамын нийт урт 34,2 мянган км. [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн]] болон [[Номхон далай]]н дунд оршдог. Ази тивд харьяалагдах [[Арафурын тэнгис|Арафура]], [[Тиморын тэнгис]] ч Австралитай хамаатай. Күийнслэнд мужийн эрэг нь Сувдан тэнгист харьяалагддаг. Австрали нь газар орны байдал, геологийн бүтэц зэргээрээ дэлхийн хамгийн том арал гэж хэлж болно. Дэлхийн хамгийн том шүрэн арал болох “[[Их шүрэн далан]]” Австрали улсад хамаардаг. Уг шүрэн арал нь 2,000 км хэмжээтэй. Дэлхийн монолитийн хамгийн том нөөц гэгдэх цул монолитээс бүрдсэн Августус уул бий. Харин Австрали улсын ноён оргил нь Кошуско хайрхан бөгөөд “Аугаа нуруудын” системд хамаарах тус уул 2,228 м-ийн өндөртэй. Хэдийгээр үүнээс том хайрхан Австралийн бусад газар нутгуудад байдаг ч Австралийн эх газарт үүнээс өөр өндөр уул үгүй. Тухайлбал, Антарктид тив дэх Австралийн газар нутагт МкКлинток хайрхан байдаг бөгөөд 3,492 м, Мензис хайрхан 3,355 м-ийн өндөртэй ажээ. Австрали улс байгалийн олон янзын тогтоц, цаг уурын олон янзын орчинтой. Тухайлбал зүүн-хойд хэсэгт ширэнгэн ой эзэлдэг бол зүүн-өмнөд хэсэгт их уул нурууд, төв хэсгээрээ хуурай ширүүн цөл оршин бий. Австралийн цөл нь хэзээ нэгэн цагт маш үржил шим бүхий газар нутаг байсан бөгөөд газар нутгийн онцлогоосоо хамааран цөл болон хувирчээ. Австралийн цөлд жилд ердөө 500 мм хур тунадас унадаг гэсэн баримт бий. Зүүн Австралид тус улсын хамгийн урт үргэлжлэх аугаа нурууд сунан тогтсон байдаг. Уг нурууны хамгийн бага оргил нь л гэхэд 1,600 метрээр хэмжигддэг. Мөн үүнээс гадны зүүн австралид Бригаловын тал нутаг байдаг. === Цаг уур === [[Файл:Australia-climate-map MJC01.png|right|thumb|alt=Australia divided into different colours indicating its climatic zones|Австралийн цаг уурын бүс. {{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|#963921|Экваторын}} {{legend|#678621|Халуун орны}} {{legend|#C6DF7B|Хагас халуун орны}} {{Col-2}} {{legend|#E37B52|Цөл}} {{legend|#F9F1B5|Тал}} {{legend|#56B7CD|Сэрүүн}} {{Col-end}} ]] Австрали нь далай тэнгисийн нөлөөнөөс үүдсэн чийглэг уур амьсгалтай. [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн далайд]] үүссэн циклоны нөлөөгөөр их хэмжээний үүл хуралддаг нь Австралийн цаг уурт огцом нөлөөлдөг ажээ. Тиймээс тус улсын зүүн хэсгээр циклон салхи үе, үе дэгддэг. Харин хойд хэсэгт үүл бараг очдоггүй тул хуурай уур амьсгалтай байх нь бий. Харин баруун-өмнөд хэсгийн газар нутаг нь [[газар дундын тэнгис]] орчмынх шиг уур амьсгалтай байдаг. Австралийн цаг уур, орчны шинжилгээний газрын мэдээллээр тус улсад дулаарал хүчтэй явагдаж байгаа ажээ. Өнгөрсөн 10 жилийн туршид тус улсад хоёр ч удаа хамгийн халуун жил тохиосон байна. Тус улсын газар нутгийн харалдаа озоны давхарга их хэмжээгээр нимгэрсэн нь Австралийн дулааралд нөлөөлөж байгаа ажээ. Тиймээс үер ус, гал түймэр, салхи шуурга, ган ганчиг их тохиолдог болсон байна. Сүүлийн 7 жилийн хугацаанд тус улсад нийт 5 удаа үер буугаад байна. Харин 2000 оноос хойш 6 удаагийн ган гачиг нүүрлээд байгаа ажээ. Аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн, хөгжилтэй улсуудаас Австрали улс нь хүлэмжийн хийн ялгаруулалт хамгийн бага улсад тооцогддог. 2000 он гарснаас хойш Австралийн засгийн газар хүлэмжийн хийн ялгаралтад онцгой анхаарч 2010 оноос эхлэн хүлэмжийн хийн татварыг нэмж эхэлжээ. Улмаар 2012 онд хүлэмжийн хий ялгаруулж байгаа албан байгууллагад маш өндөр хэмжээний татвар тавих болсон юм. Улмаар Австралийн засгийн газар цаашид ч татварын хэмжээг нэмэгдүүлнэ гэсэн бодлого баримталж байгаа ажээ. === Биологийн төрөл зүйл === [[Файл:Koala climbing tree.jpg|thumb|alt=A koala holding onto a eucalyptus tree with its head turned so both eyes are visible|Уутат баавгай "коала". Австралийн бэлгэ тэмдэг болсон амьтан.|left]] Байгаль, цаг уурын олон янзын байдал, тухайн нутаг орны ерөнхий байдлаас шалтгаалан биологийн төрөл зүйл нь ч өөрийн гэсэн онцлогтой. Австралид байдаг хөхтөн амьтдын 84 хувь, ургамлын төрөл зүйлийн 85 хувь, жигүүртний 45 хувь, загасны 89 хувь нь зөвхөн Австралид л байдаг амьтад байдаг. Та бүхний сайн мэдэх [[имж]], [[динго]], лемур, күкабурра шувуу, уутат баавгай [[коала]] зэрэг нь Австралийн бэлгэ тэмдэг юм. Эдгээрээс динго нь зөвхөн Австралид л байдаг өвөрмөц төрөл зүйл. МЭӨ 3000 оноос эхлэн уугуул австраличууд нохой тэжээх болж, улмаар тэжээсэн нохойнууд нь орчноо орхин зугтаж, зэрлэгшиж эхэлжээ. Нэг ёсондоо хүний тэжээж байсан нохой зэрлэгшиж, энэ өвөрмөц төрөл зүйлийг үүсгэжээ. Австралийн ойн системийн 80-аас илүү хувийг мөнх ногоон модод эзэлдэг. Цөл хэсгээр зөвхөн Австралид л харж болохуйц бут сөөг, гишгэнэ, гишүү ургадаг байна. Австралид ирсэн Европын эзлэн түрэмгийлэгчид, аж үйлдвэрийн өндөр хөгжил зэрэг нь Австралийн эко систем, амьтны аймаг, ургамлын төрөл зүйлд сөргөөр нөлөөлж байгаа харамсалтай мэдээлэл гарчээ. Моа зэрэг зарим төрлийн онцлог жигүүртэн шувууд бүрэн устсан байна. Тиймээс Австралийн засгийн газар 1950-иад оноос эхлэн хүрээлэн буй орчиндоо ихээхэн анхаарах болсон байна. Улмаар хүрээлэн буй орчныг хамгаалах, биологийн төрөл зүйлийг анхаарах тухай хуулийг 1999 онд баталж, Засгийн газрын түвшинд ихээхэн анхаарах болжээ. == Улс төр == {{main|Австралийн засгийн газар|Австралийн улс төр|Австралийн хаант засаг}} [[Файл:NewParliamentHouseInCanberra.jpg|thumbnail|right|Канберра дахь Парламентын ордныг 1988 онд нээж, урьд нь 1927 оноос эхлэн парламент түр байрлаж байсан барилгын оронд ашиглах болов.]] === Засаглал === [[Файл:Parliament House Canberra NS.jpg|thumb|alt=A large white and cream coloured building with grass on its roof. The building is topped with a large flagpole.|[[Парламентын ордон, Canberra|Parliament House]], Канберра]] Австрали нь холбооны, парламентын систем бүхий, үндсэн хуульт хаант засаглалтай улс. Тус улс Үндэстнүүдийн холбоонд багтдаг, анхлан байгуулсныхаа хувьд төрийн тэргүүний үүргийг ИБУИНВУ-ын хатан хаан [[II Элизабет]] хүлээдэг. Холбооны түвшинд Австралийн ерөнхийлөн захирагч засаглах үүрэг хүлээдэг бол, төрийн түвшинд мужийн амбан захирагч нар хүлээдэг. Харин гүйцэтгэх засаглалыг Ерөнхий сайд түүний кабинетын гишүүд хэрэгжүүлдэг билээ. Ерөнхий сайдаар сонгогдсон албан тушаалтан ерөнхийлөн захирагчид танхимынхаа сайд нарын нэрийг мэдүүлдэг бөгөөд шаардлагатай гэж үзвэл буцаах эрх байдаг. Ерөнхийлөн захирагч сайд нарын нэрсийг хүлээн зөвшөөрч байгаа бол хатан хаанд өргөн мэдүүлдэг ёстой ажээ. Энэ байдал алдагдаж, ерөнхийлөн захирагч, засгийн газрын хооронд томоохон маргаан үүсэж байсан тохиолдол 1975 онд гарч байжээ. Тийм учир австраличууд үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулж, Ерөнхийлөн захирагчийн эрх хэмжээг хязгаарласан юм. Австралийн засаглал дараах гурван хэлбэртэй: * Хууль тогтоох: Хууль тогтоох засаглал парламентын мэдэлд байдаг. Мужуудын түвшинд бол тухайн мужийн парламентад энэ эрх очино. Австралийн парламент дээд, доод хоёр танхимтай бөгөөд дээд танхимыг сенат, доод танхимыг төлөөлөгчдийн танхим хэмээн нэрлэдэг. * Гүйцэтгэх: Холбооны гүйцэтгэх зөвлөл буюу Засгийн газар энэ эрхийг эдэлдэг. Ерөнхий сайдаар сонгогдсон хүн сайд нарын нэрсийг бүрдүүлж ерөнхийлөн захирагчид уламжилна. Хэрэв ерөнхийлөн захирагч зөвшөөрвөл, хатан хаанд өргөн мэдүүлдэг. * Шүүх: Шүүх засаглалыг Австралийн дээд шүүх эдэлдэг бөгөөд бүс нутаг, мужуудын хэмжээнд холбооны тойргийн шүүх энэ эрхийг эдэлдэг. Дээд шүүх болон тойргийн шүүгчдийн хагасыг холбооны гүйцэтгэх зөвлөл, хагасыг нь ерөнхийлөн захирагч томилдог. {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header_align = center | total_width = 300 | image1 = Australian_Labor_Party_Leader_Anthony_Albanese_MP_(cropped_-_tight).jpg | alt1 = | caption1 = Ерөнхий сайд Энтони Албаниз | image2 = David_Hurley_official_photo_(cropped).jpg | alt2 = | caption2 = Ерөнхийлөн захирагч Дэвид Херли }} Австралийн парламентын дээд танхим болох Сенат нь нийт 75 гишүүнтэй. Австралийн зургаан муж тус бүр 12, Нийслэл хот болон хойд хэсгийн газар нутаг тус бүр хоёр мандаттай. Харин парламентын доод танхим болох төлөөлөгчдийн танхим нь нийт 150 гишүүнтэй бөгөөд муж, дүүрэг, хот бүрийн хүн ам, эдийн засгийн хэмжээгээр нь ялгаж мандатын тоог тогтоодог. Хуульд заасан ёсоор муж, хот, дүүрэг бүр дээд тал нь 5 мандаттай байдаг ажээ. Төлөөлөгчдийн танхим гурван жил тутамд сонгууль явуулж гишүүдээ өөрчилдөг бол сенатын танхимын сонгууль зургаан жил тутамд нэг удаа болдог. Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуульд олонх болсон нам засгийн газрыг бүрдүүлдэг бөгөөд тухайн намын дарга нь ерөнхий сайд болдог хуультай. Сонгуулийн үр дүнгийн дараа тус улсын ерөнхийлөн захирагчтай ялсан намын удирдлагууд уулзаж, засгийн газрыг бүрдүүлэх эцсийн хугацааг тогтдог байна. Австралийн улс төрийн амьдралд Австралийн хөдөлмөрчдийн нам, Либерал болон Үндэсний намын нэгдэл идэвхтэй оролцож, сонгуулийн ялалтыг ээлжлэн авдаг ажээ. Австралийн хөдөлмөрчдийн нам нь баруун-төвийн үзэл баримтлалтай бол Либерал болон Үндэсний намын нэгдэл зүүн-төвийн үзэл баримтлалтай. 2021 оны тавдугаар сарын 21-нд Хөдөлмөрчдийн намын дарга [[Энтони Албанез]] Австралийн 31 дахь ерөнхий сайдаар сонгогдсон юм. === Засаг захиргааны нэгж === Австрали нь [[Шинэ Өмнөд Вэльс]], [[Квийнслэнд]], [[Өмнөд Австрали]], [[Тасмани]], [[Викториа (Австрали)|Викториа]], [[Баруун Австрали]] гэсэн зургаан мужтай бөгөөд Австралийн нийслэл хотын бүс нутаг, Хойд хэсгийн газар нутаг гэсэн хоёр тусгай засаг захиргааны нэгжтэй. Дээрх муж тус бүр өөрийн гэсэн хууль дүрэм, хууль тогтоох байгууллага, захирагчтай. Хэдийгээр муж тус бүр өөрийн гэсэн хууль, эрүүл мэнд, боловсролын систем, батлан хамгаалах бодлого, эдийн засгийн хараат бус байдалтай ч төрийн байгууллыг сонгох, хууль тогтоох эрх мэдлийг Холбооны парламент хянаж байдаг. Түүнээс гадна хүн амын орлогын албан татвар болон тусгай албан татварыг холбооны парламент хянасны үндсэн дээр шийдвэр гаргадаг ажээ. Австралийн үндсэн газар нутгаас гадна Ашмор болон Картьерын арлууд, Антарктид дахь Австралийн мэдлийн газар нутаг, [[Зул Сарын Арал]], [[Кокос (Кийлинг) Арлууд]], Сувдан тэнгисийн арлууд, Хёрд арал болон МакДоналдын арлууд, Жервисийн хойгийн газар нутаг гэсэн тусгай эзэмшлийн газруудтай. Австралийн мэдэлд байдаг [[Норфолк Арал|Норфолк]] арал нь өөртөө засах эрх эдэлдэг бөгөөд тэргүүн нь Австралийн ерөнхий сайд биш ИБУИНВУ-ын хатан хаан бөгөөд тусгай ерөнхийлөн захирагчтай байдаг. Тасманийн арлын мэдэлд Маггуйрын арал харьяалагддаг бол Шинэ Өмнөд Уэльсийн мэдэлд Хауын арал хамаардаг юм. === Гадаад харилцаа, батлан хамгаалах === [[Файл:Australian soldiers from the 2nd Battalion, Royal Australian Regiment conducts a foot patrol during exercise Talisman Sabre 2007.jpg|thumb|alt=A group of Australian soldiers with rifles moving along a path in a wooded area|Австралийн армийн цэргүүд Шолуотерийн хошуунд АНУ-ын армитай хамтарсан цэргийн сургуулилтын үеэр. 2007 он.|left]] Австралийн гадаад харилцааны хамгийн анхны бөгөөд хамгийн том гэрээ Австрали, Шинэ Зеланд, АНУ-ын хооронд хийгдсэн байдаг. Тусгаар улсын түвшинд АНУ, Шинэ Зеландтай хамгийн анх дипломат харилцаа тогтоож байсан гэж үзэж болно. Үүнээс гадна Ази, номхон далайн бүс нутагт харьяалагддагийнхаа хувьд Зүүн өмнөд Азийн үндэстнүүдийн холбоо буюу [[АСЕАН]], Номхон далайн арлуудын форумд нэгдэн орсон байдаг. Австрали улс нь 2005 онд Зүүн Азийн дээд хэмжээний уулзалт зохион байгуулж, улмаар Зүүн өмнөд Азийн хамтын ажиллагааны тунхгийг баталж байжээ. Австрали улс нь Их Британийн харьяанд байсан улсуудын нэгдсэн холбоо болох Үндэстнүүдийн холбоог байгуулалцсан бөгөөд Австралид тус холбооны нэгдсэн төв байр байрладаг. Австрали нь олон улсын түвшинд худалдаанд чөлөөтэй ханддаг. Тус улс нь хөдөө аж ахуйн экспортод чөлөөтэй хандах Кейрнсийн зөвлөл, Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага, Олон улсын эдийн засаг, хөгжлийн агентлаг, Дэлхийн худалдааны байгууллагын гишүүн юм. Харин Австрали-АНУ-ын чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулсан. Түүнчлэн Хятад, Япон, [[Өмнөд Солонгос]], Шинэ Зеланд, Чили улстай чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулжээ. 2015 оны 11-р сард [[Номхон далайн хамтын ажиллагааны гэрээ]] байгуулсан. Батлан хамгаалах салбарын тухайд Шинэ Зеланд, Их Британи, Малайз, Сингапур, Австралийн хооронд таван талт батлан хамгаалах салбарын гэрээ байгуулж, хамтран ажиллаж байна. Энэ гэрээний дагуу дээрх таван улс бүс нутгийн батлан хамгаалах ажиллагаа болон олон улсын батлан хамгаалах ажиллагаанд хамтран оролцохоор болжээ. НҮБ-ыг Австрали улс байгуулалцсан юм. Австрали нь олон улсын тусламжийн болон энхийг сахиулах хөтөлбөрт ихээхэн хэмжээний мөнгө хаядаг улс. 2015-2016 оын хооронд 5.6 тэрбум австрали долларыг зарцуулжээ. Австралийн өөрийгөө хамгаалах хүч нь Эзэн хааны тэнгисийн цэрэг, Австралийн арми, Эзэн хааны агаарын хүч гэсэн гурван салбараас бүрдэх бөгөөд нийт 81,214 хүн албан хааж байгаа гэсэн судалгаа гарчээ. Армийн ерөнхий командлагчийн үүргийг Австралийн ерөнхийлөн захирагч гүйцэтгэдэг. Харин засгийн газрын түвшинд Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга энэ үүргйиг хүлээдэг. Засгийн газрын тухайд Батлан хамгаалах яам батлан хамгаалах талаар бодлогыг хэрэгжүүлдэг төрийн захиргааны төв байгууллага юм. Австрали улс нь батлан хамгаалах салбартаа 2015-2016 оны хооронд 31.9 тэрбум австрали доллар төсөвлөсөн нь дэлхийд 13-рт орох үзүүлэлт юм. НҮБ-ын энхийг сахиулах олон арван ажиллагаанд оролцож байснаас Иракийг чөлөөлөх ажиллагааг дурдаж болно. Одоогийн байдлаар Австралийн 2,241 энхийг сахиулагч Ирак, Австрали тэргүүтэй 12 улсын цэргийн ажиллагаанд оролцож байна. == Эдийн засаг == [[Файл:Kalgoorlie The Big Pit DSC04498.JPG|thumb|alt=A deep opencut mine in which some roads can be seen, the dirt is a rusty colour|Баруун Австрали дахь Калгурилын алтны уурхай. Энэ нь тус улсын хамгийн том ил уурхай юм. <ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2010/04/20/2877497.htm |title=Government to help Kalgoorlie quake victims |accessdate=2 June 2010 |date=20 April 2010 |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100606061719/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/04/20/2877497.htm| archivedate= 6 June 2010 | deadurl=no}}</ref>]] Австрали нь өндөр хөгжилтэй улс. Банкны систем болон аж үйлдвэрлэл, харилцаа холбоо, уул уурхайн салбар нь тус улсын эдийн засгийн дийлэнх хэсгийг бүрдүүлдэг. Дээрх салбарууд хөгжлөөрөө дэлхийд ч мөн тэргүүлдэг. Хөрөнгийн зах зээл ихээхэн хөгжсөн тул Австралийн хоёр хүн тутмын нэг нь ямар нэгэн хувьцаатай бөгөөд үүнээсээ олсон ашгаараа дэлхийд Швейцарийн араас ордог байна. Австрали доллар нь Австралийн эх газар болон тусгай захиргааны газар нутгуудад эргэлтэд байдагаар зогсохгүй, аль хэдийнэ тусгаар тогтносон [[Кирибати]], [[Науру]], [[Тувалу]] улсууд мөн мөнгөн тэмдэгтээ болгож ашигладаг. [[Австралийн хөрөнгийн бирж]] нь дэлхийн 9 дэх томоохон хөрөнгийн бирж бөгөөд 2006 онд Сиднейн болон Австралийн хөрөнгийн биржүүд нэгдэж дээрх хөрөнгийн биржийг байгуулжээ. Австрали нь Эдийн засгийн эрх чөлөөний индексээрээ дэлхийд гуравдугаарт жагсдаг бөгөөд Дэлхийн 13 дахь томоохон эдийн засаг юм. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээгээр дэлхийд тавдугаарт эрэмбэлэгдэж байна. Тус улсын нэг хүнд ногдох ДНБ 66,984 доллараар хэмжигдэж байгаа юм. Австралийн хотууд амьдрахад таатай газруудын жагсаалтыг ч тэргүүлж байна. Экономист сэтгүүлээс зарласан амьдрахад таатай газруудын жагсаалтыг Мельбурн хот дөрөв дэх жилдээ дараалан тэргүүлж байгаа бөгөөд Аделейд тавдугаарт, Сидней долоодугаарт, Перт хот есдүгээрт эрэмбэлэгджээ. Австралийн засгийн газрын нийт өр 190 сая ам.долларт хүрсэн нь тус улсын ДНБ-ний 20 хувийг эзэлж байна. Авсралийн тухай орон сууцны үнэ өндөр байдаг тул ард иргэдийн дийлэнх нь орон сууцны зээлтэй байдаг ажээ. Австрали нь түүхий эд болон боловсруулсан түүхий эдийн экспортоороо дэлхийд тэргүүлэгч улс бөгөөд 21-р зуунд дэлхийг тэргүүлэх улсуудын нэг гэж үздэг. 1960-аад оноос эхлэн тус улс уул уурхайгаас бүрдсэн эдийн засгийн тогтолцоотой байсан бөгөөд 1980-аад оны дундаас эхлэн эдийн засгаа солонгоруулах бодлого баримталсан нь одоо үр дүнгээ өгч байна. Одоо тус улс өндөр технологи, харилцаа холбоо, банк санхүүийн салбараараа дэлхийд тэргүүлж байгаа юм. 2012 оны тавдугаар сард тус улсад бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийн тоо 5.1 хувьд хүрч түүхэн доод түвшиндээ хүрсэн юм. Одоогийн байдлаар тус улсад ажилгүй залуу иргэдийн тоо 11.2 хувьд хүрсэн нь нийт ажилгүй иргэдийн дунд өндөр үзүүлэлт ажээ. Сүүлийн үеийн судалгаагаар ажилгүй залуусын тоо цаашид ч өсөх хандлагатай байна. 2007 оны байдлаар дөнгөж төгссөн иргэдийн 228,621 нь ажилд орж чаддаггүй гэсэн судалгаа гарчээ. Тиймээс засгийн газраас 2008 оноос хойш төгсөгчдийн чанарыг сайжруулах, ажилд зуучлах бодлого баримталж байгаа юм. Австралийн ДНБ-ий 70 хувийг хувийн хэвшил бүрдүүлж байгаа бөгөөд үүнээс аялал жуулчлал, боловсрол, санхүүгийн үйл ажиллагааны салбар өндөр хувийг бүрдүүлж байгаа ажээ. Байгалийн баялгаараа дэлхийд тэргүүлдэг тус улс нь төмрийн хүдэр, алт, газрын ховор элемент, байгалийн хий, нүүрсний нөөцөөрөө гайхагддаг. Түүнчлэн хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, мах, ноосны нийлүүлэлтээрээ дэлхийд тэргүүлдэг юм. Австрали улс нь Япон, Хятад, АНУ, Өмнөд Солонгос, Шинэ Зеланд улстай экспортоороо тэргүүлдэг. Үүнээс гадна Австрали нь дарсны экспортоороо дэлхийд тэргүүлдэг ажээ. Жилд тус улс 5.5 тэрбум доллартай тэнцэх хэмжээний дарс экспортолдог байна. == Хүн ам зүй == === Хүн ам === [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] дараа Австралийг зүглэх Европын цагаачдын тоо нэмэгдсэн нь тус улсын хүн амыг өсгөхөд голлох нөлөө үзүүлжээ. Тиймээс тус улсын хүн амын дийлэнхийг британи болон ирланд гаралтай хүмүүс бүрдүүлдэг. 2011 онд болсон хүн амын тооллогоор англи гаралтай хүмүүс 36.1 хувийг, австрали гаралтай 35.4 хувь, ирланд гаралтай 10.4 хувь, шотланд гаралтай 8.9 хувь, итали гаралтай 4.6 хувь, герман гаралтай 4.5 хувь, хятад гаралтай 4.3 хувь, энэтхэг гаралтай 2 хувь, грек гаралтай 1.9 хувь, голланд гаралтай 1.7 хувь байгаа гэсэн дүн гарчээ. Австралийн хүн амын хэт өсөлт дэлхийн I дайны дараа болсон байна. Харин дэлхийн II дайны дараа энэ тоо маш их хэжээгээр өссөн гэдэг. 2000 оноос хойш тус улсад 5.9 сая цагаач ирж, тус улсын иргэн болжээ. Австралийн засгийн газар 2050 он гэхэд хүн амын тоог 42 сая болгох зорилт тавьсан байна. Энэ бодлогод цагаачдын бодлого чухал үүрэг гүйцэтгэх нь ойлгомжтой. Тус улсад ирж байгаа цагаачдын тоогоороо Их Британи, Шинэ Зеланд, Хятад, Энэтхэг, Вьетнам улсын иргэд тэргүүлдэг байна. Харин уугуул австраличууд болох аборигены тоо 548,370 байгаа нь нийт хүн амын 2.5 хувийг эзэлж байгаа юм. Энэ нь 1976 оны тооллогоос нэлээд өссөн үзүүлэлт ажээ. Цаашид тус улсын засгийн газар уугуул австраличуудын тоог нэмэгдүүлэхэд анхаарч, бүгдийг нь бүртгэлжүүлэх, татварын хөнгөлөлт үзүүлэх зэргээр дэмжих юм байна. Өндөр хөгжилтэй, баян орнуудад тулгардаг “өвчин” Австралийг ч тойрон гарсангүй. Сүүлийн жилүүдэд тэтгэврийн насны иргэдийн тоо нэмэгдэж байна. === Хэл === Австрали нь үндсэн хуулиараа албан ёсны хэл тунхаглаагүй. Хуульд заагаагүй ч англи хэл нийт иргэдийн 80-аас дээш хувьд түгэн тархжээ. Үүнээс гадна Австрали англи хэлний өвөрмөц аялга дуудлагыг 1800-аад оноос хойш бий болгосон байна. 2011 оны хүн амын тооллогоор нийт иргэдийн 81 хувь нь англи хэлээр ярьдаг ажээ. Харин мандарин [[Хятад хэл|хятад хэлээр]] 1.7 хувь, [[Итали хэл|итали хэлээр]] 1.5 хувь, [[Араб хэл|араб хэлээр]] 1.4 хувь, гуандун, [[Грек хэл|грек хэлээр]] 1.3 хувь, [[Вьетнам хэл|вьетнам хэлээр]] 1.2 хувь нь ярьдаг гэсэн судалгаа гарсан байна. Цагаачилж ирсэн иргэдийн хоёр дахь үе нь хос хэлтэй болон хөгжиж байгаа. Уугуул австраличууд дунд 250 дуудлага бүхий өөр, өөр хэл байдаг гэсэн судалгаа бий. Европын эзлэн түрэмгийллээс хойш дээрх хэлнүүд мөхөж одоогоор уугуул австраличуудын 20 хэл л үлдэж хоцорчээ. Харин өндөр настай хүмүүс 110 гаруй хэлийг тээн, үр хойчдоо өвлүүлж байгаа ажээ. === Шашин шүтлэг === Австрали нь үндсэн хуулиараа албан ёсны шашныг тунхаглаагүй. Гэхдээ шашны үйл ажиллагаа эрхлэхийн тулд Австралийн засгийн газрын хатуу хяналтыг даван гарах ёстой. Тус улс үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулж, шашны үйл ажиллагааг хянаж байхаар болсон юм. 2011 оны хүн амын тооллогоор тус улсын хүн амын 61 хувь нь христийн шашин шүтдэг гэсэн тооцоо гарчээ. Тухайлбал Ромын католик шашин шүтэгчдийн тоо 25.3 хувь, англикан шашин 17.1 хувь, христийн бусад шашны урсгал 18.7 хувийн шүтэгчтэйгээр удаалж байна. Харин буддын шашин шүтэгчид 2.5 хувь, исламын шашин шүтэгчид 2.2 хувийг эзэлж байгаа юм. Шашин шүтдэггүй атеист үзэлтнүүдийн тоо 22.3 хувьтай гарсан нь тун өндөр үзүүлэлт. Уугуул австраличууд тэнгэр үзэлтэй буюу бөө шашинтай хүмүүс байжээ. Байгаль эх, газар нутаг бүр өөрийн гэсэн лус савдагтай бөгөөд амьтдыг дээдлэх үзэлтэй байсан гэдэг. Одоо ч уугуул австраличуудын шашин амь бөх оршсоор байна. Одогийн байдлаар 15 мянган хүн уугуул австраличуудын шашин шүтдэг ажээ. Америк болон Европын улсуудыг бодвол австраличууд тэр бүр сүмд очоод байдаггүй тул сүм хийдийн тоо тун бага. Австралийн шашин шүтэгчдийн 8.8 хувь нь л сүмийн цуглаанд тогтмол оролцдог аж. === Эрүүл мэнд === Австрали нь эрэгтэй болон эмэгтэй хүмүүсийн дундаж наслалтаараа дэлхийд дээгүүрт ордог. Австрали эрчүүдийн дундаж наслалт 79.5 байгаа нь дэлхийд гуравдугаарт, эмэгтэйчүүдийн дундаж наслалт 84 байгаа нь дэлхийд долоодугаарт бичигдэх өндөр үзүүлэлт юм. Цаг уурын огцом дулаарал, озоны давхаргын нимгэрлээс шалтгаалан арьсны хорт хавдраар дэлхийд тэргүүлдэг. Ард иргэдийн эрүүл мэндийн үйлчилгээнд зарцуулж байгаа мөнгөний тоо тус улсын ДНБ-ний 9.8 хувийг эзэлж байгаа юм. Үүгээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Холбооны түвшинд муж бүрд нэгдсэн төв эмнэлгүүдийг байгуулж, дүүрэг бүрт жижиг хэмжээний лаборатори байгуулсан байна. Эрүүл мэндийн систем нь Их Британийнхтай тун төстэй байдаг. === Боловсрол === [[Австралийн боловсролын тогтолцоо]] дэлхийд тэргүүлдэг. Муж бүрээсээ шалтгаалаад хүүхдүүдийн сургуульд элсэх нас өөр өөр ч дунджаар 5 наснаас эхлэн сургуульд орж, 17 насандаа төгсдөг. Одоогийн байдлаар Австралийн нийт хүүхдийн 99 хувь нь сургуульд хамран суралцдаг гэсэн өндөр үзүүлэлт гарчээ. Австрали улсад төрийн оролцоотой 37 их, дээд сургууль байдаг бол хувийн хоёр их сургууль үйл ажиллагаа явуулж байна. Суралцагсдаа лабораторид ажиллуулах, эрдэм шинжилгээний судалгаанд хамруулдаг нь дэлхийд тэргүүлэх үзүүлэлт болжээ. Австралийн боловсролын салбарт ажиллагсдын тоо 25-64 байгаа нь өндөр хөгжилтэй улсуудын дунд нэлээд залууд тооцогдоно. Боловсролын тогтолцооны өндөр хөгжил, засгийн газрын баримталж байгаа бодлого, сургалтын чанараасаа хамаарч гадаадын оюутнуудын тоо жил ирэх тусам нэмэгдэж байна. Австралид ирж байгаа жуулчдын 38 хувь нь суралцах хүсэлтэй хүмүүс байдаг ажээ. == Соёл == Европын эзлэн түрэмгийллээс шалтгаалан тус улсад Англи-Селтик давамгайлсан өрнийн соёл ихэд дэлгэрсэн байна. Зарим газар нутагт уугуул австраличуудын соёл хадгалагдан үлдсэн нь бий. 20-р зууны дундаас эхлэн Америкийн поп соёл давамгайлсан нь дуу хөгжим, телевиз, театр, кино театр, кино урлагт ихээхэн нөлөөлжээ. Ази-Номхон далайн бүсэд байдгийнхаа хувьд бүс нутгийн онцлог ч тодорхой хэмжээнд шингэсэн гэж үзэж болно. === Дүрслэх урлаг === Эртний сүг зургийн олдцоороо Австрали нь дэлхийд тэргүүлдэг. Одооогоос 60 мянган жилийн тэртээд хамаарах эртний сүг зураг их хэмжээгээр олддог. Хадны сүг зурагт дүрсэлсэн хэлбэр, ур хийц уугуул австраличуудын соёлд ч нөлөөлсөн байх нь бий. 19-р зууны сүүл 20-р зууны эхээр уламжлалт дүрслэх урлагийг, орчин үеийнхтэй нийлүүлж дүрслэх уран гартнуудын тоо их хэмжээгээр нэмэгдсэн байдаг. Энэ нь Австралийн орчин үеийн дүрслэх урлагийг дэлхий нийтийнхээс ондоошуулах, нэгэн онцлогийг бий болгожээ. Үүнээс дэлхийд Артур Стрийтон, Том Робертс, Эмили Кейм Кнгуарейэ нарын нэр цуурайтсан юм. Австрали улсад 19-р зуунд [[Хайделбергийн дүрслэх урлагийн сургууль]] байгуулагдсанаар дүрслэх урлагийн хөгжилт ихээхэн түлхэц үзүүлжээ. Австралийн дүрслэх урлагийн салбарт домог болон яригддаг [[Маргарет Престон]], [[Сидней Нолан]], Артур Бойд нар тус сургуулийг дүүргэсэн байдаг. Дэлхийн II дайны дараа байгалийн дүрслэл дүрслэх урлагт давамгайлах болж, реалист зураачдын эрин эхэлжээ. Үүний тод жишээ нь Фред Уиллиамс, Бретт Вайтли нар юм. Австралийн үндэсний уран зургийн галерей дэлхийд алдартай бөгөөд Австрали уран бүтээлчдийн алдартай, өвөрмөц уран зургаас гадна дэлхийн сонгодог, түүхэн бүтээлүүдийг хадгалж, үзэгчдэд хүргэдгээрээ алдартай. Австралийн уран зургийн галерейг жил бүр 5.5 сая хүн үздэг нь дэлхийд тэргүүлэх үзүүлэлт юм. === Уран зохиол === Уугуул австраличууд аман зохиолоороо алдартай байсан. Харин Европын эзлэн түрэмгийлэгчдийн дараа аман зохиолд барууны соёл нэвт шингэх болж нэг талаараа уугуул австраличуудын, нөгөө талаараа барууны соёл сүлэлдсэн өвөрмөц нэгэн төрөл зүйлийг бий болгосон байна. Гэвч уугуул австраличуудын соёлын онцлогоос шалтгаалан бичгийн ямар нэгэн эх сурвалж өнөө цаг үед өвлөгдөөгүй юм. 19-р зууны сүүлээр Австрали даяар [[Хенри Лосон]], [[Банжо Патерсон]] нар алдаршиж, тэдний шүлэг, туурвил олныг хуйлруулах болжээ. Ялангуяа Патерсоны “Матилдагийн вальс” нэртэй шүлэг тус улсын албан ёсны бус төрийн дуулал хэмээн хүндлэгддэг юм. Австралийн орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч Майлс Франклины нэрэмжит уран зохиолын шагнал нь тус улсын хамгийн нэр хүндтэй шагналын нэг. Тус шагналыг хүртсэн [[Патрик Вайт]] нь 1973 онд Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагнал хүртсэн билээ. Олон улсын Бүүкер шагналыг тус улсаас [[Петер Кейри]], Томас Кеннили, Ричард Фланаган нар хүртэж байсан юм. Гэвч ямар ч шагнал хүртээгүй хэр нь Давид Малуф, Девид Уиллиамсон нарын жүжгийн зохиол, роман, Лес Марригийн яруу найраг австраличуудын нэгэн бахархал болжээ. === Сонгодог урлаг === 19-р зууны сүүл үеэс эхлэн тус улсад сонгодог урлаг хөгжиж эхэлсэн байдаг. Австралийн засгийн газрын шийдвэрээр 1956 онд Үндэсний дуурийн театр байгуулагдаж, өөрийн гэсэн урын сан бүхий үзүүлбэр үзүүлэх болжээ. Чухам үүнийг нээсний ачаар Австралийн хамгийн алдартай дуурийн дуучин болох Жоан Садерланд төрөн гарчээ. Дэлхийн хамгийн алдартай, нэр хүндтэй дуурийн дуучин гэгдэх [[Нелли Мелба]]<nowiki/>г Австралийн сонгодог урлагийн ноён оргил хэмээн хүндэлдэг. Австралийн бүжгэн жүжгийн театр 1962 онд байгуулагдсан бөгөөд хажуудаа мэргэжлийн академитайгаараа онцлог. Европын улсуудыг бодвол сонгодог урлагийн түүх тун нимгэн. Засгийн газрын шийдвэрээр тус улсын муж бүрд дор хаяж нэг театр байх ёстой гэх шийдвэр гаргажээ. === Телевиз, кино урлаг === [[Файл:The Story of the Kelly Gang 1906.jpg|thumb|Нед Келли гэх дээрэмчний тухай өгүүлэх "Дээрэмчин Келлигийн түүх" кино нь дэлхийн анхны бүрэн хэмжээний уран сайхны кино юм.]] Дэлхийн хамгийн анхны бүрэн хэмжээний уран сайхны кино Австралиас гаралтай. “Дээрэмчин Келлийн түүх” нэртэй уг киногоор Австралийн кино урлагийн түүх эхэлжээ. Дэлхийн I дайн гэхэд тус улсад кино үзэгчдийн тоо нэмэгдэж, эрэлт ихэссэн ч Холливудын кино зах зээд давамгайлж байсан юм. Энэ давамгайлал 1960-аад оныг дуустал ер татраагүй билээ. Харин Австралийн засгийн газар кино урлагийг бодлогоор дэмжсэний дүнд 1970 оноос Австралийн кино урлагийн нэн шинэ үе эхэлсэн гэж үздэг. Үүнээс та бүхэн Матар хочит Данди, Галлиполи зэрэг киноноос гадна, их хэмжээний ашиг олсон “Мед Макс” киног сайн мэднэ. Ийнхүү дэмжсэнээс хойш 2015 оны байдлаар Австралийн кино театрт гарч байгаа киноны 7.7 хувийг гадаадын кино эзэлж байна. Австралиас [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналт]] олон арван жүжигчид төрөн гарсан байдаг. Тухайлбал Жефри Рашш, [[Николь Кидман]], [[Кейт Бланшетт]], Хийт Леджэр нарыг нэрлэж болно. Автсрали нь Австралийн өргөн нэвтрүүлгийн корпораци буюу ABC, Өргөн нэвтрүүлгийн тусгай үйлчилгээ буюу SBS гэсэн хоёр том агентлагтай. Үүнээс гадна арилжааны зориулалттай гурван телевиз, төлбөр төлөх үйлчилгээтэй 30 гаруй компани, ашгийн бус олон арван телевиз, радиогийн станцууд бий. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн тухайд Австралийн муж бүр өөрийн гэсэн өдөр тутмын сонинтой байдаг. Үүнээс үндэсний хэмжээнд хүрдэг “Австраличууд”, “Австралийн санхүүгийн зах зээл” гэсэн хоёр сонин бий. Өндөр хөгжилтэй бусад орнуудтай харьцуулахад хэвлэлийн эрх чөлөөгөөрөө харьцангуй доогуур эрэмблэгдсэн нь бий. Хил хязгааргүй сэтгүүлчид олон улсын байгууллагаас тус улсыг хэвлэлийн эрх чөлөөгөөр нь 178 улсаас 18-рт эрэмбэлжээ. Австралид хэвлэл мэдээллээр дагнасан Ньюс Корпораци, Фейрфакс медиа гэсэн хоёр том компани бий. === Спорт наадам === Австралийн 15-аас дээш настай иргэдийн 24 хувь нь спортын ямар нэгэн төрлөөр идэвхтэй хичээллэдэг гэсэн судалгаа гарчээ. Зөвхөн австраличуудын тоглодог, регбигийн дүрмээс өөр Австралийн үндэсний хөлбөмбөг тус улсад хамгийн их тархсан, хамгийн их үзэгчтэй спортын төрөл ажээ. Австралийн үндэсний хөлбөмбөгийн анхны клуб 1950-иад онд байгуулагдсан гэх мэдээлэл бий. Үндэсний хөлбөмбөгийн спортын дараа регбийн лиг удаах байрыг эзэлдэг. Харин дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байдаг хөлбөмбөгийн спорт үзэгчдийн тоогоор дөрөвдүгээрт бичигддэг ажээ. Сүүлийн үед хөрөнгө оруулагчид Австралийн хөлбөмбөгийн лигт анхаарлаа хандуулан, хөгжүүлэхээр ажиллаж байна. Тус улсын хөлбөмбөгийн зарим клуб [[Английн Премьер лиг|Английн хөлбөмбөгийн премьер лигийн]] зарим багтай нягт хамтран ажилладаг билээ. Австралид усанд сэлэлт, сөрфинг зэрэг спортын төрөл их түгээмэл бөгөөд алдартай. Хичээллэгсдийн тоо ч өндөр. Үүнээс гадна [[Морин уралдааны спорт|морин уралдаан]], [[сагсан бөмбөг]], автомашины спорт ч алдартай. Морин уралдааны Мельбурны цом, Завин уралдааны Сидней-Хобартын уралдаан олон нийтийн анхааралд байдаг. 2016 онд Австралийн спортын зөвлөл усанд сэлэлт, [[унадаг дугуй]], хөлбөмбөгийг олон нийтийг хамарсан спортоор нэрлэжээ. Австрали нь орчин үеийн олимпизмийн түүхэнд олимпын наадмыг хоёроос дээш удаа зохион байгуулсан таван улсын нэг юм. Тус улсад 1956 оны [[Мельбурны олимп]], 2000 оны [[Сиднейн олимп]] зохион байгуулагдаж байсан билээ. Үндэстнүүдийн холбооны наадам 1938, 1962, 1982, 2006, 2018 онуудад Австралид зохион байгуулагдаж байжээ. Спортын томоохон уралдаан тэмцээн зохион байгуулж байсан туршлага дээрээ үндэслэн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн зохион байгуулахаар өрсөлдөж байсан ч хараахан зохиион байгуулах улсаар шалгараагүй байна. Харин хөлбөмбөгийн ДАШТ-д олон удаа амжилттай оролцсоор байгаа юм. Далайн орнуудын хөлбөмбөгийн АШТ-д дөрвөн удаа, Азийн цомд нэг удаа түрүүлж байсан удаатай. Ингэснээр Дэлхийн хөлбөмбөгийн холбооны түүхэнд хоёр өөр бүсээс шалгаран ДАШТ-д оролцож байсан эхний бөгөөд сүүлийн улс нь Австрали болоод байна. Австралид газрын теннисний Австралийн их дуулга, олон улсын крикетийн тэмцээнүүд, Формула 1-ийн Австралийн гран при зэрэг дэлхийд нэр хүнд бүхий спортын уралдаан тэмцээнүүд зохион байгуулагддаг. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим хуудас == * {{commons|Australia}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Номхон далайн арлын форум}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Австрали| ]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] r143ebiggb99ilhptyzbs9aoof8i4ga 0 7318 862031 859840 2026-07-14T14:50:04Z Swoopless 82659 added mongolian script 862031 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оросын Холбооны Улс <br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод| ᠤᠷᠤᠰ<br/> ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠨ᠎ᠤ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Орос | linking_name = Орос | native_name = {{native name|ru|Российская Федерация}} | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[Оросын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[Оросын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{nowrap|{{lang|ru|Государственный гимн Российской Федерации}}}}<br />"[[Оросын Холбооны Улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Russian Federation (orthographic projection) - All Territorial Disputes.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг (нэхэмжилсэн ба маргаантай нутаг дэвсгэрийг оруулан){{Efn|2014 онд [[Оросын Холбооны Улсын өөртөө Крымын нэгтгэл|Орос эзэлсэн]] [[Крым]] нь [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 68/262 тоот тогтоол|олон улсад]] Украины нэг хэсэг гэж зөвшөөрөгдсөн хэвээрээ.<ref name="dispute">{{cite web |last=Pifer |first=Steven |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/03/17/crimea-six-years-after-illegal-annexation/ |title=Crimea: Six years after illegal annexation |publisher=[[Brookings Institute]] |date=17 March 2020 |access-date=30 November 2021}}</ref> 2022 онд хэсэгчлэн эзлэгдсэн ч Орос [[Оросын Холбооны Улсын өөртөө Донецк, Луханск, Херсон болон Запорожье мужуудын нэгтгэл|өөртөө нэгтгэсэн]] Донецк, Луганск, Херсон, Запорожье мужууд нь, [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ES-11/4 тогтоол|олон улс]] мөн Украины нэг хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч байна. Хамгийн өмнөд [[Курилийн арлууд]] нь дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөлд ЗХУ-д эзлэгдсэнээс хойш Япон улстай газар нутгийн маргаантай байсаар ирсэн.