Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Дархан-Уул аймаг 0 2507 862645 862284 2026-07-22T06:24:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862645 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Дархан-Уул аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠭᠤᠯᠠ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Darkhan.jpg | image_alt = | image_caption = [[Дархан (хот)|Дархан хот]] | image_flag = Mn_flag_darkhan_uul_aymag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = mn_coa_of_darkhan_aymag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Darkhan-Uul in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|30|N|106|15|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1994}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Дархан (хот)|Дархан]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3275 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1049 | population_footnotes = | population_total = {{increase}}110,544 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = <ref name="Stat2009">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |title=Дархан-Уул аймгийн Статистикийн газрын 2009 оны үйл ажиллагааны тайлан |access-date=2023-10-16 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222530/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |url-status=dead }}</ref> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]756 тэрбум<br />[[америк доллар|$]] 0.2 тэрбум (2022) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮7,222,080<br />$2,312 (2022) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)137 | registration_plate = ДА_ | iso_code = MN-037 | website = {{URL|http://darkhan.gov.mn/}} | footnotes = }} '''Дархан-Уул аймаг''' нь Монгол Улсын Төвийн бүсийн гол зангилаа бөгөөд эдийн засаг, үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол, эрүүл мэндийн өндөр хөгжлөөрөө бусад аймгаас ялгардаг. Аймгийн төв нь Дархан хот бөгөөд энэ нь Монголын хоёр дахь том, технологийн дэвшилтэт, орчин үеийн хотуудын нэг юм. == Түүх == Дархан хотын анхны суурийн чулууг "Бурхантын хөндий"-д 1961 оны 10 сарын 17-нд тавьсан бөгөөд энэ нь Монгол улсын орчин цагийн хоёр дахь томоохон хот болох эхлэл болсон. Хотыг социалист орнууд болох [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Болгар]], [[Польш]], [[Унгар]], [[Чех]], [[Зүүн Герман]] зэрэг улсын техник, эдийн засгийн тусламжтайгаар байгуулан хөгжүүлсэн. Дархан хот нь [[Орхон гол]], [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ мөрөнгийн]] сав газрын бүсэд багтдаг бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 707 метрийн өндөрт байрладаг. Улсын Их Хурлын 1994 оны 32 тоот тогтоолоор Дархан хотыг Дархан-Уул аймаг болгон зохион байгуулсан. == Боловсрол == Дархан-Уул аймагт 15 их, дээд сургууль ажиллаж байна, үүнд: * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] * Анагаах Ухааны Үндэсний Их Сургууль * Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль * Мандах Их Сургууль * Дархан Дээд Сургууль Мөн УГТСЭШХүрээлэн, Бактер судлалын хүрээлэн, "Виктори зон" сургалтын төвүүд үйл ажиллагаа явуулдаг. Одоогоор 660 гаруй эрдэмтэн багш ажиллаж, 21,000 гаруй оюутан суралцаж байна. Аймгийн хэмжээнд 35 ерөнхий боловсролын сургууль, 24 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулж, олон улсын хэлний сургалт явуулдаг сургуулиуд байдаг. == Хүн ам == === Угсаатны бүрэлдэхүүн === * Монгол үндэстэн - 96.1% ** Халх - 83.4% ** Баяд - 4.1% ** Дөрвөд - 4.0% ** Захчин - 1.5% ** Урианхай - 1.0% ** Торгууд - 0.8% ** Буриад - 0.7% ** Өөлд - 0.3% ** Дархад - 0.2% ** Мянгад - 0.2% ** Дарьганга - 0.1% * Түрэг угсаатан - 3.3% ** Казахууд - 2.6% ** Хотон - 0.5% ** Тува - 0.2% <sup>[''[[Википедиа:Эх сурвалжийг дурьдах шаардлагатай|баримт хэрэгтэй]]'']</sup> == Эрүүл мэнд == Дархан-Уул аймагт 650 ортой эмнэлэг, урьдчилан сэргийлэх чиглэлтэй хоёр томоохон эрүүл мэндийн төв үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр байгууллагад 300 гаруй их эмч, нарийн мэргэжлийн эмч, эмнэлгийн мэргэжилтнүүд ажиллаж байна. 2024 онд 250 ортой, 17,000 м² талбай бүхий 4 давхар олон улсын жишигт нийцсэн нэгдсэн эмнэлгийн барилга ашиглалтад орж, нийт эмнэлгийн орны хүчин чадал 900 болгох төлөвтэй байна. Энэ нь Төвийн бүсийн гуравдугаар шатлалын эрүүл мэндийн төв болж, бүс нутгийн бусад аймаг, сумдын иргэдэд чанартай тусламж үзүүлэх боломжийг нэмэгдүүлнэ. == Харилцаа холбоо == Аймаг нь зам, тээвэр, харилцаа холбоо, цахилгаан, дулааны эрчим хүчний салбар сайн хөгжсөн. Гадаад хамтын ажиллагааны хүрээнд: * [[Герман|Германы]] Цайтц * [[Унгар|Унгарын]] Капошвар * [[Буриад улс|Буриад улсын]] Улаан-Үд * [[Беларусь]] улсын Витебск * [[БНХАУ]]-ын Же-Жань * [[Дани|Данийн]] Хилероид хотуудтай харилцаатай. Мобиком, Скайтел, Юнител, Ж-Мобайл зэрэг ухаалаг гар утасны операторууд үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд олон төрлийн интернетийн үйлчилгээ болон ТВ-ийн боломжуудыг бүрдүүлсэн. == Аж үйлдвэр == Дархан-Уул аймагт хувийн хөрөнгө оруулалтаар жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжиж байна. Үүнд оёдол, архи спирт, савхин эдлэл, талх нарийн боов, мах махан бүтээгдэхүүн зэрэг үйлдвэрлэл багтана. Барилгын материал үйлдвэрлэл түлхүү хөгжсөн: * Цемент, силикат * Байшин үйлдвэрлэх комбинат * Архины үйлдвэр * Керамзит, эрдэс хөвөн * Төмөр бетон * Хүнсний үйлдвэр * Нэхий эдлэлийн үйлдвэр * Мах комбинат * Хар төмөрлөгийн үйлдвэр Мөн төмрийн хүдрийн Төмөртэйн уурхайтай, нүүрс, алт зэрэг байгалийн баялагтай. Мөн аялал жуулчлалын шинэ нөөц гэдэг нь харагдаж байна. Энд Бурхантай толгой, дүүжин гүүр, морин хуур цогцолбор зэрэг шинэ үеийн бүтээлүүд гадаад дотоодын аялагчдын сонирхлыг татаж байна. == Хөдөө аж ахуй == Газар тариалангийн төвд оршдог учир газар тариалангийн үйлдвэрлэл голлодог. Мах махан бүтээгдэхүүний 30%, сүүн бүтээгдэхүүний 90%, гурил гурилан бүтээгдэхүүний 70%-ийг тус аймаг хангадаг. Аймгийн хэмжээнд 100 гаруй аж ахуйн нэгж, 12,000 гаруй өрх тариалан эрхэлж байна. Мал аж ахуй бага боловч 3,000 өрх, 40 гаруй аж ахуйн нэгж 130,000 толгой малыг өсгөдөг. == Сумд == * [[Дархан]] * [[Хонгор сум]] * [[Орхон сум (Дархан-Уул)|Орхон сум]] * [[Шарынгол сум]] == Алдартай хүмүүс == === Урлаг === * [[Vandebo]] хамтлагийн Vande болон Ebo * Опозит хамтлаг * Загвар өмсөгч Nora * Эмоци продакшны жүжигчин Цогтоо * Жүжигчин Хулан * Дуучин Амин-Эрдэнэ * Mongolz тамирчин 910 === Спорт === * Жүдо бөхийн тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х. Цагаанбаатар]] == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20220305023128/http://darkhan.gov.mn/ Дархан-Уул аймгийн албан ёсны сайт] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Дархан-Уул}} [[Ангилал:Дархан-Уул аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймгууд]] 44kgniwwhj7q7s32ecr7e3xfnoiojme Википедиа:Админ болох хүсэлтүүд 4 2923 862764 841649 2026-07-23T02:27:40Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862764 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] |- | align="center" | [[Wikipedia:Админ болох хүсэлтүүд/Архив|Архив]] |} Админ болохыг хүсч байвал өөрийн хэрэглэгчийн нэрээ доор байрлуулна уу. Харин Википедиагийн үйл ажиллагаанд 3-аас доошгүй сар оролцож, 100-гаас доошгүй өөрчлөлт хийсэн байхыг зөвлөж байна. Тийм биш бол таны хүсэл биелэхэд их хугацаа шаардагдах, эсвэл эсэргүүцэгдэж магадгүй. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Wikipedia:Администраторууд|эндээс]] авна уу. == Хүсэлтүүд == <!--Дээрхийг битгий арилгаарай. Доорхиос эхэлж хүсэлтүүдээ тавина уу---> --[[Хэрэглэгч:Zafinamn|Zafinamn]] Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Х.Сэргэлэнбат]]=== Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]]=== ===Танилцуулга=== Сайн байна уу? Монголын википедиад өөрийн хувь нэмрээ оруулах хүсэлтэй байна. Та бүхнийг гэдэгт итгэлтэй байна. Хүндэтгэсэн![[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]] ====Дэмжихгүй буй==== Админ биш ч гэсэн хувь нэмэр хуудас үүсгэж мэдээлэл нэмж болно [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===[[Хэрэглэгч:Bazraa032]]=== Сайн байна уу? Монгол википедиад хувь нэмэр оруулан нөхөрлөж 3-аад жил боллоо ингэхэд зарим хуудсын хамгаалах хэрэг гарч байгаа юм гэвч даанч надад админы эрх байхгүй учраас админ болгохын дэмчээч гэж гуйя хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===Админ болох хүсэлт [[Хэрэглэгч:Megzer]]=== Сайн байна уу? Миний бие Монгол Википедиад 2013 онд элсэж байснаас хойш Монголын түүх, түүхэн зүтгэлтэний намтар, нийгэм, газарзүй чиглэлийн сэдэвт төвлөрч ирлээ. Энэ хугацаанд их ч зүйл сурлаа, цөөнгүй алдаа дутагдал гаргаж түүнээсээ сургамж авч цаашид сурч мэдэх зүйл арвин байна. Сүүлийн хоёр сарын хугацаанд монголын түүхийн зарим нэг хуудсанд санаатай дайралтууд олон ирж, одоо үед уламжлагдан ирсэн дотоод гадаадын түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг шинээр зохиож байгаа нь Википедиагийн ямагт төвийн байр сууринаас хандах бодлоготой зөрчилдөж байна. Эдгээр дайралт нь шууд нөлөөлөхгүй гэж бодох болох ч, орчин үед ном уншихаас илүү интернет орчноос бүх мэдээлэл авдаг хүүхэд залуучууд, түүх сонирхогчдын дунд эргэлзээ үүсгэж, монголын түүхийг онлайн орчинд засварлахдаа гутаан доромжлох үзэгдэл гарахвий гэж сэрдэж байна. Жишээ нь: Юань гүрний үеийн Монголын Хаад ноёдын охид гүнжийг нөхрийнх нь талын овог аймгаас гаралтай хойч үеийн хатан авхай нартай баримтгүйгээр холбох, тэдгээр хатдын овог угсааг сольж бичих, түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг зохиож бичиж байгаа нь та бидний ёс уламжлал, бахархал руу нулимаж байна. Иймийн учир Админ болох хүсэлтэй байна. Хүндэтгэсэн: [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:25, 4 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна, амжилт хүсье --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:25, 9 Аравдугаар сар 2022 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[User talk:Enkhsaihan2005]] 07:03, 10 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] === Админ болох хүсэлт - [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya]] === Сайн байна уу? Монголын википедиад 2014 оны 12 сараас эхлэн өнөөг хүртэл тасралтгүй өөрийн хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн бөгөөд 2018 оны зургаадугаар сараас хойш администраторын эрхтэйгээр байгаа. Энэ хугацаанд өөрийн нөөц бололцоог ашиглан өөрийн хувь нэмрээ ба админы үүргээ тодорхой хэмжээнд гүйцэтгэсэн гэж бодож байна. Одоо админы эрхээ дахин сунгуулах буюу хугацаагүй болгох зорилготой байгаа юм. Та бүхнийг саналаа өгч Монгол хэлнийхээ википедиаг бусад хэлний википедиатай адил хэмжээнд хүргэх гэсэн үйлсэд минь өөрийн хувь нэмрээ оруулахад дэмжинэ гэж найдаж байна. Хүндэтгэсэн! [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 06:46, 26 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] - монгол агуулгад хувь нэмрээ оруулж буйд баярлалаа. ‎Myagmardalai 06:11, 2. Okt. 2022 * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] --[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 12:15, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] Таны хийсэн зарим засварууд controversial байгаа тул одоогоор дэмжихгүй байна. Жишээ: [[Хэлэлцүүлэг:Монголчууд]] --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 02:49, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] == Сайн байцгаана уу, 2011-2017 оны хооронд [[User:MongolWiki|MongolWiki]] гэсэн хэрэглэгчийн нэрээр Википедиад хувь нэмэр оруулсан. Нийт 21000 удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө хуучин хаяг руу нэвтэрч чадахгүй болсон тул энэхүү шинэ хаягийг нээгээд нэмж 100 засвар хийгээд байна. Монгол хэлний Википедиаг цэгцтэй, уншигчид хэрэгтэй мэдээлэлтэй байлгахад анхаарах хүсэлтэй байна. Газар зүй, түүх, эдийн засаг, хэл соёл гэх мэт суурь асуудлаар Википедиаг баяжуулалцах, тооноос чанарт анхаарах голлон анхаарах зорилготой байна. Хуудасны устгалтай харилцах эрхтэй буюу "Администратор" болох хүсэлтийг минь дэмжихийг хүсье.