<ref name="chapple-2019" />}}|[[File:Map of Russia-en.svg|frameless]]|Бүс нутгийг шошготойгоор харуулах|default=1}} | map_caption = | capital = [[Москва]] | coordinates = {{Coord|55|45|21|N|37|37|02|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны ба үндэсний хэл | languages = [[Орос хэл]]<ref name="Russian">{{cite journal |last=Chevalier |first=Joan F. |title=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |jstor=43669126 |journal=Russian Language Journal |pages=25–36 |volume=56 |year=2006 |publisher=American Councils for International Education ACTR / ACCELS}}</ref> | languages2_type = {{nobold|Зөвшөөрөгдсөн мужийн хэлнүүд}} | languages2 = [[Оросын хэлнүүд#Албан ёсны хэлнүүд|Оросын хэлнүүд § Албан ёсны хэлнүүд]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 71.7% [[Оросууд]] | 3.2% [[Татарууд]] | 1.1% [[Чеченьчүүд]] | 1.1% [[Башкирууд]] | 22.9% [[Оросын ард түмэн|бусад]] эсвэл дурдаагүй }} | ethnic_groups_year = 2021, Крымыг оруулан | ethnic_groups_ref = <ref name=EthnicGroups2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=30 December 2022}}</ref> | demonym = [[Оросууд]] | government_type = [[Авторитар]] [[дарангуйлал]] дор [[холбооны бүгд найрамдах улс|холбооны]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="Krzywdzinski">{{cite book | author = Martin Krzywdzinski |year= 2020 | title = Consent and Control in the Authoritarian Workplace: Russia and China Compared | publisher = [[Oxford University Press]] | pages = 252– | isbn = 978-0-19-252902-2 | oclc = 1026492383 | url = https://books.google.com/books?id=gz5MDwAAQBAJ&pg=PA252|quote=''officially a democratic state with the rule of law, in practice an authoritarian dictatorship''}}</ref><ref>{{cite web | title=Russia: Freedom in the World 2023 Country Report | website=Freedom House | date=2019-07-20 | url=https://freedomhouse.org/country/russia/freedom-world/2023 | access-date=2023-04-17}}</ref><ref name="cia"/><ref name="authoritarianness"/> <!--- Before adding [[Dominant-party system]] here, discuss in the talk page, additions before any consensus will be challenged and removed. ---> | leader_title1 = [[Оросын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Владимир Путин]] | leader_title2 = [[Оросын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Михаил Мишустин]] | legislature = [[Холбооны Хурал (Орос)|Холбооны Хурал]] | upper_house = [[Холбооны Зөвлөл (Орос)|Холбооны Зөвлөл]] | lower_house = [[Төрийн Дум]] | sovereignty_type = [[Оросын түүх|Түүх]] | established_event1 = {{nowrap|[[Киевийн Русь]]}} | established_date1 = 879 | established_event2 = {{nowrap|[[Владимир-Суздалийн Вант Улс]]}} | established_date2 = 1157 | established_event3 = [[Москвагийн Их Вант Улс]] | established_date3 = 1263 | established_event4 = [[Оросын Царьт Улс]] | established_date4 = 1 сарын 16, 1547 он | established_event5 = [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] | established_date5 = 11 сарын 2, 1721 он | established_event6 = {{nowrap|[[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хаант засгийг халав]]}} | established_date6 = 3 сарын 15, 1917 он | established_event7 = {{nowrap|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]}} | established_date7 = 12 сарын 30, 1922 он | established_event8 = {{nowrap|[[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс төрийн бүрэн эрхт байдлын тухай тунхаглал|Бүрэн эрхт байдлын тунхаглал]]}} | established_date8 = 6 сарын 12, 1990 он | established_event9 = {{nowrap|[[Беловежийн тохиролцоо|Оросын Холбооны Улс]]}} | established_date9 = 12 сарын 12, 1991 он | established_event10 = [[Оросын Холбооны Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 12 сарын 12, 1993 он | established_event11 = [[Орос, Беларусь холбоот улс|Холбооны Улсыг байгуулсан]] | established_date11 = 12 сарын 8, 1999 он | area_km2 = 17,098,246 | area_footnote = <ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/publications/pocketbook/files/world-stats-pocketbook-2016.pdf#page=182 |title=World Statistics Pocketbook 2016 edition |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs. Statistics Division |access-date=24 April 2018}}</ref> (олон улсын хүлээн зөвшөөрсөн газар нутаг) {{convert|17,234,028|km2|abbr=on}} (нэхэмжилсэн газар нутгийг тооцвол) | area_rank = 1 | percent_water = 13<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 July 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 April 2008 |url-status=dead}}</ref> (намгийг тооцвол) | population_estimate = {{plainlist| * {{IncreaseNeutral}} 147,182,123 ([[Оросын хүн амын тооллого (2021)|2021 тооллого]])<ref name="census2021">Including 2,482,450 people living on the [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|annexed]] [[Crimea|Crimean Peninsula]] {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |script-title=ru:Том 1. Численность и размещение населения |language=ru |work=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service]] |access-date=3 September 2022 |archive-date=24 Нэгдүгээр сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref> * {{nowrap|(Крымыг оруулан)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |script-title=ru:Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |trans-title=Preliminary estimated population as of 1 January 2022 and on the average for 2021 |language=ru |work=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service]] |access-date=30 January 2022 |archive-date=24 Гуравдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref>}} * {{IncreaseNeutral}} 144,699,673 * (Крамыг оруулаагүй)<ref name="gks.ru-popul"/>}} | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 9 | population_density_km2 = 8.4 | population_density_sq_mi = 21.5 | population_density_rank = 181 | GDP_PPP = {{Increase}} $4.771 их наяд<ref name="IMFWEORU">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $33,263<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{Increase}} $2.215 их наяд<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $15,444<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 36.0 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=World Bank |access-date=23 June 2022}}</ref> | HDI = 0.822<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 52 | currency = [[Оросын рубль|Рубль]] ([[Рублийн тэмдэг|₽]]) | currency_code = RUB | utc_offset = +2 - +12 | drives_on = баруун | calling_code = [[Орос дахь утасны дугаар|+7]] | cctld = {{unbulleted list |[[.ru]]|[[.рф]]}} | religion_year = 2012 | religion_ref = <ref name="auto">https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/russia/</ref><ref name="ArenaAtlas2012">{{cite web|title=Арена: Атлас религий и национальностей|trans-title=Arena: Atlas of Religions and Nationalities|year=2012|publisher=Среда (Sreda)|url=https://docviewer.yandex.com/view/0/?*=rvAv5PGTc%2Fw%2BBFV6QOUZtaf5gYF7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vMWV1aDl5RDFpcnZKeVZNNSswWWFaZktqRFhoOXZDNWhldUlGTU5uQU4zQT0iLCJ0aXRsZSI6IlNyZWRhX2Jsb2tfcHJlc3Nfc20yLnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInRzIjoxNTI0NDg3NTUzMTcwfQ%3D%3D&page=1|format=PDF}} See also the results' '''[http://sreda.org/arena main interactive mapping]''' and the static mappings: {{cite map|title=Religions in Russia by federal subject|journal=Ogonek|volume=34|issue=5243|date=27 August 2012|url=http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|archive-date=21 April 2017}} The Sreda Arena Atlas was realised in cooperation with the [http://sreda.org/arena/maps?mainsection=census All-Russia Population Census 2010 (Всероссийской переписи населения 2010)], the [http://sreda.org/arena/maps?mainsection=minust Russian Ministry of Justice (Минюста РФ)], the Public Opinion Foundation (Фонда Общественного Мнения) and presented among others by the Analytical Department of the Synodal Information Department of the Russian Orthodox Church. See: {{cite journal|title=Проект АРЕНА: Атлас религий и национальностей|trans-title=Project ARENA: Atlas of religions and nationalities|url=http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Proekt-ARENA-Atlas-religij-i-nacional-nostej|journal=Russian Journal|date=10 December 2012|access-date=4 Хоёрдугаар сар 2024|archive-date=24 Хоёрдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224141716/http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Proekt-ARENA-Atlas-religij-i-nacional-nostej|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space;|{{Tree list}} * 47.4% [[Орос дахь Христийн шашин|Христийн шашин]] ** 41% [[Оросын үнэн алдартны сүм|Үнэн Алдартны Сүм]]<ref name="auto"/> ** 6.4% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|христийн урсгал]] {{Tree list/end}}|38.2% Шашингүй|6.5% [[Орос дахь лалын шашин|Ислам]]{{efn|name=ArenaAtlasIslam}}|2.4% [[Орос дахь шашин шүтлэг|бусад]] ([[Орос дахь буддын шашин|Буддизмыг]] оруулан)<ref>{{cite web |url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia |title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost |last=Shevchenko |first=Nikolay |date=February 21, 2018 |website=[[Russia Beyond]] |access-date=February 11, 2023}}</ref>|5.5% хариулаагүй}} }} '''Орос улс''' ([[Орос хэл|орос.]] ''{{Audio|Ru-Россия.ogg|Россия}})'', албан ёсоор '''Оросын Холбооны Улс''' (товчоор '''ОХУ,''' [[Орос хэл|орос]]. Российская Федерация) нь хойд [[Еврази|Евразийн]] [[улс]] юм. Орос нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай [[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]]. Энэхүү улсын [[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь|холбооны бүрэлдэхүүн]] нь найман [[Холбооны тойрог (ОХУ)|холбооны тойрог]] ба 85 [[Оросын холбооны байгууламж|холбооны байгууламжаас]] бүрдэнэ. Оросын Холбооны Улс нь өргөн уудам нутагтай бөгөөд тус улсын үндсэн нутаг дэвсгэртэй хиллэх улсуудыг цагийн зүүний дагуу нэрлэвэл [[Умард Солонгос]], [[Хятад]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Казахстан]], [[Азербайжан]], [[Гүрж]], [[Украин]], [[Беларусь]], [[Латви]], [[Эстони]], [[Финланд]], [[Норвеги]] зэрэг болно. Харин Оросын [[эксклав]] буюу эх нутгаасаа тусдаа салангид орших [[Калининград муж|Калининград мужтай]] нь [[Литва]] ба [[Польш]] улс хиллэдэг. Мөн зүүн умард хэсгээрээ далайгаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Аляска]] мужтай хиллэлдэг бөгөөд [[Швед]], [[Дани]], [[Турк]], [[Япон]] улстай далайгаар мөн ойр хил залгадаг байна. Дэлхийн хамгийн том болох 17,075,400 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, хүн амын тоогоороо 8 дугаарт ордог, нийт 143 сая хүнтэй улс юм. Оросын газар нутаг [[Хойд Ази]]йг бүхэлд нь, [[Европ]]ын 40 хувийг бүрхдэг, хөндлөнгөөрөө 9 [[цагийн бүс|цагийн бүсээр]] хуваагддаг, байгаль, газрын тогтоц олон төрлөөс бүрддэг уудам их нутагтай болно. Мөн дэлхийд эрдэс баялаг ба [[эрчим хүч]]ний эх үүсвэр, [[ой]], цэнгэг [[ус]]ны нөөцөөрөө тэргүүлдэг байна. 862 онд оросын анхны төрт улс [[Русь]] [[Новгород]]од байгуулагдаж удалгүй 882 онд [[Киев]] рүү шилжив. Оросууд 988 оноос [[Христийн шашин|Христийн]] шашны нэгэн урсгал болох [[Үнэн алдартны шашин]]д сүсэглэсэн дагаж ирсэн түүхтэй. 13 дугаар зуунд [[Их Монгол Улс|Монгол]]ын байлдан дагууллын үед [[Киев]]т төвлөрсөн [[Русь]] улс цохигдон бутарснаар, [[Алтан Орд]]ны улсын эрхэнд орж албат, гувчуур төлөгч болцгоосон юм. [[Москвагийн Их Вант Улс|Москва]]гийн вант улсыг хүрээлэн нэгдсэн Оросууд 1380 онд Куликовын тулалдаанд [[Мамай]]н цэргийг цохисноор бүрэн тусгаар тогтносон гэж үздэг байна. Түүнээс хойш 15-р зуунаас газар нутгаа тэлэх бодлого баримталж байжээ. Хожим 17-18 дугаар зуунд дорно зүгт Үнэн алдартны шашинаа дэлгэрүүлэн түгээх замаар шинэ газар байлдан дагуулах, нэгтгэн хавсаргах, газар зүйн нээлт хийх зэрэг нэрийдлээр [[Оросын Хаант Улс]] нь Польшоос Аляска хүртэл газар нутаг тэлжээ. 1917 оны 10-р сарын коммунист [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалаар]] Хаант ёсыг халж [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] залгамжлахад гол нэгтгэх үндсэн улс нь Орос байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] оролцож ялалт байгуулсан холбоотнуудын нэг болж нэр хүндээ өсгөсөн байна. ЗХУ-ын үед [[шинжлэх ухаан]], [[технологи]]йн үсрэнгүй хөгжилд хүрч, [[Юрий Гагарин|сансарт хүн анх]] нисгэсэн. 1991 оны ЗХУ задран бутарсанаар бусад бүрэлдэхүүнд байсан Бүгд найрамдах улсууд тусгаар улс болоход Оросын Холбооны Улс байгуулагдаж олон улсын эрх зүйн хувьд хуучин ЗХУ-ын залгамж халааг албан ёсоор авч үлдсэн улс болсон юм. Эдүгээ Орос нь худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|дотоодын нийт бүтээгдэхүүний]] (ДНБ) хэмжээгээр дэлхийд 6-д, нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээгээр 9-д эрэмбэлэгддэг, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүй байдлын Зөвлөлийн]] Байнгын 5 гишүүн орнуудын нэг, [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн]] тэргүүлэх гишүүн, [[Их Найм]]ын гишүүн, хүлээн зөвшөөрөгдсөн [[цөмийн зэвсэг]]тэй 5 орны нэг гэх мэт нөлөө бүхий [[гүрэн|том гүрэн]] юм. 2014 онд Украины [[Крымын хойг|Крымын хойгийг]] эзлэн авч дэлхий нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарч хориг тавиулаад байгаа улс юм. == Нэрний гарал үүсэл == "Росия" ({{lang-gr|Ρωσία}}) гэсэн нэр томьёоны талаарх анхны бичээс нь X зууны дунд үеэс эхлэлтэй. Мөн 862 онд байгуулагдсан Оросын анхны төр Русь улсын нэр нь бусад Европын улсууд болон Зүүн Ромын харилцаанд нэрлэгдсэн баримтаар анх Россия/Русь/Русская нэрний эхлэл гэж үздэг. Энэ нь [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] эзэн хаан Константин Порфирогенитийн "[[Ёслолын тухай]]", "[[Эзэнт гүрний засаг захиргааны тухай]]" бүтээлүүдэд Оросын грек нэрээр олддог. Кирилл бичигт "Росия" (Ρωσία) гэдэг үгийг анх 1387 оны 4-р сарын 24-ний өдөр [[Стамбул|Константинополь]] хотод хамба Киприаны цолонд хэрэглэсэн бөгөөд "Киев ба Бүх Оросын бишоп" хэмээн биечлэн гарын үсэг зуржээ. Төр нь хаан ширээнд залах ёслолын дараа: 1547 онд [[IV Иван]] хаант улсад хуримаа хийсний дараа уг мужийг [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] гэж нэрлэж эхлэв. Үгийн орчин үеийн зөв бичгийн дүр төрх - "С" гэсэн хоёр үсэгтэй - XVII зууны дунд үед гарч ирсэн бөгөөд эцэст нь [[I Пётр|I Петрийн]] удирдлаган дор бүрэн нэгтгэгджээ. Романовын угсааны [[I Пётр|I Петр]] хаан 1700 онд төрийн эрхэнд гарч Оросын Эзэнт улс байгуулж томоохон өөрчлөлт шинэчлэл хийж европоос эрдэмтэн, инженерүүд олноор урин авчирч "Европ руу цонх гаргаж, үүдээ нээж" өөрийн усан флот, аж үйлдвэрийн суурийг тавьж хөгжүүлжээ. == Газар зүй == === Газар зүйн байрлал === ОХУ-ын тунхагласан хил хязгаар дахь нутаг дэвсгэр нь 17,125,191 км² (дэлхийн улс орнуудын дунд газар нутгийн хэмжээгээр нэгдүгээрт) бөгөөд энэ нь Өмнөд Америк тивээс арай бага юм. Бүхэлдээ хойд бөмбөрцөгт байрладаг бөгөөд Оросын ихэнх нутаг нь зүүн бөмбөрцөгт байрладаг, зөвхөн Чукоткийн автономит тойргийн зүүн хэсэг нь баруун бөмбөрцөгт байрладаг. Номхон далай ба Хойд мөсөн далайн ус, мөн Атлантын далайн Балтийн, Хар, Азовын тэнгисүүдээр хүрээлүүлж, дэлхийн хамгийн урт эргийн шугамыг эзэмшдэг (37.653 км). Орос нь Евразийн эх газрын хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд Зүүн Европын ихэнх хэсэг, Азийн хойд хэсгийг бүхэлд нь эзэлдэг. [[Уралын нуруу]] ба Кумо-Маныч хотгор нь Оросыг Европ, Азийн хэсгүүдэд хуваадаг. Европ, Азид ч гэсэн Орос улс нь нутаг дэвсгэрийн хувьд хамгийн том муж бөгөөд хэсэгчлэн оршдог. === Хил хязгаар === Оросын Холбооны Улс нь хиллэдэг улсуудын тоогоороо Хятадтай адил хамгийн олон буюу 14 улстай хил залгадаг байна. Хуурай газрын хилийн нийт урт нь 20.027&nbsp;километр. Үүнээс гадна Орос нь таван тэнгис болон далайгаар усан хилийн урт нь 37.653&nbsp;километр үргэлжилнэ. Оросын эх нутагтай хиллэх улсуудыг зүүн талаас нар зөв эргүүлэн тоочбол [[Умард Солонгос|Умард Солонгос Улстай]] (19&nbsp;км) зүүн урд талаараа хиллэнэ. Дараа нь [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай]] (3605&nbsp;км) зүүн хэсгээр хиллэх ба үргэлжлүүлээд [[Монгол Улс|Монгол Улстай]] (3485&nbsp;км) хиллэнэ. Монгол Улсын баруун талаар Хятадтай (40&nbsp;км) баруун хэсгээр мөн хиллэдэг. Ингээд [[Казахстан|Казахстан Улстай]] (6846&nbsp;км) маш урт газраар болон [[Каспийн тэнгис]]ийн эргийн зурвасын хилтэй. [[Кавказын нуруу]]нд [[Азербайжан]] (284&nbsp;км) ба [[Гүрж|Гүрж Улстай]] (723&nbsp;км) хиллэнэ. [[Хар тэнгис]] нь Оросын ази, ервопын хилийн зааг болно. Эндээс баруун урд талаараа [[Украин|Украинаар]] (1586&nbsp;км, Крымийн хамт) дамжин дараа нь умард талд нь орших [[Беларусь|Беларусь Улсаар]] (959&nbsp;км) үргэлжлэх ба эндээс [[Балтын Улсууд]] болох [[Латви]] (217&nbsp;км), [[Эстони|Эстониор]] (334&nbsp;км) үргэлжилнэ. Үргэлжлүүлээд [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисийн]] зурвас газар дараа нь [[Финланд|Финланд Улстай]] (1340&nbsp;км), эцэст нь баруун хойд хэсгээрээ [[Норвеги|Норвегитой]] (196&nbsp;км) хиллэдэг. Дараа нь усан эргийн хил эхлэх ба умард талаараа улс бүхэлдээ [[Умард мөсөн далай]]н хилтэй. Дөнгөж 85 км өргөнтэй 30-аас 50 метрийн гүнтэй [[Берингийн хоолой]]гоор ОХУ хамгийн зүүн талаараа АНУ буюу [[Аляска]]ас тусгаарлагдана. Үргэлжлүүлээд [[Номхон далай]] руу гарах гарц болох [[Берингийн тэнгис]]ийн эрэг, төгсгөлд нь [[Агнуурын тэнгис]]ээр дамжин [[Япон тэнгис]] рүү гарах гарцтай. === Геологийн бүтэц === ОХУ-ын газар нутгийн Европын хэсэг нь [[Зүүн Европ]]<nowiki/>ын платформ дээр байрладаг. Энэ нь кембрийн өмнөх [[Магмын чулуулаг|магм]]<nowiki/>ын болон [[метаморф]] чулуулаг дээр суурилдаг. [[Уралын нуруу]], [[Енисей гол]]<nowiki/>ын хоорондох хэсгийг Баруун [[Сибирь|Сибир]]<nowiki/>ийн залуу платформ эзэлж байна. Енисейн зүүн хэсэг нь эртний Сибирийн платформ бөгөөд Лена гол хүртэл үргэлжлэх бөгөөд ихэвчлэн Төв Сибирийн өндөрлөгт таардаг. Платформуудын зах хэсэгт газрын тос, байгалийн хий, нүүрсний ордууд байдаг. ОХУ-ын атираат бүс нутгуудад Балтийн бамбай, [[Уралын нуруу|Урал]], [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Урал-Монгол]]<nowiki/>ын эпипалеозойн атирааны бүслүүр, [[Номхон далай]]<nowiki/>н атираат бүсний баруун хойд хэсэг, [[Газар дундын тэнгис|Газар Дундад тэнгис]]<nowiki/>ийн атираа бүсний гаднах бүсний хэсэг багтана. [[Кавказын нуруу|Кавказ]]<nowiki/>ын хамгийн өндөр уулс нь залуу атираат газруудаар хязгаарлагддаг. Атираат газар нь металлын хүдрийн үндсэн нөөцийг агуулдаг. Сибирийн платформ нь эпиархын настай. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дэх [[нүүрс]], [[чулуулаг]], [[калийн давс]], [[Газрын тос|нефть]], [[хий]]<nowiki/>н томоохон ордууд нь Сибирийн тавцангийн бүрхүүл, Норильскийн зэс-никелийн ордууд хавхны интрузив, [[Алмааз|алмаз]] нь кимберлитийн хоолойтой холбоотой. Эртний 2 платформыг тусгаарласан Урал-Монголын эпипалеозойн атираат бүсний бүтцэд Рифей, Байгаль, Салайр, Каледониан ба Герциний нугалах бүсүүд байдаг. Рифейн ба Байгалийн нугалаас бүхий Енисей-Саян-Байгалийн бүс нутаг нь Сибирийн тавцангийн хүрээг хамардаг. Зүүн Европын тавцантай хилийн дагуу хойд хэсэгт нь нүүрсний орд, хотгорын дунд хэсэгт поташийн орд агуулсан Пермийн давхаргуудаар дүүрсэн Сис-Уралын урд ирмэг байна. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дээрх [[Номхон далай]]<nowiki/>н нугаламын бүслүүрийг хойд баруун хойд хэсгээр төлөөлдөг бөгөөд үүнд эртний [[Рифей]]<nowiki/>н өмнөх массивууд, мезозой, кайнозойн эвхэгддэг хэсгүүд, орчин үеийн тектоникийн идэвхтэй бүсүүд байрладаг. Верхоянск-Чукоткагийн бүс нутагт [[Юрийн галав]]<nowiki/>ын болон Цэрдийн доод боржингийн интрузивтай холбоотой алтны ордууд, цагаан тугалга, вольфрам, мөнгөн усны ордууд байдаг. Нүүрсний томоохон ордуудыг Предверхоянскийн тэвш ба Зырянскийн тэвшний мелассаар битүүмжилжээ. Баруун [[Камчаткын хойг|Камчаткын]] атирааны систем нь дээд цэрдийн теригенийн геосинклиналь цогцолбор бөгөөд энэ нь боржин-гнейс ба занарын үндсэн подвалд ууссан бөгөөд эвхсэний дараа палеоген-неогенийн чулуулаг давхцсан байв. Зүүн бүс нь орчин үеийн галт уулын шинжтэй байдаг (28 идэвхтэй [[галт уул]]). === Газрын гадаргуу === ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн 70 гаруй хувийг тэгш, нам дор газар эзэлдэг. Тус улсын баруун хэсэг нь [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] өргөн уудам тал нутагт байрладаг бөгөөд нам дор газар (Каспий болон бусад), өндөрлөгүүд (Валдай, Төв Орос гэх мэт) ээлжлэн солигддог. Уралдааны уртассан уулын систем нь Зүүн Европын тэгш тал ба Баруун Сибирийн нам дор газрыг тусгаарладаг. Сүүлчийн зүүн талд Төв Якутын нам дор газар руу жигд эргэж, тусгаарлагдсан нуруу бүхий Төв [[Сибирь|Сибирийн]] өндөрлөг байрладаг. Тус улсын өмнөд ба зүүн хэсгүүд нь ихэвчлэн уулархаг нутагтай. Европын хэсгийн өмнөд хэсэгт Их [[Кавказын нуруу|Кавказын]] хойд нуруунууд (энд Оросын хамгийн өндөр оргил [[Альборзын нуруу|Эльбрус]] (5642 м), Сибирийн өмнөд хэсэгт [[Алтайн нуруу|Алтай]], Баруун ба [[Соёны нуруу|Зүүн Соёны нуруу]], Становое өндөрлөг газар болон бусад уулын системүүд байрладаг. Зүүн хойд [[Сибирь]] ба [[Алс Дорнод]] - бүс нутаг Сихотэ-Алин, Верхоянск, Черский гэх мэт дунд өндөр уулсын нуруу давамгайлдаг. [[Камчаткын хойг]] (энд Евразийн хамгийн өндөр галт уул, [[Ключевская Сопка]] (4750 м) ба зүүн хязгаарт орших [[Курилийн арлууд|Курилын арлууд]] - галт уулын нутаг. Тэдгээрийн 200 гаруй нь байдаг. тэдний 50 орчим нь идэвхтэй байдаг. === Дотоод ус === Орос бол дэлхийн хамгийн их устай орнуудын нэг юм. Тус улс нь дэлхийн цэвэр усны нөөцөөрөө дэлхийд тэргүүлдэг. Гадаргын ус нь ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн 12.4% -ийг эзэлдэг бөгөөд гадаргын усны 84% нь Уралын зүүн хэсэгт төвлөрдөг. Усны хэрэглээний бүтцэд үйлдвэрлэлийн хэрэгцээ давамгайлдаг. [[Байгал нуур|Байгал]] нуур бол дэлхийн хамгийн том цэнгэг устай нуур юм. Тус улсын зүүн хэсэгт байрладаг (31,700 км² орчим) бөгөөд энэ нь манай гаригийн хамгийн гүн нуур юм. === Ашигт малтмал === Хамгийн том газар нутагтай Орос төрөл бүрийн [[Ашигт малтмалын орд|ашигт малтмал]]<nowiki/>аар баялаг бөгөөд газрын тосны нөөцийг улс орны олон бүс нутагт, тухайлбал [[Тюмень муж]], [[Сахалин]], [[Башкортостан]] бөгөөд байгалийн хийн ихээхэн нөөц нь [[Ямал-Ненецийн автономит тойрог]]<nowiki/>т байдаг. == Түүх == {{Загвар:Оросын түүх}} {{Гол|Оросын түүх}} === Эртний үе=== [[Зураг:Kievan Rus en.jpg|thumb|left|150px|XI зууны [[Киевийн Русь]]]] Орос орон өргөн уудам болохоор түүхийг олон янзаар дурдаж болно. Эрт үед [[Каспи]], [[Хар тэнгис]]ийн эрэг, нам доор газраар [[Скиф]], [[Авар]], [[Хүн]] гэх мэт нүүдэлчин соёл оршин байв. Гэвч Орос улсын түүхийн бат суурь нь өрнө захын Орос нутгаас эхэлнэ. 860 онд [[Новгород]]ын эзэн (гүн) Рюрик гэгч [[викинг]] хүн [[Хазар]] [[Түргүүд]]ийг ухраан эзэмшлээ өргөтгөсөн нь Волхов гол, [[Днепр мөрөн|Днепр]] мөрний хөндийн худалдааны замын эзэрхсэн, [[Дорнод Слав|Дорнод Славуудын]] түүхэн дэх анхны төрт улс [[Киевийн Русь]] болжээ. Викинг хүний байгуулсан улс боловч 10-р зууны эцэст хүн амын олонх нь [[Слав угсаатан]] байжээ. Энэ үед [[Византын эзэнт гүрэн|Визант]] ([[Грек]])-аас худалдаа, шашин, соёлыг идээшүүлэн хүртэж байв. Киевийн Русь 988 оноос албан ёсоор [[Христосын шашин|Христосын шашныг]] дагаж, аажмаар энд [[Үнэн алдартны шашин]] салбарлан хөгжжээ. 11-р зууны [[Цэцэн Ярослав]]ын үед Орост (өнөөгийнхөөр Орос орны өрнө захаар) эдийн засаг, уран зохиол, барилга урлал мэдэгдэхүйц сайн дэлгэрэв. [[Бурангуй нийгэм]] ([[феодализм]])-ийн зүй тогтол ёсоор олон ноёд хооронд байлдаан тэмцэл тасарч байгаагүй. 1237-1240 онд [[Монголчууд]] [[Владимир]], [[Киев]]ийг довтолсноор [[Зүчийн улс]]ад 1480 он хүртэл захирагджээ. Түлхэгдсэн Оросын төв [[Новгород]] болж, 1240 онд Нева голд Шведийг дарсан зэрэг байлдаанаар умар зүгт нутаг тэлжээ. Үүнээс [[Их Монгол Улс|Монгол]]-[[Алтан Орд]]ыг сөрөх [[Москва]], [[Доод Новгород]], [[Тверь]] зэрэг хот суурин босч байв. Шашныхантайгаа хамжиж тархай ноёдыг цуглуулсан [[Доны Дмитрий]] 1380 оны шийдвэрлэх [[Куликовын тулалдаан]]аар [[Мамай]]н цэргийг цохижээ. === Дундад зуун=== [[Зураг:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|left|150px|[[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрнийг]]<br>тунхаглагч [[I Пётр]] хаан]] 15-р зуунд Москвагийн ван [[III Иван]] үндсэндээ газар газрын олон гүнг үгэндээ оруулж, Орос улсын "их [[ван]]" (великий князь) болжээ. 1453 онд Византын [[Константинополь]] [[Османы эзэнт гүрэн|Османд]] эзлэгдэж төгссөнөөр Византын агуу өвийг Орос залгаж байна гэдэг ойлголтоор их ван [[IV Иван|IV [Догшин] Иван]] «[[царь]]» гэдэг цолыг бий болгон өөрөө анхлан хүртсэн. Догшин Иван [[Балтын тэнгис]]т гарцтай болохын тулд [[Ливон]]той (1558–1583) олон жил байлдаж, [[Астрахань]] (1556 онд буулган авсан), [[Казань]] (1552) ханлигийг мөхөөж, [[Уралын нуруу|Уралыг]] давж [[Сибирь]]т цэргээ илгээж газар нутгаа тэлснээр олон үндэстний Орос, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] шав тавигджээ. 1600-аад оны дотоодын хямралын үед Романовын удамд засгийн эрх шилжсэн. Оросууд шинэ газар нээгчдийн гаргасан зам, арьс, үнэт эд олох сэдэл, [[казак]] цэргийн хүчээр 17-18-р зуунд нутгаа [[Номхон далай]] хүртэлхи нутгийг эзэлжээ. 1721 онд албан ёсоор [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] (Российская империя) гэсэн утгат нэрээ тунхаглажээ. Гэхдээ энэ улсыг Монголчууд 20-р зууны эхэнд Зөвлөлт Оросоос нь ялгаж [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] улс л гэдэг билээ. [[I Пётр]] (1682–1725 оны хооронд төр барьсан), [[Елизавета]] (1741–1762), [[II Екатерина]] (1762–1796), [[II Александр]] (1855–1881) зэрэг түүхэнд тодоор үлдсэн хаад төр барьж, өнөөгийнхөөр хэлвэл [[Финланд]], [[Польш]]оос [[Аляска]], [[Өвөр Кавказ]], [[Дундад Ази]] хүрсэн уудам газар нутгийг дайтахдаа дайтаж мухардуулсаар өөрийн улсынх болгож байв. 1878 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы улстай]] дайтаж хамар дээр нь байх [[Болгар]]ыг чөлөөлж хүч чадлаа бахдуулжээ. === Орчин үе=== [[Файл:Ethnic map USSR 1941.jpg|thumb|Зөвлөлт Холбоот Улс 1941.]] 19-р зууны төгсгөл, 20-р зууны эхээр хувьсгалын үзэл санаа дэлгэрч, [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үед буюу 1917 оны 2-р сард хөрөнгөтнүүд эзэн хаан [[II Николай|II Николайг]] түлхэн унагав. 11-р сард ([[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгал]]) болсон коммунист хувьсгалаар [[Владимир Ильич Ленин|В.Ленин]] тэргүүтэй ажилчин, тариачдад Засгийн эрх шилжив. Дайны дараах гэрээгээр [[Украин]], [[Польш]], [[Финланд]], [[Балтын орнууд]]ын нутгаа алдсанаас Украин, Балтын гурвыг эргүүлж авсан байна. [[Цагаан Арми]], салан тусгаарлагч ястан үндэстний цэрэг, төртэй шинэ төрж гарсан Зөвлөлт улс, түүний [[Улаан Арми]] хэдэн жил Иргэний дайн өрнүүлсэний үр дүнд ялсан байна. 1922 онд үүсэн байгуулагдсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын гол цөм нь Орос орон байсан ба 1922 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс]] (ЗСБНХОУ) нэрээр хожмын ойлголтоор [[Зөвлөлт Холбоот Улс#Бүрэлдэхүүн|15 бүгд найрамдах улсынх]] нь нэг болж байгуулагджээ. 1924 онд хувьсгалын удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] өөд болж [[Иосиф Сталин|Сталины]] үе (1924-1953) эхлэжээ. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг, аж үйлдвэржилт, хөдөө аж ахуйн хамтрал төрийн бодлогоор хэрэгжиж байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд өрнөөс дэлхийн эзлэхийг санаархагч [[Нацист Герман]], түүний хамсаатан дорнын [[Япон]]ыг сөрж зогсоосон нь ЗХУ байлаа. Энэхүү [[Аугаа эх орны дайн]]д [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын 24 орчим сая хүн амиа алдсан байдаг. Хардалт сэрдлэгээр олон сая зөвлөлтийн иргэдийг хэлмэгдүүлсэн нь И.Сталин юм. 1945-1990 оны хооронд ЗХУ-аар толгойлуулсан коммунист (эв хамт), АНУ-аар толгойлуулсан демократ (ардчилсан) хоёр үзэлд дэлхийн улсууд хуваагдаж бие биенээ хүчирхэгжихийг эсэргүүцдэг болсон үеийг "[[Хүйтэн дайн|хуйтэн дайн]]" гэж нэрэлдэг. 1945 онд Америк түрүүлээд цөмийн зэвсэгтэй болсон бол 1961 онд Зөвлөлт түрүүлээд сансарт хүн нисгэжээ. 1985 оноос [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]<nowiki/>ын санаачилсан "Перестройка", "Гласность" (ил тод байдал) хэмээх [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] нь ЗХУ болон бусад коммунист орнуудыг ардчилсан зам руу орох үүдийг нээж салхийг оруулжээ. 1991 онд ЗХУ албан ёсоор задарснаар Орос улс дангаараа буюу Оросын Холбооны Улс (ОХУ) байгуулагдсан. 2022 оны 2-р сараас [[Орос-Украины дайн]] Украины эх газрыг хамарч, Орос Украины зүүн өмнөд хэсгийн ихэнх нутгийг өөртөө нэгтгэхээр дайтаж байна. Энэ дайныг дэлхийн бусад орнууд буруу шааж оросын эсрэг эдийн засгийн хориг арга хэмжээ аваад байна. == Төр засаг == ОХУ-ын үндсэн хууль ёсоор, төр нь [[холбооны улс|холбооны]] байгууламжт, хагас ерөнхийлөгчийн [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах]] засаглалт, [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэмт улс юм. Улсын тэргүүн нь [[ерөнхийлөгч]], засгийн газрын тэргүүн нь [[ерөнхий сайд]]. Төр нь [[төлөөллийн ардчилсан]], [[олон намын тогтолцоо]]той ба эрх мэдэл нь 3 доорх гурван бүтцэд салбарлана. * [[Хууль тогтоох байгуулал|Хууль тогтоох]]: Хоёр танхимт парламент болох [[ОХУ-ын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]]. : Дээд танхим болох [[ОХУ-ын Холбооны Зөвлөл]]: Харъяат анги бүрээс 2 төлөөлөгчийн эрхтэй, нийт 166 гишүүнтэй. Холбооны хууль, дайн зарлах, олон улсын гэрээг батламжлах, ерөнхийлөгчид итгэл үзүүлэх эсэх шийдвэрлэдэг. : Доод танхим болох Төрийн Дум: Хувь тэнцүүлсэн (''Пропорционал'') саналын аргачлалт сонгуулаар сонгогдох 450 суудалтай хууль тогтоох байгууллага. * [[Гүйцэтгэх байгуулал|Гүйцэтгэх]]: Ерөнхийлөгч давамгай эрхтэй. 1991 онд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч нь [[Борис Ельцин]], 2000 оноос [[Владимир Путин]], 2008 оноос [[Дмитрий Медведев]], 2012 оноос дахин Владимир Путин нар юм. ОХУ-ын Засгийн газар нь төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага. Засгийн газар нь дарга, тэргүүн дэд дарга, дэд дарга, холбооны сайд нараас бүрэлдэнэ. Засгийн газрын даргыг Ерөнхийлөгч Төрийн думтай зөвлөлдөж томилно. Ерөнхийлөгч үүргээ биелүүлж чадахгүй болсон нөхцөлд Засгийн газрын дарга Ерөнхийлөгчийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Хэрэв Засгийн газрын даргад нэр дэвшсэн хүнийг [[Төрийн Дум]] гурван удаа буцаавал Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг томилж, Төрийн думыг тарааж, шинээр сонгууль явуулна. * [[Шүүх байгуулал|Шүүх]]: Ерөнхийлөгчийн саналаар Үндсэн хуулийн цэц, Дээд шүүх, Хөндлөнгийн шүүхийн бүрэлдэхүүнийг Холбооны Зөвлөл баталдаг. == Орон нутаг == {{Хянах}} 1993 оны үндсэн хуулийн хүрээнд 2008 оны өөрчлөлтийн дараагаас 6 өөр зүйлийн 83 махбодоос Оросын холбоо бүрдэх болжээ. 