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:00, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * '''Дэмжихгүй''' Википедиаг хөгжүүлэхэд админы эрх мэдэл өдөр тутмын үйл ажиллагаанд шаардлагагүй гэж бодож байна. Админ болохгүйгээр засвар хийж хуудас үүсгэж болно. Ахиад сайн бодож үзээрэй. Би энэ удаад дэмжихгүй ээ [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 20:26, 18 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) ==== Асуулт / Questions ==== * Шинэ аккаунтаа ядаж жил идэвхтэй хэрэглэж байгаад дахиад санал хураах уу даа - метавикигийнхэн ч хэтэрхий шинэ аккаунт байна гээд юм хэлж магадгүй байх? BTW устгаж барих зүйл дээр бол <nowiki>{{delete}}</nowiki> гэж оруулахад л яваандаа устгагдчихна шүү --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:51, 15 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу, 2020 оноос хойш нийт 2000 гаруй удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө Munkhzaya.E админ асан байхгүй болсон тул одоо үлдсэн замбараагүй загвар, холбоосуудыг засахын тулд админ эрх хэрэгтэй байна. Мэдээж энгийн хэрэглэгч, админуудын хоорондох харилцах аргыг өргөсөх бодолтой байгаа. Түүх, хэл, эдийн засаг, соёл гэх сэдвүүдээр ер нь Википедиаг хөгжүүлдэг. Буриад Википедиад 1 жил админаар ажиллаж байсан.--[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 23:25, 22 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|talk]]) 13:12, 26 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * Монгол Вики-д герман хэл дээр хийгдсэн загвар, infobox-уудыг англи хэл рүү хөрвүүлэх боломжтой юу? [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 14:11, 23 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Боломжтой [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 16:12, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) * Админ эрх шаардсан үйлдэл гэхээр юу байна? --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 22:36, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Хуудас устгах, нэгтгэх. МедиаВики хуудсуудыг засварлах. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 01:53, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *::Устгах хуудсан дээрээ <nowiki>{{delete}}</nowiki> гээд биччихэд админууд устгаад өгнө. Нэгтгэхэд адилхан, хуулж муулаад устгах хуудсаа нэг бол REDIRECT-дээд, нэг бол delete гээд биччихэд болох байх. МедиаВики хуудсыг засварлахаасаа өмнө аль болох Хэлэлцүүлэг өрнүүлж байгаад хийхгүй бол сайтыг тэр чигээр нь өөрчлөх магадлалтай байх. Interface Орчуулга хийе гэвэл translatewiki ашиглах хэрэгтэй. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:25, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Монгол Википедиагийн нийт оролцогчдод энэ өдрийн мэндийг хүргэе Өнгөрсөн 4 жилийн хугацаанд 12 мянган засвар хийж Монгол Википедиад идэвхтэй оролцож монгол хэлээр ярьдаг уншигчдын мэдээллийн чанар, хүртээмжийг сайжруулахад цаг зав, хүч чадлаа зориулж байна. Өнгөрсөнд хийсэн алдаагаа ч мөн хүлээн зөвшөөрч байна. Хоёр жилийн өмнө Munkhzaya админы хүсэлтэд олон хуурамч хаяг үүсгэн sockpuppeting хийсэн. Би энэ алдааг бүрэн хүлээн зөвшөөрч, үүнээс сургамж авсан. Ил тод байдал, шударга байдал нь Википедиагийн нийгэмлэгийн хувьд нэн чухал бөгөөд би эдгээр үнэт зүйлсийг урагшлуулахын төлөө тууштай ажиллана гэдгээ баталж байна. Админ болсоны дараах хийхийг төлөвлөж буй ажлууд: * Одоогоор Монгол Википедиа нь зарим инфобокс загваруудын олон хувилбартай байгаа нь уялдаа холбоогүй, үр ашиггүй байдалд хүргэж болзошгүй юм. Би Монгол Википедиаг хэрэглэгчдэд ээлтэй болгохын тулд эдгээр загваруудыг нэгтгэж, стандартчилсан хувилбар болгон нэгтгэхийг зорьж байна. * Мөн шинээр ирсэн хэрэглэгчдэд таатай орчныг бүрдүүлж, Википедиагийн дүрэм, практикт дасан зохицоход нь туслах заавар, дэмжлэг үзүүлэхийн төлөө ажиллах болно. * Админы хувьд би Википедиагийн удирдамжийг шударгаар мөрдөж, нийтлэлийнхээ чанар, төвийг сахисан байдлыг дэмжихийг чухалчлах болно. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. Greetings to all participants of Mongolian Wikipedia Over the past 4 years, he has made 12,000 edits and actively participated in the Mongolian Wikipedia, devoting his time and energy to improving the quality and accessibility of information for Mongolian-speaking readers. I also admit my mistakes in the past. Two years ago, on Munkhzaya's request I did sockpuppeting by creating many fake accounts. I fully acknowledge this error and have learned from it. Transparency and fairness are essential to the Wikipedia community, and I assure you that I will continue to work hard to advance these values. Future Plans as an Administrator: *Currently, Mongolian Wikipedia has multiple versions of some infobox templates, which can lead to inconsistencies and inefficiencies. I intend to integrate these templates into a standardized version to make Mongolian Wikipedia more user-friendly. *I will also work to create a welcoming environment for new users and provide guidance and support to help them adapt to Wikipedia's rules and practices. *As an admin, I will make it a point to follow Wikipedia's guidelines fairly and promote the quality and neutrality of my articles. You can write any questions you want to ask below. Thank you [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:35, 16 Арванннэгдүгээр сар 2024 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ✅ Дэмжиж байна / Support : Идэвхтэй хоёр админий нэгийн хувьд дэмжиж байна. Enkhsaihan2005 хэрэглэгч нь олон жилийн турш Монгол болон Буриад викигийн хөгжүүлэлтэд оролцож байгаа бөгөөд монгол википедиад админ буюу давуу эрхтэй болсноор илүү үр дүнтэйгээр хувь нэмрээ оруулж, википедиагийн хөгжилд тус болно гэж бодож байна. Өмнө нь админ болж байсан хэрэглэгчдийн үйлдэл г.м.-ээ тооцоод эхэндээ жил юмуу хагас жилийн турш “туршилтийн хугацаатай” түр админ болгоод дараа нь дахин баталгаажуулж болох байх. : As one of two admins on the Mongolian Wikipedia, I support this request. Enkhsaihan2005 has been contributing to both the Mongolian and Buryat Wikipedias, and I believe that granting admin/elevated rights will help them contribute more efficiently and effectively. I acknowledge the past experiences/issues of/with new admins and believe that a 6-month or 1-year long “probation” period would be a good way for new admins to get started - with the assumption that this can always be made permanent or semi-permanent in the future (with appropriate discussion). --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:06, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * Дэмжиж байна / Support Герман хэлээр бичигдсэн инфобокс загвар нилээд харагдаж байсан, тэдгээрийг орчуулах эсвэл шинээр үүсгээрэй. Жишээ нь: [[Загвар:Инфобокс зэвсэгт хүчний нэгтгэл]], [[Загвар:Инфобокс аж ахуйн нэгж]], [[Загвар:Инфобокс дээд сургууль]], [[Загвар:Инфобокс холбоо]], [[Загвар:Инфобокс талбай]] гэх мэт[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 07:07, 23 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна. Буриад википедиад сайн нэмэрээ оруулсан Enkhsaihan2005-д админ болож амжилт хүсъе --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|яриа]]) 12:56, 7 Арванхоёрдугаар сар 2024 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. 2020 оноос эхлэн өнөөг хүртэл 15 мянга гаруй засвар хийж, 3 сарын өмнө администраторын эрхтэй болсон. Энэ богино хугацаанд өөрийн хязгаарлагдмал хүч чадлаараа эрх, үүргээ хэрэгжүүлэхээр ажилласан. Эрхээ хэрэгжүүлж байх үеийн хамгийн том ажил нь [[Загвар:Location map|Location map]] загварыг ашигласан бүх газрын зургийн модуль хуудсыг монгол хэлээр орчуулсан явдал юм. Администраторын эрхээ 6-12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] хуудас руу шилжүүлэхээр ажиллаж байгаа. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 04:42, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * 1 жилээр сунгахыг дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 12:31, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 18,000 гаруй засвар хийжээ. Өнгөрсөн 6 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] руу шилжүүлэх ажлыг эхлүүлээд байгаа бөгөөд үүнийг үргэлжлүүлэн гүйцээх. * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Шинэ хэрэглэгчдийг дэмжих: Тэдэнд найрсаг зөвлөгөө өгөх, хэрэгтэй гарын авлага, зааврыг боловсруулж өгөх. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. * Вандализмын эсрэг ажил үргэлжлүүлэх: Хуудас хамгаалах, шаардлагатай үед устгах зэрэг хамгаалалтын ажлыг цаашид тогтвортой хийх. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:42, 27 Наймдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 03:00, 2 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Би 2023 оноос эхлэн Википедиад хувь нэмэр оруулж байна. Хувь нэмэр оруулаад удаагүй ч програмистаар ажилладаг тул Википедиагийн стандарт загварыг хийх, ойлгож ашиглахад дөхөмтэй байна. Аль болох орчуулагүй байгаа чухал хуудсуудыг орчуулах, хуудсуудын өнгө аясыг засах (төвийг барьсан өнгө аястай болгох), загвар тэмплэйт инфобокс шинээр хийх орчуулах ашиглах, эшлэл эх сурвалж оруулах, бусад өгүүллүүд рүү холбоос нэмэх, ангилал нэмэх зэрэг стандартын дагуу хувь нэмэр оруулахаар зорьж байна. Зарим хийсэн ажлуудаас дурьдал: * [[Загвар:Mongolian Wrestling Record]] * [[ChatGPT]] * [[Парфын улс]] * [[Неро]] Одоогийн байдлаар Ангилал хуудсуудыг цэгцлэх, шинээр нэмэх ажил дээр төвлөрч байна. Долоо хоногт дор хаяж 20 цаг хувь нэмэр оруулахаар төлөвлөн ажиллаж байна. Админы эрх авах шалтгаан: * Зарим ангилал, өгүүллүүдийг устгах(ихэвчлэн redirect хийсэн, шалтгаан нь орчуулж болох нэрсийг латинаар бичсэн гм). Одоогоор delete тавиад явж байгаа. * Эх хэл боловсруулалтын програм (их хэлний загвар гм) ашиглан орчуулга хувь нэмэр оруулсан хэрэглэгчид анзаарагдсан. Тэр хэрэглэгчдийг тодорхой хугацаагаар эрхийг нь хасах. * Вандализмтай тэмцэх Цаашид хийх ажил: * Ангилал цэгцлэх * Дээр дурьдсан стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах * Орчуулж нэмэхээр төлөвлөсөн өгүүллүүдээ бий, тэд нараас орчуулах, нэмэх * Эх сурвалж, холболтууд нэмэх, инфобокс хэрэглэх (шаардлагатайг орчуулах, арчлах) Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 22:50, 1 Есдүгээр сар 2025 (CST) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Сайн байна уу, хувь нэмэр оруулж байгаад баярлалаа! Ялангуяа програмист, дата шинжээч гэх мэт мэргэжлийн хүмүүс гүнээ дутагдаж байна. Яваандаа community-гээ хөгжүүлээд, олон админтай болвол маш сайн байна. Гэхдээ өмнөх туршлагаас хуваалцвал админ болонгуутаа хэтэрхий туйлширсан байдлаар ажиллаж, олон хүнийг үргээж байсан хүмүүс бий тул жаахан болгоомжтой хандах хэрэгтэй байх. Миний зүгээс эхлээд 1-3 сар түр админ эрхтэй болоход дэмжиж байна. --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 22:49, 3 Есдүгээр сар 2025 (UTC) * Сайн байна уу. Википедиа дээр ажиллаж байгаа чиглэл адилхан юм байна. Программист болохоор надаас ч дээр байх гэж бодож байна. 1-3 сарын түр эрх олгохыг дэмжиж байна. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 11:47, 5 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Миний бие администраторын түр эрх аваад 3 сар болсон бөгөөд энэ эрхээ сунгуулах хүсэлтэй байна. Админ эрх аваад 56 системийн үйлдэл (устгал 52, түгжээ 2, хамгаалал 1) хийжээ. Цаашдаа ангилал хуудас цэгцлэх, вандализмтай тэмцэх, стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах зэрэг өмнөх хийж байсан ажлаа үргэлжлүүлэн хийхээр төлөвлөж байна. Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 20:37, 7 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админы эрхтэй хэрэглэгчдийн жагсаалт == *[[Wikipedia:Администраторуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Википедиа:Нэр дэвшигч]] 8g9kqog0jvtmhdmvbc5b8lu1k6g92a4 Аврага Тосон 0 3061 862557 857133 2026-07-21T09:04:55Z ~2026-40744-90 106147 Шаардлагагүй мэдээллийг устгав 862557 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Аварга Тосон''' нь [[Хэрлэнгийн Хөдөө Арал]] дахь [[Их Монгол Улс]]ын анхны нийслэл байв. [[Хэнтий]] аймгийн [[Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)|Дэлгэрхаан сумын]] нутагт оршино. Нүд хоолой анген үе мөч гоо сайхны олон төрлийн шавар рашаан бий. 3 н залгаа нуур байдаг. Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын төвөөс баруун хойш 5 километрт оршдог. Орчноосоо арай намхан хонхорт орших, 300 метр урт 250 метр өргөнтэй, карбонатын төрөлд багтах шорвог устай, элсэрхэг ёроол бүхий нуур юм. Нутгийн хүмүүсийн яриагаар Тосон нуурт 100 гаруй жилийн өмнөөс хол ойрын хүмүүс ирж өвчнөө сувилдаг байжээ. Нуурын урд дэнжид ноёд, хойд дэнжид лам нар, зүүн баруун дэнжид харц ардууд хотлон буугаад энэ нуурт ордог байжээ. Нуурын баруун хойд захад дээрээ цайвар саарал, доороо хар хөх бараан өнгөтэй маш нарийн тос шиг найнги шавар байх бөгөөд нуурын урд захад нарийн хар бэх мэт тас хар тослог шавар 50 сантиметр гүнээс гарч байдаг ажээ. Тосон нуурын баруун хойд өнцөгт байдаг хонхороос энэ нуурын ус ундрах бөгөөд тэрхүү хонхор нь цайвар өнгөтэй нарийн шавартай. Хонхор нь 15 метр урт, 7 метр өргөн, хөл алдаж шигдэхээр гүн ажээ. Мал орж үхсэн тохиолдлууд байдаг бөгөөд яс нь төмрийн зэв мэт шаравтар өнгөтэй болсон байдаг байна. Тэр хонхорыг нутгийнхан Бумбаа гэнэ. Тосон нуурын ус амт, үнэргүй цайвар ногоон өнгөтэй, олон зүйлийн жижигхэн хорхой, 1 сантиметр орчим урт нарийхан хануур хорхой мэт гуур олон байхын дээр жижиг цох хорхой элбэг байдаг. Тосонгийн шаврыг уламжлалт анагаах ухаанд хэрэглэдэг бөгөөд тэмбүү, хүүхэн харааны хямрал, үе мөчний үрэвсэл, цусны даралт ихдэх багадах, мэдрэлийн ядаргаа, арьс загатнах, арьсны өвчин, эгзим, усан гүвдрүү, диатиз, хүүхдийн шижин зэрэг өвчинд тустай.Мөн Архинаас гаргадаг билээ. [[Ангилал:Монголын рашаан сувилал]] [[Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} 9pf7ehoy2qkeckotyaga5qlks8vp9mx Дэлхий 0 3589 862651 862355 2026-07-22T07:20:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862651 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангар гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 4rx4yo05237hqg6swjvaarn8dy6loce Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас 1 4338 862765 856299 2026-07-23T02:28:21Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862765 wikitext text/x-wiki <div style="padding: 1em; border: 1px solid #ececec; background-color: #f8f9fa; width: 100%">Тус хуудсанд зөвхөн Нүүр хуудасны талаар бичнэ үү. Бусад бүх хэлэлцүүлгийг [[Wikipedia:Хурал|Хурал]]-аас</div> {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="center" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] '''Архив''' |- | align="center" | [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/Архив/1]] |} == Нүүр хуудсаа шинэчлэх тухай == Тус нүүр хуудасны дизайнд айхтар төм өөрчлөлт ороогүй удаж байгаа юм чинь [[Хэрэглэгч:Chinneeb/1]] хуудсанд шинэ дизайн туршаад явж байна. Ялгаатай зүйлс нь: * Мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй (responsive) - хуучин (одоогийн) нүүр хуудас нь хүснэгт ашиглаж байсан, flexboxтой div-ээр солив. * Онцлох зурагний хэсгийг хассан - хэлэлцүүлгийг (бас) энд: [[Wikipedia-н хэлэлцүүлэг:Онцлох зураг]] * Интро хэсгийг нилээд өөрчилсөн - идэвхтэй хэрэглэгчийн тоог харуулсан * Бусад хэлний Википедиагийн жагсаалтийг 500'000+ -т хязгаарлаж, тува + казак хэлийг нэмсэн * Танилцуулгын хэсгийг дээшлүүлж, хялбаршуулсан * Викимедиа төслүүдийн хэсгийг өөрчилж, Commons ийг коммонс гэж нэрлэсэн (викимедиа агуулах эсвэл Вики хөмрөг гэх мэт орчуулгыг хэрэглэсэн нь дээр гэвэл саналаа өгнө үү) * Яваандаа тэгээд ангиллын хэсгийг яваандаа [[Портал:Техник]] шиг порталны жагсаалт болговол сайн л байна. Эдгээрээс гадна css файлд хэд хэдэн өөрчлөлтийг [[Хэрэглэгч:Chinneeb/common.css]] хуудсанд туршиж байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг сайтын common.css -т нэмснээр "ө", "ү" үсгийг саппорт хийхгүй фонтыг саппортлодог фонтоор сольж харагдацийг арай сайжруулна байх гэж бодож байна. Эдгээр өөрчлөлтүүд болж байна уу? Аливаа санал онолоо хэлээрэй, тэгээд энд давхар санал асуулга тавьчихлаа. Аливаа өөрчлөлийг эсэргүүцсэн олон хүн байхгүй тохиолдолд 7 хоног орчмын дотор хуудсаа шинэчлэе гэж бодох байна. Жич: Хуучин нүүр хуудсаа [[Нүүр хуудас/6]] хуудсанд архивласан. -- [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ===Санал асуулга=== '''Санал асуулга''': Онцлох зурагтай байхаа болих <code><nowiki>'''✅ Дэмжинэ''' --~~~~</nowiki></code> эсвэл <code><nowiki>'''❌ Дэмжихгүй''' --~~~~</nowiki></code> гэж оруулаад саналаа өгнө үү ====Дэмжиж байна ==== * '''✅ Дэмжинэ''' --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) (санал асуулгыг эхлүүлсэн хүний хувьд) * '''✅ Дэмжинэ'''. Өмнөх Нүүр хуудасны дизайныг ([[Нүүр хуудас/6]]) 2015 онд Франц зэрэг хэд хэдэн википедиаг судалж байгаад оруулсан юм. Хуучин дизайн өнгө будаг, агуулгын хувьд одоо хүртэл надад таалагддаг боловч, үүргээ нэгэнт гүйцэтгэсэн түүх гэж үзээд шинээр солихыг дэмжиж байна. Шинэ дизайн мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй гэж дээр бичсэнчлэн үр дүнгээ өгнө гэдэгт итгэж байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 04:58, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй ==== * '''❌ Дэмжихгүй''' 8803zxbg57jwl55ar3opaz2ew1xzabr Нүүрс 0 4349 862740 862364 2026-07-22T20:50:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862740 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-07-22 20:50:28 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] rgjf9d5iacvbuo6oczqqg6c5rzs4u3m Нүүрстөрөгч 0 4621 862741 845715 2026-07-22T20:50:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862741 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нүүрстөрөгч}} '''Нүүрстөрөгч''' (Латин гаралтай: ''carbo'' буюу [[нүүрс]] гэсэн утгатай) нь '''C''' тэмдэглэгддэг, атомын дугаар нь 6, [[металл бус]] [[химийн элемент]] юм. === Аллотропи === Нүүрстөрөгчийн үндсэн [[аллотропи|аллотропиуд]] * [[Бал чулуу]] * [[Алмааз]] * аморф === Изотопи === 3 үндсэн [[изотопи|изотопитой]]: # <sup>12</sup>C - тархалт 98.9%, [[изотопи|тогтвортой изотопи]] # <sup>13</sup>C - тархалт 1.1%, [[изотопи|тогтвортой изотопи]] # <sup>14</sup>C - маш бага тархалттай, [[изотопи|тогтворгүй (цацраг идэвхит) изотопи]] === Нүүрстөрөгчийн зарим онцгой нэгдлүүд === Нүүрстөрөгч нь бүх төрлийн амьд биетийн үндсэн бүтэц, улмаар [[органик хими|органик химийн]] суурь судлагдахуун болно. Нүүрстөрөгчийн зарим онцгой нэгдлүүд: * [[Хүчилтөрөгч|Хүчилтөрөгчтэй]] нэгдэн - [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|нүүрстөрөгчийн давхар ислийг]] үүсгэх ба [[ургамал]] ургахад шаардлагатай нүүрстөрөгчийн эх үүсвэр болно. * [[Устөрөгч|Устөрөгчтэй]] нэгдэн - шатамхай, [[нүүрсустөрөгч|нүүрсустөрөгчийн]] бүлгийг ([[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалын]] үндсэн нэгдэл), мөн [[ургамал|ургамлын]] [[каротиноид]], [[терпен|терпенийг]], * [[Хүчилтөрөгч]] ба [[Устөрөгч|устөрөгчтэй]] нэгдэн - [[биологи|биологийн]] үндсэн нэгдлүүд болох [[сахар]], [[целлюлоз]], [[хитин]], [[спирт]], [[өөх тос]], [[эфирийг]], * [[Азот|Азоттой]] нэгдэн - [[алкалоид]], * [[Азот]], [[хүхэр|хүхэртэй]] нэгдэн - [[антибиотик]], [[амин хүчил]], [[протейн|протейныг]], * [[Азот]], [[хүхэр]], [[фосфор|фосфортой]] нэгдэн - [[ДНХ]], [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийг]] үүсгэнэ. [[Нүүрс]] нь нүүрстөрөгчийн байгаль дахь үндсэн эх үүсвэр юм ([[нүүрс|Антрацит]] нь 95% нүүрстөрөгч агуулдаг). [[Файл:Eight Allotropes of Carbon.png|thumb|333px|left|Нүүрстөрөгчийн 8 аллотропи: Алмааз, бал чулуу, лонсдэлеит,C60, C540, C70, аморф нүүрстөрөгч, нанохоолой]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Органик хими]] * [[Алмааз]] * [[Нано хоолой]] == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Carbon|Нүүрстөрөгч}} * [https://web.archive.org/web/20080913063402/http://periodic.lanl.gov/elements/6.html Los Alamos National Laboratory – Carbon] * [https://web.archive.org/web/20080516060814/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/C/index.html WebElements.com – Carbon] * [http://www.chemicool.com/elements/carbon.html Chemicool.com – Carbon] * [https://web.archive.org/web/20070706230417/http://education.jlab.org/itselemental/ele006.html It's Elemental – Carbon] * [https://web.archive.org/web/20060825180920/http://www.vincentherr.com/cf/ – Carbon Fullerene and other Allotropes] models by Vincent Herr * [http://invsee.asu.edu/nmodules/Carbonmod/everywhere.html Extensive Carbon page at asu.edu] * [http://webarchive.loc.gov/all/20011109080742/http://electrochem.cwru.edu/ed/encycl/art-c01-carbon.htm Electrochemical uses of carbon] * [https://web.archive.org/web/20080925003043/http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Carbon Computational Chemistry Wiki] * [https://web.archive.org/web/20121109012854/http://www.forskning.no/Artikler/2006/juni/1149432180.36 Carbon - Super Stuff. Animation with sound and interactive 3D-models.] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20060615.shtml BBC Radio 4 series "In Our Time", on ''Carbon, the basis of life'', 15 June 2006] * [https://web.archive.org/web/20080916222632/http://www.canadaconnects.ca/chemistry/1009/ Introduction to Carbon Properties geared for High School students.] == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Нүүрстөрөгч| ]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:Металл биш элемент]] [[Ангилал:2-р үеийн элемент]] [[Ангилал:14-р бүлгийн элемент]] {{isotope-stub}} 94eh7mm46qmv3p4fx3j4uxlldwca6ta Википедиа:Хурал/Гадаад хэл/header 4 4957 862766 713457 2026-07-23T02:28:58Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862766 wikitext text/x-wiki <div style="padding: 1em; background-color: #ececec; text-align:center;"> This page is the International version of the [[Wikipedia:Хурал/Ерөнхий|Mongolian Wikipedia's village pump]] (Хурал/Khural),<br />intended for discussion in languages other than [[Wikipedia:Хурал/Ерөнхий|Mongolian]] (English preferred). <br /><br /> [[File:Filing cabinet icon.svg|30px]] [[Wikipedia:Хурал/Архив#International discussion|Discussion Archive]] </div> 6m4frdrm9xvn46bvafbsr9acedc1tky Цахиур 0 4992 862790 831394 2026-07-23T03:54:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862790 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цахиур}} '''Цахиур''' ([[Латин]]: silicium) нь '''Si''' гэж тэмдэглэгддэг [[химийн элемент]] юм. [[Атомын дугаар]] нь '''14'''. [[ертөнц|Орчлон ертөнцийн]] хэмжээнд найм дахь, [[дэлхий|дэлхийн царцдаст]] хоёр дахь ([[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчийн]] дараа) өргөн тархалттай [[элемент]] болно. [[Дэлхий|Дэлхийн царцдасын]] 25.7% - ыг ([[масс|массын]]) цахиур бүрдүүлнэ. Цахиурыг [[шил]], [[цемент]], эмнэлэгт хэрэглэхээс гадна, хамгийн гол нь [[хагас дамжуулагч|хагас дамжуулагчийн]] үйлдвэрлэлд өргөн хэрэглэнэ. Цахиур нь [[ургамал|ургамалын]], ялангуяа өвслөг ургамлын [[метаболизм|метаболизмын]] үйл ажиллагаанд маш чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. ==== Изотопи ==== [[Файл:Silizium pulver.jpg|thumb|left|Нунтагласан цахиур]] 22-оос 44 хүртэл атом масс бүхий [[изотопи|изотопиуд]] мэдэгдэж байгаагаас <sup>28</sup>Si (92.23%), <sup>29</sup>Si (4.67%), ба <sup>30</sup>30Si (3.1%) гэсэн [[изотопи|тогтвортой изотопиуд]], мөн [[Аргон|Аргоны]] задралаар үүсдэг <sup>32</sup>Si ([[изотопи|хагас задралын]] хугацаа нь 170 жил) нь өргөн тархалттай болно. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Silicon|Цахиур}} * [https://web.archive.org/web/20001215080400/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Si/key.html WebElements.com – Silicon] * [https://web.archive.org/web/20081016062601/http://mineral.galleries.com/minerals/elements/silicon/silicon.htm Mineral.Galleries.com – Silicon] == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:14-р бүлгийн элемент]] [[Ангилал:Цахиур| ]] [[Ангилал:Хагас металл]] [[Ангилал:Хагас дамжуулагч]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:3-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Хагас дамжуулагч]] [[Ангилал:Эрдэс]] [[Ангилал:Кубын талст систем]] [[Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент]] [[Ангилал:Хагас дамжуулагч электроникийн бэлдэц]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн материал]] 4nvyprwblhl3cun3kkwbznqaq0o3j6e Оман 0 6386 862743 862366 2026-07-22T21:10:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862743 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-07-22 21:10:02 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] ghp7b5z9mvs77f7dx4i6k3m5w3b3ah2 Шавж 0 6481 862816 824749 2026-07-23T04:52:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862816 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Шавж | fossil_range = [[Девон]] - Одоо хүртэл | image = European honey bee extracts nectar.jpg | image_width = 240px | image_caption = [[Зөгий]] (''Hymenoptera'' баг) | regnum = [[Амьтан|Амьтны]] | phylum = [[Үет хөлтөн|Үет хөлтний]] | classis = '''Шавж''' | classis_authority = [[Карл Линней]], 1758 }} '''Шавж''' нь (Шавжийн [[Биологийн ангилал|анги]]) транхейн сувгийн тусламжтайгаар амьсгалдаг, гурван хос хөлтэй [[Үет хөлтөн|үет хөлтний хүрээний]] хамгийн том анги бөгөөд сая гаруй зүйл [[амьтан]] тэмдэглэгдээд байгаа боловч 1,5 сая орчим зүйл байх нь зайлшгүй гэж эрдэмтэд үзжээ. Дэлхийн амьтны зүйлийн бүрдлийн талаас илүү хувийг шавж эзлэх<ref name="Chapman">{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |Publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |id=ISBN 978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |wayback=20150220154543 |text=Threats to Global Biodiversity |archiv-bot=2023-09-26 22:22:41 InternetArchiveBot }} (Accessed December 2007</ref> бөгөөд нээгдээгүй 30 саяас илүү зүйл шавж байгаа гэж тооцдог<ref>Erwin, T.L. (1982) Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species. Coleopt. Bull. 36, 74-5</ref>. Бие гүйцсэн шавжийн хэмжээ 0.139 [[метр|мм]] – 55.5 [[метр|см]]<ref name="walker">Walker, T.J., ed. 2001. University of Florida Book of Insect Records, 2001. [http://ufbir.ifas.ufl.edu/]</ref>, жин нь 70 [[кг|гр]] хүрнэ<ref name="walker"/>. Шавж амьдралын олон янз бүрийн нөхцөлд амьдрах чадварыг хөгжлийн явцад олсон учраас тэдний биеийн бүтэц, эрхтнүүдийн гүйцэтгэх үүрэг маш олон янз болжээ. Шавжийн онцлог бол нисэх чадвартай болсон явдал юм. Маш олон зүйлийн шавж байгаль дээр их хэмжээгээр тохиолдох учир байгалийн биоцинозид асар их үүргийг гүйцэтгэнэ. Тэрчлэн олон зүйлийн шавж хөдөө аж ахуйд хор хөнөөл учруулах, ургамлын тоос хүртээх, хүн ба амьтны биед паразитлан амьдрах, өвчин тараах зэрэг практикийн холбогдлоор асар их юм. [[Монгол улс|Манай оронд]] 13,000 гаруй зүйлийн шавж мэдэгдээд байна. ==Биеийн бүтэц, физиологи== [[Зураг:Insect anatomy diagram.svg|thumbnail|right|300px|'''Шавжийн анатомийн бүдүүвч'''<br /> A – ''Caput'' (Толгой)<br /> B – ''Thorax'' (Цээж)<br /> C – ''Abdomen'' (Бөгсөн бие)<br /><br /> 1. [[Мэдрэгч (Биологи)|Мэдрэгч]]<br /> 2. [[Ocellus]] (нүд - урдаа)<br /> 3. Ocellus (дээр)<br /> 4. Багц нүд ([[Oculus compositus]])<br /> 5. [[Тархи]]<br /> 6. [[Prothorax]]<br /> 7. нурууг дагасан [[Артерийн судас]]<br /> 8. [[Trachee (сээр нуруугүйтэн)|Tracheen]]<br /> 9. [[Mesothorax]]<br /> 10. [[Metathorax]]<br /> 11. Нэг дэх [[Далавч (Шавж)|далавчны хос]]<br /> 12. Хоёр дахь далавчны хос<br /> 13. [[Нарийн гэдэс]]<br /> 14. [[Зүрх]]<br /> 15. [[Өндгөвчний үүр]]<br /> 16. [[Бүдүүн гэдэс]]<br /> 17. [[Шулуун гэдэс]]<br /> 18. [[Үтрээ]]<br /> 19. Гэдсэн талын мэдрэлийн систем<br /> 20. [[Малпигийн бөөр]]<br /> 21. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Tarsomer]]<br /> 22. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Posttarsus]]<br /> 23. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Tarsus]]<br /> 24. [[Tibia (үет хөлтөн)|Tibia]]<br /> 25. [[Femur (үет хөлтөн)|Femur]]<br /> 26. [[Хөлийн цагариг|Trochanter]]<br /> 27. [[Ходоод]]<br /> 28. [[Thoraxganglion]]<br /> 29. [[Coxa (үет хөлтөн)|Coxa]]<br /> 30. [[Шүлсний булчирхай]]<br /> 31. [[Suboesophageal ganglion]]<br /> 32. [[Амны аппарат]]]] Бие гүйцсэн шавжийн их бие толгой, цээж, хэвэл гэсэн мэдэгдэхүйц 3 хэсэгт хуваагдана. Толгой акрон ба 4 сегментээс, цээж ямагт 3, хэвлий 11 сегментээс бүтнэ. ===Толгойн хэсэг=== Толгой хитин капсулаар бүрхэгдсэн байх ба хүзүүний нэг үеэс цээжтэйгээ хөдөлгөөнтэйгээр холбогдсон байна. Толгойн доод талд буюу өмнө үзүүрт амны сүв оршино. Толгойн хоёр хажуугаар 2 том зүймэл нүд байрлах ба тэдгээрийн хооронд жижигхэн хэд хэдэн энгийн нүд байна. Нүдний орчмоос хос сахал гарах бөгөөд үнэрлэх ба хүрэлцэх эрхтний үүрэг гүйцэтгэнэ. Сахал олон үеэс тогтоно. Сахлын хэлбэр олон янз: утаслаг, булцуут, хөрөө маягийн, өдлөг, сам маягийн, тахир гэх мэт. Энэ нь шавжийг таньж мэдэхэд чухал үүргийг гүйцэтгэдэг. Сахлын толгойтой нийлсэн үеийг сахлын суурь гэнэ. Шавжийн сахлыг толгойн 1-р үеийн мөч гэж үздэг. Толгойн 2-р сегмент мөчгүй, дээд уруул болж хувирсан байна. Харин бусад гурван үеэс толгойн дээд хэсэгт байрлах амны эрхтэн үүсч бий болно. Гэвч толгойн сегментүүд өөр хоорондоо нягт нийлсэн байх тул ялгагддаггүй. Харин дух, зулай, хацар, дагз гэсэн хэсгүүд нь заадсаар ялгагдана. Шавжийн амны аппаратын бүтэц олон янз байдаг нь хоол тэжээлийг авч хэрэглэх үйл ажиллагаанаас шалтгаална. Эртний шавжууд ургамал ба амьтны гаралтай органик хатуу зүйлсээр хооллож байсан нь тэдгээрийг мэрэх, бутлахад зохилдож амны мэрэх эрхтэнтэй болжээ. Ийнхүү мэрэгч амны эрхтнийг хамгийн энгийн бүтэцтэй, эрт үед үүссэн гэж үздэг. Шингэн тэжээлээр хооллох (амьтны цус сорох, ургамлын бал, шүүсийг сорох, органик шингэнээр хооллох зэрэг) болсон нь амны аппаратын өөр зохилдолгоог нөхцөлдүүлжээ. Шулуун далавчтанууд, жоом, цохнуудын амны эрхтэн мэрэх хэлбэрийн аппарат юм. Ихэнх шавжийн авгалдайн (ж-нь: эрвээхийн хүрэнцэр) амны эрхтэн олон хөлтний амны эрхтний адилаар мэрэхэд зохилдсон байдаг. Мэдрэх хэлбэрийн амны аппаратын бүтцийг авч үзвэл: дээд талаасаа хос биш дээд уруулаар бүрхэгдэнэ. Дээд уруулын доор хүчирхэг булчинтай, хитинжсэн хос дээд угааж (мандибул) оршино. Дээд угаажийн дотор тал хүчирхэг шүдлэгдсэн байх нь идэш тэжээлийн зүйлийг бутлаж жижиглэх, өмлөх үүрэгтэй. Дээд угаажийн дор хос доод угааж (максилл) доод талаасаа доод уруулаар халхагдан байрлана. Мандибул толгойн 2-р үеийн мөч юм. Максилл толгойн 2 ба 3-р үеийн мөчүүд болно. Мандибул максиллүүд үеүдээс тогтсон байх нь явах хөлөөс анх үүсч гарсан болохыг гэрчилнэ. Доод эрүү 2 үеэс тогтох бөшөөд түүний дээр 3 салаа унжлага байх нь дотоод, гадаад сэртэн ба тэмтрүүл гэж нэрлэнэ. Доод уруул 2 үеэс бүтэх ба түүний дээр 3 салаа унжлага байх нь доод уруулын дотоод, гадаад унжлага ба доод уруулын тэмтрүүл гэж нэрлэгдэнэ. Амны хөндийн ёроол дотогш нугаларч хитинжлэгдсэн хэл буюу гипофаринксийг үүсгэсэн байх нь амны аппаратад хамаарагдана. Шавжийн амны эрхтний өөр нэг хэлбэр бол хазаж сорох аппарат юм. Ихэнх сарьсан далавчтанууд (зөгий, хөхтөрүү, хэдгэнэ) хазаж сороход зохилдсон амны эрхтэнтэй болжээ. Үүнд: дээд уруул ба дээд угааж нь мэрэх аппаратын дээд уруул, угаажтай төсөөтэй байна. Харин доод угааж уртсаж хатгуур хэлбэртэй болсон байх ба доод уруул сунаж ховил бүхий хушуу болж хувирчээ. Хушууны ховил дотор доод угааж оршино. Энэ байдал хооллох онцлогоос болжээ. Мандибул, цэцгийн тоосны хатуу хэсгийг бутлах эсвэл амьтны арьсыг хазах үүрэг гүйцэтгэхэд доод угаажийг үүсгэсэн хушуу цэцгийн бал буюу амьтны цусыг сорох үүрэг гүйцэтгэнэ. Шумуулын амны эрхтэн хатгаж сорох хэлбэрийн аппарат юм. Үүнд: амны эрхтний бүх хэсгүүд сунасан байна. Дээд, доод угаажууд сунаж хошуу үүсгэнэ. Дээд, доод угаажууд урт хатгуур болсон байна. Ийнхүү амьтны арьсыг цоо хатгаж цус сорж хооллоход зохилджээ. Эрвээхийн амны эрхтэн урт хошуу хэлбэрийг олж зөвхөн сорох аппарат болж хувирчээ. Дээд уруул үлдэгдэл төдий хоцорч дээд угаажууд бүрмөсөн байхгүй болж доод угааж нь сунаж уян налархай, тайван байдалдаа мушгиран байрлах онцлогтой хошуу болсон байна. Доод уруул маш жижигхэн, түүн дээр 3 үе бүхий богино тэмтрүүл оршино. Ийнхүү эрвээхий гагцхүү доод угаажаараа цэцгийн балыг сорон авч хооллоно. Хос далавчтанаас ихэнх ялааны амны эрхтэн долоож сорох аппарат болсон байна. Ялаанд дээд, доод угааж байхгүй, харин доод угаажын тэмтрүүл бий. Доод уруул сунаж, ховил бүхий хушуу болно. Хошууны ховил дээрээс дээд уруул бүтээж, нэгэн хоолой гуурсыг үүсгэнэ. Хушууны (доод уруулын) салбан бүхий дэлбэнгээр төгсөж шүүх аппарат болсон байна. Ийнхүү шингэн тэжээл хошууны үзүүрээр долоогдон шүүгдэж хошууны сүвээр сорогдох болно. Шавжийн амны эрхтний бүтэц, ангилал зүйн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Ихэнх шавжийн амны эрхтнүүд (угаажууд) толгойн хэсэгт мэдэгдэхүйц тод байрласан байна. Тийм шавжууд ил угаажтаны салбар ангид (''Ectognatha'') багтана. Цөөнх шавжуудын амны эрхтнүүд тусгай бүрхүүл дотор байрлаж зөвхөн үзүүр нь гадагш ёрдойн харагдана. Тийм шавжуудыг нууц угаажтаны салбар ангид (''Entognatha'') хамааруулна. ===Цээжний бүтэц=== [[File:Motion of Insectwing.gif|right|250px|thumb|Шавжны далавчны энгийн хөдөлгөөнийг харуулсан хөндлөн огтлолын зураг <br /> '''a''' далавч <br /> '''b''' холбоос <br /> '''c''' хөндлөн булчин <br /> '''d''' тууш булчин.]] Шавжийн цээжний хэсэг гурван сегментээс тогтох тул өмнөд, дунд, хойт цээж гэж нэрлэдэг. Цээжийн гурван сенмент тус бүрээс хос хөлүүд гарсан байна. Хос хөл бүхэн үеүдээс тогтсон байна. Үүнд: аарцаг, тойг, шаантаг, шилбэ, сарвуу болно. Шавжийн хөл явах үүрэг гүйцэтгэх боловч амьдралын онцлогоос болж олон янзын хэлбэртэй байдаг. Ихэнх шавжийн хөл гүйхэд зохилдож нарийхан, урт байдаг. Гэтэл царцаа, дэвхрэг, голио зэрэг шавжийн хойт хөлийн шаантаг, шилбэ нарийхан урт болж үсэрч дэвхрэхэд зохилдсон байна. «Хүн хорхойн» хөл, ялангуяа урд хөл малтахад зохилдож богинохон, малтуур маягтай болсон байх ба хитинжлэгдсэн шүдлэгүүдтэй байдаг. Усч цохын хойд хөл усанд сэлэхэд зохилдож сарвууны үеүд үзүүр өөрөө нарийсаж гадна талаараа үсээр хучигдсан байна. Шавжийн өвөрмөц онцлог бол нисэхэд зохилдсон явдал мөн. Шавжийн далавч нисэх үүрэг гүйцэтгэх бөгөөд цээжний 2 ба 3 сегмент хөдөлгөөнтэйгөөр холбогдсон байна. Ихэнх шавжууд хоёр хос далавчтай байдаг. Шавжийн далавч эхлэн үүсэхдээ биеийн ханын арьс гадагш цүлхийн хоёр давхар нимгэн илтэс маягтай болж тэдгээр илтэсний завсраар хөндий үүснэ. Тэр хөндий бол биеийн хөндийн үргэлжлэл юм. Далавчны хөндийд цус, транхейн гуурсдалавчны нимгэн илтсээр нэвт харагдах тул түүнийг судал гэж нэрлэнэ. Далавчны судал тууш ба хөндлөн байдаг. Далавчны угаас гарсан тууш судлуудыг урд захаас эхлэн косталь, субкосталь, радиаль, медиаль, кубиталь, аналь ба югаль судлууд гэж нэрлэнэ. Далавч нь бүтэц, байдлаараа хатуу, сарьслаг, арьслаг ба эвэрлэг байдаг. Мөн далавч нь хайрсаар хучигдсан байж болно. Иймд шавжийг далавчны бүтэц байдлаар нь хатуу далавчтан, хагас хатуу далавчтан, сарьсан далавчтан, хайрсан далавчтан, торон далавчтан, хос далавчтан гэж нэрлэдэг. Хатуу далавчтаны (цохын) өмнөд далавч нь хатуу, эвэрлэг (далавч нь нисэхэд ямар ч үүрэг гүйцэтгэхгүй, харин биеийг нуруун талаас хамгаалах үүрэгтэй. Дээд далавчны доор (цээжийн III үеэс гарсан) сарьслаг бүтэцтэй нимгэн далавч оршино. Үүнийг жинхэнэ далавч гэх ба нисэх гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Хагас хатуу далавчтаны (бясаа) өмнөд далавчны угийн хэсэг хатуу, эвэрлэг байхад үзүүрийн хэсэг нь нимгэн сарьсархаг, судалтай байдаг. Энэ учраас ийм далавчийг хагас хатуу далавч гэж нэрлэжээ. Эрвээхийн далавчууд хайрсаар хучигдсан тул хайрсан далавчтан гэдэг. Зарим шавж бүрмөсөн далавчгүй байдаг. Жишээ нь: анхны далавчгүй шавжууд — ''Artherygota'' юм. Харин бөөс, нохой бөөс зэрэг шавжууд паразит амьдралаас болж далавчгүй болсон байна. Шавжийн цээжний хэсэгт далавчны хөдөлгөөнийг нөхцөлдүүлэгч хүчирхэг булчингууд оршино. ===Хэвлийн хэсэг=== Шавжийн хэвлий сегментээс тогтоно. Сегментийн тоо зүйл бүрд харилцан адилгүй байх боловч 10-аас хэтрэхгүй. Харин дээд хэлбэрүүдэд 4-5 байна. Хэвлийн сегментүүдэд мөч байхгүй, хатуу хитин бүрхүүлээр хучигдсан байх боловч хоёр үеийн заадас уян налархай бүтэцтэй. Хэвлийн үеүүд цээжний үеүүдийн адилаар нуруу, өехий хажуу хэсгүүдээс тогтоно. Зарим шавжуудын хэвлийн төгсгөлд мөчний үлдэгдэл эрхтэн болох гадуур эрхтэн цөөнгүй тохиолдоно. Тухайлбал: өндөг булагч (царцаа, голио, шонхор зөгий), церки (царцаа, жоом), грифельки (жоом, голио) зэргийг нэрлэж болно. ===Арьсан бүрхүүл=== Шавжийн их бие арьсаар бүрхэгдэнэ. Арьс эпидермийн эсийн давхарга буюу гиподерма, кутикулээс бүрэлдэн тогтоно. Кутикула бол гиподермийн эсийн ялгаруулалтын бүтээгдэхүүн мөн. Кутикула химийн найрлагаараа харилцан адилгүй 3 давхаргаас бүрдэн тогтоно. Кутикулын доод давхарга нь үетсэн, уян налархай байна. Энэ давхаргын дээр орших хоёрдогч (дунд) давхарга босоо үетэй, хатуу бат бэх шинж чанартай. Кутикулын хамгийн дээд гуравдагч давхарга маш нимгэн, хальслаг, тослог бүтэцтэй тул биеийн чийгийг гадагш, усыг дотогш багаар нэвтрүүлнэ. Кутикулын давхаргын гадаргуу тэгш ба ирмэгтсэн, төвийсөн, ховилтсон, хонхойсон, цэглэгдсэн гэх мэтийн хэлбэрээр гүдгэр юмуу хотгор байж болно. Шавжийн арьсан бүрхүүлийн гадаргууд үе хайрс байдаг. Эдгээр нь гиподермийн эсүүдийн томорсны үр дүнд үүсч бий болно. Шавжийн өнгө зүс кутикула ба гиподермийн давхаргад орших будагч бодис пегментээс хамаарна. Гялалзсан өнгө түүний туяа нь кутикулын бүтцээс болж гэрлийг хугалах ба цацруулах чадвартай шууд холбоотой. Арьсан бүрхүүлд арьсны гиподермийн дүрс хувирсан эсүүд болох булчирхайнууд хамаарагдана. Булчирхайнууд нэг ба олон эсээс тогтоно. Нэг эст булчирхай гиподермийн эсүүдийн хооронд оршино. Олон эст булчирхай уутлаг буюу хоолой хэлбэрээр биеийн хөндийд оршиж ялгаруулах сувгийн тусламжтайгаар арьсны гадаргууд нээгдэнэ. Шавжид тосыг ялгаруулах тосны булчирхай, үнэрт бодисыг ялгаруулагч үнэрт булчирхай, хорт булчирхай байхаас гадна зарим шавжийн авгалдайд мяндас ялгаруулагч булчирхай байна. Түүгээр мяндсан гэрийг (кокон) хийнэ. Шавжтай химийн аргаар тэмцлийг явуулахад арьсан бүрхүүлийн бүтцийн онцлогийг харгалзах хэрэгтэй. Тосны булчирхайн ялгаруулалтаар бүрхэгдсэн буюу битүү үсээр хучигдсан шавжийн биед шингэн хоруудын нялзалт муу байдаг тул тэдгээрийг хэрэглэх нь сайн үр дүн өгдөггүй. Шавжийн арьс нэлээд бодисыг нэвтрүүлдэг боловч хорыг нэвтрүүлэх чанар нь харилцан адилгүй бөгөөд кутикулын давхаргын химийн найрлага болон бүтцээс хамаарагдана. Гадаад үйлчилгээний зарим хорыг хэрэглэхдээ тэдгээр хор шавжийн арьсаар хэрхэн нэвтэрдэг болохыг урьдчилан мэдэх явдал чухал. ===Булчин=== Шавжийн булчингийн эд агших чадвартай нарийн урт эсүүдээс тогтоно. Багц булчингуудын тоо маш олон 1,5-2 мянгад хүрнэ. Шавжийн булчинг араг ясны буюу хөдөлгөөний, дотоод эрхтнүүдийн булчин гэж ангилан үздэг. Хөдөлгөөний булчингууд их бие түүний дагууруудын арьсны дотоод хананд бэхлэгдэнэ. Дотоод эрхтэний булчин, зүрхний ханыг үүсгэх ба гэдэс болон бусад эрхтнүүдийн тогтцод оролцож, тэдгээрийн хөдөлгөөн, үйл ажиллагааг нөхцөлдүүлнэ. Шавжийн биеийн бараг бүх булчин (гистологийн бүтцээр) тууш судалт булчингууд юм. ===Хоол боловсруулах систем=== Шавжийн хоол боловсруулах систем амны сүвээр эхэлж, хойт сүвээр төгссөн, хоолой хэлбэртэй гэдэсний систем юм. Гэдэс өмнөд, дунд, хойт гэж 3 хэсгээс тогтоно. Гэдэсний өмнөд ба хойд хэсэг дотор талдаа кутикулээр хучигдсан, тэжээл зөвхөн гэдэсний дунд хэсгээр шимэгдэнэ. Шавжийн гэдэсний өмнөд хэсгийг шүлсний булчирхай бүхий амны хөндий, багалзуур, улаан хоолой, гүеэ (улаан хоолойн бүдүүрсэн хэсэг) гэж ангилна. Гүеэ нь хоол тэжээлийг түр агуулах үүрэгтэй. Хатуу тэжээлээр хооллодог шавжийн гүеэний ард булчинт ходоод орших ба энд тэжээл жижиглэгдэнэ. Дунд гэдэсний дотоод хана олон салбар нугачаастай байх ба гэдэснээс мухар унжлагууд салбарлан гарсан нь шүүс ялгарах, хоол боловсруулах гадаргууг ихэсгэх үүрэгтэй юм. Дунд гэдэсний ханын эсүүд тэжээл боловсруулах фермент ялгаруулна. Энэхүү ферментийн тусламжтайгаар хоол тэжээл бүрмөсөн задарч боловсорно. Хоолыг задлах ферментийн үйлчилгээ хоол тэжээлийн найрлагаас болж шавж бүхэнд харилцан адилгүй байна. Цус сорогчид тэжээлийн найрлага уураг ихтэй тул уургийг задлах фермент ялгаруулна. Эрвээхэйн тэжээлийн (цэцгийн балын) найрлагад сахар элбэг учир зөвхөн сахарыг задлах фермент ялгаруулах жишээтэй юм. Тэжээлийн задралаар үүсэж, гэдэсний ханаар шимэгдсэн бүтээгдэхүүн эс, эдүүдэд цусаар хүргэгдэж түүнээс шинээр нүүрс-ус, өөх тос, уураг бүрэлдэнэ. Боловсрогдоогүй зүйлс хойд гэдсэнд шилжиж, шулуун гэдсэнд хуримтлагдан аажмаар хойд сүвээр гадагшлах болно. Шавжийн