2000 оноос хойш хэд хэдээр нь бүсчлэн холбооны 8 тойрог болгоод ерөнхийлөгчид давхар захируулсан байдаг. Орос улсад 367 хот байдаг бөгөөд 2010 оны судалгаагаар 387 болсон. <div style="position: relative;"> [[Зураг:Federal subjects of Russia (by type).svg|800px|]] {{Image label|x=0.138|y=0.33|scale=800|text=<small>[[Москва|77]]</small>}} {{Image label|x=0.129|y=0.24|scale=800|text=<small>[[Санкт-Петербург|78]]</small>}} {{Image label|x=0.03|y=0.46|scale=800|text=<small>[[Адыгей|01]]</small>}} {{Image label|x=0.245|y=0.440|scale=800|text=<small>[[Башкортостан|02]]</small>}} {{Image label|x=0.507|y=0.51|scale=800|text=<small>[[Хакас|19]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.53|scale=800|text=<small>[[Дагестан|05]]</small>}} {{Image label|x=0.055|y=0.528|scale=800|text=<small>[[Ингушет|06]]</small>}} {{Image label|x=0.710|y=0.30|scale=800|text=<small>[[Саха|14]]</small>}} {{Image label|x=0.052|y=0.516|scale=800|text=<small>[[Кабардино-Балкар|07]]</small>}} {{Image label|x=0.11|y=0.475|scale=800|text=<small>[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|08]]</small>}} {{Image label|x=0.042|y=0.488|scale=800|text=<small>[[Карачай-Черкес|09]]</small>}} {{Image label|x=0.185|y=0.25|scale=800|text=<small>[[Бүгд Найрамдах Карель Улс|10]]</small>}} {{Image label|x=0.295|y=0.32|scale=800|text=<small>[[Коми|11]]</small>}} {{Image label|x=0.210|y=0.378|scale=800|text=<small>[[Мари Эл|12]]</small>}} {{Image label|x=0.162|y=0.381|scale=800|text=<small>[[Мордова|13]]</small>}} {{Image label|x=0.049|y=0.502|scale=800|text=<small>[[Умард Осети|15]]</small>}} {{Image label|x=0.243|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Удмурт|18]]</small>}} {{Image label|x=0.216|y=0.40|scale=800|text=<small>[[Татарстан|16]]</small>}} {{Image label|x=0.063|y=0.538|scale=800|text=<small>[[Чечень|20]]</small>}} {{Image label|x=0.195|y=0.388|scale=800|text=<small>[[Чуваш|21]]</small>}} {{Image label|x=0.55|y=0.535|scale=800|text=<small>[[Тува|17]]</small>}} {{Image label|x=0.785|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Амар муж|28]]</small>}} {{Image label|x=0.230|y=0.28|scale=800|text=<small>[[Архангельск муж|29]]</small>}} {{Image label|x=0.129|y=0.487|scale=800|text=<small>[[Астрахань муж|30]]</small>}} {{Image label|x=0.077|y=0.394|scale=800|text=<small>[[Белгород муж|31]]</small>}} {{Image label|x=0.06|y=0.338|scale=800|text=<small>[[Брянск муж|32]]</small>}} {{Image label|x=0.585|y=0.475|scale=800|text=<small>[[Эрхүү муж|38]]</small>}} {{Image label|x=0.175|y=0.344|scale=800|text=<small>[[Иваново муж|37]]</small>}} {{Image label|x=0.167|y=0.324|scale=800|text=<small>[[Ярославль муж|76]]</small>}} {{Image label|x=0.030|y=0.23|scale=800|text=<small>[[Калининград муж|39]]</small>}} {{Image label|x=0.115|y=0.337|scale=800|text=<small>[[Калуга муж|40]]</small>}} {{Image label|x=0.482|y=0.495|scale=800|text=<small>[[Кемерово муж|42]]</small>}} {{Image label|x=0.23|y=0.364|scale=800|text=<small>[[Киров муж|43]]</small>}} {{Image label|x=0.31|y=0.445|scale=800|text=<small>[[Курган муж|45]]</small>}} {{Image label|x=0.066|y=0.36|scale=800|text=<small>[[Курск муж|46]]</small>}} {{Image label|x=0.194|y=0.335|scale=800|text=<small>[[Кострома муж|44]]</small>}} {{Image label|x=0.158|y=0.27|scale=800|text=<small>[[Ленинград муж|44]]</small>}} {{Image label|x=0.119|y=0.373|scale=800|text=<small>[[Липецк муж|48]]</small>}} {{Image label|x=0.855|y=0.23|scale=800|text=<small>[[Магадан муж|49]]</small>}} {{Image label|x=0.243|y=0.200|scale=800|text=<small>[[Мурманск муж|51]]</small>}} {{Image label|x=0.142|y=0.348|scale=800|text=<small>[[Москва муж|50]]</small>}} {{Image label|x=0.180|y=0.367|scale=800|text=<small>[[Нижегород муж|52]]</small>}} {{Image label|x=0.135|y=0.28|scale=800|text=<small>[[Новгород муж|53]]</small>}} {{Image label|x=0.425|y=0.48|scale=800|text=<small>[[Новосибирск муж|54]]</small>}} {{Image label|x=0.186|y=0.403|scale=800|text=<small>[[Ульяновск муж|73]]</small>}} {{Image label|x=0.378|y=0.470|scale=800|text=<small>[[Омск муж|55]]</small>}} {{Image label|x=0.220|y=0.45|scale=800|text=<small>[[Оренбург муж|56]]</small>}} {{Image label|x=0.107|y=0.361|scale=800|text=<small>[[Орёл муж|57]]</small>}} {{Image label|x=0.16|y=0.398|scale=800|text=<small>[[Пенза муж|58]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.275|scale=800|text=<small>[[Псков муж|60]]</small>}} {{Image label|x=0.143|y=0.365|scale=800|text=<small>[[Рязань муж|62]]</small>}} {{Image label|x=0.085|y=0.442|scale=800|text=<small>[[Ростов муж|61]]</small>}} {{Image label|x=0.913|y=0.378|scale=800|text=<small>[[Сахалин муж|65]]</small>}} {{Image label|x=0.197|y=0.425|scale=800|text=<small>[[Самара муж|63]]</small>}} {{Image label|x=0.170|y=0.432|scale=800|text=<small>[[Саратов муж|64]]</small>}} {{Image label|x=0.104|y=0.318|scale=800|text=<small>[[Смоленск муж|67]]</small>}} {{Image label|x=0.305|y=0.410|scale=800|text=<small>[[Свердловск муж|66]]</small>}} {{Image label|x=0.136|y=0.39|scale=800|text=<small>[[Тамбов муж|68]]</small>}} {{Image label|x=0.345|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Тюмень муж|72]]</small>}} {{Image label|x=0.123|y=0.353|scale=800|text=<small>[[Тула муж|71]]</small>}} {{Image label|x=0.44|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Томск муж|70]]</small>}} {{Image label|x=0.284|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Челябинск муж|74]]</small>}} {{Image label|x=0.14|y=0.307|scale=800|text=<small>[[Тверь муж|69]]</small>}} {{Image label|x=0.161|y=0.353|scale=800|text=<small>[[Владимир муж|33]]</small>}} {{Image label|x=0.190|y=0.308|scale=800|text=<small>[[Вологда муж|35]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.40|scale=800|text=<small>[[Воронеж муж|36]]</small>}} {{Image label|x=0.125|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Волгоград муж|34]]</small>}} {{Image label|x=0.861|y=0.467|scale=800|text=<small>[[Еврейн өөртөө засах муж|79]]</small>}} {{Image label|x=0.440|y=0.52|scale=800|text=<small>[[Алтайн хязгаар|22]]</small>}} {{Image label|x=0.880|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Хабаровскийн хязгаар|27]]</small>}} {{Image label|x=0.945|y=0.232|scale=800|text=<small>[[Камчаткын хязгаар|41]]</small>}} {{Image label|x=0.059|y=0.443|scale=800|text=<small>[[Краснодарын хязгаар|23]]</small>}} {{Image label|x=0.540|y=0.36|scale=800|text=<small>[[Красноярскийн хязгаар|24]]</small>}} {{Image label|x=0.275|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Пермийн хязгаар|59]]</small>}} {{Image label|x=0.91|y=0.5|scale=800|text=<small>[[Приморийн хязгаар|25]]</small>}} {{Image label|x=0.081|y=0.48|scale=800|text=<small>[[Ставрополийн хязгаар|26]]</small>}} {{Image label|x=0.720|y=0.485|scale=800|text=<small>[[Өвөр Байгалын хязгаар|75]]</small>}} {{Image label|x=0.385|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог|86]]</small>}} {{Image label|x=0.415|y=0.34|scale=800|text=<small>[[Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог|89]]</small>}} {{Image label|x=0.305|y=0.26|scale=800|text=<small>[[Ненецийн өөртөө засах тойрог|83]]</small>}} {{Image label|x=0.865|y=0.1|scale=800|text=<small>[[Чукоткын өөртөө засах тойрог|87]]</small>}} </div> {{clr}} {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |+ |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:1px solid gray;" !rowspan="2" |№ !rowspan="2" |Туг, сүлд,<br> томъёо ! colspan="2" | Холбооны махбодын<br>монгол бичгийн нэр ! colspan="2" |Газар<br>нутаг<ref>[http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. Росстат (14 июля 2010).xls]</ref> ! colspan="2" |Хүн ам <br>(2013.1.1)<ref name="1.1.2013">{{cite web|url=http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/population/demography/|title=Оценка численности постоянного населения РФ на 1 января 2013 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140204212420/http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/population/demography/|archivedate=2014-02-04|accessdate=|url-status=dead}} ([http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls xls])</ref> ! rowspan="2" | Нутгийн<br>төв ! rowspan="2" | Хэдэн<br>нутагтай ! rowspan="2" | Аль холбооны<br>тойргийнх вэ? |-bgcolor="#e0e0e0" ! кирил ! худам ! км² ! &nbsp; ↑↓&nbsp; ! хүн ! &nbsp; ↑↓&nbsp; |---------- bgcolor="#73eb00" |Colspan=12 align=center|— '''[[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]]''' (оросоор республика) буюу улсын цөөн тоот ард түмэн өөртөө засах тодорхой эрх эдлэх '''[[Улс|орон]]''' ('''21''') — |- align="center" | 1 | [[Зураг:Flag of Adygea.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Adygea.svg|20px]] 01 | [[Адыгей]] |<big>᠌᠌ᠠᠳᠢᠭᠸᠢ</big> | align="right" | 7,792 | 80 | align="right" | 444,403 | 74 | [[Майкоп]] | 9 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 2 | [[Зураг:Flag of Altai Republic.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Altai Republic.svg|20px]] 04 | [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс|Алтай]] | <big>ᠠᠯᠲᠠᠢ ᠣᠷᠣᠨ</big> | align="right" | 92,903 | 35 | align="right" | 210,344 | 79 | [[Горно-Алтайск]] | 11 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 3 | [[Зураг:Flag of North Ossetia.svg|30px|border]] [[Зураг:Wapen Ossetien.svg|20px]] 15 | [[Умард Осети]] | <big>ᠣᠮᠣᠷᠳᠣ ᠣᠰᠸᠲ᠋ᠢ</big> | align="right" | 7,987 | 79 | align="right" | 706,123 | 68 | [[Владикавказ]] | 9 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 4 | [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|30px|border]] [[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|20px]] 02 | [[Башкортостан]] | <big>ᠪᠠᠱᠻᠣᠷᠲ᠋ᠣᠰᠲ᠋ᠠᠨ</big> | align="right" | 142,947 | 27 | align="right" | 4,060,957 | 7 | [[Уфа]] | 63 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 5 | [[Зураг:Flag of Buryatia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Buryatiya.svg|19px]] 03 | [[Буриад]] | <big>ᠪᠤᠷᠢᠶᠠᠳ ᠣᠷᠣᠨ</big> | align="right" | 351,334 | 15 | align="right" | 971,810 | 54 | [[Улаан-Үд]] | 23 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 6 | [[Зураг:Flag of Dagestan.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Dagestan.svg|20px]] 05 | [[Дагестан]] | <big>ᠳ᠋ᠠᠭ᠋ᠸᠰᠲ᠋ᠠᠨ</big> | align="right" | 50,270 | 52 | align="right" | 2,946,035 | 13 | [[Махачкала]] | 52 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 7 | [[Зураг:Flag of Ingushetia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Ingushetia.svg|20px]] 06 | [[Ингушет]] | <big>ᠢᠨ᠋ᠭ᠋ᠤᠱᠸᠲ᠋</big> | align="right" | 3,700 | 81 | align="right" | 442,255 | 72 | [[Магас]] | 8 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 8 | [[Зураг:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg|20px]] 07 | [[Кабардино-Балкар]] | <big>ᠻᠠᠪᠠᠷᠳᠢᠨᠣ᠋ ᠎᠆ ᠪᠠᠯᠻᠠᠷ</big> | align="right" | 12,470 | 78 | align="right" | 858,946 | 59 | [[Нальчик]] | 13 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 9 | [[Зураг:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|20px]] 09 | [[Карачай-Черкес]] | — | align="right" | 14,277 | 77 | align="right" | 471,847 | 75 | [[Черкесск]] | 12 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 10 | [[Зураг:Flag of Karelia.svg|30px|border]]&nbsp;[[Зураг:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|17px]] &nbsp;10 | [[Бүгд Найрамдах Карель Улс]] | — | align="right" | 180,520 | 18 | align="right" | 636,932 | 67 | [[Петрозаводск]] | 18 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 11 | [[Зураг:Flag of Komi.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of the Komi Republic.svg|20px]] 11 | [[Коми]] | — | align="right" | 416,774 | 13 | align="right" | 880,639 | 54 | [[Сыктывкар]] | 20 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 12 | [[Зураг:Flag of Mari El.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Mari El.svg|15px]] &nbsp;12 | [[Мари Эл]] | — | align="right" | 23,375 | 73 | align="right" | 690,349 | 65 | [[Йошкар-Ола]] | 17 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 13 | [[Зураг:Flag of Mordovia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Mordovia.svg|20px]] 13 | [[Мордова]] | — | align="right" | 26,128 | 68 | align="right" | 818,566 | 62 | [[Саранск]] | 23 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 14 | [[Зураг:Flag of Sakha.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg|20px]] 14 | [[Саха]] | — | align="right" | 3,083,523 | 1 | align="right" | 955,580 | 58 | [[Якутск]] | 36 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 15 | [[Зураг:Flag of Tatarstan.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Tatarstan.svg|20px]] 16 | [[Татарстан]] | | align="right" | 67,847 | 44 | align="right" | 3,822,038 | 8 | [[Казань]] | 45 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 16 | [[Зураг:Flag of Tuva.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Tuva.svg|20px]] 17 | [[Тува]] | — | align="right" | 168,604 | 21 | align="right" | 310,460 | 77 | [[Кызыл]] | 19 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 17 | [[Зураг:Flag of Udmurtia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Udmurtia.svg|20px]] 18 | [[Удмурт]] | — | align="right" | 42,061 | 57 | align="right" | 1,517,692 | 31 | [[Ижевск]] | 25 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 18 | [[Зураг:Flag of Kalmykia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kalmykia.svg|20px]] 08 | [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] | qalimaɣ oron | align="right" | 74,731 | 40 | align="right" | 284,140 | 78 | [[Элст]] | 14 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 19 | [[Зураг:Flag of Khakassia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Khakassia.svg|20px]] 19 | [[Хакас]] | — | align="right" | 61,569 | 46 | align="right" | 533,025 | 71 | [[Абакан]] | 13 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 20 | [[Зураг:Flag of the Chechen Republic.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Chechnya.svg|20px]] 20 | [[Чечень]] | — | align="right" | 15,647 | 75 | align="right" | 1,324,767 | 38 | [[Грозный]] | 19 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 21 | [[Зураг:Flag of Chuvashia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Chuvashia.svg|20px]] 21 | [[Чуваш]] | — | align="right" | 18,343 | 74 | align="right" | 1,243,431 | 41 | [[Чебоксары]] | 26 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |---------- bgcolor="#eeeba8" |Colspan=12 align=center|— '''[[Хязгаар (Орос)|хязгаар]]''' (оросоор край) гэдэг нь үндсэндээ Оросууд байдаг боловч мужтай харьцуулахад зах хязгаар, сийрэг суурьшилт газар ('''9''') — |- align="center" | 22 | [[Зураг:Flag of Altai Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Altai Krai.svg|20px]] 22 | [[Алтайн хязгаар]] | — | align="right" | 167,996 | 22 | align="right" | 2,398,751 | 22 | [[Барнаул]] | 23 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 23 | [[Зураг:Flag of Kamchatka Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|20px]] 41 | [[Камчаткын хязгаар]] | — | align="right" | 464,275 | 10 | align="right" | 320,549 | 76 | [[Камчаткын Петропавловск|Камчаткын<br>Петропавловск]] | 14 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 24 | [[Зураг:Flag of Krasnodar Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Krasnodar Krai.svg|18px]] 23 | [[Краснодарын хязгаар]] | — | align="right" | 75,485 | 41 | align="right" | 5,330,181 | 3 | [[Краснодар]] | 46 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 25 | [[Зураг:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|18px]] 24 | [[Красноярскийн хязгаар]] | — | align="right" | 2,366,797 | 2 | align="right" | 2,846,475 | 14 | [[Красноярск]] | 61 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 26 | [[Зураг:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|20px]] 75 | [[Өвөр Байгалын хязгаар]] | — | align="right" | 431,892 | 12 | align="right" | 1,095,169 | 47 | [[Чит]] | 34 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 27 | [[Зураг:Flag of Perm Krai.svg|30px|border]] &nbsp;[[Зураг:Coat of Arms of Perm Krai.svg|14px]]&nbsp; 59 | [[Пермийн хязгаар]] | — | align="right" | 160,236 | 24 | align="right" | 2,634,461 | 18 | [[Пермь]] | 48 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 28 | [[Зураг:Flag of Primorsky Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Primorsky Krai.svg|20px]] 25 | [[Приморийн хязгаар]] | — | align="right" | 164,673 | 23 | align="right" | 1,947,263 | 26 | [[Владивосток]] | 34 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 29 | [[Зураг:Flag of Stavropol Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Stavropol Krai.svg|20px]] 26 | [[Ставрополийн хязгаар]] | — | align="right" | 66,160 | 45 | align="right" | 2,790,785 | 15 | [[Ставрополь]] | 35 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 30 | [[Зураг:Flag of Khabarovsk Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Krai_Khabarovsk_coat.png|20px]] 27 | [[Хабаровскийн хязгаар]] | — | align="right" | 787,633 | 4 | align="right" | 1,342,083 | 35 | [[Хабаровск]] | 19 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |---------- bgcolor="#cec784" |Colspan=12 align=center|— '''[[Область|муж]]''' (оросоор область) гэдэг нь Орос үндэстэн анхнаасаа давамгай оршин сууж ирсэн, улсын засаг захиргааны үндсэн нэгж ('''46''') — |- align="center" | 31 | [[Зураг:Flag of Amur Oblast.svg|30px]] [[Зураг:Coat of Arms of Amur oblast.png|20px]] 28 | [[Амар муж]] | amur muji | align="right" | 361,913 | 14 | align="right" | 816,910 | 61 | [[Благовещенск]] | 28 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 32 | [[Зураг:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|30px]] [[Зураг:Coat of Arms of Arkhangelsk oblast.svg|20px]] 29 | [[Архангельск муж]] | — | align="right" | 589,913 | 8 | align="right" | 1,202,295 | 41 | [[Архангельск]] | 26 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 33 | [[Зураг:Flag of Astrakhan Oblast.svg|30px]]&nbsp;&nbsp;[[Зураг:Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg|10px]]&nbsp; &nbsp;30 | [[Астрахань муж]] | — | align="right" | 49,024 | 55 | align="right" | 1,013,840 | 56 | [[Астрахань]] | 13 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 34 | | [[Белгород муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Белгород]] | 22 | |- align="center" | 35 | | [[Брянск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Брянск]] | 34 | |- align="center" | 36 | | [[Владимир муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Владимир]] | 21 | |- align="center" | 37 | | [[Волгоград муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Волгоград]] | 39 | |- align="center" | 38 | | [[Вологда муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Вологда]] | 28 | |- align="center" | 39 | | [[Воронеж муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Воронеж]] | 34 | |- align="center" | 40 | | [[Иваново муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Иваново]] | 27 | |- align="center" | 41 | | [[Калининград муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Калининград]] | 21 | |- align="center" | 42 | | [[Калуга муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Калуга]] | 26 | |- align="center" | 43 | | [[Кемерово муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Кемерово]] | 44 | |- align="center" | 44 | | [[Киров муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Киров]] | 45 | |- align="center" | 45 | | [[Кострома муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Кострома]] | 30 | |- align="center" | 46 | | [[Курган муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Курган]] | 26 | |- align="center" | 47 | | [[Курск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Курск]] | 33 | |- align="center" | 48 | [[Зураг:Flag of Leningrad Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|15px]] 44 | [[Ленинград муж]] | — | align="right" | 83,908 | 39 | align="right" | 1,892,711 | 27 | Санкт-Петербург | 18 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 49 | | [[Липецк муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Липецк]] | 20 | |- align="center" | 50 | | [[Магадан муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Магадан]] | 9 | |- align="center" | 51 | | [[Москва муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | Москва | 72 | |- align="center" | 52 | | [[Мурманск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Мурманск]] | 19 | |- align="center" | 53 | | [[Нижегород муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Доод Новгород]] | 52 | |- align="center" | 54 | [[Зураг:Flag of Novgorod Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Novgorod Oblast.png|15px]] 53 | [[Новгород муж]] | — | align="right" | 54,501 | 49 | align="right" | 592,415 | 70 | [[Их Новгород]] | 22 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 55 | | [[Новосибирск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Новосибирск]] | 35 | |- align="center" | 56 | | [[Омск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Омск]] | 33 | |- align="center" | 57 | | [[Оренбург муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Оренбург]] | 48 | |- align="center" | 58 | | [[Орёл муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Орёл]] | 35 | |- align="center" | 59 | | [[Пенза муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Пенза]] | 33 | |- align="center" | 60 | | [[Псков муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Псков]] | 26 | |- align="center" | 61 | | [[Ростов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Донын Ростов]] | 57 | |- align="center" | 62 | | [[Рязань муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Рязань]] | 29 | |- align="center" | 63 | | [[Самара муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Самар хот|Самар]] | 37 | |- align="center" | 64 | | [[Саратов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Саратов]] | 42 | |- align="center" | 65 | | [[Сахалин муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Өмнөд Сахалинск]] | 19 | |- align="center" | 66 | | [[Свердловск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Екатеринбург]] | 72 | |- align="center" | 67 | | [[Смоленск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Смоленск]] | 27 | |- align="center" | 68 | | [[Тамбов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тамбов]] | 32 | |- align="center" | 69 | | [[Тверь муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тверь]] | 43 | |- align="center" | 70 | | [[Томск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Томск]] | 20 | |- align="center" | 71 | | [[Тула муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тула]] | 26 | |- align="center" | 72 | | [[Тюмень муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тюмень]] | 26 | |- align="center" | 73 | | [[Ульяновск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Ульяновск]] | 25 | |- align="center" | 74 | [[Зураг:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg|16px]] 74 | [[Челябинск муж]] | — | align="right" | 88,529 | 36 | align="right" | 3,485,272 | 9 | [[Челябинск]] | 43 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |- align="center" | 75 | [[Зураг:Flag of Irkutsk Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|15px]] 38 | [[Эрхүү муж]] | — | align="right" | 774,846 | 5 | align="right" | 2,422,026 | 21 | [[Эрхүү]] | 36 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 76 | | [[Ярославль муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Ярославль]] | 20 | |---------- bgcolor="#ff0084" |Colspan=12 align=center|— '''[[холбооны ач холбогдолтой хот]]''' (оросоор город федерального значения) гэдэг нь аль нэг мужид хамааруулмааргүй их хот ('''2''') — |- align="center" | 77 | [[Зураг:Flag of Moscow.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Moscow.svg|18px]] 77 | [[Москва]] хот | — | align="right" | 2,511 | 82 | align="right" | 11,979,529 | 1 | [[Москва]] | 125 | [[Төв холбооны тойрог|Төв]] |- align="center" | 78 | [[Зураг:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|20px]] 78 | [[Санкт-Петербург хот]] | — | align="right" | 1,399 | 83 | align="right" | 5,028,313 | 4 | [[Санкт-Петербург]] | 111 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |---------- bgcolor="#9ca6ff" |Colspan=12 align=center|— '''[[өөртөө засах муж]]''' (оросоор автономная область) буюу бүгд найрамдах улс болоход мөчиддөх цөөн тоот ардын суугуул нутаг ('''1''') — |- align="center" | 79 | [[Зураг:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|18px]] 79 | [[Еврейн өөртөө засах муж|Еврейн ӨЗМ]] | — | align="right" | 36,266 | 60 | align="right" | 172,671 | 80 | [[Биробижан]] | 6 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |---------- bgcolor="#ffcb31" |Colspan=12 align=center|— '''[[өөртөө засах тойрог]]''' (оросоор автономный округ) гэдэг нь муж, хязгаарын мэдэл дэх хэт цөөн тоот ард түмний өлгий нутаг ('''4''') — |- align="center" | 80 | [[Зураг:Flag of Nenets Autonomous District.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg|18px]] 83 | [[Ненецийн өөртөө засах тойрог|Ненецийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 176,810 | 20 | align="right" | 42,789 | 83 | [[Нарьян-Мар]] | 2 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 81 | [[Зураг:Flag of Yugra.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Yugra.svg|18px]] 86 | [[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог|Ханты-Мансийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 534,801 | 9 | align="right" | 1,584,063 | 28 | [[Ханты-Мансийск]] | 22 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |- align="center" | 82 | [[Зураг:Flag of Chukotka.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Chukotka.svg|18px]] 87 | [[Чукоткын өөртөө засах тойрог|Чукоткын ӨЗТ]] | — | align="right" | 721,481 | 7 | align="right" | 50,780 | 82 | [[Анадырь]] | 9 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 83 | [[Зураг:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg|18px]] 89 | [[Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог|Ямало-Ненецийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 769,250 | 6 | align="right" | 541,612 | 71 | [[Салехард]] | 9 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |} {{Clr}} ==Зураг== <gallery> Файл:Оросын засаг захиргааны хуваарь.jpg|Оросын засаг захиргааны хуваарь-орос хэлээр Файл:Оросын баруун хэсэг.gif|Оросын баруун хэсэг Файл:Орос- улс төр, газарзүйн атлас.jpg|Орос- улс төр, газарзүйн атлас Файл:Орос-улс төрийн атлас National Geographic.jpg|Орос-улс төрийн атлас-англи хэлээр Файл:Зүүн Сибирь, Алс Дорнод.gif|Зүүн Сибирь, Алс Дорнод Файл:Зүүн Европын тэгш өндөрлөг.jpg|Зүүн Европын тэгш өндөрлөг </gallery> == Мөн үзэх== * [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] * [[Оросын ард түмэн]] == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{reflist|group=Note}} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Россия|Орос}} ; Засгийн газар * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ Duma]—Парламентийн доод танхим * [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Парламентийн дээд танхим * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет] * [http://www.cbr.ru/eng/ Оросын төв банк] * [https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] * [https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] from the Energy Information Administration * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] ; Ерөнхий мэдээлэл * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm Russia] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Бусад * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ Interfax.com]—News agency based in Moscow * [https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] * [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS]—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. <references group="A" /> == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}} {{G8}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Орос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:БРИКС-ийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] h6c0627294nkunlpa5355ffgjodptsl 0 11305 862043 843253 2026-07-14T15:49:04Z Swoopless 82659 монгол бичиг 862043 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх ба улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ <br/>{{MongolUnicode| ᠪᠠᠳᠮᠠᠨᠢᠩᠪᠤᠤ᠎ᠶᠢᠨ<br/> ᠪᠠᠳᠤ ᠡᠷᠳᠡᠨᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = File:GRIX3129-550(1) (1).jpg | caption = Бат-Эрдэнэ [[Москва]]д. | birth_date = {{birth date and age|1964|6|7}} | birth_place = [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Монгол]] | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | website = http://bat-erdene.com | successor = [[Нямаагийн Энхболд]] | predecessor = Цэрэндашийн Цолмон | termstart = 2016 оны 7 сарын 23 | termend = 2017 оны 10 сарын 20 | office = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] | office1 = Улсын Их Хурлын гишүүн | termstart1 = 2004 он | termend1 = | predecessor1 = | alma_mater = Цэргийн дээд сургууль | module = {{Инфобокс тамирчин | child = yes | country = Монгол | sport = [[Жүдо]], [[самбо]], [[сүмо]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = 95 кг, үнэмлэхүй | weight_class_type = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | state_title = Хөдөлмөрийн баатар, гавъяат тамирчин | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1990 | title2 = Даян аварга | title_year2 = 1990 | title3 = Улсын аварга | title_year3 = 1989 | title4 = Улсын арслан | title_year4 = 1988 | title5 = Улсын заан | title_year5 = 1986 | title6 = Улсын начин | title_year6 = 1985 | түрүүлсэн = '''11''' ([[1988 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1988]], [[1989 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1989]], [[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]],<br> [[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]], [[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]], [[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]], [[1995 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1995]],<br>[[1996 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1996]], [[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]], [[1998 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1998]], [[1999 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1999]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]]) | шөвгөрсөн = '''22''' (1985–2006 онд завсаргүй) | даншигтүрүү = '''1''' (1990) | даншигшөвөг = '''1''' (1990) | цагаансартүрүү = '''13''' (1988–1998,2000, 2006) | цагаансарүзүүр = '''1''' (1999) }} | medaltemplates = {{МедальТэмцээн| [[Жүдо]] ([[Азийн наадам]])}} {{МедальМөнгө | Бээжин 1990 | 95 кг}} {{МедальХүрэл | Бээжин 1990 | үнэмлэхүй}} {{МедальХүрэл | Хирошима 1994 | 95 кг}} {{МедальХүрэл | Хирошима 1994 | үнэмлэхүй}} {{МедальТэмцээн | [[Самбо]]}} {{МедальАлт | 1984 | Залуучуудын дэлхийн аварга }} {{МедальАлт | 1985 | Дэлхийн аварга }} {{МедальАлт | 1986 | Дэлхийн аварга }} {{МедальАлт | 1989 | Дэлхийн аварга }} {{МедальМөнгө | 1991 | Дэлхийн аварга }} {{МедальМөнгө | 1998 | Дэлхийн аварга }} {{МедальТэмцээн | [[Сонирхогчдын сүмо]]}} {{МедальАлт | 1993 | Дэлхийн аварга }} {{МедальАлт | 1995 | Азийн аварга }} {{МедальМөнгө | | Дэлхийн аварга }} {{МедальМөнгө | | Дэлхийн аварга }} {{МедальХүрэл | | Дэлхийн аварга}} {{МедальХүрэл | | Дэлхийн аварга}} {{МедальХүрэл | | Дэлхийн аварга}} }} }} '''Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ''' нь Монгол улсын улс төрч, тамирчин. 1982 онд Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын 10 жилийн дунд сургууль,1990 онд Цэргийн дээд сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. 1983-2010 онд Биеийн тамир спортын "Хүч" нийгэмлэгт тамирчин, орлогч дарга, дарга, 1999-2004 онд “Аварга” биеийн тамирын дээд сургуулийн захирлаар ажиллаж байсан. Б.Бат-Эрдэнэ 2004 оноос хойш 4 удаа УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, 2009-2010 онд УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хорооны даргаар ажиллаж байв. 1989 онд Монгол Улсын гавъяат тамирчин, 1990 онд Монгол Улсын дархан аварга, 1991 онд Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн медаль, 1998 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, 2001 онд Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойн медаль, 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медалиар тус тус шагнагдсан. 2012 онд Байгаль орчны тэргүүний ажилтан болсон. Орос, англи хэлтэй. ==Улс төрд== 2004 - 2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2009 - 2010 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга 2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд. Тэрбээр байгаль орчныг хамгаалах, хариуцлагагүй уул уурхайн эсрэг УИХ дээр идэвхтэй ажилладаг улс төрч. Өөрийн сонгогдсон нутагт ашигт малтмалын лиценз өгүүлээгүй гишүүн юм. 2013 онд Монгол Ардын Намаас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшсэн боловч ялж чадаагүй. ==Тамирчны замнал== *1989 онд Монгол Улсын гавъяат тамирчин *1990 онд Монгол Улсын дархан аварга *1991 онд Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн медал *1998 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар *2001 онд Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойн медаль *2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль *2012 онд Байгаль орчны тэргүүний ажилтан ===Үндэсний бөх=== *1985 онд 5 давж улсын начин *1986 онд 7 давж улсын заан *1987 онд 7 давсан *1988 онд 9 давж түрүүлэн улсын арслан *1989 онд 9 давж түрүүлэн улсын аварга *1990 онд 9 давж түрүүлэн даян аварга болсон. *Мөн онд Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт 10 давж түрүүлэн дархан аварга болсон *1991 онд 7 давсан *1992 онд 9 давж түрүүлсэн *1993 онд 9 давж түрүүлсэн *1994 онд 10 давж түрүүлсэн *1995 онд 9 давж түрүүлсэн *1996 онд 9 давж түрүүлсэн *1997 онд 9 давж түрүүлсэн *1998 онд 9 давж түрүүлсэн *1999 онд 9 давж түрүүлсэн *2000 онд 7 давж дөрөвт үлдсэн *2001 онд 9 давж үзүүрлэсэн *2002 онд 7 давсан *2003 онд 7 давсан *2004 онд 6 давсан *2005 онд 6 давж шөвгөрчээ *2006 онд 8 давж дөрөвт үлдсэн *Ингээд нийтдээ улсын баяр наадамд 186 давсан ба 12 удаа (11 жилд) түрүүлсэн. ===Жүдо=== [[Азийн наадам|Азийн наадмаас]] 1 мөнгө (1990 [[Бээжин]], [[БНХАУ]] - +95кг), 3 хүрэл (1990 - үнэмлэхүй; 1994 [[Хирошима]], [[Япон]] - +95кг, үнэмлэхүй) медаль хүртэж байв. Улсын 12 удаагийн аварга ===Самбо=== Дэлхийн 4 удаагийн аварга (1985,1986,1988, 1989), 2 мөнгөн медальт (1991, 1998). Залуучуудын дэлхийн аварга (1984) ===Сонирхогчдын сүмо=== Дэлхийн аварга (1993), Азийн аварга (1995). Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс 2 мөнгө, 3 хүрэл медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ<ref>{{cite web | title=Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэний амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KsIFbEFm-LHYAvR6ri_ | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|N|1024|NGC|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2005|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2004|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2003|N|512|NGC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2002|N|512|NGC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|1024|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|10||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1990|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NE|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NE|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1986|N|512|NF|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Цахим хуудас== {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20130518064528/http://bat-erdene.com/ www.bat-erdene.com] * [https://www.youtube.com/user/baterdeneofficial YouTube] {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Бат-Эрдэнэ, Бадмаанямбуугийн}} [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Өмнөдэлгэрийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] aafjf715a0dngz612ae5c95dcar3ibr 0 22267 862060 844316 2026-07-15T06:24:40Z ~2026-39882-39 105983 /* */ 862060 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэвийн Содномдорж | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1986|11|13}} | birth_place = [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = Улсын арслан | title_year1 = 2017 | title2 = Улсын харцага | title_year2 = 2011 | title3 = Улсын начин | title_year3 = 2009 | title4 = Аймгийн арслан | title_year4 = 2006 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]) | шөвгөрсөн = '''10''' (2009, 2011, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023,2026) | updated = 2023-7-12 }} '''Цэдэвийн Содномдорж''' Монгол улсын арслан нь (ᠴᠡᠳᠥᠪ ᠊ᠤᠨ ᠰᠣᠳᠨᠠᠮᠳᠣᠷᠵᠢ) 1986 онд [[Хөвсгөл]] аймгийн Тосонцэнгэл суманд төрсөн. [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын арслан|Улсын Үлэмж Бадрах Арслан]] цолтой бөх. == Намтар == Ц.