тэжээл олон янз, гол төлөв ургамал, амьтны гаралтай тэжээлээр хооллоно. ===Ялгаруулах систем=== Шавжийн ялгаруулах эрхтэн нь үндсэндээ мальпигийн судсууд юм. Эдгээр нь дунд ба хойд гэдэсний зааг дээр нээгдсэн нимгэн ханатай (2-200 хүртэлх) судсууд болно. Мальпигийн үзүүрүүд биеийн хөндийн цусанд хөвж байна. Уургийн задралын бүтээгдэхүүн болох шээсний хүчил цуснаас мальпигийн судасны ханаар шингээгдэж, улмаар хойд гэдсэнд орж өтгөний хамт гадагшилна. Мальпигийн судсуудаас гадна өөхөн бие ялгаруулах үүрэг гүйцэтгэнэ. Задралын бүтээгдэхүүн шээсний хүчил өөхөн биеийн эсүүдэд хуримтлагдана. Мөн шавжийн цусанд амёб маягийн эсүүд ба нефроцит гэдэг бүлэг эсүүд байдаг нь зайлуулах үүрэг гүйцэтгэнэ. Нефроцитууд задралын бүтээгдэхүүнийг жиүээлбэл карбиныг шингээж авна. Харин амёб маягийн эсүүд талстуудыг барьж авдаг. Шавжийн биед орших өөхөн биеийн эдүүд сийрэг бөгөөд трахейн гуурсаар дүүрсэн байна. Өөхөн бие зайлуулах эрхтний үүрэг гүйцэтгэхээс гадна хоол тэжээлийн бодисын запасыг хадгална. Тэрээр запасын ачаар шавжууд удаан хугацаагаар өлөн байж чадна. Зарим шавжуудын өөхөн бие гэрэлтэх эрхтэн болдог. Шавжийн гэрэлтэх процесс нервийн системийн зохицуулалтаар гүйцэтгэгдэнэ. ===Мэдрэлийн систем=== Шавжийн нервийн систем бусад үе хөлтний нервийн системийн адил хэвлийн нервийн гинжилсэн хэлбэртэй байх боловч хөгжлийн дээд түвшинд хүрсэн байна. Төв нервийн систем нь тархи болон хэвлийн нервийн гинжилсэн зангилаануудаас тогтоно. Тархи нь өмнөд-протоцеребрум, дунд- дейтоцеребрум, хойд-тритоцеребрум хэмээх 3 хэсгээс бүтнэ. Тархи гитологийн маш нарийн бүтэцтэй бөгөөд түүний хэсэг тус бүр нервийн ширхэг бүхий хэд хэдэн зангилаануудаас тогтоно. Тархины задлан ялгах чухал төв нь протоцеребрумад орших «мөөгөн хэлбэрийн бие» болно. Энэ учир нийгэмч амьдралтай шавжуудын (шоргоолж, [[балт зөгий]], термит) тархины энэ хэсэг сайн хөгжсөн байна. Хэвлийн нервийн гинжилсэн зангилаа нь багалзуурын доод зангилаа (түүнээс гарсан нервүүд 3 хос хөл өөд очсон байна) цээжний 3 том зангилаа ба хэвлийн зангилаануудаас тогтоно. Хэвлийн зангилааны тоо харилцан адилгүй. Бүрэн тохиолдолд (жоом, хун хорхой, цохнуудын хөврөлийн хөгжлийн эхэн үед) 11 ширхэг байна. Ихэнх шавжийн хэвлийн гинжилсэн зангилааны тоо гол төлөв 8 байх боловч хөгжингүй шавжуудад түүнээс ч цөөн байна. Зарим шавжид цээж ба хэвлийн нервийн зангилаанууд нийлж зөвхөн цээжний зангилааг үүсгэсэн байх тул хэвлийн хэсэгт, зангилаагүй нервүүд оршино. Шавжид тархинаас симпатик нервүүд гарсан байх нь дотоод эрхтнүүд, булчингуудын үйл ажиллагааг удирдан зохицуулна. Симпатик нервийн системийн үйл ажиллагаа төв нервийн системтэй холбоотой. Нервийн төвүүд биеэ даасан шинжтэй өөр хоорондоо холбоотой байна. Багалзуурын дээрх нервийн зангилаа (тархи) нервийн системийн бүх үйл ажиллагааг зохицуулна. Шавжийн дотоод эрхтний үйл ажиллагаанд гормоны шингэний зохицуулалт чухал үүрэг гүйцэтгэх ба түүнийг нервийн систем удирдах тул нерв-шингэний зохицуулалт гэж нэрлэдэг. ===Мэдрэх эрхтэн=== Шавжийн мэдрэлийн эрхтэнүүд нилээд нарийн, сайн хөгжлийг олсон олон хэлбэртэй. Энэ нь шавжийн биеийн бүтэц өндөр түвшинд байгаагаар тайлбарлагдана. Шавжууд гадаад орчноос янз бүрийн цочролыг хүлээн авах, хүрэлцэх, амтлах, сонсох, харах эрхтэнүүдтэй. Мэдрэх эрхтэнүүдийн морфолог, үйл ажиллагааны үндсэн нэгж нь сенсиллүүд юм. Сенсилл бүхэн нэг буюу хэд хэдэн мэдрэх эсээс тогтоно. Тэрхүү мэдрэх эс бүрээс сэжүүр гарч нервийн ширхэгүүдтэй холбогдож мэдрэлийн зах хязгаарын ба төв системд хүрнэ. Хамгийн энгийн сенсилл бол гадны механик цочролыг хүлээн авах сенсилл мөн. Цочролыг хүлээн авах сенсилл нь арьсны кутикульд хөдөлгөөнтэй холбогдсон үс, өргөсүүд болно. Тэдгээр үс, өргөсүүд бүх биеийн ялангуяа сахал, тэмтрүүл, хөл, хэвлийн гадаргуу дээр байрлаж гадаад цочролыг мэдэрнэ. Үнэрийг хүлээн авах сенсиллүүд нь угаажийн тэмтрүүлүүд ба сахлын гадаргуу дээр орших бөгөөд энэ нь үс бүхий арьсны олон тооны дүрс хувирсан эсүүд болно. Эдгээр үсийн эсүүдтэй төвөөс ирсэн нервүүд холбогдож үнэрийн сэрлийг хүлээн авна. Шавжийн үнэрлэх эрхтэн хоол тэжээлийг олох, дхйснаас зугтах, бие биесээ хайж олоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Орооны үед эрэгчин нь эмэгчнээ үнэрээр олно. Эмэгчин шавж үнэрт бодис аттрактаныг ялгаруулдаг. Энэхүү бодисын өчүүхэн хэмжээ (агаарын 1 см³ дахь 1000-ны хэсэг) эрэгчнийг цочруулна. Амтыг хүлээн авах үс бүхий сенсиллүүд амны эрхтэний дагуурууд ба сарвууны доод талд оршино. Эдгээр сенсиллүүд үнэрлэх сенсиллийн адил бүтэцтэй. Шавжууд гашуун, шорвог, чихэрлэг чанарыг ялгаварлана. Амтлах эрхтэн сайн хөгжсөн байна. ===Сонсох эрхтэн=== Нэлээд шавжууд [[Хөвчтөн|сээр нуруутан]] амьтдын сонсох эрхтний зарим талаар аналог тусгай эрхтэнтэй байх ба тэдгээр нь сонсох эрхтний үүрэг гүйцэтгэнэ. Үүнд: царцааны хэвлийн 1-р үеийн хажууд нимгэн сарьсаар бүрхмэл дугариг нүх оршино. Энэхүү нүх нь дотогшоо хөндийтэй байх бөгөөд уул хөндийд нервийн төгсгөлтэй (үзүүртэй) холбогдсон мэдрэлийн эс бүхий унжлагууд салбарласан байна. Тэр нь агаарын долгионыг мэдэрнэ. Голионы өмнөд шилбэн дээр дотогш орсон хөндийтэй ховил хэлбэрийн сонсох эрхтэн оршино. Тэрхүү хөндийн кутикулын нимгэн хальсанд нервийн төгсгөлүүдтэй (үзүүрүүдтэй) холбогдсон мэдрэх эсүүд бэхлэгдэнэ. Тэдгээр эсүүд агаарын долгионыг хүлээн авна. Өөрөөсөө дуу гаргадаг шавжууд сонсголын эрхтэнтэй байна. Дууг эрэгчин, эмэгчин нь бие биесээ эрж олох ба айлгах, биеэ хамгаалахын тулд гаргана. Ер нь шавжууд маш өргөн диапазонтай, ерийн дуунаас (8-10 гц) хэт нам дуу (45000 гц) хүртэлх чимээг хүлээн авдаг. Сонсголын эрхтэн бүхий шавжууд дуу гаргах чадвартай. Нэгэн тохиолдолд далавчны хооронын үрэлтээр дуу гаргах (голиолог таршаа) нөгөө тохиолдолд гуя, далавчны судалтай хавирснаар дуу гарна (царцаа). Энэ мэтчилэн дуу гаргах олон хэлбэр байдаг. ===Харах эрхтэн=== Шавжийн харах эрхтэн нүд нийлмэл (зүймэл) ба энгийн бүтэцтэй. Нийлмэл нүд нь олон жижиг нүдээс (омматидаас) бүтнэ. Нийлмэл нүдний омматидын тоо ширхэг харилцан адилгүй байх нь шавжийн биологийн онцлогоос шалтгаална. Нийлмэл нүдний гадаргуу нь жижиг нүд (омматид) тус бүрийн гадаад хэсэг болох олон тооны дугариг буюу зургаан талт сархиагаас тогтоно. Омматид тус бүрийн оптикийн аппарат эвэрлэг тунгалаг хэсэг болох хрусталийн конус, гэрлийн туяаг нэвтрүүлэх ба хугалах аппарат рабдум, гэрлийн туяаг хүлээн авах торлог гэсэн 3 хэсгээс тогтоно. Тархинаас ирэх харааны нервийн төгсгөл (үзүүр) гэрлийн туяаг хүлээн авах торлогийн эсүүдтэй холбогдоно. Омматид (нүд) тус бүр туяаг үл цацруулагч пегментийн эсүүдээр бүх талаараа хүрээлэгдсэн байна. Иймд 1 омматидад туссан туяа нөгөө хажуугийн омматидад тусахгүй. Гэтэл зарим шавжийн омматид тус бүр пегментийн эсээр бүх талаараа хүрээлэгдээгүй, зөвхөн хрусталын конусын хажууд пегментийн эсүүд оршино. Иймд 1 омматидад туссан гэрлийн туяа нөгөө хажуугийн омматидын торлогт тусна. Ийнхүү пегментийн эсүүдийн байршлаас болж шавжийн хараа өөр өөр байдаг тул өдрийн ба шөнийн хараатай шавжууд гэж ялгаварлан үздэг. Шавжийн нүд зөвхөн ойрын хараатай байх ба хөдөлж байгаа юмсыг сайн хардаг. Шавжийн нийлмэл нүдний омматид тус бүр юмыг хэсэглэж харахаар харагдаж байгаа биеүд зүйгдэн нэгэн хэлбэрийг олох тул шавжийн (нийлмэл нүдний) харааг зүймэл хараа гэж нэрлэнэ. Шавжийн нийлмэл нүд гэрлийн богино туяаг сайн мэдэрнэ. Гэтэл хүн хэт ягаан туяаг мэдрэхгүй. Бие гүйцсэн шавжинд нийлмэл нүднээс гадна энгийн нүд байна. Ихэвчлэн 2-3 тооны энгийн нүд нийлмэл нүдний хооронд (толгойн хэсэгт) оршино. Энгийн нүд харааны эрхтэн болох бөгөөд гэрлийн хүчийг тодорхойлох чадвартай. Бүрэн хувиралттай шавжийн авгалдайнууд зөвхөн энгийн нүдтэй. Энгийн нүд толгойн хажуугаар 1-8 хос байна. Авгалдайн энгийн нүдний бүтэц бие гүйцсэн шавжийн энгийн нүдний бүтцээс өөр байна. ===Амьсгалын эрхтэн=== Шавжийн биеэр нэвтрэн сүлжилдсэн амьсгалын трахейн систем бол амьсгалыг эрхтэн юм. Трахей цээж ба хэвлийн хоёр хажуугаар орших амьсгалын сүвүүд буюу амьсгалууруудаас салбарлана. Амьсгалын сүвийг (амьсгалуурыг) стигма гэж нэрлэнэ. Трахейн эхний хэсэгт бүдүүн трахей байх бөгөөд тэдгээр нь цааш салбарлан нарийсаж олон тооны маш жижиг хялгаслаг трахеолуудыг үүсгэж явсаар биеийн эд эсүүдийн дотор нэвтрэн орж төгсөнө. Амьсгалын том трахейнууд өөр хоорондоо тууш ба хөндлөн жижиг трахейгаар холбогдоно. Амьсгалын трахей хөврөлийн эктодермийн давхаргаас үүсэх тул дотоод хана нь кутикулээр бүрхэгдэнэ. Биеийн хоёр хажуугийн трахей тус бүрийн үзүүрт амьсгалын сүвийн (стигмийн) ойролцоо хаах аппарат байна. Хаах аппарат бол амьсгалын сүвийг тойрсон хөшүүргийн систем юм. Хөшүүрэг, булчингийн үйлчилгээгээр ойртон, амьсгалын сүвийн амсрыг шахаж, түүний дотоод хөндийг хаана. Шавж орчны агаарын тохиромжгүй нөхцөл юмуу хорт хийтэй тулгарвал амьсгалын аппарат (стигма) нь хаагдаж түр зуур ч атугай амьсгал зогсонги байдалд орно. Гэвч түүнийг шавж тэсвэрлэж чадна. Тэрчлэн амьсгалын сүвийн дотор ханаар маш олон үе хялгасууд байх нь агаарын бохирдолтыг (тоосыг) шүүх үүрэг гүйцэтгэнэ. Трахей дотор талдаа ороомог хэлбэрийн кутикулээр хучигдсан байна. Амьсгалын трахейн ийм ороомог бүтэц, түүнийг юманд дарагдан хавчигдаж хаагдахаас хамгаална. Ийм тохиолдолд ороомог трахейн дотуур хий чөлөөтэй урсах болно. Зарим шавжуудын (царцаа, ялаа) трахейн зарим хэсэгт амьсгалын уут үүсэх бөгөөд тэр нь запас хийг хадгалахад зохилдсон байхын зэрэгцээ нисэлтийн үед биеийн хувийн жинг багасгах үүрэг гүйцэтгэнэ. Хэвлийн булчингуудын агшилтаар биеийн багтаамж багасаж амьсгал гадагшлах ба булчингийн сулралтаар биеийн багтаамж ихсэж амьсгал авна. Хүчилтөрөгч хий трахейн систем өөд орох ба нүүрсхүчлийн хий ялгаран гарах процесс амьсгалын сүвүүдээр диффузын замаар явагдана. Амьсгалын хөдөлгөөний тоо минутанд 4-200 хүртэл гүйцэтгэгдэх боловч шавжийн хөдөлгөөний үед ихэснэ. Шавж бодисын солилцооны процессын үр дүнд бараг биеийн жингийн хүнийхтэй адил хэмжээний дулааныг ялгаруулавч шавжийн биеийн хэмжээ бага, кутикулийн бүрхүүлээр дулаан нэвтэрч гэрлийг цацруулах талбай харьцангуй их тул дулааныг түргэн алддаг. Энэ учраас шавжийн биеийн дулаан хүйтэн нь гадаад орчны дулаан хүйтэнтэй шууд пропорциналь байна. Харин нарны илч буюу эсвэл хөдөлгөөний үед булчингийн үйл ажиллагаа ихэссэнээс болж биеийн температур 10-аар нэмэгдэнэ. Усны шавжуудын авгалдай трахейн систем битүү, өөрөөр хэлбэл амьсгалын сүв (стигма) байхгүй. Ийм тохиолдолд тэдгээрийн хийн солилцоо трахайлаг заламгай ачаар явагдана. Тэдгээрийн биеийн хоёр хажуу буюу төгсгөлд маш нимгэн ханатай илтэс маягийн трахейлаг заламгай оршино. Трахейлаг заламгай маш нарийн трахеолуудаар баялаг байна. Түүгээр хийн солилцоо нөхцөлдөнө. ===Цусны эргэлт=== Шавжийн цусны систем, амьсгалын системийг бодвол муу хөгжсөн. Цусны эргэлтийн гол эрхтэн нь нурууг дагасан шувтарга үзүүр нь битүү, бүдүүн судас юм. Энэхүү судасны хойт хэсгийг зүрх гэж нэрлэх ба өмнөт хэсгийг аорт гэнэ. Зүрх цувран тогтсон олон тасалгаатай. Зүрхний тасалгаа тус бүр хоёр хажуу ханандаа нүхтэй байна. Тэрхүү хос нүхийг остий гэж нэрлэнэ. Остий, зүрхний тасалгааны агших үед /систол/ хаагдаж, сулрах үед /диастол/ нээгддэг тул биеийн хөндий дахь цус зүрхэнд остий-сүвээр орж ирнэ. Мөн зүрхний тасалгаа бүрийн хоорондох нүх хойноосоо урагш дэс дараалан нээгдэх үеэр зүрхэн дэх цус нэг тасалгаанаас, нөгөө тасалгаа руу өөд, урагш шахагдан орно. Цус зүрхний тасалгаануудын агшилтаар аортод түлхэгдэн орж, аорт судсаар урагш урсаж, толгойн хэсэгт биеийн хөндийд сул цутгаж, дотоод эрхтэн ба мөчдийг дамжин угааж зүрхэнд ирж остиор эргэж орно. Ийм замаар цусны эргэлт явагдах тул шавжийн цусны эргэлт задгай. Шавжийн зүрхний тасалгаа бүрийн гадна ханын доод талаас өрцөнд татагдсан далавч маягийн булчингууд байна. Иймд зүрхний тасалгаанууд далавч маягийн булчингууд ба өрцийн агшилт, суналтын тусламжаар ажиллана. Зүрхний лугшилтын тоо харилцан адилгүй. Шавжийн цус өнгөгүй, шаравтар, буюу ногоовтор, заримдаа улаан өнгийн гемолимфийн шингэн ба цусны өнгөгүй эсүүд-гемоцитуудаас бүрэлдэн тогтоно. Тэжээлийн бодис гемолимфад орж бүх бие махбодийн эс, эдүүдэд тарна. Цусны эсүүд-гемоцитууд ба фагоцитууд цусанд нэвтрэн орсон хорт бодисууд болон нянгуудаас хамгаалах үүрэг гүйцэтгэнэ. ==Бэлгийн систем ба үржил== [[Файл:Calopteryx virgo paarung.jpg|thumbnail|left|Хөх далавчтаны үржлийн хавьтал]] Шавж саланги бэлэгтэй бэлгийн үржлээр үрждэг. ===Эмэгчний бэлгийн систем=== Өндөгний хос булчирхай, өндөг дамжуулагч, хос хоолой, өндөг гаргах хос биш ерөнхий хоолой, түүнд нээгдсэн үр хүлээн авагч, дагуур булчирхай зэргээс бүтнэ. Зарим шавжийн эмэгчний бэлгийн гадаад сүвийн амсарт өндөг булагч байдаг. Өндөгний булчирхай өндөгний хоолойнуудаас тогтох бөгөөд тэдгээрийн тоо хэд аравд хүрнэ. Хоолойн дээд нарийссан хэсэг бэлгийн олон тооны өндгөн эсүүдийг агуулсан байх ба түүнээс аажимдаа өндөг боловсорч хөгжинө. Үр хүлээн авагч тусгай булчирхайтай байх бөгөөд түүний ялгаралт үр хүлээн авагчид орж, эвцэлдсэний дараах эр үрийн эсүүдийн хадгалах чадварыг нэмэгдүүлнэ. Эмэгчний бэлгийн дагуур булчирхай өндөгүүдийг хооронд нь наалдуулах, эсвэл юманд наалдаж бэхлэгдэхэд зориулагдсан наалдамхай бодисыг ялгаруулах үүрэгтэй. ===Эрэгчний бэлгийн систем=== Үрийн хос булчирхай /төмс/, үр дамжуулагч хос хоолой, үр шахах хос биш суваг, дагуур булчирхайнууд ба гадаад бэлэг эрхтэнээс бүтнэ. Үрийн булчирхай хоолойнуудаас тогтох бөгөөд бөөрөнхий буюу гонзгой хэлбэртэй байна. Тэрхүү хоолойн дотор эр бэлгийн эсүүд хөгжлөө олно. Эр бэлгийн эсүүд маш жижиг хэмжээтэй, хөдөлгөөнтэй эсүүд байдаг. Эрэгчний бэлгийн дагуур булчирхайн суваг үр дамжуулагч хоолойд нээгдэнэ. Тэрхүү дагуур булчирхайгаас ялгарах шингэн, бэлгийн эр эсийг хамгаалах бүрхүүл-сперматофорыг үүсгэнэ. Сперматофор, үр дамжуулагч хоолойгоор гадагш гарна. ===Үржлийн явц=== Эрэгчин, эмэгчин шавжийн эвцэлдэх үед сперматофор, эмэгчний өндөг дамжуулах хос биш ерөнхий хоолой буюу эсвэл эвцэлдэх уутанд орно. Энд сперматофорын хана уусан эр бэлгийн эсүүд-сперми үр хүлээн авагчид орох болно. Энэ үед өндөг дамжуулагч хос ба хос биш сувгаар өндөг өнхрөн ирэх зуур, [[эр бэлгийн эс]] үр хүлээн авагчаас гарч өндгөнд нэвтрэн орж үр тогтоно. Үр тогтсон өндгөн эс тэжээлийн бодис баялагтай байх бөгөөд гадуураа хорион гэж нэрлэгдэх бүрхүүлээр бүрхэгдэнэ. Өндөгний хэлбэр ба хэмжээ янз бүр байдаг боловч тодорхой зүйлийн шавж тус бүрд тодорхой хэлбэртэй байдаг. Өндөгний хэлбэрээр шавжийн зүйлийг тодорхойлон мэдэж болно. Шавж маш олон өндөг төрүүлнэ. Жишээлбэл: хатан, балт зөгий 1.5 сая, халуун орны шоргоолж-термит хоногт 30000, эрвээхэй 1.5-2 мянга өндөг төрүүлнэ. Олонхи шавжийг гаднаас харахад эрэгчин, эмэгчин нь эрс ялгагддаг. Эрэгчин, эмэгчний ийнхүү ялгагдах шинжүүдийг бэлгийн диморфизм гэж нэрлэнэ. Шавжийн хөгжилт: Шавжийн хөгжилтийг үр хөврөлийн ба үр хөврөлийн дараах гэж хоёр үе шат болгон үздэг. Үр хөврөлийн хөгжилт нь үр тогтсон өндгөн эсийн хөгжилт юм. Үр тогтсон, өндгөн эс гол төлөв зууван хэлбэртэй, тэжээлийн бодис шар уургаар баялаг байна. Шар уураг өндгөн эсийн төв хэсэгт оршино. Энэ учир үр тогтсон өндгөн эс гадаргуугийн хэлбэрээр хуваагдаж цаашид үр хөврөлийн хөгжилт явагдана. Үр хөврөлийн дараах хөгжилт, өндөгнөөс өт буюу амьд зулзага төрж гарахаас эхлэн явагдана. Шавжийн үр хөврөлийн дараах хөгжлийн онцлог нь хувиралт юм. Шавжийн бүдүүлэг хэлбэрүүдийн өсөлт, хөгжилт онцын хувиралт үгүй явагддаг. Залуу биеүүд эх организмтайгаа маш төсөөтэй байдаг. Ийм учраас тэдгээрийн хөгжлийг шууд хөгжилт гэнэ. Дээд хөгжилтэй далавчит шавжуудын хөгжилт өөрөөр явагддаг тул тэдгээрийг бүрэн биш ба бүрэн хувиралттай шавжууд гэж ангилна. Бүрэн биш хувиралттай өндөг, авгалдай, бие гүйцсэн гэж гурван шатыг дамжин хөгжинө. Ийм шавжийн авгалдай, бие гүйцсэн шавжтайгаа гадаад байдлаараа төсөөтэй. Харин биеийн хэмжээ бага, далавчны хөгжил сул дорой, сахлын үе цөөн зэрэг зарим шинжээр ялгаварлагдана. Бүрэн биш хувиралттай шавжуудад шулуун далавчтан, жоом, бясаа, соно, мөхөөлжүүд хамаарагдана. Бүрэн хувиралттай шавжууд өндөг, авгалдай, хүүхэлдэй, бие гүйцсэн гэсэн 4 үе шатыг дамжин хөгжинө. Өндөгнөөс амны эрхтэн бүхий өт хэлбэртэй авгалдай төрөн гарч, цаашдаа хэд дахин гуужиж өсч, томорсоор хүүхэлдэй болно. Хүүхэлдэй хөдөлгөөнүй. Хүүхэлдэйнээс бүрэн боловсорсон, бие гүйцсэн шавж гарна. Бүрэн хувиралттай шавжуудад эрвээхэй, цохнууд, ялаа, сарьсан далавчтанууд хамаарагдана. Бүрэн хувиралттай шавжийн авгайлдайнууд янз бүр байх боловч гурван үндсэн хэлбэрт хуваан үзэж болно. Үүнд: 1. анхдагч шавжийн хэлбэртэй авгалдай; 2. хорхой хэлбэртэй авгалдай; 3. хүрэнцэр маягийн авгалдай. Анхдагч хэлбэртэй авгалдай цээжиндээ урт 3 хос урт хөлтэй, уртавтар гонзгой хэлбэртэй, амны эрхтэн сайн хөгжсөн, угаажууд нь урагш чиглэсэн, шаламгай хөдөлгөөнтэй байна. Амьтнаар хооллодог шавж, шүр цох, жийгнүүр цох зэргийн авгалдай ийм хэлбэртэй байна. Хорхой хэлбэртэй авгалдайн бие сунгагдсан өт хэлбэртэй байдгаараа онцлог. Ихэнх цохын өт хэлбэрийн авгалдай цээжний гурван хос хөлтэй байдаг. Гэхдээ шөвгөр хошуут цох, холтосч цохын ба зарим ямаан цохнуудын авгалдайд цээжний гурван хос хөл байдаггүй. Ялааны авгалдайд толгой ба хөлүүд тод үзэгддэггүй. Хүрэнцэр маягийн авгалдай хорхой хэлбэрийн биетэй толгойн хэсэг тод үзэгдэнэ. Харин цээжийн гурван хос хөлөөс гадна хэвлийдээ 2-5 хос хөлүүдтэй. Эрвээхэйн авгалдайг хүрэнцэр гэж нэрлэх ба хяргын авгалдайг эрвээхэйн хүрэнцэртэй төстэй боловч толгойн хэлбэр, хөлний тоогоор өөр байдаг. Шавжийн хүүхэлдэйнүүд олон янз. Гадаад байдлаар нь тэдгээрийг гурван хэлбэрт хувааж үздэг. 1. Задгай хэлбэртэй, ийм хэлбэртэй гадуураа бүрхүүлгүй. Иймээс биеийн гадаад эрхтнүүд:сахал, хөл далавчны эх-үүсвэрүүд тод харагдана. Тухайлбал, цохнууд ба сарьсан далавчтны хүүхэлдэйнүүдийг нэрлэж болно. 2. Бүрхүүлт хүүхэлдэй. Энэ нь гадуураа тусгай бүрхүүлтэй байх тул бие нь төдий л харагдахгүй. Үүнд: элдэв эрвээхэйн хүүхэлдэйнүүд хамаарагдана. 3. Хуурамч дугтуй доторхи хүүхэлдэй буюу путари. Энэ нь торх хэлбэртэй байна. Торх хэлбэрийн дугтуй нь авгалдайн хамгийн сүүлчийн гуужилтийн хаягдаагүй арьс юм. Ийм учраас хуурамч дугтуй гэж нэрлэжээ. Тухайлбал: ялааны хүүхэлдэйнүүд юм. Шавжууд авгалдайн шатандаа ховдог хооллож, түргэн өсч томордог тул ихэнх шавжууд гол төлөв авгалдайн үедээ ихээхэн хөнөөл учруулна. Биеийн хэмжээ өсч томрохын хамт кутикул бүрхүүлээ хаяж гуужсаны үндсэнд авгалдайн өсөлт явагдана. Авгалдай өөрийн хөгжлийн хугацаанд нилээд хэд дахин гуужна. Ихэвчлэн 4-5 гуужна. Гуужилтын хоорондох үеийг өсөлт гэж нэрлэнэ. Анхны өсөлт нь өндөгнөөс авгалдай гарч, эхний гуужилтыг хүрэх үе юм. Хоёр дахь өсөлт нь анхны ба хоёрдугаар гуужилтын хоорондох үеийг эзэлнэ. Хэвийн нөхцөлд ихэнх шавжийн өсөлт ба гуужилтын тоо адил байна. Зарим шавжийн авгалдайнууд хүүхэлдэйн шатанд хувирахын өмнө мяндаслаг дугтуйг нэхэж түүн дотроо хүүхэлдэй болон хувирна. Дугтуйг зөвхөн мяндаслаг шүлсний булчирхайтай авгалдайнууд нэхнэ. Тэрхүү булчирхайн ялгаруулалт доод уруул дээр орших нарийхан хос сүвээр гармагц агаарын нөлөөнд түргэн царцана. Олонхи шавжийн авгалдай өөрийн биеэр хөрсийг дарж хонхойлон газарт орох бөгөөд зарим нөхцөлд шүлс ба ялгадасны зүйлээр тор хийж өлгийдэгдэнэ. Тэрхүү торон бүрхүүл нь хөрсөн дэх чийг ба химийн хорт бодисын нөлөөнөөс хүүхэлдэйн биеийг хамгаална. Шавжийн хүүхэлдэйн шатанд авгалдайн бие махбодь өөрчлөгдөн бие гүйцсэн шавжийн хэлбэр дүрсийг олох процесс явагдана. Хүүхэлдэй хөдөлгөөнгүй боловч, харин түүний бүрхүүлийн доторх авгалдайн зарим эрхтний эдүүдийг эвдэх, ирээдүйд бие гүйцэх шавжийн эрхтнүүдийг бүтээх процесс явагдана. ===Үржлийн зарим онцлог=== ====Партеногенез үржил==== Шавж бүхэн үр тогтож өндөглөн үрждэг байсан боловч зарим үед үр тогтоогүй өндгөөр үржих явдал үзэгддэг. Үүнийг охин үржил буюу пөртеногенез үржил гэнэ. Сарьсан далавчтаны багаас шонхор зөгий ба хярга охин үржлээр үрждэг. Ургамалын бөөс зэрэг зарим шавжийн партеногенез үржил бэлгийн үржилээр үржих явдалтай ямагт ээлжлэн явагдана. Өөрөөр хэлбэл нэг үед партеногенез үржлээр үржих нөгөө үе бэлгийн үржлээр үрждэг юм. ====Бэлгэ боловсролт==== Бие гүйцсэн шавжийн (имагийн) бэлгэ боловсролт дутуу буюу гүйцэт боловсролтойгоор хүүхэлдэйнээс гарна. Бэлгэ боловсролт нь гүйцэт хөгжсөн шавж хүүхэлдэйнээс гармагц шууд эвцэлдээнд орж өндөг төрүүлэх чадвартай байна. Ийм шавж хоол тэжээл хэрэглэхгүй. Тэдгээрийн амны эрхтэн зөвхөн үлдэгдэл төдий байна. Бэлгэ боловсролт дутуу хөгжилтэйгээр хүүхэлдэйнээс гарсан шавж нэлээд хугацаанд хооллосны дараа бэлгэ эрхтэн нь боловсорно. Хөгжлийн бие гүйцэлтийн шатандаа хооллохыг нэмэлт тэжээл гэж нэрлэжээ. Нэмэлт тэжээлийн үед шавж нэлээд идэмхий байх учир аж ахуйд хөнөөл учруулах нь их байх болно. Ихэнх шавж бэлгэ боловсролтын үед шавжийн ороо орж үй олноор нисэж эрэгчин нь эмэгчинээ эрж түүнтэй эвцэлдэнэ. Луувангийн шөвгөр хушуут зэрэг зарим шавж бэлгэ боловсролтыг хүртэл нисэхгүй. Бэлгэ боловсорч бие гүйцсэн шавж гуужихгүй ба өсч томрохгүй. Шавжийн өсөлт зөвхөн авгалдайн шатанд явагдана. ====Генераци==== Өндөгнөөс бие гүйцсэн шавж (имаго) хүртэл өсөн хөгжиж дахин өндөг төрүүлэх хүртэлх хугацааг шавжийн генераци (үе удам) гэж нэрлэнэ. Генерацийн явагдах хугацаа жилийн генерацийн тоо, шавж бүрд харилцан адилгүй байна. Зарим