Содномдорж нь [[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага [[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]]<nowiki/>тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан [[Батзоригийн Батмөнх|Батмөнх]]өөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм. 2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин [[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Ванданцэрэн]]<nowiki/>гээр тав, Аймгийн арслан [[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Амаржаргал]]<nowiki/>аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Жаргалбаяр]]<nowiki/>т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. [[2022]] оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн. ==Амжилт== *[[2006 он|2006]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *[[2007 он|2007]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Хурц]] чимэг *[[2009 он|2009]] онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *[[2011 он|2011]] онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. *[[2015 он|2015]] онд Улсын наадамд 6 давж цолоо баталж "Үнэн зоригт" чимэг хүртсэн *2015 онд даншигийн "өсөх идэр" начин цол хүртсэн *[[2016 он|2016]] оны гал бичин жилийн сар шинийн бөхийн барилдаанд түрүүлсэн *2016 оны улсын их баяр наадамд 6 давж харцага цолоо 3 дахь удаагаа баталж "Цогт гарамгай" чимэг хүртсэн *2016 онд Даншиг хүрээ цам наадамд 5 давж даншигийн өсөх идэр начин цолоо баталсан *[[2017 он|2017]] онд Улсын их баяр наадамд улсын харцага [[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] оор 9 даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол хүртсэн *[[2018 он|2018]] онд Улсын их баяр наадамд 6 давж "Үлэмж дэлгэрэх" чимэг хүртсэн. *[[2021 он|2021]] онд, 2019 оны Улсын их баяр наадмын 8 даваанд допингийн шинжилгээний улмаас амжилтыг хүчингүйд тооцсон улсын арслан [[Энхтөгсийн Оюунболд]]<nowiki/>од өвдөг шороодсон тул 8 давсанаар тооцон "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн. *2022 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2023 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|6|SSh|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NL|6|UuI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NL||UuB|0|2019 онд Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. <ref>[https://zarig.mn/stb Улсын арслан Ц.Содномдорж “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэхээр болов]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|4||0|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|6|UuD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|6|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|N|512|NF|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2008|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2007|A|256|AL|8|H3|}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|A|256||8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Содномдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] h1g8oxzq8za7p7fc7l4k81boja03lqv 0 23962 862039 861732 2026-07-14T15:33:42Z Swoopless 82659 862039 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠶᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г. Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 2024 | title2 = Даян аварга | title_year2 = 2021 | title3 = Улсын аварга | title_year3 = 2018 | title4 = Улсын арслан | title_year4 = 2014 | title5 = Улсын харцага | title_year5 = 2013 | title6 = Аймгийн арслан | title_year6 = 2011 | title7 = Аймгийн начин | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''10''' (2013, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025) | updated = 2025-07-12 }}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first= Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] glcvnnxhlox37qlitblb80g0bknxpwl 862040 862039 2026-07-14T15:35:07Z Swoopless 82659 862040 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г. Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 2024 | title2 = Даян аварга | title_year2 = 2021 | title3 = Улсын аварга | title_year3 = 2018 | title4 = Улсын арслан | title_year4 = 2014 | title5 = Улсын харцага | title_year5 = 2013 | title6 = Аймгийн арслан | title_year6 = 2011 | title7 = Аймгийн начин | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''10''' (2013, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025) | updated = 2025-07-12 }}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first= Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] go4j3pjmd9n9zrdqr60qhv815avie4n 0 27394 862059 858450 2026-07-15T05:49:17Z SpinnerLaserzthe2nd 66731 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Barnaul (2021).jpg]] → [[File:Flag of Barnaul (2021-).svg]] 862059 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Алтайн хязгаарын хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name = Барнаул |ru_name = |image_skyline = Barnaul Skyline 2007.jpg |image_caption = |coordinates = {{coord|53|20|55|N|83|46|35|E|display=inline,title}} |map_label_position = right |image_coa =Ceremonial Coat of Arms of Barnaul.svg |image_flag = Flag of Barnaul (2021-).svg |anthem = ''Байхгүй'' |anthem_ref = <ref name="Anthem">According to Article&nbsp;5 of the Charter of Barnaul, the {{Webarchiv|url=http://barnaul.org/gorod/doc123_2 |wayback=20170224212028 |text=official symbols of the city |archiv-bot=2026-06-09 04:44:13 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170224212028/http://barnaul.org/gorod/doc123_2/|date=24 February 2017}} include only a flag and a coat of arms.</ref> |holiday = 8 эсвэл 9 сарын аль нэг амралтын өдөр |holiday_ref = <ref name="CharterHist" /> |federal_subject = [[Алтайн хязгаар]] |federal_subject_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |adm_city_jur = [[холбооны субъектийн чанартай хот|Хязгаарын чанартай Барнаул хот]] |adm_city_jur_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |adm_ctr_of1 = [[Алтайн хязгаар]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="AdmCtr" /> |adm_ctr_of2 = Хязгаарын чанартай Барнаул хот |adm_ctr_of2_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |inhabloc_cat = Хот |inhabloc_cat_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |inhabloc_type = |inhabloc_type_ref = |urban_okrug_jur=Барнаул хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref = <ref name="AltaiKBarnaul_mun" /> |mun_admctr_of = Барнаул хотын тойрог |mun_admctr_of_ref = <ref name="AltaiKBarnaul_mun" /> |leader_title = Тэргүүн |leader_title_ref = <ref name="Head">Charter of Barnaul, Article&nbsp;46</ref> |leader_name = Вячеслав Франк |leader_name_ref = |representative_body = Хотын дум |representative_body_ref = <ref name="Legis">Charter of Barnaul, Article&nbsp;37</ref> |area_of_what = |area_as_of = |area_km2 = 940 |area_km2_ref = <ref name="Geo">Official website of Barnaul. {{Webarchiv|url=http://barnaul.org/gorod/vchera_i_segodnya/geografiya |wayback=20170602042143 |text=Geography |archiv-bot=2026-06-09 04:44:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602042143/http://barnaul.org/gorod/vchera_i_segodnya/geografiya/ |date=2 June 2017 }} {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census = 612401 |pop_2010census_rank = 21-т |pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density = |pop_density_as_of = |pop_density_ref = |pop_latest = 700326 |pop_latest_date = 1 сар, 2016 |pop_latest_ref = <ref name="Geo" /> |established_date = 1730 |established_title = Байгуулагдсан |established_date_ref = <ref name="CharterHist" /> |current_cat_date = 1771 |current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> |prev_name1 = |prev_name1_date = |prev_name1_ref = |postal_codes=656000, 656002–656004, 656006, 656008, 656010–656012, 656015, 656016, 656018, 656019, 656021, 656023–656025, 656031, 656033, 656035–656039, 656043–656045, 656048–656050, 656052–656060, 656062–656068, 656700, 656880, 656890, 656899, 656905, 656960, 656961, 656963–656966, 656998, 656999, 901024, 901213 |dialing_codes = 3852 |dialing_codes_ref = |website=barnaul.org |website_ref= }} '''Барнаул''' ({{lang-ru|Барнау́л}}) бол [[Оросын Холбооны Улс|Оросын холбооны]] [[Оросын холбооны байгууламж|нэгж]]—[[Алтайн хязгаар]]ын төв [[хот]] юм. Барнаул нь [[Баруун Сибирийн тэгш тал]]ын зүүн урд үзүүрийн [[ойт хээр]]ийн бүс — [[Обь мөрөн]]д Барнаулка гол цутгах хонхор газарт байрладаг. 1989 онд 602 мянга хүнтэй байсан бол [[2010]] онд 612 мянга болжээ.<ref name="einwohner_aktuell" /> == Зургийн цомог == <gallery heights="200px" widths="240px" class="center"> Barnaul letters.JPG Barnaul - Demidov Square.jpg Barnaul - building with spire.jpg Redshopbarnaul1.jpg </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Барнаул (1991–2020, туйлын үе 1838–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 5.3 |Feb record high C = 7.4 |Mar record high C = 16.4 |Apr record high C = 32.3 |May record high C = 37.4 |Jun record high C = 38.5 |Jul record high C = 37.9 |Aug record high C = 38.3 |Sep record high C = 34.4 |Oct record high C = 27.4 |Nov record high C = 16.6 |Dec record high C = 7.2 |year record high C = 38.5 |Jan high C = -11.4 |Feb high C = -7.8 |Mar high C = 0.2 |Apr high C = 11.5 |May high C = 20.2 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 26.3 |Aug high C = 24.5 |Sep high C = 17.6 |Oct high C = 9.6 |Nov high C = -2.2 |Dec high C = -8.8 |year high C = 8.7 |Jan mean C = -16.2 |Feb mean C = -13.6 |Mar mean C = -5.7 |Apr mean C = 5.0 |May mean C = 12.9 |Jun mean C = 18.2 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 17.6 |Sep mean C = 11.0 |Oct mean C = 4.0 |Nov mean C = -6.2 |Dec mean C = -13.1 |year mean C = 2.8 |Jan low C = -20.7 |Feb low C = -18.7 |Mar low C = -10.9 |Apr low C = -0.3 |May low C = 6.4 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 11.8 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = -0.2 |Nov low C = -9.9 |Dec low C = -17.6 |year low C = -2.4 |Jan record low C = -48.2 |Feb record low C = -46.1 |Mar record low C = -38.9 |Apr record low C = -27.6 |May record low C = -8.8 |Jun record low C = -1.2 |Jul record low C = 2.9 |Aug record low C = 0.0 |Sep record low C = -7.8 |Oct record low C = -27.0 |Nov record low C = -42.8 |Dec record low C = -43.9 |year record low C = -48.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 23 |Feb precipitation mm = 18 |Mar precipitation mm = 19 |Apr precipitation mm = 28 |May precipitation mm = 41 |Jun precipitation mm = 54 |Jul precipitation mm = 72 |Aug precipitation mm = 45 |Sep precipitation mm = 36 |Oct precipitation mm = 35 |Nov precipitation mm = 40 |Dec precipitation mm = 32 |year precipitation mm = 443 |Jan snow depth cm = 38 |Feb snow depth cm = 47 |Mar snow depth cm = 45 |Apr snow depth cm = 6 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 8 |Dec snow depth cm = 23 |year snow depth cm = 47 |Jan rain days = 0.4 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 12 |May rain days = 17 |Jun rain days = 16 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 15 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 6 |Dec rain days = 1 |year rain days = 118 |Jan snow days = 22 |Feb snow days = 20 |Mar snow days = 16 |Apr snow days = 9 |May snow days = 2 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 10 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = 122 |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 76 |Mar humidity = 74 |Apr humidity = 63 |May humidity = 55 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 70 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 69 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 79 |year humidity = 71 |Jan sun = 77 |Feb sun = 112 |Mar sun = 178 |Apr sun = 218 |May sun = 272 |Jun sun = 315 |Jul sun = 320 |Aug sun = 265 |Sep sun = 199 |Oct sun = 109 |Nov sun = 75 |Dec sun = 64 |year sun = 2204 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web|title=Weather And Climate – Climate Barnaul|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29838.htm|access-date=2026-05-30|language=ru}}</ref> |source 2 = NOAA (зөвхөн нар, 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web|title=Climate Normals for Barnaul|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29838.TXT|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-05-30|archive-date=2021-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103021326/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29838.TXT|url-status=dead}}</ref> |date=2013 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Barnaul|Барнаул}} * [https://web.archive.org/web/20160308123526/http://barnaul.org/ barnaul.org] – Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас * [https://web.archive.org/web/20220630141700/https://barnaul-gid.ru/ Барнаул] ==Эш татсан холбоос== {{reflist}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Алтайн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Барнаул| ]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] 4h9bcooe00eyfbg2q483rws1x6s3dzw 862061 862059 2026-07-15T06:45:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 862061 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Алтайн хязгаарын хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name = Барнаул |ru_name = |image_skyline = Barnaul Skyline 2007.jpg |image_caption = |coordinates = {{coord|53|20|55|N|83|46|35|E|display=inline,title}} |map_label_position = right |image_coa =Ceremonial Coat of Arms of Barnaul.svg |image_flag = Flag of Barnaul (2021-).svg |anthem = ''Байхгүй'' |anthem_ref = <ref name="Anthem">According to Article&nbsp;5 of the Charter of Barnaul, the {{Webarchiv|url=http://barnaul.org/gorod/doc123_2 |wayback=20170224212028 |text=official symbols of the city |archiv-bot=2026-06-09 04:44:13 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170224212028/http://barnaul.org/gorod/doc123_2/|date=24 February 2017}} include only a flag and a coat of arms.</ref> |holiday = 8 эсвэл 9 сарын аль нэг амралтын өдөр |holiday_ref = <ref name="CharterHist" /> |federal_subject = [[Алтайн хязгаар]] |federal_subject_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |adm_city_jur = [[холбооны субъектийн чанартай хот|Хязгаарын чанартай Барнаул хот]] |adm_city_jur_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |adm_ctr_of1 = [[Алтайн хязгаар]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="AdmCtr" /> |adm_ctr_of2 = Хязгаарын чанартай Барнаул хот |adm_ctr_of2_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |inhabloc_cat = Хот |inhabloc_cat_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |inhabloc_type = |inhabloc_type_ref = |urban_okrug_jur=Барнаул хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref = <ref name="AltaiKBarnaul_mun" /> |mun_admctr_of = Барнаул хотын тойрог |mun_admctr_of_ref = <ref name="AltaiKBarnaul_mun" /> |leader_title = Тэргүүн |leader_title_ref = <ref name="Head">Charter of Barnaul, Article&nbsp;46</ref> |leader_name = Вячеслав Франк |leader_name_ref = |representative_body = Хотын дум |representative_body_ref = <ref name="Legis">Charter of Barnaul, Article&nbsp;37</ref> |area_of_what = |area_as_of = |area_km2 = 940 |area_km2_ref = <ref name="Geo">Official website of Barnaul. {{Webarchiv|url=http://barnaul.org/gorod/vchera_i_segodnya/geografiya |wayback=20170602042143 |text=Geography |archiv-bot=2026-06-09 04:44:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602042143/http://barnaul.org/gorod/vchera_i_segodnya/geografiya/ |date=2 June 2017 }} {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census = 612401 |pop_2010census_rank = 21-т |pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density = |pop_density_as_of = |pop_density_ref = |pop_latest = 700326 |pop_latest_date = 1 сар, 2016 |pop_latest_ref = <ref name="Geo" /> |established_date = 1730 |established_title = Байгуулагдсан |established_date_ref = <ref name="CharterHist" /> |current_cat_date = 1771 |current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> |prev_name1 = |prev_name1_date = |prev_name1_ref = |postal_codes=656000, 656002–656004, 656006, 656008, 656010–656012, 656015, 656016, 656018, 656019, 656021, 656023–656025, 656031, 656033, 656035–656039, 656043–656045, 656048–656050, 656052–656060, 656062–656068, 656700, 656880, 656890, 656899, 656905, 656960, 656961, 656963–656966, 656998, 656999, 901024, 901213 |dialing_codes = 3852 |dialing_codes_ref = |website=barnaul.org |website_ref= }} '''Барнаул''' ({{lang-ru|Барнау́л}}) бол [[Оросын Холбооны Улс|Оросын холбооны]] [[Оросын холбооны байгууламж|нэгж]]—[[Алтайн хязгаар]]ын төв [[хот]] юм. Барнаул нь [[Баруун Сибирийн тэгш тал]]ын зүүн урд үзүүрийн [[ойт хээр]]ийн бүс — [[Обь мөрөн]]д Барнаулка гол цутгах хонхор газарт байрладаг бөгөөд 2025 онд 621,598 мянган хүн амтай болжээ.<ref name="einwohner_aktuell" /> == Хүн ам == Тус хотын хүн ам 1835 онд 9100, 1911 онд 52,000, 1933 онд 109,200, 1945 онд 21,500, 1970 онд 439,134, 1990 онд 600,000, 2000 онд 580,100, 2020 онд 632,391, 2025 онд 621,598 мянга болжээ. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Ястан үндэстнүүд''' {| class="wikitable" !Үндэстэн !тоо. (%) |- |[[оросууд]] | align="right" |629 271 (95,79 %) |- |оросын германчууд | align="right" |6 172 (0,94 %) |- |[[украинчууд]] | align="right" |5 301 (0,81 %) |- |[[арменичууд]] | align="right" |2 690 (0,41 %) |- |[[татарууд]] | align="right" |1 547 (0,23 %) |- |[[азербайжанчууд]] | align="right" |1 488 (0,22 %) |- |[[Беларусьчууд|белорусьчууд]] | align="right" |1 253 (0,19 %) |- |бусад | align="right" |9 261 (1,41 %) |- |Нийт | align="right" |670 332 |} |} == Засаг захиргаа == Тус хот нь хотын захиргааны статусгүй Төмөр замын, Аж үйлдвэрийн, Ленины, Октябрын, Төвийн гэсэн 5 хотын төвийн дүүргээс бүрдэнэ. Дүүргүүдэд 24 хөдөөгийн суурин, нэг хотын хэлбэрийн сууринг хариуцдаг таван хөдөөгийн (суурин) захиргаа багтдаг. Хот болон эдгээр дүүргүүд нь нийлээд хотын дүүргийн статустай Барнаул хотын захиргааны нэгжийг бүрдүүлдэг байна. == Боловсрол == Барнаул хотод хэд хэдэн улсын их дээд сургууль, түүнчлэн бусад хотуудын их дээд сургуулиудын салбар, төлөөлөгчийн газрууд байдаг. Тус хотын хамгийн том хоёр их сургууль болох Алтайн Улсын Их Сургууль (АУИС) болон Алтайн Улсын Техникийн Их Сургууль (AУТИС) нь Оросын шилдэг 100 их сургуулийн тоонд багтдаг байна. Барнаул хотод дунд мэргэжлийн боловсролтой мэргэжилтнүүдийг 7 техникийн сургууль, 7 коллеж, 2 багшийн коллеж, 1 хөгжмийн сургууль, 1 анагаахын сургууль, цагдаагийн сургалтын төвд бэлтгэдэг байна. Хотын боловсролын системд 83 ерөнхий боловсролын сургууль багтдаг. Мөн 8 хөгжим, урлагийн сургууль, 1 урлагийн дунд сургууль байдаг. == Зургийн цомог == <gallery heights="200px" widths="240px" class="center"> Barnaul letters.JPG Barnaul - Demidov Square.jpg Barnaul - building with spire.jpg Redshopbarnaul1.jpg </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Барнаул (1991–2020, туйлын үе 1838–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 5.3 |Feb record high C = 7.4 |Mar record high C = 16.4 |Apr record high C = 32.3 |May record high C = 37.4 |Jun record high C = 38.5 |Jul record high C = 37.9 |Aug record high C = 38.3 |Sep record high C = 34.4 |Oct record high C = 27.4 |Nov record high C = 16.6 |Dec record high C = 7.2 |year record high C = 38.5 |Jan high C = -11.4 |Feb high C = -7.8 |Mar high C = 0.2 |Apr high C = 11.5 |May high C = 20.2 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 26.3 |Aug high C = 24.5 |Sep high C = 17.6 |Oct high C = 9.6 |Nov high C = -2.2 |Dec high C = -8.8 |year high C = 8.7 |Jan mean C = -16.2 |Feb mean C = -13.6 |Mar mean C = -5.7 |Apr mean C = 5.0 |May mean C = 12.9 |Jun mean C = 18.2 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 17.6 |Sep mean C = 11.0 |Oct mean C = 4.0 |Nov mean C = -6.2 |Dec mean C = -13.1 |year mean C = 2.8 |Jan low C = -20.7 |Feb low C = -18.7 |Mar low C = -10.9 |Apr low C = -0.3 |May low C = 6.4 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 11.8 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = -0.2 |Nov low C = -9.9 |Dec low C = -17.6 |year low C = -2.4 |Jan record low C = -48.2 |Feb record low C = -46.1 |Mar record low C = -38.9 |Apr record low C = -27.6 |May record low C = -8.8 |Jun record low C = -1.2 |Jul record low C = 2.9 |Aug record low C = 0.0 |Sep record low C = -7.8 |Oct record low C = -27.0 |Nov record low C = -42.8 |Dec record low C = -43.9 |year record low C = -48.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 23 |Feb precipitation mm = 18 |Mar precipitation mm = 19 |Apr precipitation mm = 28 |May precipitation mm = 41 |Jun precipitation mm = 54 |Jul precipitation mm = 72 |Aug precipitation mm = 45 |Sep precipitation mm = 36 |Oct precipitation mm = 35 |Nov precipitation mm = 40 |Dec precipitation mm = 32 |year precipitation mm = 443 |Jan snow depth cm = 38 |Feb snow depth cm = 47 |Mar snow depth cm = 45 |Apr snow depth cm = 6 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 8 |Dec snow depth cm = 23 |year snow depth cm = 47 |Jan rain days = 0.4 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 12 |May rain days = 17 |Jun rain days = 16 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 15 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 6 |Dec rain days = 1 |year rain days = 118 |Jan snow days = 22 |Feb snow days = 20 |Mar snow days = 16 |Apr snow days = 9 |May snow days = 2 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 10 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = 122 |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 76 |Mar humidity = 74 |Apr humidity = 63 |May humidity = 55 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 70 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 69 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 79 |year humidity = 71 |Jan sun = 77 |Feb sun = 112 |Mar sun = 178 |Apr sun = 218 |May sun = 272 |Jun sun = 315 |Jul sun = 320 |Aug sun = 265 |Sep sun = 199 |Oct sun = 109 |Nov sun = 75 |Dec sun = 64 |year sun = 2204 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web|title=Weather And Climate – Climate Barnaul|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29838.htm|access-date=2026-05-30|language=ru}}</ref> |source 2 = NOAA (зөвхөн нар, 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web|title=Climate Normals for Barnaul|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29838.TXT|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-05-30|archive-date=2021-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103021326/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29838.TXT|url-status=dead}}</ref> |date=2013 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Barnaul|Барнаул}} * [https://web.archive.org/web/20160308123526/http://barnaul.org/ barnaul.org] – Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас * [https://web.archive.org/web/20220630141700/https://barnaul-gid.ru/ Барнаул] ==Эш татсан холбоос== {{reflist}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Алтайн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Барнаул| ]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] 5idijfb2mh88uj4vb7fweelnm2te8qu 0 64203 862035 861888 2026-07-14T15:23:02Z Swoopless 82659 862035 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярхүүгийн Бат-Өлзий | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1992|6|8}} | birth_place = [[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 177 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2016 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2014 | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн заан]]|title_year5=2014|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2021 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Хүрэл|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2014 Орхон}} {{Медаль|Мөнгө|2014 Ховд}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 Зэрэг}}|түрүүлсэн=|headercolor=gold|title6=Аймгийн харцага|title_year6=2014|title7=Цэргийн начин|title_year7=2013|title8=[[Сумын заан]]|title_year8=2008|цагаансартүрүү='''2''' (2018, 2023)}} '''Баярхүүгийн Бат-Өлзий''' ([[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode| ᠪᠠᠶᠠᠷᠬᠥᠥ᠎ᠶᠢᠨ ᠪᠠᠲᠤᠥᠯᠵᠡᠢ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}}; 1992 оны 6-р сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Улсын арслан|Улсын Арслан]] цолтой бөх. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Цэргийн начин" цол хүртсэн. Тухайн жилээ Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2014 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Тайванд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. Мөн тус жилээ Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2016 Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Нямсүрэнгээр дөрөв, улсын начин Б.Амарзаяагаар тав, аймгийн арслан Д.Анараар зургаа даван шөвгөрч "Монгол улсын харцага" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн заан Э.Энх-Амгалангаар зургаа, улсын харцага Н.Золбоогоор долоо давж " Монгол улсын заан " цолыг хүртсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнхжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаярт өвдөг шороодсон. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодсон. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Очирхүүгээр тав, улсын начин Л.Энхсаруулаар зургаа давж "Үнэн зоригт" чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Э.Батмагнайгаар найм, улсын дархан аварга Н.Батсууриар ес давж, арвын даваанд улсын арслан Б.Орхонбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярхүүгийн Бат-Өлзий<ref>{{cite web | title=Баярхүүгийн Бат-Өлзийгийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KiJaBMafVeC67_Nry4V | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Бат-Өлзий, Баярхүүгийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] rl7jkjouip9bmmff2n0jo0nnp47bvi9 862036 862035 2026-07-14T15:23:48Z Swoopless 82659 862036 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярхүүгийн Бат-Өлзий | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1992|6|8}} | birth_place = [[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 177 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2016 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2014 | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн заан]]|title_year5=2014|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2021 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Хүрэл|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2014 Орхон}} {{Медаль|Мөнгө|2014 Ховд}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 Зэрэг}}|түрүүлсэн=|headercolor=gold|title6=Аймгийн харцага|title_year6=2014|title7=Цэргийн начин|title_year7=2013|title8=[[Сумын заан]]|title_year8=2008|цагаансартүрүү='''2''' (2018, 2023)}} '''Баярхүүгийн Бат-Өлзий''' ([[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode| ᠪᠠᠶᠠᠷᠬᠥᠥ᠎ᠶᠢᠨ ᠪᠠᠲᠤ ᠥᠯᠵᠡᠢ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}}; 1992 оны 6-р сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Улсын арслан|Улсын Арслан]] цолтой бөх. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Цэргийн начин" цол хүртсэн. Тухайн жилээ Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2014 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Тайванд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. Мөн тус жилээ Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2016 Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Нямсүрэнгээр дөрөв, улсын начин Б.Амарзаяагаар тав, аймгийн арслан Д.Анараар зургаа даван шөвгөрч "Монгол улсын харцага" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн заан Э.Энх-Амгалангаар зургаа, улсын харцага Н.Золбоогоор долоо давж " Монгол улсын заан " цолыг хүртсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнхжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаярт өвдөг шороодсон. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодсон. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Очирхүүгээр тав, улсын начин Л.Энхсаруулаар зургаа давж "Үнэн зоригт" чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Э.Батмагнайгаар найм, улсын дархан аварга Н.Батсууриар ес давж, арвын даваанд улсын арслан Б.Орхонбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярхүүгийн Бат-Өлзий<ref>{{cite web | title=Баярхүүгийн Бат-Өлзийгийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KiJaBMafVeC67_Nry4V | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Бат-Өлзий, Баярхүүгийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] adryoyafavedvlsllh8c3fv572ifhy2 862037 862036 2026-07-14T15:27:03Z Swoopless 82659 added the mongolian script in a different place 862037 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярхүүгийн Бат-Өлзий<br/> {{MongolUnicode| ᠪᠠᠶᠠᠷᠬᠥᠥ᠎ᠶᠢᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤ ᠥᠯᠵᠡᠢ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1992|6|8}} | birth_place = [[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 177 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2016 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2014 | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн заан]]|title_year5=2014|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2021 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Хүрэл|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2014 Орхон}} {{Медаль|Мөнгө|2014 Ховд}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 Зэрэг}}|түрүүлсэн=|headercolor=gold|title6=Аймгийн харцага|title_year6=2014|title7=Цэргийн начин|title_year7=2013|title8=[[Сумын заан]]|title_year8=2008|цагаансартүрүү='''2''' (2018, 2023)}} '''Баярхүүгийн Бат-Өлзий''' (1992 оны 6-р сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Улсын арслан|Улсын Арслан]] цолтой бөх. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Цэргийн начин" цол хүртсэн. Тухайн жилээ Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2014 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Тайванд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. Мөн тус жилээ Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2016 Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Нямсүрэнгээр дөрөв, улсын начин Б.Амарзаяагаар тав, аймгийн арслан Д.Анараар зургаа даван шөвгөрч "Монгол улсын харцага" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн заан Э.Энх-Амгалангаар зургаа, улсын харцага Н.Золбоогоор долоо давж " Монгол улсын заан " цолыг хүртсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнхжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаярт өвдөг шороодсон. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодсон. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Очирхүүгээр тав, улсын начин Л.Энхсаруулаар зургаа давж "Үнэн зоригт" чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Э.Батмагнайгаар найм, улсын дархан аварга Н.Батсууриар ес давж, арвын даваанд улсын арслан Б.Орхонбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярхүүгийн Бат-Өлзий<ref>{{cite web | title=Баярхүүгийн Бат-Өлзийгийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KiJaBMafVeC67_Nry4V | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Бат-Өлзий, Баярхүүгийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] 4gt7cai5ltykviy390av9oecbxlwz4p 0 66842 862019 862018 2026-07-14T12:01:51Z ~2026-39223-43 105872 862019 wikitext text/x-wiki '''Энхтөрийн Мөнхбаатар''' нь [[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]] аймгийн [[Сүмбэр сум (Говьсүмбэр)|Сүмбэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын начин цолтой бөх. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2017 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага П.Даваадоржоор найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !256 |- !2018 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !256 |- !2019 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Х.Баясгаланбаатараар найм даван түрүүлж “Хурц“ чимэг нэмсэн. !256 |- !2021 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд тав даван шөвгөрөн “Өсөх“ чимэг нэмсэн. !256 |- !2025 |Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор долоо, аймгийн арслан Э.Баасанжаваар найм даван түрүүлж “Бадрангуй“ чимэг нэмсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Мөнхбаатар, Энхтөрийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Сүмбэрийн (Говьсүмбэр) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] dehe41rqm4tt93rh76ayfz7zurfxbcw 862020 862019 2026-07-14T12:02:43Z ~2026-39223-43 105872 862020 wikitext text/x-wiki '''Энхтөрийн Мөнхбаатар''' нь [[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]] аймгийн [[Сүмбэр сум (Говьсүмбэр)|Сүмбэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын начин цолтой бөх. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2017 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага П.Даваадоржоор найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !256 |- !2018 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !256 |- !2019 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Х.Баясгаланбаатараар найм даван түрүүлж “Хурц“ чимэг нэмсэн. !256 |- !2021 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд тав даван шөвгөрөн “Өсөх“ чимэг нэмсэн. !256 |- !2025 |Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор долоо, аймгийн арслан Э.Баасанжаваар найм даван түрүүлж “Бадрангуй“ чимэг нэмсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Мөнхбаатар, Энхтөрийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Чойрын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] bd2x1fz4fcj95vqputfvnv2clbiw5gs 862021 862020 2026-07-14T12:05:29Z ~2026-39223-43 105872 862021 wikitext text/x-wiki '''Энхтөрийн Мөнхбаатар''' нь [[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]] аймгийн [[Сүмбэр сум (Говьсүмбэр)|Сүмбэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын начин цолтой бөх. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Буянтаар дөрөв, улсын харцага Ц.Мөнхбаяраар тав давж "Монгол улсын начин" цол хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2017 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага П.Даваадоржоор найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !256 |- !2018 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !256 |- !2019 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Х.Баясгаланбаатараар найм даван түрүүлж “Хурц“ чимэг нэмсэн. !256 |- !2021 |Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд тав даван шөвгөрөн “Өсөх“ чимэг нэмсэн. !256 |- !2025 |Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор долоо, аймгийн арслан Э.Баасанжаваар найм даван түрүүлж “Бадрангуй“ чимэг нэмсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Мөнхбаатар, Энхтөрийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Чойрын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] snonjavk0vi90d3f05wciwjcabtlw4q 0 66882 862026 861811 2026-07-14T12:41:56Z ~2026-39223-43 105872 862026 wikitext text/x-wiki == Бөхчүүдийн эрэмбэ == ''Улсын цолтой тавиас доош насны бөхчүүдийн амжилтын эрэмбэ. (2026 оны улсын наадмын дараах эрэмбэ)'' ==== 1.Аварга ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="6" |Шөвгөрсөн тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !10 !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] |* |4 |4 |1 |1 |1 !11 |- |[[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |1 |1 |1 |* |1 |3 !7 |- |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс|П.Бүрэнтөгс]] |* |2 |2 |3 |1 |* !8 |- |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]] |* |2 |1 |1 |1 |2 !7 |- |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамба]] |1 |* |1 |3 |1 |1 !7 |- |[[Оргихын Хангай|О.Хангай]] |1 |* |1 |* |2 |1 !5 |- |[[Сүхбаатарын Мөнхбат|С.Мөнхбат]] |1 |* |* |4 |3 |2 !10 |- |} ==== 2.Улсын арслан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="5" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Цэдэвийн Содномдорж |Ц.Содномдорж]] |1 |1 |* |7 |1 !10 |- |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар|Х.Мөнхбаатар]] |1 |* |3 |4 |2 !10 |- |[[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] |1 |* |3 |3 |5 !12 |- |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] |1 |* |1 |2 |1 !5 |- |[[Энхтөгсийн Оюунболд|Э.Оюунболд]] |1 |* |1 |2 |* !4 |- |[[Энхтүвшиний Батмагнай|Э.Батмагнай]] |1 |* |1 |* |1 !3 |- |[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон|Ц.Бямба-Отгон]] |1 |* |* |1 |* !2 |- |[[Дагвадоржийн Азжаргал|Д.Азжаргал]] |1 |* |* |* |4 !5 |- |[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва|Р.Пүрэвдагва]] |1 |* |* |* |2 !3 |} ==== 3.Улсын гарьд ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="4" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !8 !7 !6 !5 |- |[[Махгалын Баяржавхлан | М.Баяржавхлан]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Нямдоржийн Ганбаатар|Н.Ганбаатар]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Дамбийн Рагчаа|Д.Рагчаа]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамба]] |1 |2 |2 |3 !8 |- |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] |1 |1 |1 |2 !5 |- |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших|Ө.Бат-Орших]] |1 |* |2 |1 !4 |- |[[Мягмарын Бадарч|М.Бадарч]] |1 |* |1 |* !2 |- |[[Ширбазарын Жаргалсайхан|Ш.Жаргалсайхан]] |1 |* |* |2 !3 |- |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* |* |2 !3 |} ==== 4.Улсын заан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="3" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !7 !6 !5 |- |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан|Б.Пүрэвсайхан]] |3 |2 |2 !7 |- |[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] |2 |1 |* !3 |- |[[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]] |1 |2 |2 !5 |- |[[Дашзэвэгийн Баасандорж|Д.Баасандорж]] |1 |1 |3 !5 |- |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр|М.Өсөхбаяр]] |1 |1 |2 !4 |- |[[Батзоригийн Батмөнх|Б.Батмөнх]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Доржийн Анар|Д.Анар]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Доржхандын Хүдэрбулга|Д.Хүдэрбулга]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Найдангийн Түвшинбаяр|Н.Түвшинбаяр]] |1 |1 |* !2 |- |[[Сүхбаатарын Сүхбат|С.Сүхбат]] |1 |1 |* !2 |- |[[Төмөрбаатарын Санчир|Т.Санчир]] |1 |* |2 !3 |- |[[Цэрэндашдоржийн Магалжав|Ц.Магалжав]] |1 |* |2 !3 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул|Л.Энхсаруул]] |1 |* |2 !3 |- |[[Дорлигжавын Амгаланбаатар|Д.Амгаланбаатар]] |1 |* |1 !2 |- |[[Цэдэнбазарын Одбаяр|Ц.Одбаяр]] |1 |* |1 !2 |- |[[Бередмуратын Серик|Б.Серик]] |1 |* |1 !2 |- |[[Баттулгын Соронзонболд|Б.Соронзонболд]] |1 |* |* !1 |- |[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож|Д.Алтанцоож]] |1 |* |* !1 |- |[[Батбаярын Сундуйжав|Б.Сундуйжав]] |1 |* |* !1 |} ==== 5.Улсын харцага ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="2" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !6 !5 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Пүрэвжав|Л.Пүрэвжав]] |3 |1 !4 |- |[[Ганзоригийн Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |1 !3 |- |[[Батсүхийн Зоригтбаатар|Б.Зоригтбаатар]] |2 |1 !3 |- |[[Эрдэнэбатын Даш|Э.Даш]] |2 |1 !3 |- |[[Шүхэртийн Уламбаяр|Ш.Уламбаяр]] |2 |* !2 |- |[[Нацагсүрэнгийн Золбоо|Н.Золбоо]] |2 |* !2 |- |[[Ганбаатарын Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |* !2 |- |[[Алтанбаганы Цацабшир|А.Цацабшир]] |1 |3 !4 |- |[[Түмэнсанжаагийн Мөнгөнцоож|Т.Мөнгөнцоож]] |1 |2 !3 |- |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]] |1 |2 !3 |- |[[Түмэннасангийн Амартүвшин|Т.Амартүвшин]] |1 |1 !2 |- |[[Даш-Очирын Батболд|Д.Батболд]] |1 |1 !2 |- |[[Нямаагийн Батзаяа|Н.Батзаяа]] |1 |1 !2 |- |[[Төрөөгийн Баасанхүү|Т.Баасанхүү]] |1 |1 !2 |- |[[Лхагвын Лха-Очир|Л.Лха-Очир]] |1 |1 !2 |- |[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ|О.Мөнх-Эрдэнэ]] |1 |1 !2 |- |[[Шархүүгийн Пүрэвгарьд|Ш.Пүрэвгарьд]] |1 |1 !2 |- |[[Ганцогтын Бадрах|Г.Бадрах]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр|Э.Ууганбаяр]] |1 |1 !2 |- |[[Төрмөнхийн Бэгзсүрэн|Т.Бэгзсүрэн]] |1 |1 !2 |- |[[Бямбадоржийн Түвшинтөгс|Б.Түвшинтөгс]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал|Э.Мөнхжаргал]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнээгийн Батбаатар|Э.Батбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Гэлэгжамцын Батбаяр|Г.Батбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Мишкагийн Батжаргал|М.Батжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Өлзийбатын Даваабаатар|Ө.Даваабаатар]] |1 |* !1 |- |[[Арслангийн Бямбажав|А.Бямбажав]] |1 |* !1 |- |[[Ганбатын Алтангэрэл|Г.Алтангэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Жаргалсайханы Амартүвшин|Ж.Амартүвшин]] |1 |* !1 |- |[[Бат-Очирын Одгэрэл|Б.Одгэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Хүрэл-Очирын Гантулга|Х.Гантулга]] |1 |* !1 |- |[[Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ|Д.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* !1 |- |[[Шарын Мөнгөнбаатар|Ш.Мөнгөнбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Баянзулын Цэдэнсодном|Б.Цэдэнсодном]] |1 |* !1 |- |[[Цэдэндоржийн Мөнхбаяр|Ц.Мөнхбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Тогтохмэндийн Сайханжаргал|Т.Сайханжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Оюунгэрэлийн Наранбаатар|О.Наранбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бэлгүтэй|М.Бэлгүтэй]] |1 |* !1 |- |[[Өнөрбаяны Батсуурь|Ө.Батсуурь]] |1 |* !1 |} ==== 6.Улсын начин ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр !Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !5 |- |[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Одхүү|Б.Одхүү]] |1 !1 |- |[[Дашдондовын Батбаяр|Даш.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар|Н.Бүрэнбаатар]] |2 !2 |- |[[Ишдоржийн Ёндонсамбуу|И.Ёндонсамбуу]] |2 !2 |- |[[Болдын Эрдэнэхүү|Б.Эрдэнэхүү]] |3 !3 |- |[[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]] |2 !2 |- |[[Цогтоогийн Лхагвасүрэн|Ц.Лхагвасүрэн]] |2 !2 |- |[[Цэрэндашийн Цогтжаргал|Ц.Цогтжаргал]] |2 !2 |- |[[Жанчивын Отгонбаяр|Ж.Отгонбаяр]] |2 !2 |- |[[Будын Чинзориг|Б.Чинзориг]] |2 !2 |- |[[Жадамбаагийн Оргил|Ж.Оргил]] |2 !2 |- |[[Лувсандоржийн Цэрэнтогтох|Л.Цэрэнтогтох]] |2 !2 |- |[[Чулуунбаатарын Батчулуун|Ч.Батчулуун]] |2 !2 |- |[[Чинчулууны Хөхчирэнгэр|Ч.Хөхчирэнгэр]] |2 !2 |- |[[Балжиннямын Суманчулуун|Б.Суманчулуун]] |2 !2 |- |[[Нурланы Мустафа|Н.Мустафа]] |2 !2 |- |[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл|Б.Түмэндэмбэрэл]] |2 !2 |- |[[Батдоржийн Сосорбарам|Б.Сосорбарам]] |2 !2 |- |[[Гарваагийн Олзгэрэл|Г.Олзгэрэл]] |1 !1 |- |[[Бавуудоржийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Дугардоржийн Батбаяр|Ду.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Жүгдэрийн Гансүх|Ж.Гансүх]] |1 !1 |- |[[Жигмэдийн Алтансүх|Ж.Алтансүх]] |1 !1 |- |[[Даваанямын Лхагвадорж|Д.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Түвшинтөрийн Энхтуяа|Т.Энхтуяа]] |1 !1 |- |[[Мөнхбаярын Цанлиг|М.Цанлиг]] |1 !1 |- |[[Батсүхийн Насандэлгэр|Б.Насандэлгэр]] |1 !1 |- |[[Базаррагчаагийн Сэр-Од|Б.Сэр-Од]] |1 !1 |- |[[Дондогийн Цогзолдорж|Д.Цогзолдорж]] |1 !1 |- |[[Намсрайн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] |1 !1 |- |[[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]] |1 !1 |- |[[Баатарын Баянжаргал|Б.Баянжаргал]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Гантулга|Л.Гантулга]] |1 !1 |- |[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн|Л.Нямсүрэн]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр|Ш.Тогтохбаяр]] |1 !1 |- |[[Чотонгийн Баянмөнх|Ч.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Бямбадоржийн Заяамандах|Б.Заяамандах]] |1 !1 |- |[[Саруултуяагийн Багахүү|С.Багахүү]] |1 !1 |- |[[Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат|М.Эрдэнэбат]] |1 !1 |- |[[Сүхбаатарын Батсуурь|С.Батсуурь]] |1 !1 |- |[[Батмөнхийн Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]] |1 !1 |- |[[Баатарын Сумъяа|Б.Сумъяа]] |1 !1 |- |[[Амарын Батмөнх|А.Батмөнх]] |1 !1 |- |[[Баатарын Амарзаяа|Б.Амарзаяа]] |1 !1 |- |[[Чулуунбатын Цогбаяр|Ч.Цогбаяр]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Чулуунбат|Ж.Чулуунбат]] |1 !1 |- |[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]] |1 !1 |- |[[Найдангийн Адъяабат|Н.Адъяабат]] |1 !1 |- |[[Базаргүрийн Бадамсүрэн|Б.Бадамсүрэн]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Алтанхуяг|А.Алтанхуяг]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Шинэбаяр|Ш.Шинэбаяр]] |1 !1 |- |[[Ганболдын Баасандорж|Г.Баасандорж]] |1 !1 |- |[[Чагнаадоржийн Ганзориг|Ч.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Болдбаатарын Батжаргал|Бо.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Даваасамбуугийн Энхбаяр|Д.Энхбаяр]] |1 !1 |- |[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг|Б.Ганхуяг]] |1 !1 |- |[[Батсайханы Дэлгэрсайхан|Б.Дэлгэрсайхан]] |1 !1 |- |[[Мишкагийн Бат-Отгон|М.Бат-Отгон]] |1 !1 |- |[[Лутын Батзориг|Л.Батзориг]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Шинэбаатар|Л.Шинэбаатар]] |1 !1 |- |[[Бадрахын Ганзориг|Б.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Цэрэндоржийн Нямдорж|Ц.Нямдорж]] |1 !1 |- |[[Батчулууны Баатарцол|Б.Баатарцол]] |1 !1 |- |[[Цэндзэсэмийн Чимэддорж|Ц.Чимэддорж]] |1 !1 |- |[[Дэлгэрсайханы Амарсайхан|Д.Амарсайхан]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Э.Ванданцэрэн]] |1 !1 |- |[[Батцэнгэлийн Чимэдвандан|Б.Чимэдвандан]] |1 !1 |- |[[Балганы Хишигбаатар|Б.Хишигбаатар]] |1 !1 |- |[[Галсан-Очирын Ганжад|Г.Ганжад]] |1 !1 |- |[[Дармаагийн Тамир|Д.Тамир]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Дагва-Очир|Ж.Дагва-Очир]] |1 !1 |- |[[Шоовдорын Дарханбат|Ш.Дарханбат]] |1 !1 |- |[[Цогбадрахын Бямба-Очир|Ц.Бямба-Очир]] |1 !1 |- |[[Баярсайханы Батжаргал|Б.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Д.Амаржаргал]] |1 !1 |- |[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох (улсын начин)|Д.Цэрэнтогтох]] |1 !1 |- |[[Батбаярын Даваа-Очир|Б.Даваа-Очир]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Давааням|А.Давааням]] |1 !1 |- |[[Жамсрангийн Ням-Эрдэнэ|Ж.Ням-Эрдэнэ]] |1 !1 |- |[[Насанцогтын Баярбаатар|Н.Баярбаатар]] |1 !1 |- |[[Төрмөнхийн Дүгэрдорж|Т.Дүгэрдорж]] |1 !1 |- |[[Хутагийн Цогтгэрэл|Х.Цогтгэрэл]] |1 !1 |- |[[Цэрэнбатын Сандагдорж|Ц.Сандагдорж]] |1 !1 |- |[[Өлзийсайханы Батзул|Ө.Батзул]] |1 !1 |- |[[Бэгзийн Мижидсүрэн|Б.Мижидсүрэн]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Лхагвадорж|Б.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбатын Нямаа|Э.Нямаа]] |1 !1 |- |[[Навааны Хүрэлсүх|Н.Хүрэлсүх]] |1 !1 |- |[[Энхбатын Сумъяабат|Э.Сумъяабат]] |1 !1 |- |[[Хүрэлбаатарын Оргилболд|Х.Оргилболд]] |1 !1 |- |[[Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл|О.Цэцэнцэнгэл]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Энх-Амгалан|Э.Энх-Амгалан]] |1 !1 |- |[[Очирбатын Түмэн|О.Түмэн]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар|Л.Отгонбаатар]] |1 !1 |- |[[Дамдины Тогтохжаргал|Д.Тогтохжаргал]] |1 !1 |- |[[Бүрнээгийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Даваадоржийн Төрболд|Д.Төрболд]] |1 !1 |- |[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|М.Амарсанаа]] |1 !1 |- |[[Төрбатын Ядамсүрэн|Т.Довчинсэмбээ]] |1 !1 |- |[[Галбадрахын Дармаажанцан|Г.Дармаажанцан]] |1 !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]] |1 !1 |- |[[Шаравдоржийн Отгонтөгс|Ш.Отгонтөгс]] |1 !1 |- |[[Энхтөрийн Мөнхбаатар|Э.Мөнхбаатар]] |1 !1 |- |[[Болор-Эрдэнийн Номиндалай|Б.Номиндалай]] |1 !1 |- |[[Ганболдын Төрмөнх|Г.Төрмөнх]] |1 !1 |- |[[Нямсүрэнгийн Амгаланбаатар|Н.Амгаланбаатар]] |1 !1 |- |[[Баттулгын Өсөхбаяр|Б.Өсөхбаяр]] |1 !1 |- |[[Энхтөрийн Баасанжав|Э.Баасанжав]] |1 !1 |- |[[Ганзоригийн Жамбалдорж|Г.Жамбалдорж]] |1 !1 |- |[[Хангайн Наранбаяр|Х.Наранбаяр]] |1 !1 |- |[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]] |1 !1 |- |[[Насан-Очирын Намнансүрэн|Н.Намнансүрэн]] |1 !1 |- |[[Алтанхуягийн Нармандах|А.Нармандах]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Жавхлан|Ж.Жавхлан]] |1 !1 |- |[[Баасангийн Шаравдорж|Б.Шаравдорж]] |1 !1 |- |[[Батхуягийн Гончигсүрэн|Б.Гончигсүрэн]] |1 !1 |} [[Ангилал:Үндэсний бөх]] 7c2wsfi4y0dpjji4utc3523tz8gv3zt 0 77734 862028 862000 2026-07-14T14:25:04Z Swoopless 82659 Нэрнийхэн Монгол бичгийг нь нэмсэн 862028 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' ([[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋ ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}; 1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] k9e6rompwk6nz7ejr40eayq5w2xxbmg 862038 862028 2026-07-14T15:28:57Z Swoopless 82659 862038 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] gnqjnb6llsrtsp3frrk1xtfs06miges 862048 862038 2026-07-14T16:35:35Z ~2026-39813-44 105973 /* */ 862048 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> Хулгайч эхнэртэй Өрөө төл == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] n3d5jqq4i9simlgq15faxzoe89avjp8 862050 862048 2026-07-14T20:05:59Z ~2026-39775-54 105979 /* */ 862050 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] gnqjnb6llsrtsp3frrk1xtfs06miges 0 77926 862042 861940 2026-07-14T15:46:12Z Swoopless 82659 монгол бичиг 862042 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1998 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл <br/>{{MongolUnicode| ᠮᠥᠩᠬᠡᠲᠥᠷᠦ᠎ᠶᠢᠨ<br/>ᡀᠠᠭᠪᠠᠭᠡᠷᠡᠯ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = <!-- name.jpg --> | caption = | headercolor = Gold | nickname = | nationality = {{MGL}} | birth_date = {{birth date and age|1998|1|4}} | birth_place = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]] | death_date = <!-- {{death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} --> | death_place = | monuments = | education = | alma_mater = | occupation = | height = 187 cm | weight = | spouse = | module = <!-- Sport --> | country = {{MGL}} | sport = [[Сонирхогчдын бөх]] | position = | weight_class = 125 кг | event = [[Чөлөөт бөх]] | coach = | retired = | coaching = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Улсын гарьд]] | дуурьсгасан = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]] | title1 = [[Улсын гарьд]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Цэргийн арслан]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2019 | title5 = Аймгийн харцага | title_year5 = 2017 | шөвгөрсөн= '''5''' (2022), (2023), (2024), (2025), (2026) }} | worlds = {{World2}} <small> ([[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2022]])</small> {{World3}} <small> ([[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2021]])</small> | regionals = {{Asia1}} <small> ([[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#кг|2023]])</small> | nationals = | olympics = 5-р <small>([[Бөх 2020 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2020]])</small> | show-medals = Yes | medaltemplates = {{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны бөхийн ДАШТ|2022 Белград]] |[[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2021 оны бөхийн ДАШТ|2021 Осло]]|[[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт| [[2023 оны бөхийн ААШТ|2023 Астана]] |[[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны бөхийн ААШТ|2025 Амман]]|[[2025 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд|2022 Ханжоу]]|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125&nbsp;кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Олимпын эрхийн тэмцээн}} {{Медаль|Мөнгө | [[2021 оны Азийн бөхийн олимпын эрхийн тэмцээн|2021 Алматы]]| 125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн|Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|Yasar Dogu Tournament]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2022 Стамбул]]|125 кг}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2024 Анталья]]|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн|Гран при}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны Ulaanbaatar Open|2025 Улаанбаатар]]|125 кг}} {{Медаль|Мөнгө|2021 Москва|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Якутск|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Табриз |125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаан-Үд|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны Болат Турлыхановын нэрэмжит цомын тэмцээн|2022 Алматы]]|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн| [[Бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|Дэлхийн U23 АШТ]] }} {{Медаль|Хүрэл| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|2019 Будапешт]] | 125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн| Азийн U23 АШТ }} {{Медаль|Мөнгө| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ААШТ|2019 Улаанбаатар]] |125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн|Залуучуудын азийн аварга шалгаруулах тэмцээн }} {{Медаль|Мөнгө| 2017 Тайчун |120 кг }} | module3 = }} '''Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл''' (1998 оны 1 сарын 4-нд төрсөн) нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Яруу сум|Яруу]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын гарди|Улсын гарьд]] цолтой бөх. 2021 онд Норвегийн Осло хотод зохиогдсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий 125кг-ийн жинд хүрэл медаль хүртсэн. Мөн Токио 2020 олимпод шагналт 5-р байр эзэлжээ. == Амжилт == ===Үндэсний бөх=== ==== Улсын наадам ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан У.Берекегээр дөрөв, улсын харцага Ш.Пүрэвгарьдаар тав, улсын гарьд Б.Гончигдамбаар зургаа, улсын харцага Б.Зоригтбаатараар долоо давж "Монгол улсын заан" цолыг хүртсэн. !1024 |- !2023 |АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар дөрөв, улсын харцага Б.Цэдэнсодномоор тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2024 |АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Амгаланбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Ц.Адъяагаар тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2025 |АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ш.Мөнх-Одоор дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Х.Балжиннямаар дөрөв, аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар тав, аймгийн арслан А.Нармандахаар зургаа, улсын заан С.Сүхбатаар долоо, аймгийн хурц арслан Д.Алтанцоожоор найм давж "Монгол улсын гарьд" цол хүртсэн. !1024 |} ==== Аймаг, цэргйн наадам ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2017 |Завхан аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |- !2018 |Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн заан [[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар|П.Өсөхбаатар]]т өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !256 |- !2019 |Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн өлзийт начин М.Амарсанаад өвдөг шороодон үзүүрлэж заан цолоо баталж, чимэг нэмсэн. !256 |- !2021 |Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн арслан цол хүртсэн. !256 |- !2022 |Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн хурц арслан цол хүртсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Лхагвагэрэл, Мөнхтөрийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын гарьд]] [[Ангилал:Яруугийн хүн]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] o9gimp6erjev1iotppth5ntwatj0mop 0 86082 862034 840794 2026-07-14T15:13:23Z Swoopless 82659 монгол бичгийг нь нэмсэн 862034 wikitext text/x-wiki {{Short description|2019 оноос Японы эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Нарүхито<br/>{{МонголЮникод|ᠨᠠᠷᠦᠬᠢᠲᠤ᠋|size=1em}}</span> {{nobold | {{Ubl | {{native name|ja|徳仁|italics=no|paren=omit}} }}}} | image = Emperor Naruhito 201905.jpg | alt = | caption = Албан ёсны хөрөг зураг, 2019 | succession = [[Японы эзэн хаан]] | reign = 2019 оны 5 сарын 1 – одоо | coronation = 2019 оны 10 сарын 22 | cor-type = [[2019 оны Японы эзэнт хааны шилжилт#Хаан ширээнд суух ёслол|Хаан ширээнд заларсан]] | predecessor = [[Акихито]] | suc-type = {{nowrap|[[Таамагласан залгамжлагч]]}} | successor = [[Ханхүү Акишино|Фүмихито]] | spouse = {{marriage|[[Овада Масако]]<!--maiden name-->|1993}} | issue = [[Тоши гүнж|Айко]] | era name = ''[[Рэйва]]'' | era dates = 2019 оны 5 сарын 1 – одоо | royal house = [[Японы эзэн хааны гэр]] | father = [[Акихито]] | mother = [[Мичико]]<!--maiden name--> | birth_name = Нарүхито, Ханхүү Хиро<br>({{lang|ja|浩宮徳仁親王}}) | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1960|02|23}} | birth_place = [[Эзэн хааны ордон, Токио]], Япон | religion = [[Шинто]] | signature = [[File:ReiwaShinsho.svg|class=skin-invert|25px]] }} '''Нарүхито''' ({{lang-ja|徳仁}}, 1960 оны 2-р сарын 23 төрсөн) нь [[Японы эзэн хаан|Япон Улсын эзэн хаан]] юм. Түүнийг 1989 оны 1-р сарын 7-нд өвөг эцэг Хирохито нь нас барахад угсаа залгамжлагч гэж зарласан байна. Улмаар 2019 оны 5-р сарын 1-нд өөрийн эцэг [[Акихито|Акихитог]] залгамжилж, 2019 оны 10-р сарын 22-нд албан ёсоор хаан ширээнд заларснаар Япон улсад Хэйсэй эрин дуусаж, [[Рэйва|Рэйва эрин]] эхэлсэн. Нарүхито нь Японы уламжлалт хаан ширээ залгамжлалын тооллоор '''126''' дахь Эзэн хаан юм. == Нэр == Япон улсад эзэн хааныгаа нэрээр нь дуудахыг цээрлэдэг уламжлалтай. == Бага нас == Нарүхито Эзэн хаан Акихито, хатан Мичико нарын том хүү болон 1960 оны 2-р сарын 23-ны орон нутгийн 16:15 цагт [[Токио дахь Эзэн хааны ордон|Токио дахь Эзэн хааны ордонд]] төрсөн. Усгаа залгамжлагч гэж зарлахаас өмнө ''Хиро-но-мия'' (浩宮) гэдэг нэршилтэй байсан. Нарүхитогийн эх нь [[католик]] шашинтай гэр бүлээс гаралтай, мөн язгууртан бус тул уламжлалт хэв маягийг дагадаг олон нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарч байсан. 1974 онд түүний эцэг Австрали улсад зочилж ирээд тухайн үед 14 настай байсан хунтайж Нарүхитог [[Мельбурн]] хотод амьдруулахаар илгээсэн. Хунтайж Нарүхито [[Мельбурн|Мельбурнд]] бизнесмен Колин Харперынд амьдарч байсан. == Боловсрол == [[Файл:Emblem of Naruhito of Japan (Order of the Seraphim).svg|thumb|Эзэн хаан Нарүхитогийн бэлгэ тэмдэг]] Нарүхитог 4 настайд нь Японы язгууртнуудын уламжлалт Гакүшюин сургуульд суралцуулж эхэлсэн. Улмаар 1982 онд Гакүшюин их сургуулийг түүхийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. 1983 онд Оксфорд их сургуулийн Мертон коллежийн англи хэлний 3 сарын гүнзгийрүүлсэн дамжаанд суралцахаар [[Их Британи]] улс руу явсан. Японд эргэж ирснийхээ дараа Гакүшюин их сургуульд үргэлжлүүлэн суралцаж 1988 онд хүмүүнлэгийн чиглэлээр суралцаж түүхийн ухааны магистрын зэрэг хүртсэн. == Монголд == Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн урилгаар Япон Улсын Цог Жавхлант Эзэн Хаан Нарүхито, Эрхэм дээд Хатан Масако нар 2025 оны 7-р сарын 06-13-ны өдрүүдэд Монгол Улсад төрийн айлчлал хийсэн. Өмнө Нарүхито хунтайж байхдаа 2007 онд мөн Монгол Улсад айлчилж байсан. == Хувийн амьдрал == Нарүхито нь эхнэр [[Овада Масако]]той 1986 онд Испани улсын гүнжтэй цай уух үеэрээ танилцсан, энэ үед эхнэр нь Токиогийн их сургуулийн оюутан байсан. Энэхүү уулзалтын дараа хунтайж Нарүхито Масакотой хэд хэдэн удаа уулзсан. Улмаар тэдний уулзалт 1987 оноос хэвлэл мэдээллийнхний анхаарлыг татаж эхэлсэн бөгөөд тэд 1993 онд гэрлэж, 2001 онд '''Айко''' хэмээх нэг охинтой болжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Crown Prince Naruhito|Нарүхито}} * [http://www.kunaicho.go.jp/e-about/history/history02.html Their Imperial Highnesses the Crown Prince and Crown Princess] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Акихито]] |албан_тушаал =[[Япон]]ы [[Японы эзэн хаан|Эзэн Хаан]] |он = 2019 оноос хойш |дараа = — }} {{end}} [[Ангилал:Японы эзэн хаан]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны туузат их алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1960 онд төрсөн]] 11p7ahoj3ioddxae9np7mh9gwq3j498 0 101041 862024 861947 2026-07-14T12:27:13Z ~2026-39223-43 105872 862024 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс бөх | name = Даваасүрэнгийн Алтанцоож | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1995|2|26}} | birth_place = [[Өмнөдэлгэр сум]], [[Хэнтий аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын заан]] | title1 = [[Улсын заан]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Аймгийн арслан]] | title_year2 = 2020 | шөвгөрсөн ='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = |title3=Аймгийн харцага|title_year3=2019|title4=[[Сумын заан]]|title_year4=2014|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|2026 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|2020 Хэнтий}} {{Медаль|Мөнгө|2024 Орхон}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2014 Өмнөдэлгэр}} {{Медаль|Алт|2015 Өмнөдэлгэр}}}} '''Даваасүрэнгийн Алтанцоож''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын заан цолтой бөх. == Наадмын амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== ====1. Шөвгөрсөн амжилт==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, улсын харцага Г.Бадрахаар тав, аймгийн арслан Б.Шаравдоржоор зургаа, улсын заан Д.Хүдэрбулгаар долоо давж "Монгол улсын заан" цол хүртсэн. !1024 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !д\д !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2019 |Хэнтий аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |- !2020 |Хэнтий аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан З.Наранбаатараар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |- !2024 |Говьсүмэр аймгийн баяр наадамд улсын заан С.Сүхбатаар найм даван түрүүлж "Аймгийн хурц арслан" цол хүртсэн. !256 |} 2014 онд " Сумын заан " цол хүртэж 2015 онд "Сумын заан" цолоо баталсан. == Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт == ==== Улс,аймаг ==== ==== Аймаг,цэрэг ==== {| class="wikitable" !Он !Сар !Шөвөг |- !2019 !9 |Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан М.Амарсанаагаар тав давж шөвгөрсөн. |} ==== Сумын цолтон ==== {| class="wikitable" !Он !Сар !Шөвөг |- !2016 !11 |Төв аймгийн Алтанбулаг сумын харьяат сумын заан Ч.Чойжилсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн. |- !2017 !2 |Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын харьяат сумын заан Г.Цэнддоржоор ес давж түрүүлсэн. |- !2017 !3 |Дундговь аймгийн Баянжаргалан сумын харьяат сумын заан Н.Наранбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн. |- !2017 !4 |Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат сумын заан Д.Дэмиддоржоор тав давж шөвгөрсөн. |- !2017 !5 |Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат сумын заан Э.Гантогтохоор тав давж шөвгөрсөн. |- !2017 !10 |Төв аймгийн Баян сумын харьяат сумын заан Г.Амгалангаар тав давж шөвгөрсөн. |- !2018 !3 |Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын харьяат сумын заан Э.Золбоотоор ес давж түрүүлсэн. |- !2018 !12 |Өвөрхангай аймгийн Сант сумын харьяат сумын заан Д.Бат-Эрдэнээр ес давж түрүүлсэн. |- !2019 !2 |Увс аймгийн Малчин сумын харьяат сумын заан Т.Батсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн. |- !2019 !3 |Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат сумын заан Б.Батбаянд өвдөг шороодон үзүүрлэсэн. |- !2019 !5 |Увс аймгийн Тэс сумын харьяат сумын заан Б.Өсөхбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн. |} {{DEFAULTSORT:Алтанцоож, Даваасүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын заан]] [[Ангилал:Өмнөдэлгэрийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1995 онд төрсөн]] lg823gdfl1612sa77zaqnmlk4kvjgyl 862025 862024 2026-07-14T12:31:12Z ~2026-39223-43 105872 862025 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс бөх | name = Даваасүрэнгийн Алтанцоож | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1995|2|26}} | birth_place = [[Өмнөдэлгэр сум]], [[Хэнтий аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын заан]] | title1 = [[Улсын заан]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Аймгийн арслан]] | title_year2 = 2020 | шөвгөрсөн ='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = |title3=Аймгийн харцага|title_year3=2019|title4=[[Сумын заан]]|title_year4=2014|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|2026 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|2020 Хэнтий}} {{Медаль|Мөнгө|2024 Орхон}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2014 Өмнөдэлгэр}} {{Медаль|Алт|2015 Өмнөдэлгэр}}}} '''Даваасүрэнгийн Алтанцоож''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын заан цолтой бөх. == Наадмын амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, улсын харцага Г.Бадрахаар тав, аймгийн арслан Б.Шаравдоржоор зургаа, улсын заан Д.Хүдэрбулгаар долоо давж "Монгол улсын заан" цол хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2019 |Хэнтий аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |- !2020 |Хэнтий аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан З.Наранбаатараар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |- !2024 |Говьсүмэр аймгийн баяр наадамд улсын заан С.Сүхбатаар найм даван түрүүлж "Аймгийн хурц арслан" цол хүртсэн. !256 |} === Цэргийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн начин Б.Гончигсүрэнгээр найм даван түрүүлж "Бадрангуй" чимэг нэмсэн. !256 |} 2014 онд " Сумын заан " цол хүртэж 2015 онд "Сумын заан" цолоо баталсан. == Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт == ==== Улс,аймаг ==== ==== Аймаг,цэрэг ==== {| class="wikitable" !Он !Сар !Шөвөг |- !2019 !9 |Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан М.Амарсанаагаар тав давж шөвгөрсөн. |} ==== Сумын цолтон ==== {| class="wikitable" !Он !Сар !Шөвөг |- !2016 !11 |Төв аймгийн Алтанбулаг сумын харьяат сумын заан Ч.Чойжилсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн. |- !2017 !2 |Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын харьяат сумын заан Г.Цэнддоржоор ес давж түрүүлсэн. |- !2017 !3 |Дундговь аймгийн Баянжаргалан сумын харьяат сумын заан Н.Наранбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн. |- !2017 !4 |Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат сумын заан Д.Дэмиддоржоор тав давж шөвгөрсөн. |- !2017 !5 |Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат сумын заан Э.Гантогтохоор тав давж шөвгөрсөн. |- !2017 !10 |Төв аймгийн Баян сумын харьяат сумын заан Г.Амгалангаар тав давж шөвгөрсөн. |- !2018 !3 |Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын харьяат сумын заан Э.Золбоотоор ес давж түрүүлсэн. |- !2018 !12 |Өвөрхангай аймгийн Сант сумын харьяат сумын заан Д.Бат-Эрдэнээр ес давж түрүүлсэн. |- !2019 !2 |Увс аймгийн Малчин сумын харьяат сумын заан Т.Батсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн. |- !2019 !3 |Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат сумын заан Б.Батбаянд өвдөг шороодон үзүүрлэсэн. |- !2019 !5 |Увс аймгийн Тэс сумын харьяат сумын заан Б.Өсөхбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн. |} {{DEFAULTSORT:Алтанцоож, Даваасүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын заан]] [[Ангилал:Өмнөдэлгэрийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1995 онд төрсөн]] gsw4uxne8xuyvecb0azhknjbs9dvj9j 0 106797 862046 838813 2026-07-14T16:20:39Z Enkhsaihan2005 64429 862046 wikitext text/x-wiki {{Short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} {{Инфобокс суурин | name = Валенсийн Нийгэмлэг | native_name = {{Native name|ca-valencia|Comunitat Valenciana}} <br/> {{Native name|es|Comunidad Valenciana}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] | image_flag = Flag of the Valencian Community (2x3).svg | flag_size = 125px | flag_alt = Валенсийн Нийгэмлэгийн далбаа | flag_link = Валенсийн Нийгэмлэгийн далбаа | image_shield = Coat of Arms of Valencian Community.svg | shield_size = x85px | shield_alt = Валенсийн Нийгэмлэгийн сүлд | shield_link = Валенсийн Нийгэмлэгийн сүлд | anthem = ''[[Himne de l'Exposició|Himne de la Comunitat Valenciana]]''<br/>("Валенсийн Нийгэмлэгийн дуулал")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himne_de_l'Exposició.ogg|center]]</div> | motto = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг | image_map = [[File:Comunidad Valenciana in Spain (including Canarias).svg|275px|Испани дахь Валенсийн Нийгэмлэгийн байршил]] | map_alt = | map_caption = Испани дахь Валенсийн Нийгэмлэгийн байршил | pushpin_map = | image_map1 = | coordinates = {{Coord|39|30|N|0|45|W|region:ES-CT_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Испани}} | seat_type = Нийслэл<br/>{{nobold|(ба хамгийн том хот)}} | seat = [[Валенси]] | seat1_type = | seat1 = | population_demonym = [[Валенсичууд]] <br/> &nbsp;• ''valencià'', ''-ana'' ([[Валенси хэл|Вал.]]) <br/> &nbsp;• ''valenciano'', ''-na'' ([[Испани хэл|Исп.]]) {{Инфобокс | child=yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = Албан ёсны хэл | data1 = {{hlist|[[Валенси хэл|Валенси]]|[[Испани хэл|Испани]]}} }} | government_footnotes = | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | governing_body = [[Валенсийн засгийн газар]] | leader_title = Ерөнхийлөгч | leader_name = [[Хуанфран Перес Льорка]] ([[Валенсийн Нийгэмлэгийн Ардын Нам|PP]]) | leader_title1 = Парламентын дарга | leader_name1 = [[Льянос Массо]] ([[Вокс (нам)|Вокс]]) | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Валенсийн парламент]] | parts_type = Муж | parts_style = para | parts = {{no bold|{{hlist|[[Аликанте муж|Аликанте]]|[[Валенси муж|Валенси]]|[[Кастельон муж|Кастельон]]}}}} | established_title = Үүсэл | established_date = 1238 ([[Валенсийн фурс|Валенсийн хаант улсын хуулиуд]]) <br /> 1305 ([[Эльчегийн гэрээ]]{{efn|1304 оны [[Агредагийн гэрээ (1304)|Агредагийн гэрээг]] шинэчилсэн.}}) <br /> 1707 (''[[Нуева Плантагийн зарлигууд|Нова Планта]]'') <br /> 1812 ([[1812 оны Испанийн үндсэн хууль|Кадисын үндсэн хууль]]) | established_title1 = Өөртөө засах тухай хууль | established_date1 = 1982 (Анхны) <br/> 2006 (Хоёр дахь – ''хүчин төгөлдөр'') | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ign/portal/ane-datos-geograficos|title=Información Geográfica Destacada|trans-title=Geographical information data|lang=es|publisher=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)|IGN]]}}</ref> | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|Испанид 8-д]] | area_total_km2 = 23265.23 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2025|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)|INE]]}}</ref> | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|Испанид 4-д]] | population_as_of = 2025 | population_total = 5425182 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-14|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €148.284 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €27,333 (2024) | demographics_type2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] | demographics2_title1 = ХХИ {{no bold|(2022)}} | demographics2_info1 = 0.897<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> ({{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|11-т]]) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = {{Hlist|03XXX ([[Аликанте муж|A]])|12XXX ([[Кастельон муж|CS]])|46XXX ([[Валенси муж|V]])}} | area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = +34 96 | iso_code = [[ISO 3166-2:ES|ES-VC]] | timezone_link = Испани дахь цаг | timezone1_location = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+1) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+2) | utc_offset1_DST = | timezone2_location = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | blank_name_sec2 = Мөнгөн тэмдэгт | blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | blank1_name_sec2 = Албан ёсны баяр | blank1_info_sec2 = 10 сарын 9 | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = | blank3_name_sec2 = | blank3_info_sec2 = | website = {{URL|1=gva.es}} | footnotes = | module = }} '''Валенсийн Нийгэмлэг''' мөн '''Валенси муж''', (албан ёсоор [[валенси аялга|вал.]] ''Comunitat Valenciana'', {{langx|es|Comunidad Valenciana}}) нь [[Испани]]йн [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн эрэгт]] орших 17 [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийн]] нэг юм. Энэ муж нь хойд талаараа [[Каталони]]той, өрнө талаараа [[Арагон]] ба [[Кастили-Ла Манча]], өмнө талаараа [[Мурси (муж)|Мурси]] мужуудтай хиллэнэ. Тус нийгэмлэг нь [[Валенси аймаг|Валенси]], [[Аликанте аймаг|Аликанте]], [[Кастельон аймаг|Кастельон]] гэсэн гурван аймгаас бүрдэнэ. Өөртөө засах нийгэмлэгийн нийслэл хот нь [[Валенси]]. 1982 онд байгуулагдсан өөртөө засах нийгэмлэгийн нутаг дэвсгэр нь урьдны [[Арагоны Титэмт Улс|Арагоны Титэмт Улсад]] харьяалагдаж байсан [[Валенсийн Хант Улс|Валенсийн Хант Улсын]] нутаг дэвсгэртэй бараг ижил юм. == Хэл == Мужийн нутаг дэвсгэрийн дийлэнх нь [[Каталан хэл|каталан хэлний]] нэг аялга болох [[валенси аялга|валенси хэлний]] бүс нутагт хамаарна. Тиймээс албан ёсны хэлэнд нь [[испани хэл|испани хэлнээс]] гадна нь валенси хэл ордог.<ref>According to [https://www.britannica.com/topic/Catalan-language#ref1029992 article Catalan language] from [http://www.britannica.com Britannica Online Encyclopedia]</ref> Тэнгисийн эрэг орчмын нутагт валенси ба испани хэлээр ярих бол, хөдөөгүүр дийлэнх нь валенси аялгаар, харин уулархаг нутгаар болон мужийн өмнөд хязгаар нутгийнхан нь зөвхөн испаниар ярилцдаг байна. == Улс төрийн газар зүй == Өөртөө засах нийгэмлэг нь [[Валенси аймаг|Валенси]], [[Аликанте аймаг|Аликанте]], [[Кастельон аймаг|Кастельон]] аймгуудын нутаг дэвсгэрийг хамрах бөгөөд эдгээр аймгууд нь нийт 32 [[комарка]] (орон нутгийн тойрог буюу дүүрэг гэх) болон хотуудад хуваагдана. ==Зураг== <gallery widths="160px" heights="130px"> Alicante, Spain.jpg|Аликанте хотын боомт Ciudad de las ciencias noche.JPG|Валенси хотын кино театр Paella from Altea.jpg|Валенсийн паэлья (будаатай хуурга) Castillo de Denia.jpg|Денийн цайз </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Comunitat Valenciana|Валенсийн Нийгэмлэг}} * [http://www.comunitatvalenciana.com/ Валенси мужийн аялал жуулчлалын порталa] * [https://web.archive.org/web/20110709093918/http://www.gva.es/ Валенси мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> {{Coordinate|article=/|NS=39/25/00/N|EW=0/32/00/W|type=adm1st|region=ES-VC|dim=350000}} {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Валенсийн нийгэмлэг| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] rq2i0r8lveio6wex85aj3ba7gbvhvwk 862047 862046 2026-07-14T16:21:11Z Enkhsaihan2005 64429 862047 wikitext text/x-wiki {{Short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} {{Инфобокс суурин | name = Валенсийн Нийгэмлэг | native_name = {{Native name|ca-valencia|Comunitat Valenciana}} <br/> {{Native name|es|Comunidad Valenciana}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] | image_flag = Flag of the Valencian Community (2x3).svg | flag_size = 125px | flag_alt = Валенсийн Нийгэмлэгийн далбаа | flag_link = Валенсийн Нийгэмлэгийн далбаа | image_shield = Coat of Arms of Valencian Community.svg | shield_size = x85px | shield_alt = Валенсийн Нийгэмлэгийн сүлд | shield_link = Валенсийн Нийгэмлэгийн сүлд | anthem = ''[[Himne de l'Exposició|Himne de la Comunitat Valenciana]]''<br/>("Валенсийн Нийгэмлэгийн дуулал")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himne_de_l'Exposició.ogg|center]]</div> | motto = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг | image_map = [[File:Comunidad Valenciana in Spain (including Canarias).svg|275px|Испани дахь Валенсийн Нийгэмлэгийн байршил]] | map_alt = | map_caption = Испани дахь Валенсийн Нийгэмлэгийн байршил | pushpin_map = | image_map1 = | coordinates = {{Coord|39|30|N|0|45|W|region:ES-CT_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Испани}} | seat_type = Нийслэл<br/>{{nobold|(ба хамгийн том хот)}} | seat = [[Валенси]] | seat1_type = | seat1 = | population_demonym = [[Валенсичууд]] <br/> &nbsp;• ''valencià'', ''-ana'' ([[Валенси хэл|Вал.]]) <br/> &nbsp;• ''valenciano'', ''-na'' ([[Испани хэл|Исп.]]) {{Инфобокс | child=yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = Албан ёсны хэл | data1 = {{hlist|[[Валенси хэл|Валенси]]|[[Испани хэл|Испани]]}} }} | government_footnotes = | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | governing_body = [[Валенсийн засгийн газар]] | leader_title = Ерөнхийлөгч | leader_name = [[Хуанфран Перес Льорка]] ([[Валенсийн Нийгэмлэгийн Ардын Нам|PP]]) | leader_title1 = Парламентын дарга | leader_name1 = [[Льянос Массо]] ([[Вокс (нам)|Вокс]]) | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Валенсийн парламент]] | parts_type = Муж | parts_style = para | parts = {{no bold|{{hlist|[[Аликанте муж|Аликанте]]|[[Валенси муж|Валенси]]|[[Кастельон муж|Кастельон]]}}}} | established_title = Үүсэл | established_date = 1238 ([[Валенсийн фурс|Валенсийн хаант улсын хуулиуд]]) <br /> 1305 ([[Эльчегийн гэрээ]]{{efn|1304 оны [[Агредагийн гэрээ (1304)|Агредагийн гэрээг]] шинэчилсэн.}}) <br /> 1707 (''[[Нуева Плантагийн зарлигууд|Нова Планта]]'') <br /> 1812 ([[1812 оны Испанийн үндсэн хууль|Кадисын үндсэн хууль]]) | established_title1 = Өөртөө засах тухай хууль | established_date1 = 1982 (Анхны) <br/> 2006 (Хоёр дахь – ''хүчин төгөлдөр'') | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ign/portal/ane-datos-geograficos|title=Información Geográfica Destacada|trans-title=Geographical information data|lang=es|publisher=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)|IGN]]}}</ref> | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|Испанид 8-д]] | area_total_km2 = 23265.23 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2025|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)|INE]]}}</ref> | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|Испанид 4-д]] | population_as_of = 2025 | population_total = 5425182 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-14|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €148.284 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €27,333 (2024) | demographics_type2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] | demographics2_title1 = ХХИ {{no bold|(2022)}} | demographics2_info1 = 0.897<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> ({{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|11-т]]) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = {{Hlist|03XXX ([[Аликанте муж|A]])|12XXX ([[Кастельон муж|CS]])|46XXX ([[Валенси муж|V]])}} | area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = +34 96 | iso_code = [[ISO 3166-2:ES|ES-VC]] | timezone_link = Испани дахь цаг | timezone1_location = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+1) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+2) | utc_offset1_DST = | timezone2_location = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | blank_name_sec2 = Мөнгөн тэмдэгт | blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | blank1_name_sec2 = Албан ёсны баяр | blank1_info_sec2 = 10 сарын 9 | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = | blank3_name_sec2 = | blank3_info_sec2 = | website = {{URL|1=gva.es}} | footnotes = | module = }} '''Валенсийн Нийгэмлэг''' мөн '''Валенси муж''', (албан ёсоор [[валенси аялга|вал.]] ''Comunitat Valenciana'', {{langx|es|Comunidad Valenciana}}) нь [[Испани]]йн [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн эрэгт]] орших 17 [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийн]] нэг юм. Энэ муж нь хойд талаараа [[Каталони]]той, өрнө талаараа [[Арагон]] ба [[Кастили-Ла Манча]], өмнө талаараа [[Мурси (муж)|Мурси]] мужуудтай хиллэнэ. Тус нийгэмлэг нь [[Валенси аймаг|Валенси]], [[Аликанте аймаг|Аликанте]], [[Кастельон аймаг|Кастельон]] гэсэн гурван аймгаас бүрдэнэ. Өөртөө засах нийгэмлэгийн нийслэл хот нь [[Валенси]]. 1982 онд байгуулагдсан өөртөө засах нийгэмлэгийн нутаг дэвсгэр нь урьдны [[Арагоны Титэмт Улс|Арагоны Титэмт Улсад]] харьяалагдаж байсан [[Валенсийн Хант Улс|Валенсийн Хант Улсын]] нутаг дэвсгэртэй бараг ижил юм. == Хэл == Мужийн нутаг дэвсгэрийн дийлэнх нь [[Каталан хэл|каталан хэлний]] нэг аялга болох [[валенси аялга|валенси хэлний]] бүс нутагт хамаарна. Тиймээс албан ёсны хэлэнд нь [[испани хэл|испани хэлнээс]] гадна нь валенси хэл ордог.<ref>According to [https://www.britannica.com/topic/Catalan-language#ref1029992 article Catalan language] from [http://www.britannica.com Britannica Online Encyclopedia]</ref> Тэнгисийн эрэг орчмын нутагт валенси ба испани хэлээр ярих бол, хөдөөгүүр дийлэнх нь валенси аялгаар, харин уулархаг нутгаар болон мужийн өмнөд хязгаар нутгийнхан нь зөвхөн испаниар ярилцдаг байна. == Улс төрийн газар зүй == Өөртөө засах нийгэмлэг нь [[Валенси аймаг|Валенси]], [[Аликанте аймаг|Аликанте]], [[Кастельон аймаг|Кастельон]] аймгуудын нутаг дэвсгэрийг хамрах бөгөөд эдгээр аймгууд нь нийт 32 [[комарка]] (орон нутгийн тойрог буюу дүүрэг гэх) болон хотуудад хуваагдана. ==Зураг== <gallery widths="160px" heights="130px"> Alicante, Spain.jpg|Аликанте хотын боомт Ciudad de las ciencias noche.JPG|Валенси хотын кино театр Paella from Altea.jpg|Валенсийн паэлья (будаатай хуурга) Castillo de Denia.jpg|Денийн цайз </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist|2}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Comunitat Valenciana|Валенсийн Нийгэмлэг}} * [http://www.comunitatvalenciana.com/ Валенси мужийн аялал жуулчлалын порталa] * [https://web.archive.org/web/20110709093918/http://www.gva.es/ Валенси мужийн албан ёсны цахим хуудас] {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Валенсийн нийгэмлэг| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] 9d4b3i10b4whet87ie6xj405trw4p6e 828 113459 862045 859834 2026-07-14T16:10:54Z Enkhsaihan2005 64429 862045 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); local this_wiki_lang_tag = lang_obj.code; -- get this wiki's language tag --[[--------------------------< L A N G _ N A M E _ T A B L E >------------------------------------------------ primary table of tables that decode: lang -> language tags and names script -> ISO 15924 script tags region -> ISO 3166 region tags variant -> iana registered variant tags suppressed -> map of scripts tags and their associated language tags all of these data come from separate modules that are derived from the IANA language-subtag-registry file key_to_lower() avoids the metatable trap and sets all keys in the subtables to lowercase. Many language codes have multiple associated names; Module:lang is only concerned with the first name so key_to_lower() only fetches the first name. ]] local function key_to_lower (module, src_type) local out = {}; local source_t = (('var_sup' == src_type) and require (module)) or mw.loadData (module); -- fetch data from this module; require() avoids metatable trap for variant data if 'var_sup' == src_type then for k, v in pairs (source_t) do out[k:lower()] = v; -- for variant and suppressed everything is needed end elseif 'lang' == src_type and source_t.active then -- for ~/iana_languages (active) for k, v in pairs (source_t.active) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end elseif 'lang_dep' == src_type and source_t.deprecated then -- for ~/iana_languages (deprecated) for k, v in pairs (source_t.deprecated) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end else -- here for all other sources for k, v in pairs (source_t) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end end return out; end local lang_name_table_t = { lang = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana languages', 'lang'), lang_dep = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana languages', 'lang_dep'), script = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana scripts'), -- script keys are capitalized; set to lower region = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana regions'), -- region keys are uppercase; set to lower variant = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana variants', 'var_sup'), suppressed = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana suppressed scripts', 'var_sup'), -- script keys are capitalized; set to lower } --[[--------------------------< I 1 8 N M E D I A W I K I O V E R R I D E >-------------------------------- For internationalization; not used at en.wiki The language names taken from the IANA language-subtag-registry file are given in English. That may not be ideal. Translating ~8,000 language names is also not ideal. MediaWiki maintains (much) shorter lists of language names in most languages for which there is a Wikipedia edition. When desired, Module:Lang can use the MediaWiki language list for the local language. Caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be complete or may not exist at all. When incomplete, MediaWiki's list will 'fall back' to another language (typically English). When that happens add an appropriate entry to the override table below. Caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be correct. At en.wiki, the MediaWiki language names do not agree with the IANA language names for these ISO 639-1 tags. Often it is simply spelling differences: bh: IANA: Bihari languages MW: Bhojpuri – the ISO 639-3 tag for Bhojpuri is bho bn: IANA: Bengali MW: Bangla – Bengali is the exonym, Bangla is the endonym dv: IANA: Dhivehi MW: Divehi el: IANA: Modern Greek MW: Greek ht: IANA: Haitian MW: Haitian Creole ky: IANA: Kirghiz MW: Kyrgyz li: IANA: Limburgan MW: Limburgish or: IANA: Oriya MW: Odia os: IANA: Ossetian MW: Ossetic "pa: IANA: Panjabi MW: Punjabi "ps: IANA: Pushto MW: Pashto "to: IANA: Tonga MW: Tongan "ug: IANA: Uighur MW: Uyghur use the override table to override language names that are incorrect for your project To see the list of names that MediaWiki has for your language, enter this in the Debug colsole: =mw.dumpObject (mw.language.fetchLanguageNames ('<tag>', 'all')) (replacing <tag> with the language tag for your language) Use of the MediaWiki language names lists is enabled when media_wiki_override_enable is set to boolean true. ]] local media_wiki_override_enable = false; -- set to true to override IANA names with MediaWiki names; always false at en.wiki -- caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be complete or may not exist at all if true == media_wiki_override_enable then local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_lang_tag, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to MediaWiki for tag, name in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- loop through each tag/name pair in the MediaWiki list if lang_name_table_t.lang[tag] then -- if the tag is in the main list lang_name_table_t.lang[tag] = name; -- overwrite exisiting name with the name from MediaWiki end end end --[[--------------------------< O V E R R I D E >-------------------------------------------------------------- Language codes and names in this table override the BCP47 names in lang_name_table. indexes in this table shall always be lower case ]] local override = { ------------------------------< I S O _ 6 3 9 - 1 >------------------------------------------------------------ ["ab"] = "Абхаз", -- to match en.wiki article name ["ca-valencia"] = "Валенси", ["cu"] = "Church Slavonic", -- 2nd IANA name; ["de-at"] = "Austrian German", -- these code-region and code-variant tags to match en.wiki article names ["de-ch"] = "Swiss Standard German", ["en-au"] = "Australian English", ["en-ca"] = "Canadian English", ["en-emodeng"] = "Early Modern English", ["en-gb"] = "British English", ["en-ie"] = "Irish English", ["en-in"] = "Indian English", ["en-nz"] = "New Zealand English", ["en-us"] = "American English", ["en-za"] = "South African English", ["fr-ca"] = "Quebec French", ["fr-gallo"] = "Gallo", ["fy"] = "West Frisian", -- Western Frisian ["mo"] = "Moldovan", -- Moldavian (deprecated code); to match en.wiki article title ["nl-be"] = "Flemish", -- match MediaWiki ["oc-gascon"] = "Gascon", ["oc-provenc"] = "Provençal", ["ps"] = "Пушту", -- Pushto ["pt-br"] = "Бразилын Португал", -- match MediaWiki ["ro-md"] = "Moldovan", -- 'not deprecated' form ["ro-cyrl-md"] = "Moldovan", -- 'not deprecated' form ["tw-asante"] = "Asante Twi", ["ug"] = "Уйгур", -- these ISO 639-1 language-name overrides imported from Module:Language/data/wp_languages (since deleted) --<begin do-not-edit except to comment out>-- ["av"] = "Авар", -- Avaric ["bo"] = "Стандарт Төвөд", -- Төвөд ["el"] = "Грек", -- Modern Greek -- ["en-SA"] = "South African English", -- English; no; SA is not South Africa it Saudi Arabia; ZA is South Africa ["ff"] = "Фула", -- Fulah ["ht"] = "Хаитийн Креол", -- Haitian ["hz"] = "Отжихереро", -- Herero ["ii"] = "И", -- Sichuan Yi ["ki"] = "Gikuyu", -- Kikuyu ["kl"] = "Гренланд", -- Kalaallisut ["ky"] = "Киргиз", -- Kirghiz ["lg"] = "Луганда", -- Ganda ["li"] = "Лимбург", -- Limburgan ["mi"] = "Маори", -- Maori ["na"] = "Науру", -- Nauru ["nb"] = "Бүкмол", -- Norwegian Bokmål ["nd"] = "Хойд Ндебеле", -- North Ndebele ["nn"] = "Нюнорск", -- Норвегийн Нюнорск ["nr"] = "Өмнөд Ндебеле", -- South Ndebele ["ny"] = "Ньянжа", -- Nyanja ["oj"] = "Ojibwe", -- Ojibwa ["or"] = "Odia", -- Oriya ["pa"] = "Панжаби", -- Пунжаби ["rn"] = "Кирунди", -- Rundi ["sl"] = "Словени", -- Slovenian ["ss"] = "Свати", -- Swati ["st"] = "Сото", -- Southern Sotho ["to"] = "Тонга", -- Tonga --<end do-not-edit except to comment out>-- ------------------------------< I S O _ 6 3 9 - 2, - 3, - 5 >---------------------------------------------- ["alv"] = "Atlantic–Congo languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["arc"] = "Imperial Aramaic (700-300 BCE)", -- Official Aramaic (700-300 BCE), Imperial Aramaic (700-300 BCE); to match en.wiki article title uses ISO639-2 'preferred' name ["art"] = "constructed", -- to match en.wiki article; lowercase for category name ["ast-es"] = "Leonese", -- ast in IANA is Asturian; Leonese is a dialect ["bea"] = "Dane-zaa", -- Beaver; to match en.wiki article title ["bhd"] = "Bhadarwahi", -- Bhadrawahi; to match en.wiki article title ["bla"] = "Blackfoot", -- Siksika; to match en.wiki article title ["blc"] = "Nuxalk", -- Bella Coola; to match en.wiki article title ["bua"] = "Буриад", -- Buriat; this is a macro language; these four use wp preferred transliteration; ["bxm"] = "Mongolian Buryat", -- Mongolia Buriat; these three all redirect to Buryat ["bxr"] = "Оросын Буриад", -- Russia Buriat; ["bxu"] = "Chinese Buryat", -- China Buriat; ["byr"] = "Yipma", -- Baruya, Yipma ["clm"] = "Klallam", -- Clallam; to match en.wiki article title ["egy"] = "Ancient Egyptian", -- Egyptian (Ancient); distinguish from contemporary arz: Egyptian Arabic ["ems"] = "Alutiiq", -- Pacific Gulf Yupik; to match en.wiki article title ["esx"] = "Eskimo–Aleut languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["frr"] = "Хойд Фриз", -- Northern Frisian ["frs"] = "East Frisian Low Saxon", -- Eastern Frisian ["gsw-fr"] = "Эльзасын", -- match MediaWiki ["haa"] = "Hän", -- Han; to match en.wiki article title ["hei"] = "Heiltsuk–Oowekyala", -- Heiltsuk; to match en.wiki article title ["hmx"] = "Hmong–Mien languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["ilo"] = "Ilocano", -- Iloko; to match en.wiki article title ["jam"] = "Ямайкын Креол", -- Jamaican Creole English ["lij-mc"] = "Монако", -- Ligurian as spoken in Monaco ["luo"] = "Dholuo", -- IANA (primary) /ISO 639-3: Luo (Kenya and Tanzania); IANA (secondary): Dholuo ["mhr"] = "Meadow Mari", -- Eastern Mari ["mid"] = "Modern Mandaic", -- Mandaic ['mis'] = "Кодлогдоогүй", -- Uncoded languages; capitalization; special scope, not collective scope; ["mkh"] = "Mon–Khmer languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["mla"] = "Tamambo", -- Malo ['mte'] = "Mono-Alu", -- Mono (Solomon Islands) ['mul'] = "multiple", -- Multiple languages; capitalization; special scope, not collective scope; ["nan-tw"] = "Taiwanese Hokkien", -- make room for IANA / 639-3 nan Min Nan Chinese; match en.wiki article title ["new"] = "Невар", -- Newari, Nepal Bhasa; to match en,wiki article title ["ngf"] = "Trans–New Guinea languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["nic"] = "Niger–Congo languages", -- Niger-Kordofanian languages; to match en,wiki article title ["nrf"] = "Норман", -- not quite a collective - IANA name: Jèrriais + Guernésiais; categorizes to Norman-language text ["nrf-gg"] = "Гернси", -- match MediaWiki ["nrf-je"] = "Жерси", -- match MediaWiki ["nzi"] = "Nzema", -- Nzima; to match en.wiki article title ["oma"] = "Omaha–Ponca", -- to match en.wiki article title (endash) ["orv"] = "Эртний Орос", -- Old Russian ["pfl"] = "Пфальцийн Герман", -- Пфальц; to match en.wiki article ["pie"] = "Piro Pueblo", -- Piro; to match en.wiki article ["pms"] = "Пьемонт", -- Piemontese; to match en.wiki article title ["pnb"] = "Punjabi (Western)", -- Western Panjabi; dab added to override import from ~/wp languages and distinguish pnb from pa in reverse look up tag_from_name() ['qwm'] = "Cuman", -- Kuman (Russia); to match en.wiki article name ["rop"] = "Australian Kriol", -- Kriol; en.wiki article is a dab; point to correct en.wiki article ["sco-ulster"] = "Ulster Scots", ["sdo"] = "Bukar–Sadong", -- Bukar-Sadung Bidayuh; to match en.wiki article title ["smp"] = "Samaritan Hebrew", -- to match en.wiki article title ["stq"] = "Сатерландын Фриз", -- Saterfriesisch ["und"] = "тодорхойгүй", -- capitalization to match existing category ["wrg"] = "Warrongo", -- Warungu ["xal-ru"] = "Kalmyk", -- to match en.wiki article title ["xgf"] = "Tongva", -- ISO 639-3 is Gabrielino-Fernandeño ["yuf"] = "Havasupai–Hualapai", -- Havasupai-Walapai-Yavapai; to match en.wiki article title ["zxx"] = "no linguistic content", -- capitalization -- these ISO 639-2, -3 language-name overrides imported from Module:Language/data/wp_languages --<begin do-not-edit except to comment out>-- ["ace"] = "Acehnese", -- Achinese ["aec"] = "Sa'idi Arabic", -- Saidi Arabic ["akl"] = "Aklan", -- Aklanon ["alt"] = "Алтай", -- Southern Altai ["apm"] = "Mescalero-Chiricahua", -- Mescalero-Chiricahua Apache ["bal"] = "Balochi", -- Baluchi -- ["bcl"] = "Central Bicolano", -- Central Bikol ["bin"] = "Edo", -- Bini ["bpy"] = "Bishnupriya Manipuri", -- Bishnupriya ["chg"] = "Цагадайн", -- Chagatai ["ckb"] = "Sorani Kurdish", -- Central Kurdish ["cnu"] = "Shenwa", -- Chenoua ["coc"] = "Cocopah", -- Cocopa ["diq"] = "Zazaki", -- Dimli ["fit"] = "Meänkieli", -- Tornedalen Finnish ["fkv"] = "Квен", -- Kven Finnish ["frk"] = "Old Frankish", -- Frankish ["gez"] = "Ge'ez", -- Geez ["gju"] = "Gujari", -- Gujari ["gsw"] = "Алеманн Герман", -- Swiss German ["gul"] = "Gullah", -- Sea Island Creole English ["hak"] = "Hakka", -- Hakka Chinese ["hbo"] = "Biblical Hebrew", -- Ancient Hebrew ["hnd"] = "Hindko", -- Southern Hindko -- ["ikt"] = "Inuvialuk", -- Inuinnaqtun ["kaa"] = "Каракалпак", -- Kara-Kalpak ["khb"] = "Tai Lü", -- Lü ["kmr"] = "Kurmanji Kurdish", -- Northern Kurdish ["kpo"] = "Kposo", -- Ikposo ["krj"] = "Kinaray-a", -- Kinaray-A ["ktz"] = "Juǀ'hoan", -- Juǀʼhoan ["lez"] = "Лезги", -- Lezghian ["liv"] = "Ливони", -- Liv ["lng"] = "Lombardic", -- Langobardic ["mia"] = "Майами-Иллиной", -- Miami ["miq"] = "Miskito", -- Mískito ["mix"] = "Mixtec", -- Mixtepec Mixtec ["mni"] = "Мейтей", -- Manipuri ["mrj"] = "Hill Mari", -- Western Mari ["mww"] = "White Hmong", -- Hmong Daw ["nds-nl"] = "Dutch Low Saxon", -- Low German -- ["new"] = "Nepal Bhasa", -- Newari ["nso"] = "Хойд Сото", -- Pedi -- ["nwc"] = "Classical Nepal Bhasa", -- Classical Newari, Classical Nepal Bhasa, Old Newari ["ood"] = "Оодхам", -- Tohono O'odham ["otk"] = "Эртний Түрэг", -- Old Turkish ["pal"] = "Middle Persian", -- Pahlavi ["pam"] = "Капампанган", -- Pampanga ["phr"] = "Potwari", -- Pahari-Potwari ["pka"] = "Jain Prakrit", -- Ardhamāgadhī Prākrit -- ["pnb"] = "Punjabi", -- Western Panjabi ["psu"] = "Shauraseni", -- Sauraseni Prākrit ["rap"] = "Рапа Нуй", -- Rapanui ["rar"] = "Күүк Арлын Маори", -- Rarotongan ["rmu"] = "Scandoromani", -- Tavringer Romani ["rom"] = "Romani", -- Romany ["rup"] = "Aromanian", -- Macedo-Romanian ["ryu"] = "Окинава", -- Central Okinawan ["sdc"] = "Sassarese", -- Sassarese Sardinian ["sdn"] = "Gallurese", -- Gallurese Sardinian ["shp"] = "Shipibo", -- Shipibo-Conibo ["src"] = "Logudorese", -- Logudorese Sardinian ["sro"] = "Campidanese", -- Campidanese Sardinian ["tkl"] = "Tokelauan", -- Tokelau ["tvl"] = "Тувалу", -- Тувалу ["tyv"] = "Тува", -- Tuvinian ["vls"] = "West Flemish", -- Vlaams ["wep"] = "Вестфали", -- Westphalien ["xal"] = "Ойрад", -- Kalmyk ["xcl"] = "Old Armenian", -- Classical Armenian ["yua"] = "Юкатек Маяа", -- Yucateco --<end do-not-edit except to comment out>-- ------------------------------< P R I V A T E _ U S E _ T A G S >---------------------------------------------- ["akk-x-latbabyl"] = "Late Babylonian Akkadian", ["akk-x-midassyr"] = "Middle Assyrian Akkadian", ["akk-x-midbabyl"] = "Middle Babylonian Akkadian", ["akk-x-neoassyr"] = "Neo-Assyrian Akkadian", ["akk-x-neobabyl"] = "Neo-Babylonian Akkadian", ["akk-x-old"] = "Old Akkadian", ["akk-x-oldassyr"] = "Old Assyrian Akkadian", ["akk-x-oldbabyl"] = "Old Babylonian Akkadian", ["alg-x-proto"] = "Proto-Algonquian", -- alg in IANA is Algonquian languages ["ca-x-old"] = "Old Catalan", ["cel-x-combrit"] = "Common Brittonic", -- cel in IANA is Celtic languages ["cel-x-proto"] = "Proto-Celtic", ["egy-x-demotic"] = "Demotic Egyptian", ["egy-x-late"] = "Late Egyptian", ["egy-x-middle"] = "Middle Egyptian", ["egy-x-old"] = "Old Egyptian", ["gem-x-proto"] = "Proto-Germanic", -- gem in IANA is Germanic languages ["gmw-x-ecg"] = "East Central German", ["grc-x-aeolic"] = "Aeolic Greek", -- these grc-x-... codes are preferred alternates to the non-standard catchall code grc-gre ["grc-x-attic"] = "Attic Greek", ["grc-x-biblical"] = "Biblical Greek", ["grc-x-byzant"] = "Byzantine Greek", ["grc-x-classic"] = "Classical Greek", ["grc-x-doric"] = "Doric Greek", ["grc-x-hellen"] = "Hellenistic Greek", ["grc-x-ionic"] = "Ionic Greek", ["grc-x-koine"] = "Койне Грек", ["grc-x-medieval"] = "Medieval Greek", ["grc-x-patris"] = "Patristic Greek", ["grk-x-proto"] = "Proto-Greek", -- grk in IANA is Greek languages ["iir-x-proto"] = "Proto-Indo-Iranian", -- iir in IANA is Indo-Iranian Languages ["inc-x-mitanni"] = "Mitanni-Aryan", -- inc in IANA is Indic languages ["inc-x-proto"] = "Proto-Indo-Aryan", ["ine-x-anatolia"] = "Anatolian languages", ["ine-x-proto"] = "Proto-Indo-European", ["ira-x-proto"] = "Proto-Iranian", -- ira in IANA is Iranian languages ["itc-x-proto"] = "Proto-Italic", -- itc in IANA is Italic languages ["ksh-x-colog"] = "Colognian", -- en.wiki article is Colognian; ksh (Kölsch) redirects there ["la-x-medieval"] = "Medieval Latin", ["la-x-new"] = "New Latin", ["lmo-x-berg"] = "Bergamasque", -- lmo in IANA is Lombard; Bergamasque is a dialect ["lmo-x-cremish"] = "Cremish", -- lmo in IANA is Lombard; Cremish is a dialect ["lmo-x-milanese"] = "Milanese", -- lmo in IANA is Lombard; Milanese is a dialect ["mis-x-ripuar"] = "Ripuarian", -- replaces improper use of ksh in wp_languages ["prg-x-old"] = "Old Prussian", ["sem-x-ammonite"] = "Ammonite", ["sem-x-aramaic"] = "Aramaic", ["sem-x-canaan"] = "Canaanite languages", ["sem-x-dumaitic"] = "Dumaitic", ["sem-x-egurage"] = "Eastern Gurage", ["sem-x-hatran"] = "Hatran Aramaic", ["sem-x-oldsoara"] = "Old South Arabian", ["sem-x-palmyren"] = "Palmyrene Aramaic", ["sem-x-proto"] = "Proto-Semitic", ["sem-x-taymanit"] = "Taymanitic", ["sla-x-proto"] = "Proto-Slavic", -- sla in IANA is Slavic languages ["yuf-x-hav"] = "Havasupai", -- IANA name for these three is Havasupai-Walapai-Yavapai ["yuf-x-wal"] = "Walapai", ["yuf-x-yav"] = "Yavapai", ["xsc-x-pontic"] = "Pontic Scythian", -- xsc in IANA is Scythian ["xsc-x-saka"] = "Saka", ["xsc-x-sarmat"] = "Sarmatian", } --[[--------------------------< A R T I C L E _ L I N K >------------------------------------------------------ for those rare occasions when article titles don't fit with the normal '<language name> language', this table maps language code to article title. Use of this table should be avoided and the use of redirects preferred as that is the long-standing method of handling article names that don't fit with the normal pattern ]] local article_name = { ['kue'] = "Kuman language (New Guinea)", -- Kuman (Papua New Guinea); to avoid Kuman dab page ["lij-mc"] = "Лигур хэл", -- Ligurian; see Template_talk:Lang#Ligurian_dab ['mbo'] = "Mbo language (Cameroon)", -- Mbo (Cameroon) ['mnh'] = "Mono language (Congo)", -- Mono (Democratic Republic of Congo); see Template_talk:Lang#Mono_languages ['mnr'] = "Mono language (California)", -- Mono (USA) ['mru'] = "Mono language (Cameroon)", -- Mono (Cameroon) ["snq"] = "Sangu language (Gabon)", -- Sangu (Gabon) ["toi"] = "Tonga language (Zambia and Zimbabwe)", -- Tonga (Zambia and Zimbabwe); to avoid Tonga language dab page ["vwa"] = "Awa language (China)", -- Awa (China); to avoid Awa dab page ["xlg"] = "Ligurian language (ancient)", -- see Template_talk:Lang#Ligurian_dab ["zmw"] = "Mbo language (Congo)", -- Mbo (Democratic Republic of Congo) } --[=[-------------------------< R T L _ S C R I P T S >-------------------------------------------------------- ISO 15924 scripts that are written right-to-left. Data in this table taken from [[ISO 15924#List of codes]] last update to this list: 2017-12-24 ]=] local rtl_scripts = { 'adlm', 'arab', 'aran', 'armi', 'avst', 'cprt', 'egyd', 'egyh', 'hatr', 'hebr', 'hung', 'inds', 'khar', 'lydi', 'mand', 'mani', 'mend', 'merc', 'mero', 'narb', 'nbat', 'nkoo', 'orkh', 'palm', 'phli', 'phlp', 'phlv', 'phnx', 'prti', 'rohg', 'samr', 'sarb', 'sogd', 'sogo', 'syrc', 'syre', 'syrj', 'syrn', 'thaa', 'wole', }; --[[--------------------------< T R A N S L I T _ T I T L E S >------------------------------------------------ This is a table of tables of transliteration standards and the language codes or language scripts that apply to those standards. This table is used to create the tool-tip text associated with the transliterated text displayed by some of the {{lang-??}} templates. These tables are more-or-less copied directly from {{transl}}. The standard 'NO_STD' is a construct to allow for the cases when no |std= parameter value is provided. ]] local translit_title_table = { ['ahl'] = { ['default'] = 'Academy of the Hebrew Language transliteration', }, ['ala'] = { ['default'] = 'American Library Association – Library of Congress transliteration', }, ['ala-lc'] = { ['default'] = 'American Library Association – Library of Congress transliteration', }, ['batr'] = { ['default'] = 'Bikdash Arabic Transliteration Rules', }, ['bgn/pcgn'] = { ['default'] = 'Board on Geographic Names / Permanent Committee on Geographical Names transliteration', }, ['din'] = { ['ar'] = 'DIN 31635 Arabic', ['fa'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ku'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ps'] = 'DIN 31635 Arabic', ['tg'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ug'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ur'] = 'DIN 31635 Arabic', ['arab'] = 'DIN 31635 Arabic', ['default'] = 'DIN transliteration', }, ['eae'] = { ['default'] = 'Encyclopaedia Aethiopica transliteration', }, ['hepburn'] = { ['default'] = 'Hepburn transliteration', }, ['hunterian'] = { ['default'] = 'Hunterian transliteration', }, ['iast'] = { ['default'] = 'International Alphabet of Sanskrit transliteration', }, ['iso'] = { -- when a transliteration standard is supplied ['ab'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ba'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['be'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['bg'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['kk'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ky'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['mn'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ru'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['tg'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['uk'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['bua'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['sah'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['tut'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['xal'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['cyrl'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ar'] = 'ISO 233 Arabic', ['ku'] = 'ISO 233 Arabic', ['ps'] = 'ISO 233 Arabic', ['ug'] = 'ISO 233 Arabic', ['ur'] = 'ISO 233 Arabic', ['arab'] = 'ISO 233 Arabic', ['he'] = 'ISO 259 Hebrew', ['yi'] = 'ISO 259 Hebrew', ['hebr'] = 'ISO 259 Hebrew', ['el'] = 'ISO 843 Greek', ['grc'] = 'ISO 843 Greek', ['ja'] = 'ISO 3602 Japanese', ['hira'] = 'ISO 3602 Japanese', ['hrkt'] = 'ISO 3602 Japanese', ['jpan'] = 'ISO 3602 Japanese', ['kana'] = 'ISO 3602 Japanese', ['zh'] = 'ISO 7098 Chinese', ['chi'] = 'ISO 7098 Chinese', ['cmn'] = 'ISO 7098 Chinese', ['zho'] = 'ISO 7098 Chinese', -- ['han'] = 'ISO 7098 Chinese', -- unicode alias of Hani? doesn't belong here? should be Hani? ['hans'] = 'ISO 7098 Chinese', ['hant'] = 'ISO 7098 Chinese', ['ka'] = 'ISO 9984 Georgian', ['kat'] = 'ISO 9984 Georgian', ['arm'] = 'ISO 9985 Armenian', ['hy'] = 'ISO 9985 Armenian', ['th'] = 'ISO 11940 Thai', ['tha'] = 'ISO 11940 Thai', ['ko'] = 'ISO 11941 Korean', ['kor'] = 'ISO 11941 Korean', ['awa'] = 'ISO 15919 Indic', ['bho'] = 'ISO 15919 Indic', ['bn'] = 'ISO 15919 Indic', ['bra'] = 'ISO 15919 Indic', ['doi'] = 'ISO 15919 Indic', ['dra'] = 'ISO 15919 Indic', ['gon'] = 'ISO 15919 Indic', ['gu'] = 'ISO 15919 Indic', ['hi'] = 'ISO 15919 Indic', ['hno'] = 'ISO 15919 Indic', ['inc'] = 'ISO 15919 Indic', ['kn'] = 'ISO 15919 Indic', ['kok'] = 'ISO 15919 Indic', ['ks'] = 'ISO 15919 Indic', ['mag'] = 'ISO 15919 Indic', ['mai'] = 'ISO 15919 Indic', ['ml'] = 'ISO 15919 Indic', ['mr'] = 'ISO 15919 Indic', ['ne'] = 'ISO 15919 Indic', ['new'] = 'ISO 15919 Indic', ['or'] = 'ISO 15919 Indic', ['pa'] = 'ISO 15919 Indic', ['pnb'] = 'ISO 15919 Indic', ['raj'] = 'ISO 15919 Indic', ['sa'] = 'ISO 15919 Indic', ['sat'] = 'ISO 15919 Indic', ['sd'] = 'ISO 15919 Indic', ['si'] = 'ISO 15919 Indic', ['skr'] = 'ISO 15919 Indic', ['ta'] = 'ISO 15919 Indic', ['tcy'] = 'ISO 15919 Indic', ['te'] = 'ISO 15919 Indic', ['beng'] = 'ISO 15919 Indic', ['brah'] = 'ISO 15919 Indic', ['deva'] = 'ISO 15919 Indic', ['gujr'] = 'ISO 15919 Indic', ['guru'] = 'ISO 15919 Indic', ['knda'] = 'ISO 15919 Indic', ['mlym'] = 'ISO 15919 Indic', ['orya'] = 'ISO 15919 Indic', ['sinh'] = 'ISO 15919 Indic', ['taml'] = 'ISO 15919 Indic', ['telu'] = 'ISO 15919 Indic', ['default'] = 'ISO transliteration', }, ['jyutping'] = { ['default'] = 'Jyutping transliteration', }, ['mlcts'] = { ['default'] = 'Myanmar Language Commission Transcription System', }, ['mr'] = { ['default'] = 'McCune–Reischauer transliteration', }, ['nihon-shiki'] = { ['default'] = 'Nihon-shiki transliteration', }, ['no_std'] = { -- when no transliteration standard is supplied ['akk'] = 'Semitic transliteration', ['sem'] = 'Semitic transliteration', ['phnx'] = 'Semitic transliteration', ['xsux'] = 'Cuneiform transliteration', }, ['pinyin'] = { ['default'] = 'Pinyin transliteration', }, ['rr'] = { ['default'] = 'Revised Romanization of Korean transliteration', }, ['rtgs'] = { ['default'] = 'Royal Thai General System of Transcription', }, ['satts'] = { ['default'] = 'Standard Arabic Technical Transliteration System transliteration', }, ['scientific'] = { ['default'] = 'scientific transliteration', }, ['ukrainian'] = { ['default'] = 'Ukrainian National system of romanization', }, ['ungegn'] = { ['default'] = 'United Nations Group of Experts on Geographical Names transliteration', }, ['wadegile'] = { ['default'] = 'Wade–Giles transliteration', }, ['wehr'] = { ['default'] = 'Hans Wehr transliteration', }, ['yaleko'] = { ['default'] = 'Yale romanization of Korean', } }; --[[--------------------------< E N G _ V A R >---------------------------------------------------------------- Used at en.wiki so that spelling of 'romanized' (US, default) can be changed to 'romanised' to match the envar specified by a {{Use xxx English}}. This is accomplished by setting |engvar=gb; can, should be omitted in articles that use American English; no need for the clutter. ]] local engvar_sel_t = { -- select either UK English or US English ['au'] = 'gb_t', -- these match IANA region codes (except in lower case) ['ca'] = 'us_t', ['gb'] = 'gb_t', ['ie'] = 'gb_t', ['in'] = 'gb_t', ['nz'] = 'gb_t', ['us'] = 'us_t', -- default engvar ['za'] = 'gb_t' }; local engvar_t = { ['gb_t'] = { ['romanisz_lc'] = 'romanisation', -- lower case ['romanisz_uc'] = 'Romanisation', -- upper case ['romanisz_pt'] = 'латин', -- past tense }, ['us_t'] = { -- default engvar ['romanisz_lc'] = 'romanization', -- lower case ['romanisz_uc'] = 'Romanization', -- upper case ['romanisz_pt'] = 'латин', -- past tense } } --[[--------------------------< E X P O R T S >---------------------------------------------------------------- ]] return { this_wiki_lang_tag = this_wiki_lang_tag, this_wiki_lang_dir = lang_obj:getDir(), -- wiki's language direction article_name = article_name, engvar_t = engvar_t, engvar_sel_t = engvar_sel_t, lang_name_table = lang_name_table_t, override = override, rtl_scripts = rtl_scripts, special_tags_table = special_tags_table, translit_title_table = translit_title_table, }; 5fi84q2i582k0wffn3r37vqi9tumeji 0 132256 862056 861246 2026-07-15T04:12:35Z Gerzenzprince 22987 862056 wikitext text/x-wiki '''Лувсандоржийн Өлзийсайхан''' (1976 онд төрсөн ) -Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн асан. Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. == Намтар == 1993 онд Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн бакалавр, 1999 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн магистр, 1998-2002 онд УБИС-д багш. 2002-2016 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургуульд багш, ахлах багш. 2007 оноос Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зөвлөх. шинжээчдийн хэсэг хариуцсан ахлах зөвлөх, 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргын Хууль зүйн бодлогын зөвлөх, 2013-2015 онд Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөлийн Шүүхийн хүний нөөцийн газрын дарга, 2015- 2017 онд нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч. 2018-2019 онд ЗГХЭГ-ын Стратегийн удирдлага зохицуулалтын газрын дарга. 2019-2023 онд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан байна. 2023 оны 11-р сард Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнд Улсын Их Хурлаас нэр дэвшүүлж баталсан байна. 2025 оны 11-р сарын 28-нд Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилсон. Тэрбээр Үндсэн хууль болон шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох үйл ажиллагааны практик судалгааны чиглэлээр Америк, Герман, Япон, Франц, Солонгос, Швейцарын холбооны улсад мэргэжил дээшлүүлсэн. Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, дэд профессор цолтой. {{DEFAULTSORT:Өлзийсайхан, Лувсандоржийн }} [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]] [[Ангилал:21-р зууны эрх зүйч]] 0ru1gbmiimwf4kp5e1y09sdyci6keig 0 132841 862041 861668 2026-07-14T15:42:31Z Swoopless 82659 монгол бичиг 862041 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Энхтүвшиний Батмагнай <br/>{{MongolUnicode| ᠡᠩᠬᠡᠲᠥᠪᠰᠢᠨ ᠤ᠋<br/> ᠪᠠᠳᠤᠮᠠᠩᠨᠠᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|2001|1|12}} | birth_place = [[Жинст сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 186 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2025 | title2 = [[Улсын начин]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Аймгийн заан]] | title_year3 = 2020 | title4 = [[Аймгийн начин]] | title_year4 = 2019 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн|Цэргийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн}} {{Медаль|Алт|2023 Ереван|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2024 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2020 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2024 Жинст}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2017|headercolor=Gold}} '''Энхтүвшиний Батмагнай''' (2001 оны 1-р сарын 12-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Жинст сум|Жинст суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын арслан]] цолтой бөх. == Намтар == Энхтүвшиний Батмагнай 2001 онд Лонжийн Энхтүвшин, С.Болормаа нарын 3 дахь хүүхэд болон мэндэлсэн. Луу жилтэй. Нэг ах, нэг эгчтэй айлын отгон хүүхэд. Тэрээр 2007 онд Баянхонгор аймагтаа Номун далай дунд сургуульд элсэн орж 2018 онд төгссөн. 2020 онд Их засаг дээд сургуульд элсэн орж 2024 онд төгссөн. 11 наснаас эхлэн [[үндэсний бөх]] болон [[чөлөөт бөх]]<nowiki/>ийн спортоор хичээллэж эхлэсэн. [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]] оны [[Хүннү гүрэн]] байгуулагдсаны 2231 жилийн ой, [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны 816 жилийн ой, Тусгаар тогтнолоо шинээр сэргээн мандуулсны 111 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ойн их баяр наадмын 1024 бөх барилдсан түүхт барилдаанд улсын наадамд анх удаа зодоглохдоо * '''1 даваанд''' [[Багануур]] дүүргийн харьяат А.Н [[Дэлгэрийн Түмэнжаргал]] * '''2 даваанд''' [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум]]ын харьяат А.Х.А [[Дамбын Тангад]] * '''3 даваанд''' [[Увс]] аймгийн [[Малчин сум]]ын харьяат А.Н.Н [[Тоочингийн Батсүрэн]] * '''4 даваанд''' [[Архангай]] аймгийн [[Цэнхэр сум]]ын харьяат У.Г [[Мягмарын Бадарч]] * '''5 даваанд''' [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Хархорин]] сумын харьяат А.Х.А [[Оюунгэрэлийн Наранбаатар]] нарыг тус тус өвдөг шороодуулан 5 даван шөвгөрч [[Улсын начин]] цол хүртсэн. Тэрээр 21 насандаа [[Улсын начин]] цол хүртэж тухайн үеийн хамгийн залуу начин болж залуу начны даага хөтлөсөн. Түүхэнд дэх хамгийн залуу начны 5 дахь залуу начин болсон. Э.Батмагнай 2025 оны Улсын Баяр наадмаар Үндэсний бөхийн барилдаанд * 1 даваанд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын харьяат сумын заан Г.Отгонбатыг * 2 даваанд Баянхонгор аймгийн Богд сумын харьяат аймгийн арслан Б.Бат-Оршихыг * 3 даваанд Баянхонгор аймгийн заг сумын харьяат улсын начин Д.Цэрэнтогтохыг * 4 даваанд Увс аймгийн Тэс сумын харьяат улсын харцага Ц.Мөнхбаярыг * 5 даваанд Төв аймгийн Өндөрширээт сумын харьяат улсын заан Д.Хүдэрбулгыг * 6 даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Б.Зоригтбаатарыг * 7 даваанд Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат улсын заан Б.Бат-Өлзийг * 8 даваанд Увс аймгийн Давст сумын харьяат улсын аварга П.Бүрэнтөгсийг * 9 даваанд Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харьяат аймгийн арслан [[Нямдоржийн Өсөхбаяр|Нямдоржийн Өсөхбаярыг]] орхиж Улсын арслан цол хүртсэн. Баянхонгор аймгаас Улсын арслан П.Аюушаас 76 жилийн дараа Улсын наадамд түрүүлсэн бол Улсын гарьд П.Сүхбатаас 34 жилийн дараа түрүү үзүүрт гарч барилдсан онцлогтой бөх юм. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Энхтүвшингийн Батмагнай<ref>{{cite web | title=Энхтүвшингийн Батмагнайн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Lpa5T3yxCoxj2ROQUkQ | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NF|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NF|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NF|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|512|AE|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C|512|AE|1||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|A|128|AF|6|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Чөлөөт бөхийн амжилт== Батмагнай 2022 онд Улаанбаатар хотноо зохиогдсон чөлөөт бөхийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 125 кг-ийн жингийн ангилалд хүрэл медаль хүртсэн. == Эх сурвалж == {{reflist}} *[https://uww.org/athletes/enkhtuvshin-batmagnai ENKHTUVSHIN Batmagnai | United World Wrestling] {{DEFAULTSORT:Батмагнай, Энхтүвшиний}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Жинстийн хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:2001 онд төрсөн]] 0p9gmja38j8kj3biz1q8uhem71wu64t 0 140257 862051 821483 2026-07-15T03:50:42Z Gerzenzprince 22987 862051 wikitext text/x-wiki Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль (UNSW) нь Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльсийн Сидней хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь Австралийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр ажилладаг их сургуулиудын нэгдэл болох "Наймын бүлэг"-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг нь билээ. 1949 онд байгуулагдсан Уэльсийн их сургууль нь судалгааны их сургууль бөгөөд дэлхийн судалгааны их сургуулиудын сүлжээ болох Universitas 21-ийн гишүүн юм. Энэ нь дэлхийн 200 гаруй их сургуультай олон улсын солилцоо, судалгааны хамтын ажиллагаатай. Тус их сургууль нь долоон факультетаас бүрддэг бөгөөд үүгээрээ бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгодог. Гол кампус нь Кенсингтон хотын зүүн захад, Сиднейн бизнесийн төв дүүргээс (CBD) 7 километрийн зайд (4.3 миль) байрладаг. Урлагийн сургууль болох UNS W Art & Design (Урлаг, дизайн, архитектурын факультетэд) нь Пэддингтонд байрладаг бөгөөд дэд кампусууд нь Сиднейн CBD болон Рандвик, Куги зэрэг хэд хэдэн хотын захад байрладаг. Судалгааны станцууд Шинэ Өмнөд Уэльс муж даяар байрладаг. Тус сургууль нь 2026 оны шинэчилсэн рейтингээр Австралийн их сургуулиуд дотор 1-рт, дэлхийд 20-рт эрэмблэгдсэн.<ref>{{Cite web |title=UNSW claims Australia’s top spot for the first time in preeminent world university rankings |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2026/06/unsw-claims-australias-top-spot-for-the-first-time-in-preeminent-world-university-rankings |access-date=2026-07-15 |website=UNSW Sites |language=en}}</ref> btwdyryccrbw4e8n1dd60irua6ib6jf 862052 862051 2026-07-15T03:52:40Z Gerzenzprince 22987 862052 wikitext text/x-wiki Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль (UNSW) нь Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльсийн Сидней хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь Австралийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр ажилладаг их сургуулиудын нэгдэл болох "Наймын бүлэг"-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг нь билээ. 1949 онд байгуулагдсан Нью Саут Уэльсийн их сургууль нь судалгааны их сургууль бөгөөд дэлхийн судалгааны их сургуулиудын сүлжээ болох Universitas 21-ийн гишүүн юм. Энэ нь дэлхийн 200 гаруй их сургуультай олон улсын солилцоо, судалгааны хамтын ажиллагаатай. Тус их сургууль нь долоон факультетаас бүрддэг бөгөөд үүгээрээ бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгодог. Гол кампус нь Кенсингтон хотын зүүн захад, Сиднейн бизнесийн төв дүүргээс (CBD) 7 километрийн зайд (4.3 миль) байрладаг. Урлагийн сургууль болох UNSW Art & Design (Урлаг, дизайн, архитектурын факультетэд) нь Пэддингтонд байрладаг бөгөөд дэд кампусууд нь Сиднейн CBD болон Рандвик, Куги зэрэг хэд хэдэн хотын захад байрладаг. Судалгааны станцууд Шинэ Өмнөд Уэльс муж даяар байрладаг. Тус сургууль нь 2026 оны шинэчилсэн рейтингээр Австралийн их сургуулиуд дотор 1-рт, дэлхийд 20-рт эрэмблэгдсэн.<ref>{{Cite web |title=UNSW claims Australia’s top spot for the first time in preeminent world university rankings |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2026/06/unsw-claims-australias-top-spot-for-the-first-time-in-preeminent-world-university-rankings |access-date=2026-07-15 |website=UNSW Sites |language=en}}</ref> mjuf5emrecgj2mnbz1byufaex7qy5f0 0 144749 862049 845067 2026-07-14T18:22:45Z ~2026-39827-84 105977 862049 wikitext text/x-wiki '''АНУ-Венесуэлийн харилцаа''' — [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Венесуэл]] улсын хоорондох хоёр талын харилцаа. [[Файл:USA Venezuela Locator4.png|thumb|АНУ-Венесуэлийн харилцаа]] 1830 онд Венесуэл Колумбитай хамт холбооны бүрэлдэхүүнээсээ гарч, 1835 онд АНУ Венесуэл улстай [[дипломат харилцаа]] тогтоосон байна. АНУ-Венесуэлийн харилцаа сүүлийн жилүүдэд хурцадмал болсон ч хоёр улс 2009 оны дээд хэмжээний уулзалтаар харилцан ашиг сонирхолд суурилсан өмнөх харилцаагаа сэргээх арга замыг эрэлхийлсэн байна. Венесуэлийн Ерөнхийлөгч [[Уго Чавес]] өөрийгөө АНУ-ын бодлогын эсрэг гэж тодорхойлж, [[Латин Америк]]ийн талаарх тэдний хандлагыг шүүмжилсэн. Чавес 1999 оноос хойш ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байгаад 2012 оны 10-р сарын 7-нд 3 дахь удаагаа улиран сонгогдсон. Түүний "21-р зууны социализм" гэсэн алсын хараанд АНУ-тай найрсаг харилцаа тогтоох тухай асуудал ороогүй байна. 2010 оны 12-р сарын 27-нд Венесуэлийн ерөнхийлөгч [[Каракас]] хотод Америкийн Элчин сайдыг томилох зөвшөөрлөө буцаасны дараа АНУ-д хариу болгож АНУ-д суугаа Венесуэлийн Элчин сайдад виз олгохоос татгалзсан. Харилцааны хурцадмал байдал үүссэн ч хоёр улс хоёр талын хамтын ажиллагааг хязгаарлагдмал байлгаж, [[Мансууруулах бодис|мансууруулах бодисын]] эсрэг тэмцэлд хамт оролцож байв. АНУ-ын засгийн газар харилцан сонирхсон чиглэлүүдэд анхаарлаа төвлөрүүлж, Венесуэлийн засгийн газартай бүтээлч харилцаа холбоог эрэлхийлсээр байсан ажээ. Ийм давхцаж буй ашиг сонирхлын жишээнд мансууруулах бодистой тэмцэх, терроризмтой тэмцэх, худалдаа, эрчим хүч орж байсан юм. 2014-2015 онд АНУ болон Венесуэл улсууд хоёр талын Засгийн газрын албан тушаалтнуудад тус тус нэвтрэх хориг тавьсан. 2017-2026 хойш АНУ-ын эрх баригчид Венесуэлийн газрын тос, байгалийн хийн салбартай хийх гуравдагч этгээдийн гүйлгээнд хориг тавьсан бөгөөд үүнд Венесуэлийн газрын тосны байгууламжийг шинэчлэх, засварлах, түүнчлэн түлшний хангамж хийх багтаж байсан. 2019 оны 1-р сарын 23-нд АНУ өөрийгөө "Венесуэлийн ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч" гэж тунхагласан Хуан Гуайдог хүлээн зөвшөөрсний дараа Боливарын Бүгд Найрамдах Венесуэл Улсын Ерөнхийлөгч [[Николас Мадуро]] АНУ-тай дипломат харилцаагаа тасалж, Америкийн дипломатчдыг Венесуэлээс хөөж байгаагаа зарласан. Мөн тэр ондоо АНУ Мадурог сонгуулийн луйвар хийсэн гэж буруутгаж, Венесуэлийн эсрэг хатуу хориг арга хэмжээ авч, хориг арга хэмжээний бодлогоо үргэлжлүүлнэ гэж мэдэгдсэн байна. 2025 оны 12-р сарын 16-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]] Венесуэлийг Америкийн хөрөнгө, газрын тос, газрыг хулгайлсан гэж буруутгаж, Венесуэл руу болон Венесуэлээс явж буй бүх хориг арга хэмжээ авсан газрын тосны танкеруудыг бүрэн хаасан. 2025 оны 12-р сарын 20-нд АНУ-ын хүчин Панамын далбаатай Centuries танкерыг саатуулсан бөгөөд энэ нь Венесуэлийн боомтод сүүлчийн удаа орж байсан бөгөөд 12-р сарын 21-нд Панамын далбаатай Bella 1 танкерыг Венесуэлийн боомт руу ачиж явахад нь саатуулсан. 2026 оны 1-р сарын 3-нд АНУ-ын хүчин Венесуэлийн цэргийн байгууламжууд руу их хэмжээний цохилт өгч, тус улсын агаарын довтолгооноос хамгаалах ихэнх системийг устгаж, нийслэлийн зарим хэсгийг цахилгаангүй болгосон. Доналд Трамп АНУ "Венесуэлд амжилттай ажиллагаа явуулсан" бөгөөд Венесуэлийн Ерөнхийлөгч Николас Мадуро болон түүний эхнэрийг "улсаас амжилттай нүүлгэн шилжүүлсэн" гэж мэдэгджээ. Дараа нь Мадуро болон түүний эхнэрийг хар тамхины наймааны хэргээр шүүх хуралд оролцуулахаар болжээ. [[Ангилал:АНУ-Венесуэлийн харилцаа| ]] fm4dny6hrb8jk22lpubvp0ea9w8cu13 2 146474 862069 857116 2026-07-15T11:58:52Z DevNamedElite 104921 Upgraded 862069 wikitext text/x-wiki '''DevNamedElite''' (энгийнээр '''Elite''' гэх) нь Монголын [[Roblox]] тоглоом хөгжүүлэгч, дижитал хувцасны дизайнер болон UGC (User-Generated Content - Хэрэглэгчийн бүтээсэн контент) бүтээгч юм. Тэрээр Roblox платформ дээрх Монголын хамгийн том идэвхтэй коммюнитинуудын нэг болох 200,000 гаруй гишүүнтэй '''ELITE GAME$''' группийг үүсгэн байгуулагч бөгөөд ахлах хөгжүүлэгч юм. == Карьер ба хөгжүүлэлт == DevNamedElite нь Roblox платформ дээр карьераа эхлүүлэхдээ анх захиалгат хувцасны дизайн дээр анхаарч байсан бөгөөд дараа нь тоглоомын хөгжүүлэлт рүү шилжсэн. Тэрээр өөрийн тоглоомын орчинд Монгол соёл, интернэт трендүүд (меме) болон интерактив сорилтуудыг ухаалгаар нэгтгэн оруулдаг бөгөөд энэ нь Монголын Roblox коммюнити дотор өөрийн гэсэн үнэнч тоглогчдын баазыг бүрдүүлэхэд тусалсан юм. Тоглоом бүтээхээс гадна тэрээр Roblox-ийн албан ёсны UGC хөтөлбөрийн оролцогч бөгөөд Roblox Avatar Shop-оор дамжуулан виртуал дагалдах хэрэгслүүдийг (малгай, үс гэх мэт) зохион бүтээж борлуулдаг. Мөн өөрийн коммюнити группийг дэмжих зорилгоор дижитал цамц, өмднүүдийг загварчлан гаргадаг байна. == Хөгжүүлсэн тоглоомууд == ELITE GAME$ группийн нэр дор хэвлэгдсэн тоглоомуудад дараах бүтээлүүд багтана: * '''Mongolia Troll Tower''' – Физик дээр суурилсан "troll obby" (саадтай замын) тоглоом. Энэ нь одоогоор түүний хамгийн алдартай, олонд танигдсан бүтээл бөгөөд маш хүнд сорилтууд болон хөгжилтэй зангануудаараа алдартай. * '''Mongolia Troll Tower 2''' – Анхны тоглоомын үргэлжлэл бөгөөд сайжруулсан график, шинэ механик, илүү нарийн төвөгтэй саадтай замуудыг багтаасан. * '''Mongolia Hangout''' – Монгол тоглогчид хоорондоо уулзах, чатлах, харилцах зориулалттай нийгмийн харилцааны виртуал орчин. * '''Mongolia Slap Tower''' – Тоглогчид өндөр платформ дээрээс бие биенээ алгадаж унагах замаар өрсөлддөг тулаант, энгийн тоглоом. === Тоглоомын тойм === {| class="wikitable sortable" |- ! Тоглоомын нэр !! Төрөл !! Төлөв !! Үндсэн механик |- | ''Mongolia Troll Tower'' || Obby / Humor || Идэвхтэй || Хүнд саадууд, физикийн сорилтууд |- | ''Mongolia Troll Tower 2'' || Obby / Humor || Идэвхтэй || Үргэлжлэл анги, шинэчлэгдсэн түвшний дизайн |- | ''Mongolia Hangout'' || Social / Roleplay || Идэвхтэй || Нийгмийн харилцаа, хувийн аватар, hangout орчин |- | ''Mongolia Slap Tower'' || Action / Casual || Идэвхтэй || PvP алгадах механик, цамхаг дээр амьд үлдэх |} == Мөн үзэх == * [[Roblox]] * [[Хэрэглэгчийн бүтээсэн контент]] == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Category:Roblox тоглоом хөгжүүлэгчид]] [[Category:Монголын дижитал уран бүтээлчид]] [[Category:Амьд байгаа хүмүүс]] fc6leaeeitel08ij20bgf43isstnkcp 3 146475 862068 857117 2026-07-15T11:16:21Z ~2026-40032-52 105988 /* DevNamedElite */ Хариулах 862068 wikitext text/x-wiki == DevNamedElite == DevNamedElite is a Roblox UGC creator known for producing avatar accessories and cosmetic items on the Roblox marketplace. He is associated with the group “ELITE GAME$”, a gaming community focused on Roblox content. His work mainly involves creating avatar customization items used by players within the Roblox platform. [[Хэрэглэгч:DevNamedElite|DevNamedElite]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:DevNamedElite|яриа]]) 12:41, 26 Тавдугаар сар 2026 (UTC) :its true [[Тусгай:Contributions/&#126;2026-40032-52|&#126;2026-40032-52]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&#126;2026-40032-52|talk]]) 11:16, 15 Долоодугаар сар 2026 (UTC) lvurrjlxbbzeesrba3ntkl9nlzhgrsa 0 146751 862066 859653 2026-07-15T11:00:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 862066 wikitext text/x-wiki '''Гутамшгийн зуун жил''' ({{langx|en|Century of humiliation}}; {{langx|zh|百年国耻}} - ''Байнянь гочи'') гэдэг нь Хятадын орчин үеийн түүх бичлэг болон улс төрийн үзэл баримтлалд 1839 оны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины нэгдүгээр дайнаас]] эхлээд 1949 онд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ыг тунхаглах хүртэлх хугацааг тодорхойлдог нэр томьёо юм. [[Файл:Qing China 1820.png|thumb|Чин улс 1820 он|460x460px]] Энэхүү зуун гаруй жилийн хугацаанд Манж Чин гүрэн болон түүнийг залгамжилсан Дундад Иргэн Улс нь Барууны колоничлогч гүрнүүд (Британи, Франц, Орос, АНУ гэх мэт) болон Японы эзэнт гүрний харийн түрэмгийлэл, дотоодын иргэний дайн, эдийн засгийн туйлдал, болон "[[Тэгш бус гэрээнүүд]]"-ийн улмаас газар нутгаа тасчуулж, тусгаар тогтнол, үндэсний нэр төрөө алдсан түүхийг өгүүлдэг. Өнөөгийн БНХАУ-ын гадаад бодлого, үндсэрхэг үзэл болон [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] суртал ухуулгын гол цөм нь энэхүү түүхийн шарх, үйл явдал дээр тогтдог бөгөөд "Үндэстний агуу сэргэн мандалт" буюу "[[Хятад мөрөөдөл]]" хэмээх үзэл нь энэ гутамшигт үеийг дахин давтахгүй байх, дэлхийд тэргүүлэх байр сууриа эргүүлэн авах үзэл санаанаас эхтэй. == Үзэл баримтлалын үүсэл ба түүхэн хөгжил == Хятадын түүхийн энэ үеийг "гутамшиг" хэмээн тодорхойлох үзэл санаа нь 1842 оны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]<nowiki/>ы дараа шууд үүсчихээгүй юм. Харин 1894–1895 оны [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн]]<nowiki/>д [[Чин улс|Чин гүрэн]] ялагдаж, түүний дараа Барууны гүрнүүд Хятадын нутаг дэвсгэрийг нөлөөний бүсүүд болгон хуваах уралдаан эхэлсэн үеэс буюу 1890-ээд оны сүүлчээс Хятадын үндсэрхэг үзэл сэргэж, энэхүү томьёолол бүрэлдэж эхэлжээ. Үүнээс хойш "Үндэсний гутамшиг" хэмээх ойлголт Хятадын зохиолчид, эрдэмтдийн дунд гол сэдэв болон хэлэлцэгдэх болсон. Хэдийгээр тэдний ойлголт бага зэрэг ялгаатай байсан ч Чин гүрний сүүл үеийн сурах бичгүүдэд энэ тухай аль хэдийн дурдаж эхэлсэн байдаг. Дундад Иргэн Улс байгуулагдсаны дараа буюу 1915 онд Японы засгийн газраас тулган шаардсан "[[21 шаардлага]]"-ыг эсэргүүцэх хөдөлгөөн, мөн 1919 оны [[Версалийн гэрээ]]<nowiki/>гээр Хятад улсад шударга бус хандсаныг эсэргүүцсэн "[[Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн]]"-ий үеэр энэхүү үзэл санаа улам хүчээ авсан юм. 1920-иод онд [[Гоминдан|Хятадын Үндэсний Нам]] (Гоминдан) болон [[Хятадын Коммунист Нам]] (ХКН) хоёулаа харийн гүрнүүдийн байгуулсан "[[Тэгш бус гэрээнүүд]]" болон газар нутгийн алдагдлыг эсэргүүцэхдээ энэ нэр томьёог ард түмний дунд маш идэвхтэй сурталчилж, дэлгэрүүлсэн байна. 1930-1940-өөд оны Японы Хятадад хийсэн түрэмгийллийн үеэр энэ үг өдөр тутмын ердийн хэллэг болон хувирчээ. 1943 онд Дэлхийн хоёрдугаар дайны Холбоотон гүрнүүд АНУ-ын санаачилгаар Чин гүрний үед байгуулсан бүх тэгш бус гэрээг хүчингүй болгохоор тохиролцсоноор харийнхны эдлэж байсан шүүхийн гадуурх эрх, улс төр, худалдааны давуу эрхүүд албан ёсоор цуцлагдаж, Хятад дахь харийн иргэд Хятадын хуульд захирагдах болов. Хэдийгээр түүхэн гэрээнүүд цуцлагдсан ч энэ үеийн түүх Хятадын үндсэрхэг үзлийн цөм хэвээр үлдсэн бөгөөд өнөөдөр ч улс төрийн үг хэллэг болон соёлд өргөн хэрэглэгдсээр байна. == Гадаадын империализм ба түүний нөлөө == [[Файл:Destroying Chinese war junks, by E. Duncan (1843).jpg|thumb|342x342px]] 19-20-р зуунд харийн гүрнүүд Хятадад тэгш бус гэрээнүүдийг тулгах, худалдааны боомтуудыг хүчээр нээлгэх, гадаадын зохицуулалттай тусгай бүс болон түрээсийн газар нутгуудыг байгуулах замаар колоничлолын бодлогоо хэрэгжүүлж байв. Хар тамхины нэгдүгээр дайнд Чин улс Британид ялагдаж, 1842 онд "[[Нанжины гэрээ]]"-г байгуулснаас хойш Британи, Франц, АНУ, Орос, Герман, Япон зэрэг орнууд Хятадын бүрэн эрхт байдалд халдаж, нутаг дэвсгэр, эдийн засаг, хууль эрх зүйн давуу эрхүүдийг хүчээр олж авсан. Хятадын түүхчид энэхүү харийн эрхшээлд орсон үеийг "Гутамшгийн зуун жил"-ийн гол хэсэг гэж үздэг. Боомт хотууд дахь гадаадын тусгай бүсүүд нь де-факто (бодит байдал дээр) колони шиг ажиллаж байв. Эдгээр бүсэд амьдарч буй гадаадын иргэд шүүхийн гадуурх эрх эдэлж, Хятадын хуулиас ангид байж, зөвхөн өөрийн улсын консулын шүүхээр шүүлгэдэг байв. Мөн харийн гүрнүүд өөрсдийн цагдаагийн хүчин, цэрэг, бие даасан татварын тогтолцоог ажиллуулж байжээ. 19-р зууны сүүлчээр "[[Хятадыг тасчих уралдаан]]" эрчимжиж, том гүрнүүд Хятад даяар өөрсдийн нөлөөний бүсийг тусгаарлан авсан бөгөөд үүнийг зөвхөн АНУ-ын дэвшүүлсэн "Нээлттэй хаалганы бодлого" л бага зэрэг тогтоон барьж байв. [[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|343x343px]] Гадаадынхны энэхүү оролцоо Хятадын нийгэм, эдийн засагт томоохон өөрчлөлт авчирсан. Ялангуяа Шанхай, Тяньжинь зэрэг томоохон боомт хотууд үйлдвэржилт, Барууны боловсрол, олон улсын худалдааны төвүүд болон хөгжсөн. Тэнд Барууны үйлдвэрлэл, банкны систем, соёлын хэв маяг нэвтэрсэн ч үндэсний бүрэн эрхт байдлаа алдсан явдал, гадаадынхан болон уугуул иргэдийн хоорондох нийгэм, хууль эрх зүйн тэгш бус байдал нь Хятадын ард түмний дургүйцлийг төрүүлж, улмаар "Ихэтуанийн бослого" , "[[Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн]]" зэрэг империализмыг эсэргүүцсэн томоохон тэмцлүүдийг дэгдээхэд хүргэсэн юм. [[Файл:Chinese protestors march against the Treaty of Versailles (May 4, 1919).jpg|thumb|345x345px]] Дундад иргэн улс байгуулагдсаны дараа тэгш бус гэрээний тогтолцоо алгуур буурч, улмаар 1940-өөд оны Дэлхийн хоёрдугаар дайн болон Хятад-Японы хоёрдугаар дайны үеэр ихэнх гүрнүүд Хятад дахь давуу эрхүүдээсээ татгалзсан. Хятадын Коммунист Нам Иргэний дайнд ялсныхаа дараа үлдсэн бүх тусгай бүсүүдийг бүрмөсөн устгасан боловч гадаадын империализмын хамгийн сүүлчийн ул мөр нь 1997 онд [[Хонконг]], 1999 онд [[Макао]] Хятадын мэдэлд эргэж ирснээр дуусгавар болсон билээ. Энэ үеийн түүхэн өв нь өнөөгийн Хятад улсын гадаад бодлого, үндэсний ижилсэл (identity), эдийн засагт маш гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсээр байна. == Дотоодын зөрчил мөргөлдөөнүүд == ===Тайпингийн бослого 1850-1864=== "[[Тайпингийн бослого]]" нь [[Чин улс|Чин гүрэн]] болон "[[Тайпингийн тэнгэрийн улс]]"-ын хооронд өрнөсөн Хятадын түүхэн дэх хамгийн том иргэний дайн юм. 1850 оноос эхлэн 14 жил үргэлжилсэн энэ цуст мөргөлдөөн 1864 онд Тайпингийн нийслэл [[Наньжин]] хот унаснаар үндсэндээ төгсөж, 1871 онд босогчдын сүүлчийн хүчийг бүрмөсөн даржээ. Энэхүү дайны улмаас 20-30 зарим эх сурвалжид 118 сая хүн (Хятадын нийт хүн амын 5–10%) амь үрэгдсэн гэж үздэг бөгөөд зарим судалгаагаар энэ тоог 73-100 саяд хүрч, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн олон хүний амийг авч одсон иргэний дайн гэж тэмдэглэдэг. Хэдийгээр Чин гүрэн ялалт байгуулсан ч энэ нь улс орны эдийн засаг, улс төрийн тогтолцоог бүрмөсөн туйлдуулсан юм. [[Файл:Taiping2.PNG|thumb|339x339px]] Бослогыг Хакка үндэстэн [[Хон Сюцюань]] гэгч удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийгөө Есүс Христийн дүү хэмээн зарлаж, Хятадын Хан үндэстнүүдийг өөрийн зохиосон Христийн шашинд оруулж, Чин гүрнийг түлхэн унагаж, нийгмийн хэв журмыг бүхэлд нь өөрчлөхийг зорилгоо болгожээ. Тэд Хятадын өмнөд хэсгийн асар том газар нутгийг хяналтдаа авч, оргил үедээ 30 сая гаруй хүн амыг захирч байв. Хоёр тал маш хэрцгийгээр байлдсан бөгөөд Тайпингийн цэргүүд манж үндэстнүүдийг үй олноор нь устгаж байсан бол Чин гүрний цэргүүд ч Наньжин хотын энгийн иргэдийг хайр найргүй хядсан байна. Дотоодын хагарал, удирдагчдын тэмцлээс болж суларсан босогчдыг [[Сэнгэринчен]], сүүлдээ Зэн Гофань тэргүүтэй жанждаар тэргүүлүүлсэн Чин улсын цэргүүд Наньжин хотыг эзэлжээ. Энэхүү 14 жилийн иргэний дайн нь Хар тамхины дайн болон [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн бослогын]] зэрэгцээ Чин гүрний төв Хятад дахь хяналтыг сулруулж, цэргийн эрхтнүүдийн хүчийг нэмэгдүүлснээр хожмын [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] дахь [[Цэргийн эрхтний үе]] хэмээх гашуун түүхийн хөрс болжээ. [[Файл:On 15 February 1912, French magazine Je Sais Tout ran an article on the Xinhai Revolution, with the first known colour portrait of Sun Yat-sen.jpg|thumb|[[Файл:Map of major Chinese warlord coalitions 1925.svg|thumb]][[Файл:Chinese Nationalist artillery during the Chinese Civil War.jpg|thumb]]|473x473px]] === Шинхайн хувьсгал (1911) === 1911 оны [[Синьхайн хувьсгал|Синьхайн хувьсгалаар]] Хятадын сүүлчийн эзэнт гүрэн болох Манж Чин гүрний засаглал унаж, 1912 оны 2-р сарын 2-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] байгуулагдсан. Энэ нь 267 жил үргэлжилсэн Манжийн засаглал болон Хятадын түүхэн дэх 2 мянга гаруй жилийн хаант засаглалыг эцэс болгосон түүхэн үйл явдал байв. Чин гүрэн шинэчлэл хийхийг оролдсон ч ордонд байсан хуучинсаг бүлгүүд шинэчлэлийг хэтэрхий радикал гэж үзэж, харин хувьсгалчид хэтэрхий удаан байна гэж шүүмжилсээр байв. 1911 оны 10-р сарын 10-нд [[Учаны бослого]] дэгдсэнээр улс орон даяар хувьсгал түгж, мужууд Чин гүрнээс тусгаарласнаа зарлав. Улмаар 1912 оны 1-р сарын 1-нд [[Сунь Ятсен]] Дундад иргэн улсын Түр ерөнхийлөгчөөр томилогдож, Чин гүрний сүүлчийн эзэн хаан, 6 настай [[Пү И|Пу И]] (Хэвт ёс хаан) 1912 оны 2-р сарын 12-нд сэнтийгээсээ буужээ. Хувьсгалын дараа [[Бэйяны арми]]<nowiki/>йн командлагч [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгч болсон ч тэрээр 1915 онд хаант засгийг сэргээж, өөрийгөө эзэн хаанаар зарласан нь бүх нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарч, Хятад улс дахин бутарчээ. === Цэргийн эрхтний үе (1916–1928) === [[Юань Шикай]] 1916 онд нас барсны дараа Хятад оронд төв засгийн газрын эрх мэдэл алдагдаж, улс орон Бэйяны армийн болон орон нутгийн цэргийн бүлэглэлүүдийн (Жили, Аньхуй, Фэнтиань гэх мэт) дунд хуваагдан, олон жилийн турш цуст тэмцэл, замбараагүй байдалд нэрвэгдэв. [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсений]] удирдсан [[Гоминдан|Гоминдан нам]] өмнөд хэсэгт байрлаж, Бээжингийн төв засгийн газрыг хууль бус гэж үзэн тэмцсээр ирсэн. Хожим нь Сунь Ятсэнийг залгамжилсан [[Чан Кайши]] орон нутгийн цэргийн ноёдыг дарах "[[Умардын аян дайн]]"-ыг 1926 онд эхлүүлж, 1928 онд Хятад орныг албан ёсоор нэгтгэсэн боловч цэргийн ноёдын нөлөө 1930-1940-өөд оны хугацаанд ч [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын Иргэний дайн]] болон Японы эсрэг дайны явцад коммунистуудыг ялахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм === Хятадын иргэний дайн (1927–1949) === [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын Иргэний дайн]] нь Чан Кайшигийн удирдсан Гоминдан нам (ДИУ-ын засгийн газар) болон [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] удирдсан [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] хооронд өрнөсөн. 1927 оноос эхэлсэн энэхүү зэвсэгт мөргөлдөөн 1937–1945 оны хооронд Японы түрэмгийллийн эсрэг түр зогсож, хамтарсан боловч Япон бууж өгсний дараа дахин ширүүссэн. Улмаар 1949 онд Коммунистууд эх газрын Хятадыг бүрэн хяналтдаа авч, БНХАУ-ыг тунхаглан, Гоминданы засгийн газар [[Тайвань]] арал руу дүрвэн зугтсанаар өнөөгийн [[Тайванийн хоолой|Тайванийн хоолойн]] маргаантай улс төрийн статус үүссэн түүхтэй. == Шинэчлэл хийх бүтэлгүй оролдлогууд == * '''Өөрийгөө хүчирхэгжүүлэх хөдөлгөөн (1861–1895):''' [[Хар тамхины дайн]] болон [[Тайпингийн бослого|Тайпингийн бослогын]] дараа Чин гүрэн Барууны технологи, цэргийн зэвсгийг авч ашиглах шинэчлэлийг эхлүүлсэн. Сургууль, зэвсгийн үйлдвэр, төмөр зам барьсан боловч консерватив Күнзийн үзэл сурталтай ноёд нийгмийн гүнзгий шинэчлэл хийхийг зөвшөөрөөгүйгээс 1895 оны Хятад-Японы дайнд ялагдсанаар энэ хөдөлгөөн бүрмөсөн бүтэлгүйтсэн. * '''Зуун өдрийн шинэчлэл (1898):''' [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт төр хаан]] [[Кан Ювэй]], [[Лян Цичао]] зэрэг эрдэмтдийг дэмжиж, төрийн бүтэц, хууль дүрэм, боловсролын системийг Барууны маягаар эрс шинэчлэх гэж үзсэн боловч [[Цыши|Цыши хатан эх]] болон түүнийг тойрон хүрээлэгч нар төрийн эргэлт хийж, хааныг гэрийн хорионд оруулж, шинэчлэгчдийг цаазалснаар ердөө 100 гаруйхан хоног үргэлжлээд дарагдсан. * '''Сүүл үеийн шинэчлэл (1901–1911):''' [[Найман улсын эвсэл]]д Бээжинг тонуулсны дараа Цыши хатан эх аргагүйн эрхэнд урьдын "Зуун өдрийн шинэчлэл"-ээс ч илүү радикал өөрчлөлтүүдийг зөвшөөрсөн боловч хэтэрхий оройтсон байсан тул 1911 оны хувьсгалаар [[Чин гүрэн]] мөхсөн. * '''Шинэ амьдрал хөдөлгөөн (1934):''' [[Чан Кайши]] болон түүний эхнэр [[Сун Мэйлин|Сүн Мэйлин]] нарын санаачилсан [[Күнзийн сургаал|Күнзийн]] ёс суртахуун, соёлыг сэргээж, Хятад үндэстнийг нэгдсэн үзэл суртал дор нэгтгэх гэсэн иргэний аян байв. == Өнөө үе ба Ши Жиньпиний засаглал == Өнөөгийн БНХАУ-д "Гутамшгийн зуун жил"-ийн сэдвийг Хятадын Коммунист Намын түүх бичлэг болон үндсэрхэг үзлийг сэргээхэд маш хүчтэй ашигладаг. Үүнийг АНУ [[Хятадын элчин сайдын яамыг бөмбөгдсөн явдал (1999)]], Хайнань арлын онгоцны мөргөлдөөн (2001) зэрэг олон улсын маргаануудад гадаадын шүүмжлэлийг няцаах, хүний эрхийн асуудлаас олны анхаарлыг холдуулах, газар нутгийн нэхэмжлэлээ зөвтгөхөд байнга ашиглаж ирсэн. [[Ши Жиньпин]]ий засаглалын үед энэ түүхэн сэдэв Хятадын төрийн бодлогын хамгийн гол тулгуур үзэл суртал болон хувирав. Ши Жиньпиний дэвшүүлсэн '''"Хятад үндэстний агуу сэргэн мандалт"''' гэх лоозон нь шууд утгаараа энэхүү Гутамшгийн зуун жилийг бүрмөсөн дуусгаж, Хятадыг дэлхийн оройд буцаан гаргах тухай амлалт юм. 2023 онд батлагдсан "Эх оронч хүмүүжлийн хууль"-иар энэхүү түүхэн шархыг сургуулийн сургалтын хөтөлбөр, музей, дурсгалт газрууд болон соёлын салбарт заавал тусгахаар хуульчилсан. Гадаад бодлогын хувьд Хятад улс Өмнөд Хятадын тэнгис, Тайвань, Энэтхэгтэй хиллэх хилийн маргаанаа "түүхэн шударга бус явдлыг засах" үйл явц гэж тайлбарладаг бөгөөд АНУ-ын зүгээс тавьж буй эдийн засгийн татвар, технологийн хоригуудыг 19-р зуунд Хятадад хүчээр тулгаж байсан тэгш бус эдийн засгийн дарамттай адилтган, ард түмнийхээ үндсэрхэг үзлийг хөөргөхөд ашиглаж байна. === Түүхчдийн дүгнэлт ба шүүмжлэл === Түүхчдийн үзэж байгаагаар 19-р зуунд Чин гүрэн Барууны орнуудад тийм амархан ялагдсан нь ердөө тэнгисийн цэргийн флотын сул байдалтай холбоотой байв. Түүхч Эдвард Л. Дрейерийн тэмдэглэснээр Хятад улс газар дээрх тулаануудад Барууныхныг дарах хэмжээний цэргийн амжилт үзүүлж байсан (Жишээ нь: Оросыг Төв Азид тогтоон барьж, 1884-1885 оны дайнд Францын цэргийг хуурай зам дээр ялж байсан). Гэвч тэнгист ялагдаж, Бээжин болон Тайванийн усан замын аюулгүй байдал алдагдсан тул аргагүйн эрхэнд доожоогүй тэгш бус гэрээнүүдийг байгуулж байжээ. Мөн түүхч Жэйн Э. Эллиот Хятад улсыг шинэчлэл хийхээс татгалзсан, сул дорой байсан гэх дүгнэлтийг хэтэрхий өрөөсгөл гэж шүүмжилсэн. Чин гүрэн маш том цэргийн шинэчлэл хийж, Ханьяны үйлдвэр зэрэг үйлдвэртээ орчин үеийн зэвсэг үйлдвэрлэж байсныг тэрээр дурджээ. Түүнчлэн, "Хятадын нийгэм Барууны ялалтаас болоод нийтээрээ сэтгэл зүйн гутамшигт орсон" гэх суртал ухуулгын өнцгийг тэрээр үгүйсгэж, тухайн үед Хятадын хүн амын 90 хувийг бүрдүүлж байсан тариачид харийнхны нөлөөний бүсээс хол, өөрсдийн өдөр тутмын амьдралаа хэвийн үргэлжлүүлж байсан бөгөөд ямар ч "гутамшиг" мэдрээгүй амьдарч байсныг түүхэн баримтаар тэмдэглэсэн байдаг. === Кино урлагт дүрслэгдсэн нь === "Гутамшгийн зуун жил" болон түүнийг дагалдагдсан түүхэн үйл явдлууд нь Хятадын болон олон улсын кино урлагийн гол сэдвүүдийн нэг байсаар ирсэн. Эдгээр кинонуудад ихэвчлэн харийн дарамт, дотоодын хямрал болон хятад үндэстэн хэрхэн хөл дээрээ босож буйг дүрсэлдэг. * '''Бүгд найрамдах улсыг тунхагласан нь (The Founding of a Republic / 建国大业 - 2009):''' БНХАУ байгуулагдсаны 60 жилийн ойд зориулан бүтээсэн энэхүү түүхэн туульсын кинонд Хятадын иргэний дайны төгсгөл үе буюу 1945-1949 оны үйл явдал, Гоминдан ба Коммунист намын тэмцэл, улмаар [[Мао Зэдун]] БНХАУ-ыг тунхагласнаар "Гутамшгийн зуун жил" хэрхэн эцэс болж буйг харуулдаг. * '''Намын үүсэл (The Founding of a Party / 建党伟业 - 2011):''' 1911 оны [[Синьхайн хувьсгал|Синьхайн хувьсгалаас]] эхлээд 1921 онд [[Хятадын Коммунист Нам]] байгуулагдах хүртэлх Цэргийн эрхтний үеийн замбараагүй байдал, Версалийн гэрээг эсэргүүцсэн "Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн"-ийг тод дүрсэлсэн бүтээл юм. * '''Бүгд найрамдах улс руу (Towards the Republic / 走向共和 - 2003):''' Чин гүрний сүүл үеийн шинэчлэл, Хятад-Японы нэгдүгээр дайн, [[Синьхайн хувьсгал]], улмаар [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсений]] удирдлагаар [[Дундад Иргэн Улс]] (Бүгд найрамдах улс) байгуулагдах хүртэлх 1890-1920-иод оны түүхийг маш нарийвчлан харуулсан, 59 ангит түүхэн цуврал кино юм. Энэхүү бүтээл нь Ли Хунжан, Юань Шикай, Цыши хатан хаан зэрэг түүхэн хүмүүсийг уламжлалт хар-цагаан өнцгөөс бус, илүү бодитой, хүнлэг талаас нь харуулснаараа Хятадын кино урлагийн түүхэнд өндрөөр үнэлэгддэг. * '''[[Сүүлчийн эзэн хаан (кино)|Сүүлчийн эзэн хаан]] (The Last Emperor - 1987):''' Найруулагч [[Бернардо Бертолуччи|Бернардо Бертолуччигийн]] найруулсан, Оскарын 9 шанал хүртсэн энэхүү алдартай кинонд Чин гүрний сүүлчийн хаан Пу Игийн амьдралаар дамжуулж Чин гүрний мөхөл, Синхайн хувьсгал, Японы тоглоомын улс болох Манж-Гогийн үеийн түүхийг гаднын уран бүтээлчийн өнцгөөс бодитой харуулдаг. * '''Хар тамхины дайн (The Opium War / 鸦片战争 - 1997):''' Гутамшгийн зуун жилийн эхлэл цэг болсон Хар тамхины нэгдүгээр дайн ба Хонконгийг Британид алдаж буй түүхэн үйл явдлыг Чин гүрний эх оронч түшмэл Линь Зэшүгийн тэмцлээр дамжуулан харуулсан кино юм. * '''Бээжинд өнгрүүлсэн 55 өдөр (55 Days at Peking - 1963):''' 1900 оны [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн бослогын]] үеэр Бээжин дэх Барууны орнуудын элчин сайдын яамд хэрхэн бүслэгдэж, Найман улсын холбооны цэргүүд Хятадад орж ирж буйг Барууны (Холливудын) өнцгөөс харуулсан түүхэн кино. * '''Нанжинь! Нанжинь! (City of Life and Death / 南京! 南京! - 2009) болон Дайны цэцэгс (The Flowers of War - 2011):''' Гутамшгийн зуун жилийн хамгийн хар бараан үе болох 1937 оны [[Японы эзэн хааны арми|Японы эзэн хааны армийн]] үйлдсэн "[[Наньжингийн хядлага]]"-ын аймшигт үйл явдал, Хятадын ард түмний зовлон зүдгүүрийг харуулсан бүтээлүүд юм. [[Ангилал:Хятадын түүх]] 5t65ptt87ktjzmz1efcccfypbf3asc6 0 146895 862063 860402 2026-07-15T07:07:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 862063 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andrew Burnham (2025) (cropped).jpg|thumb]] '''Эндрю Мюррей «Энди» Бэрнем''' ({{langx|en|Andrew Murray "Andy" Burnham}}; 1970 оны 1-р сарын 7-нд [[Ливерпүүл]] хотын ойролцоох Эйнтри хотод төрсөн) — Британийн улс төрч, [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британий Лейборист намын]] гишүүн, [[Гордон Браун|Гордон Брауны]] засгийн газарт Дотоод хэргийн сүүдрийн сайд, Сангийн сайдын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Соёлын сайд, Эрүүл мэндийн сайд (2007–2010), [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын дарга (2017–2026). Намынхан дотроо түүнийг намын «зөөлөн зүүний» (''soft left'') жигүүрт хамааруулдаг. 1988 онд тэрээр Кембрижийн Их Сургуулийн Фицвиллиам коллежийг Англи хэлний филологийн бакалаврын зэрэгтэй төгссөн боловч захиргааны шийдвэрийн дагуу магистрын зэрэг болгосон байна. Тэрээр улс төрийн карьераа Лейборист намд Парламентын гишүүний туслахаар эхлүүлсэн байна. 2003-2004 онд тэрээр Дотоод хэргийн сайд Дэвид Бланкеттын парламентын асуудал эрхэлсэн хувийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 2007-2008 онд тэрээр Сангийн яамны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2008-2009 онд Соёл, хэвлэл мэдээлэл, спортын сайд, 2009-2010 онд Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2010 оны сонгуульд лейборист нам ялагдсаны дараа тэрээр сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайд, 2010-2011 онд сүүдрийн Боловсролын сайд, 2011 оноос дахин сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2017 оны 5-р сард [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын даргын сонгуульд ялж хотын дарга болсон. {{DEFAULTSORT:Бэрнем, Эндрю}} [[Ангилал:Их Британийн улс төрч]] [[Ангилал:Их Британийн эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Их Британийн соёлын сайд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] 0icco29gjens6vg5gc7qzje7k4cs6om 0 147071 862023 861698 2026-07-14T12:12:14Z ~2026-39223-43 105872 862023 wikitext text/x-wiki '''Батбаярын Сундуйжав''' нь [[Завхан]] аймгийн [[Баянхайрхан сум]]ын харьяат, 2004 онд төрсөн, улсын Заан цолтой бөх юм. === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын аварга О.Хангайгаар дөрөв, улсын заан Б.Серикээр тав, аймгийн хурц арслан Н.Амгаланбаатараар зургаа, улсын арслан Э.Оюунболдоор долоо давж "Монгол улсын заан" цолыг хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2023 |Завхан аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Сундуйжав, Батбаярын}} [[Ангилал:Улсын заан]] [[Ангилал:Баянхайрханы хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:2004 онд төрсөн]] n8jt3g9byg9rflkt8a81ppmgjq3kpeq 0 147090 862053 861929 2026-07-15T03:55:46Z Gerzenzprince 22987 862053 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ | зураг = | тайлбар = | төрсөногноо = | төрсөнгазар = [[Улаанбаатар]] | улсорон = {{MNG}} | намэвсэл = [[Нам бус]] | сургууль = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль | сургууль = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль | ажилүйл = Хуульч, орчуулагч | гэрбүл = эхнэр <br> 1 охинтой }} '''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч. == Намтар == Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд [[Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд [[Австралийн Холбооны Улс]]ын [[Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль|Нью Саут Уэльсийн Их Сургуульд]] хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант. 2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]эд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]т референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос [[Улсын Их Хурлын Тамгын газар]]т Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын даргаар ажилласан ба 2025 оноос Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна. Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.<ref>[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)", Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. </ref> == Бүтээл == Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай. ===Бичиж, хэвлүүлсэн ном=== *''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009) *''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)<ref>[https://catalog.num.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=118155 ''Хүний эрхийн товч тайлбар", Улаанбаатар, Монгол Улс, 2014 оны 11-р сарын 19-22, монгол хэлээр. </ref> *''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025) ===Орчуулж, эмхэтгэсэн ном=== *''Ази-Номхон далайн хүний эрхийн форум'' ''[[Хүний эрхийн боловсрол]]'' (2014)<ref>{{Cite web |date=2019-10-21 |title=Human Rights Education: A Manual for National Human Rights Institutions |url=https://asiapacificforum.net/resources/human-rights-education-manual |access-date=2026-07-15 |website=Asia Pacific Forum |language=en}}</ref> *''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017) == Гэр бүл == Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг. == Эх сурвалж == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] or5dj078wgb4t09oo0boiy70lwpi63w 862054 862053 2026-07-15T03:59:16Z Gerzenzprince 22987 862054 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ | зураг = | тайлбар = | төрсөногноо = | төрсөнгазар = [[Улаанбаатар]] | улсорон = {{MNG}} | намэвсэл = [[Нам бус]] | сургууль = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль | сургууль = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль | ажилүйл = Хуульч, орчуулагч | гэрбүл = эхнэр <br> 1 охинтой }} '''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч. Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, парламентын эрх зүйн чиглэлээр үндэсний эрх зүйн хөгжилд зохих хувь нэмрээ оруулсан гэж үнэлэгддэг. == Намтар == Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд [[Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд [[Австралийн Холбооны Улс]]ын [[Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль|Нью Саут Уэльсийн Их Сургуульд]] хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант. 2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]эд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]т референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос [[Улсын Их Хурлын Тамгын газар]]т Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын даргаар ажилласан ба 2025 оноос Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна. Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.<ref>[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)", Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. </ref> == Бүтээл == Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай. ===Бичиж, хэвлүүлсэн ном=== *''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009) *''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)<ref>[https://catalog.num.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=118155 ''Хүний эрхийн товч тайлбар", Улаанбаатар, Монгол Улс, 2014 оны 11-р сарын 19-22, монгол хэлээр. </ref> *''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025) ===Орчуулж, эмхэтгэсэн ном=== *''Ази-Номхон далайн хүний эрхийн форум'' ''[[Хүний эрхийн боловсрол]]'' (2014)<ref>{{Cite web |date=2019-10-21 |title=Human Rights Education: A Manual for National Human Rights Institutions |url=https://asiapacificforum.net/resources/human-rights-education-manual |access-date=2026-07-15 |website=Asia Pacific Forum |language=en}}</ref> *''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017) == Гэр бүл == Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг. == Эх сурвалж == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] 35eh1ktth3x6s7wpbeilr54yn6d27n5 862062 862054 2026-07-15T07:00:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 862062 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ | зураг = | тайлбар = | төрсөногноо = | төрсөнгазар = [[Улаанбаатар]] | улсорон = {{MNG}} | намэвсэл = [[Нам бус]] | сургууль = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль | сургууль = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль | ажилүйл = Хуульч, орчуулагч | гэрбүл = эхнэр <br> 1 охинтой }} '''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч. Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, парламентын эрх зүйн чиглэлээр үндэсний эрх зүйн хөгжилд зохих хувь нэмрээ оруулсан гэж үнэлэгддэг. == Намтар == Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд [[Австралийн Холбооны Улс]]ын [[Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль|Нью Саут Уэльсийн Их Сургуульд]] хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант. 2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]эд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]т референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос [[Улсын Их Хурлын Тамгын газар]]т Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын даргаар ажилласан ба 2025 оноос Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна. Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.<ref>[https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)", Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр. </ref> == Бүтээл == Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай. ===Бичиж, хэвлүүлсэн ном=== *''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009) *''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)<ref>[https://catalog.num.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=118155 ''Хүний эрхийн товч тайлбар", Улаанбаатар, Монгол Улс, 2014 оны 11-р сарын 19-22, монгол хэлээр. </ref> *''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025) ===Орчуулж, эмхэтгэсэн ном=== *''Ази-Номхон далайн хүний эрхийн форум'' ''[[Хүний эрхийн боловсрол]]'' (2014)<ref>{{Cite web |date=2019-10-21 |title=Human Rights Education: A Manual for National Human Rights Institutions |url=https://asiapacificforum.net/resources/human-rights-education-manual |access-date=2026-07-15 |website=Asia Pacific Forum |language=en}}</ref> *''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017) == Гэр бүл == Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг. == Эх сурвалж == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] 8av9r8n0yl8wb4wn6t9t5wcaevcjdg7 0 147092 862022 861932 2026-07-14T12:10:57Z ~2026-39223-43 105872 862022 wikitext text/x-wiki '''Нямсүрэнгийн Амгаланбаатар''' нь [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[Эрдэнэдалай сум|Эрдэнэдалай]] сумын харьяат, 2003 онд төрсөн, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын начин цолтой бөх. ==Амжилт== === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан А.Эрдэнэбаяраар дөрөв, аймгийн арслан Б.Баянсүхээр тав давж "Монгол улсын начин" цол хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2023 |Дундговь аймгийн баяр наадамд аймгийн заан М.Баттүвшингээр долоо давж түрүүлэн "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |- !2024 |Дундговь аймгийн баяр наадамд сумын заан Х.Чойжилсүрэнгээр долоо давж түрүүлэн "Аймгийн хурц арслан" цол хүртсэн. !128 |} === Цэргийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2023 |Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. !256 |- !2026 |Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Амгаланбаатар, Нямсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Эрдэнэдалайн хүн]] [[Ангилал:2003 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] g1y4kq4opn6yedisam1ij1car5fsctd 0 147097 862027 2026-07-14T14:11:27Z ~2026-39614-86 105970 Хуудас үүсгэв: "Есүй Есүгэн Хулан" 862027 wikitext text/x-wiki Есүй Есүгэн Хулан azjo6uy01bs1b6dogp9j3o620t8paxb 0 147098 862064 2026-07-15T07:51:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:China United Kingdom Locator.png|thumb|393x393px]] '''Их Британи, Хятадын харилцаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United Kingdom-Chinese relations,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''中英关系,'' пиньинь ''Zhōng-Yīng guānxì'') '''-''' Их Британи, Хятадын хоёр талын харилцааг хэлдэг юм. 19-р зуунд Их Британийн эзэнт гүрэн Хятада..." 862064 wikitext text/x-wiki [[Файл:China United Kingdom Locator.png|thumb|393x393px]] '''Их Британи, Хятадын харилцаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United Kingdom-Chinese relations,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''中英关系,'' пиньинь ''Zhōng-Yīng guānxì'') '''-''' Их Британи, Хятадын хоёр талын харилцааг хэлдэг юм. 19-р зуунд Их Британийн эзэнт гүрэн Хятадад хэд хэдэн колони байгуулсан бөгөөд Британичууд Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайнд]] ялсны дараа хамгийн гол нь [[Хонконг]]-ийг олж авсан байна. Хоёр улсын харилцаа 20-р зууны сүүлч, 21-р зууны эхэн үед өгсөж уруудаж янз бүр байсан байсан. [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс]] болон Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс 1954 оны 6-р сарын 17-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед Их Британи, Хятад улсууд эсрэг тэсрэг байр суурьтай байсан бөгөөд Хонконгийн асуудлаас болж харилцаа хурцадмал байж ирсэн. 1984 онд хоёр тал Хятад-Британийн хамтарсан тунхаглалд гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ нь эцэстээ 1997 онд Хонконгийг Хятадад шилжүүлэн өгөхөд хүргэсэн байна. Хүйтэн дайн дуусч, Хонконгийг шилжүүлсний дараа Хятад-Их Британийн хоёр талын харилцааны "Алтан үе" гэгддэг үе нь олон тооны өндөр түвшний төрийн айлчлал, хоёр талын худалдаа, цэргийн хэлэлцээрүүдээр эхэлсэн юм. Ойролцоогоор 20 жилийн энэ үе 2019-2020 оны Хонконгийн эсэргүүцлийн жагсаал, Хонконгийн үндэсний аюулгүй байдлын тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр гэнэт дуусгавар болсон. Дараагийн жилүүдэд харилцаа нь янз бүрийн аюулгүй байдал, хүний ​​эрхийн асуудлаас болж мэдэгдэхүйц муудсан. 2024 оноос эхлэн [[Кир Стармер|Кир Стармерын]] ерөнхий сайд байх үед, ялангуяа 2026 онд тэрээр Хятадад айлчилсны дараа харилцаа сайжирч эхэлсэн. 2025 оны байдлаар Хятад улс нь Их Британийн тав дахь том худалдааны түнш болоод байгаа юм. == Хоёр талын харилцааны түүх == 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед Англичууд Хятад руу нэвтрэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтсэн юм. Жишээлбэл, 1637 онд Английн зэвсэглэсэн худалдааны хөлөг онгоцууд Макао руу ойртохыг оролдсон боловч худалдааны боомтыг түрээсэлсэн Португалчууд тэднийг зогсоосон байна. Дараа нь Англичуудад худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн Кантон (орчин үеийн [[Гуанжоу]]) руу явжээ. 1687 онд хятадын мандарин буюу төрийн албан хаагч Майкл Шен Фу-Цун (Michael Shen Fu-Tsung) Англид очиж II Жэймс хаантай уулзсан байна. 1784 онд Англи, Хятадын харилцаанд Британийн хөлөг онгоцны багийн гишүүний буруугаас болж Хятадын далайчид амиа алдсан хэрэг гарсан. 1784 оны 11-р сарын 24-нд Данийн хөлөг онгоц Кантоны ойролцоо зангуугаа орхиж явахад ойролцоох Британийн Леди Хьюз хөлөг онгоц мэндчилгээ илгээжээ. Энэ үед завь ойрхон байсан бөгөөд онгоцонд байсан гурван Хятад далайчин хүнд гэмтэж, хоёр нь хожим нь нас баржээ. Британийн хөлөг онгоцны буучийг саатуулж, цаазаар авчээ. Британичууд Хятадын эрх баригчдын шийдвэрийг шүүмжилжээ. 1792 онд Британийн элч Виконт Жорж Макартни Британийн бизнес эрхлэгчдэд худалдааны хөнгөлөлт үзүүлэх хэлэлцээр хийхээр Хятадад айлчилжээ. 1816 онд Уильям Амхерст мөн адил зорилгоор Хятад руу элчин сайдын яам илгээжээ. Гэсэн хэдий ч хоёр удаагийн даалгавар бүтэлгүйтжээ. i1yacu6y62rxnuaqtlsrh3gn9v1ffkr 862065 862064 2026-07-15T10:44:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 862065 wikitext text/x-wiki [[Файл:China United Kingdom Locator.png|thumb|393x393px]] '''Их Британи, Хятадын харилцаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United Kingdom-Chinese relations,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''中英关系,'' пиньинь ''Zhōng-Yīng guānxì'') '''-''' Их Британи, Хятадын хоёр талын харилцааг хэлдэг юм. 19-р зуунд Их Британийн эзэнт гүрэн Хятадад хэд хэдэн колони байгуулсан бөгөөд Британичууд Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайнд]] ялсны дараа хамгийн гол нь [[Хонконг]]-ийг олж авсан байна. Хоёр улсын харилцаа 20-р зууны сүүлч, 21-р зууны эхэн үед өгсөж уруудаж янз бүр байсан байсан. [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс]] болон Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс 1954 оны 6-р сарын 17-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед Их Британи, Хятад улсууд эсрэг тэсрэг байр суурьтай байсан бөгөөд Хонконгийн асуудлаас болж харилцаа хурцадмал байж ирсэн. 1984 онд хоёр тал Хятад-Британийн хамтарсан тунхаглалд гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ нь эцэстээ 1997 онд Хонконгийг Хятадад шилжүүлэн өгөхөд хүргэсэн байна. Хүйтэн дайн дуусч, Хонконгийг шилжүүлсний дараа Хятад-Их Британийн хоёр талын харилцааны "Алтан үе" гэгддэг үе нь олон тооны өндөр түвшний төрийн айлчлал, хоёр талын худалдаа, цэргийн хэлэлцээрүүдээр эхэлсэн юм. Ойролцоогоор 20 жилийн энэ үе 2019-2020 оны Хонконгийн эсэргүүцлийн жагсаал, Хонконгийн үндэсний аюулгүй байдлын тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр гэнэт дуусгавар болсон. Дараагийн жилүүдэд харилцаа нь янз бүрийн аюулгүй байдал, хүний ​​эрхийн асуудлаас болж мэдэгдэхүйц муудсан. 2024 оноос эхлэн [[Кир Стармер|Кир Стармерын]] ерөнхий сайд байх үед, ялангуяа 2026 онд тэрээр Хятадад айлчилсны дараа харилцаа сайжирч эхэлсэн. 2025 оны байдлаар Хятад улс нь Их Британийн тав дахь том худалдааны түнш болоод байгаа юм. == Хоёр талын харилцааны түүх == 17-р зууны эхэн үед Англичууд Хятад руу нэвтрэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтсэн юм. 1620-иод онд Английн хөлөг онгоцууд Португалиас Хятадуудад түрээслүүлсэн боомт хот болох Макаод ирж эхэлсэн юм. Энэ үед "Ганц эвэрт" (The Unicorn) нэртэй Английн худалдааны хөлөг онгоц Макаогийн ойролцоо живжээ. Португалчууд сүйрсэн хөлөг онгоцноос хэд хэдэн их буу олж аваад 1620 оны орчим Хятадуудад заржээ. Эдгээр их бууг дараа нь Хятадууд "Хунйипао" гэж хуулбарласан нь цэргийн технологийн солилцооны эхэн үеийн тохиолдол гэж үзэж болох юм. Жишээлбэл, 1637 оны 6-р сарын 27-нд ахмад Жон Ведделлийн удирдлаган дор сайн зэвсэглэсэн дөрвөн Английн хөлөг онгоц Хятадтай худалдааны харилцаа тогтоохыг эрмэлзэн Макаод хүрчээ. Худалдааны боомтыг түрээсэлсэн Португалчууд тэднийг хорилглож байжээ. Дараа нь тэд Англичууд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн Кантон (орчин үеийн [[Гуанжоу]]) руу явжээ. Эртний холбоо харилцаанд 1685 онд Хятадын иезуит лам Майкл Шен Фу-Цун (Michael Shen Fu-Tsung) Их Британид айлчилж, II Жеймс хаантай уулзсан явдал байсан юм. 1699 онд Зүүн Энэтхэгийн компани Гуанжоу (Кантон) хотод бизнес эрхлэхийг зөвшөөрснөөр худалдаа албан ёсоор эхэлж тогтвортой худалдааны харилцааны эхлэлийг тавьсан юм. 1784 онд Британийн хөлөг онгоцны багийн гишүүний буруугаас болж Хятадын далайчид амиа алдсан хэрэг гарсан. 1784 оны 11-р сарын 24-нд Данийн хөлөг онгоц Кантоны ойролцоо зангуугаа орхиж явахад ойролцоох Британийн Леди Хьюз хөлөг онгоц мэндчилгээ илгээжээ. Энэ үед завь ойрхон байсан бөгөөд онгоцонд байсан гурван Хятад далайчин хүнд гэмтэж, хоёр нь хожим нь нас баржээ. Британийн хөлөг онгоцны бууруутай далайчныг саатуулж, цаазаар авчээ. Үүний хариуд Британичууд Хятадын эрх баригчдын шийдвэрийг эсэргүүцсэн ажээ. [[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|943x943px]] Үүний дараа 1793 оны Макартнигийн Элчин сайдын яам, 1816 оны Амхерстийн Элчин сайдын яам зэрэг өндөр түвшний дипломат хүчин чармайлтууд гарсан боловч хоёулаа Чин улсын эрх баригчидтай тэгш эрхтэй дипломат харилцаа тогтоож чадаагүй юм. [[Файл:INF3-331 Unity of Strength Chiang-Kai-Shek and Winston Churchill heads, with Nationalist China flag and Union Jack.jpg|thumb]] 1820, 1830-аад он гэхэд Британийн худалдаачид Линтин арлыг хар тамхины худалдааны төв болгосон байв. Энэхүү хууль бус худалдаа нь Анхны [[Хар тамхины дайн]] (1839–42) болоход шууд нөлөөлсөн. Дайны өмнө Зүүн Энэтхэгийн компанийн Хятадын худалдааны монополийг цуцалсан (1833–35) бөгөөд энэ нь Британийн засгийн газруудын энх тайвныг хадгалах хүчин чармайлтыг өдөөсөн юм. Гэсэн хэдий ч Лорд Палмерстоны удирдлаган дор Гадаад хэргийн яам сөргөлдөөн багатай хандлагыг дэмжиж байгаа ч Лорд Нейпир зэрэг хүмүүс зах зээлд илүү гүнзгий нэвтрэхийг шаардаж, илүү өдөөн хатгасан байр суурь баримталж байсан юм. 68wsptidon7bha9e55mt38z8n43cfkl 0 147099 862067 2026-07-15T11:11:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|555x555px|1842 оны Нанжины гэрээ]] '''Нанжины гэрээ''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Treaty of Nanking'') - 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британи болон Хятадын Чин гүрний хоорондох Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайныг]] (1839–1842) дуусгасан энхийн гэрээ бай..." 862067 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|555x555px|1842 оны Нанжины гэрээ]] '''Нанжины гэрээ''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Treaty of Nanking'') - 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британи болон Хятадын Чин гүрний хоорондох Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайныг]] (1839–1842) дуусгасан энхийн гэрээ байв. Энэ нь Хятад дахь Британийн худалдааны захирал Чарльз Эллиот, Чин улсын эзэнт гүрний комиссар Цишан нарын гарын үсэг зурсан 1841 оны Чуенпигийн конвенцийг хүчингүй болгосны дараа Хятадууд хожим нь "[[Тэгш бус гэрээнүүд|Тэгш бус гэрээнүүд"]] гэж нэрлэсэн гэрээнүүдийн хоёр дахь гэрээ байв. Хятадын цэргийн ялагдлын дараа Британийн байлдааны хөлөг онгоцууд [[Наньжин]] руу довтлоход бэлэн болсон үед Британи, Хятадын албан тушаалтнууд хотын Янцзэ мөрөнд зангуугаа байрлуулсан HMS Корнваллис хөлөг онгоцон дээр хэлэлцээр хийжээ. 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британийн төлөөлөгч Сэр Хенри Поттингер болон Чин нарын төлөөлөгчид Кейинг, Илибу, Ню Жиан нар 13 зүйлээс бүрдсэн энэхүү гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Энэхүү гэрээний дагуу Хонконг Их Британид шилжиж, Хятад улс асар их нөхөн төлбөр (ойролцоогоор 21,000,000 ам.доллар) төлж, Хятадын бусад дөрвөн боомт болох Амой, Фужоу, Нинбо, Шанхай хотуудыг гадаад худалдаанд нээсэн. Гэрээний нэг нөхцөл нь дайны өмнө Хятадын эрх баригчдын Кантонд хураан авсан хууль бус опиумын нөхөн төлбөрт Хятад улс 6,000,000 ам.доллар төлөх үүрэг байв. c6f7l26qmx1i0vpyqraa1m9tpa98nny