шавжийн (царцаа, голио гэх мэт) генераци жилд ганцхан удаа явагддаг байхад инздэх цох мэт зарим шавжийнх олон жил үргэлжилж генерацитай гэж хуваана. Гэтэл ургамлын бөөс нугын бор эрвээхий зэрэг зарим шавжууд жилд хэд хэдэн үе удам өгдөг тул олон дахилтад генераци гэж нэрлэнэ. Тухайлбал ургамлын бөөс нэг вегататив үеийн туршид 10 хүртэл ба түүнэс илүү удмыг (генерацийг) өгнө. Дрозофиль ялаа мөн олон дахилтат генераци бүхий шавж юм. ==Ангилал== Шавжийн ангилалд амны бүтэц, далавчны бүтэц, хөгжлийн хувиралт зэргийг голчлон анхаарч шавжийн ангийг салбар анги, багууд болгож хуваана. Үүнд: анхны, далавчгүй доод шавжууд ба далавчит дээд шавжийн салбар анги юм. Үүнээс 20 багийн төлөөлөгчид манай оронд одоогоор мэдэгдэж байна. [[Файл:Anopheles gambiae mosquito feeding 1354.p lores.jpg|thumbnail|right|[[Хумхаагийн шумуул]]]] ===Анхны, далавчгүй доод шавжийн салбар анги=== Жижиг биетэй /0.3-0.5 мм/ бүдүүлэг бүтэцтэй шавжууд юм. Хэзээ ч далавчтай байгаагүй. Хэвлийн хойд хэсгийн зарим үеүд дээр мөчдийн үлдэгдэл дагуур байдаг. Ихэнх шавжны дээд угаажийн үзүүр ил, тод үзэгдэнэ. Нийлмэл нүд байхгүй. Ихэнхдээ газрын хөрсөнд буюу ургамлын үлдэгдэл дор нуугдаж амьдарна. Хөл сүүлтний зарим нь хөдөө аж ахуйн ургамалд хөнөөл учруулдаг. Доод шавжууд газрын хөрсөнд амьдарч амьтан, ургамлын органик-ялзмагаар хооллодог учраас байгаль дахь бодисын эргэлтэд чухал нөлөө үзүүлж, хөрсний үржил шимийг дээшлүүлэх ач холбогдолтой. Энэхүү салбар ангид протура буюу сахалгүйтэн, хөл сүүлтэн, салан сүүлтэн, өргөс сүүлтэн гэдэг 4 баг хамаарагдана. ===Далавчит дээд шавжийн салбар анги=== Энэ салбар ангид шавжийн зонхилох хэсэг багтана. Биеийн бүтэц, байгуулалт сайтай, амьдралын янз бүрийн нөхцөлд амьдардаг тул маш олон хэлбэр дүрстэй, цөм далавчтай. Ихэнх зүйлүүд хоёр хос далавчтай байдаг боловч зарим нь нэг хос далавчтай байна. Гол төлөв ниснэ. Далавчтай боловч нисдэггүй шавжууд бий. Бөөс, нохой бөөс зэрэг шавжууд далавчтай шавжуудын тоонд багтдаг. Далавчит шавжуудыг эртний далавчтан ба шинэ далавчтан гэж хоёр бүлэг болгон үзнэ. Эртний далавчит шавжууд геологийн хөгжлийн чулуун нүүрсний үед соно үлдэж хоцорчээ. Шинэ далавчтаны бүлэгт багтах шавжууд далавчаа эвхэх, тэнийлгэх тусгай булчингуудтай болсон байна. Далавчит дээд шавжийн салбар ангийг дотор нь ангилан хувааж үздэг. ====Эртний далавчтаны бүлэг==== =====Өдөрчийн баг===== Ephemeroptera. Бие нь нарийхан урт, торон далавчтай. Далавч нь булбарай, хойд далавч урдахаасаа жижиг буюу байхгүй болсон. Амны эрхтэн хөгжөөгүй, бие гүйцсэн шавж хооллохгүй. Хэвлийн төгсгөлд 2-3 урт нарийхан ‹сүүл› байна. Тэр нь нисэхэд биеийг залж өгнө. Бүрэн биш хувиралттай. Авгалдай нь усанд амьдарна. Трахейн заламгайнуудтай байдаг. 1-3 жил насална. Энэ хугацаандаа 20-25 удаа гуужна. Авгалдайн сүүлчийн гуужилтаас далавчтай, бэлэг боловсроогүй шавжууд нисч гарна. Тэдгээрийг субимаго гэж нэрлэнэ. =====Сонын баг===== Odonata. Биеэр урт. Толгойн хэсэгт том зүймэл нүд байна. Хоёр хос ижил том, торлог судалтай далавчтай. Соно махчин амьдралтай. Нисэх зуур хөх түрүү, шумуул зэргийг барьж иддэгээрээ ашигтай. Намар соно олшроход хөх түрүү эрс цөөрдөг. Авгалдай нь усанд амьдарч, усны жижиг амьтдаар хооллоно. Авгалдайг загас иддэг учир загас үржүүлгэнд ач холбогдолтой. 4500 гаруй зүйл мэдэгдэж байна. Манай оронд сонын 2 дэд баг 11 овог 28 төрөл 78 зүйлийн соно тэмдэглэгджээ. ====Шинэ далавчтаны бүлэг==== =====Бүрэн бус хувиралттай шавжийн салбар бүлэг===== ======Жоомны баг====== ''Blattoptera'' — бие нь хавтгай, утсан сахалтай. Өмнөд далавч хатуу, хойд далавч зөөлөн, тэр нь хатуу далавчны дор эвхэгдэнэ. Эмэгчин жоом заримдаа далавчгүй байдаг. Хэвлийн төгсгөлд дүрс хувирсан мөч-хос церки байна. Амны эрхтэн нь мэрэхэд зохилдсон. Элдэв идэштэн шавж. Өдөр хөрсний ан завсар, юм дор нуугдаж шөнө гарч явна. Шар жоом, хар жоом хүний орон сууцанд элдэв зүйлийг бохирдуулахаас гадна паразит хорхойнуудын өндөг, өвчний элдэв нянг тараадаг. 3600 орчим зүйлийн жоом бий. Манай орны говийн бүсэнд хээрийн жоом гуу жалга болон мэрэгчдийн нүхэнд, түүнийг хөмрөг гэж нэрлэдэг. ======Мөргөлжийн баг====== ''Mantoptera'' — урд мөчөөрөө жижиг амьтдыг шүүрэн барьж хооллодог махчин шавж. Ургамал дээр урд мөчөөрөө дээш өргөн залбирч буй маягаар суудаг тул мөргөлж гэж нэрлэгджээ. Толгой нь маш хөдөлгөөнтэй, шалмаг, далавч нь шугаман навч хэлбэртэй, 2000 орчим зүйлийн мөргөлжөөс манай оронд 9 зүйл тэмдэглэгджээ. ======Шулуун далавчтаны баг====== ''Orthoptera'' — амны эрхтэн мэрэхэд зохилдсон. Өмнөд далавч нь нарийвтар, зузаан арьслаг боловч тод судалтай. Суух үедээ өмнөд далавчны дороо хойд далавчаа эвхэж далдлан хучна. Хойт хос далавч нь том, нимгэн сарьслаг бүтэцтэй. Гэвч энэ багийн зарим зүйлүүд далавчгүй буюу сул хөгжилтэй далавчтай байдаг. Хойт хөлний шилбэ урт нарийхан, гуя нь бүдүүн булчинлаг болсон нь үсрэхэд зохилджээ. Шулуун далавчтаны багт царцаа, голио, гүрэлзгэнэ, ‹хүн хорхой› зэрэг овгийн шавжууд багтана. Царцаа амьдралын байдлаар сүрэг ба сүрэг биш гэж ялгагдана. Сүрэглэдгийг царцаахай, сүрэглэдэггүйг царцаа гэж ялган нэрлэх нь зохимжтой. Манай оронд царцаахайн зүйл маш цөөн, бараг байхгүй. Харин олон зүйлийн царцаа амьдардаг. Манай оронд 130 гаруй зүйлийн царцаа амьдардгийн 30 орчим зүйл нь хадлан бэлчээр, үр тарианы ургамлуудын үндсэн хортон болно. Тэдгээрийн дотроос Сибирийн царцаа, тоонолжит царцаа, бараан далавчит царцаа, цагаан сугат царцаа зэргийг онцлон нэрлэж болно. Харин Азийн, цөлийн царцаахай сүрэглэн нисэх замдаа дундад Ази, Бага Ази, Африкийн орнуудад ихээхэн хөнөөл учруулдаг. Манай орноос 20 гаруй зүйлийн голио тэмдэглэгджээ. Олонх нь хадлан бэлчээрийн ургамлыг идэж сүйтгэхээс гадна элдэв шавж, хорхой, царцааг барьж иддэг. Олон зүйлийн голионы дотроос ногоон голио, ойт хээр, монгол саарал голио, нуруу өргөст голио, ойт хээр, цөл хээрийн бүсээр өргөн дэлгэр тархаж хадлан бэлчээрт хөнөөл учруулна. Манай оронд 3 зүйлийн гүрэлзгэнэ, өрөөсгөл хануур хүн хорхой, говийн баянбүрд, марц бүхий элсэнцэр хөрсөнд амьдарч ургамалд хөнөөл учруулна. Манай дэлхий дээр шулуун далавчтаны 20000 орчим зүйл амьдардаг болох нь мэдэгдэж байна. ======Жигд /ижил/ далавчтаны баг====== ''Homoptera'' — энэ багт олон хэлбэрийн жижиг, том хэмжээний, хатгаж- сорох урт хошуутай шавжууд хамаарагдана. Далавч нь сарьслаг, өмнөд далавч нь нягт арьслаг, хойтох нь хэмжээгээр жижиг буюу заримд нь байхгүй байж болно. Ер далавчгүй зүйлүүд ч олон байдаг. Ихэнх нь хөдөө аж ахуйн таримал ургамлуудад хөнөөл учруулна. Ургамлын бөөс жижигхэн биетэй, нэг дор олноороо цугларан амьдарч ургамлын шүүсийг сорж хооллоно. Жигд далавчтаны багт ургамлын бөөсөөс гадна нөмрөг, бүүрэг, цагаан далавчтан, бамбайт гэдэг доод багийн шавжууд багтана. Эдгээрээс манай оронд зургаан цэгт нөмрөг, судалт нөмрөг, алимын ногоон бөөс, вандуйн бөөс, үет ургамлын бөөс зэрэг олон зүйлүүд ургамлын эрхтнүүдийн шүүсийг сорж ургацын хэмжээг эрс багасгана. Жигд далавчтаны багийн 30000 гаруй зүйлүүд байдаг. ======Хагас хатуу далавчтаны баг====== Hemiptera- Хоёр хос далавчтай боловч өмнөд далавчны угийн хэсэг хатуу, арьслаг, гадна талаасаа зузаан хитинээр хучигдсан байхад үзүүрийн хэсэг нь сарьсархаг нимгэн бүтэцтэй байна. Иймээс хагас дутуу далавчтан гэж нэрлэгджээ. ======Бөөсний баг====== ''Anaplura'' — далавч байхгүй, амны эрхтэн нь хатгаж сороход зохилдсон. Сүүгээр бойжигч амьтдын эктопаразитууд болно. Хүний биед толгойн бөөс, хувцасны бөөс, намилзгана тохиолдоно. Бөөсний тиф ба бусад халдварт өвчнийг тараана, 300 орчим зүйлүүд бий. =====Бүрэн хувиралттай шавжийн салбар бүлэг===== Латин нэршил нь ''Holometabola''. ======Хатуу далавчтан буюу цохын баг====== ''Coleoptera'' — Өмнөд дээд хос далавч нь хатуу хитнээр бүрхэгдсэн байх учир хатуу далавчтан гэж нэрлэжээ. Хоёрдогч хос далавч нь нисдэг цохуудад нимгэн сарьслаг байна. Харин нисдэггүй цохын хойд нимгэн далавч үлдэгдэл төдий ба бүрмөсөн байхгүй байдаг. Цохын амны эрхтэн мэрэхэд зохилдсон. Амьтнаар хооллогч, ургамал идэштэн, ялзмаг идэштэн, элдэв идэштэн гэж ялгарварлан үздэг. Ашигтай ба хөнөөлтэй цохууд маш олон. ======Торон далавчтаны баг====== ''Neuroptera'' — хальсархаг, тунгалаг торлог судал бүхий хоёр хос далавчтай шавж. Мэрэх амны эрхтэнтэй.Ихэнх нь амьтнаар хооллоно. Хортон шавжаар хооллодог тул ашигтай. Тухайлбал алтан нүдэн, шоргоолжийн арслан зэрэг манай оронд өргөн тархсан юм. ======Хоовгонгийн баг====== ''Trichoptera'' — хоёр хос далавчтай, далавч нь үсээр бүрхмэл, хойд далавч нь урдахаасаа том. Дээд угааж үлдэгдэл төдий, харин доод угааж нь богинохон хошууг үүсгэнэ. Авгалдай усанд амьдарна. Гурван хос хөлтэй, түүний биед шүүслэг булчирхай байна. Авгалдайн ихэнх нь тусгай гэр дотор амьдарна. Элс, хайрга, дун, өвс, ургамлын хэсгийг биедээ наалдуулан гаднах гэр бүрээсээ хийнэ. Ийм учраас хоовгон гэж нэрлэнэ. Олонх авгалдайнууд хүчилтөрөгчөөр элбэг, хүйтэн устай, урсгал сайтан уулын гол горхинд амьдарна. Загасны үндсэн хоол тэжээл болдог учраас загас үржүүлгэнд ач холбогдолтой. Энэ багт 3000 гаруй зүйлүүд хамаарагдахаас манай оронд 80 гаруй зүйл мэдэгдэж байна. ======Хайрсан далавчтан буюу эрвээхэйн баг====== [[Файл:Ratamoverkkoperhonen.jpg|thumbnail|left|Эрвээхий]] [[Файл:Lepidoptera of Mongolia.jpg|thumbnail|left|Эрвээхий]] ''Lepidoptera'' — хоёр хос далавчтай далавч нь хайрсаар бүрхэгдсэн тул ийнхүү нэрлэжээ. Амны эрхтэн нь цэцгийн бал, тоосыг сороход зохилдсон хошуу болж хувирсан байх нь ороомог маягаар эвхэгдсэн байна. Зарим зүйлийн хайрсан далавчтан хошуугүй болсон бие гүйцсэн үедээ хооллодоггүйд оршино. Хайрсан далавчтны багийг доод буюу ижил далавчтан, дээд буюу ижил биш далавчтаны салбар багт хуваана. Манай ойд Сибирийн хүр эрвээхэй, якобсоны төөлүүр, нарсны төөлүүр зэрэг эрвээхэйн хүрэнцрүүд шинс, нарсны шилмүүсийг идэж ихээхэн хөнөөл учруулдаг. Мөн долоогоны цагаан эрвээхэй, өрөөсгөл хүр эрвээхэй, үнэрт коссус зэрэг эрвээхэйн хүрэнцрүүд навчит ой, үр жимсний модны навчийг идэж сүйтгэнэ. ======Сарьсан далавчтаны баг====== ''Hymenoptera'' — хоёр хос сарьсархаг бүтэц бүхий далавчтай шавж. Өмнөд далавч нь хойд далавчаасаа том, урт байна. Ихэвчлэн амны мэрэх эрхтэнтэй боловч зарим нь долоох, хатгаж сорох бүтэцтэй байдаг. Сарьсан далавчтаны эмэгчин нь өндөг булагч, хатгууртай байна. Цээж ба хэвлийн залгалт олон янз болж суумгай иширхэг өлгөмөл хэлбэрийн хэвлийг үүсгэнэ. Ер нь энэ багт маш олон зүйл 150000 гаруй багтах бөгөөд бүтцийн талаар олон янз юм. Сарьсан далавчтаны зөн билэг буюу инстинкт мөш нарийн Инстинкт нь нийгмээр амьдарлаг зөгий, шоргоолж, термит зэрэг шавжуудад тод мэдэгддэг. Ихэнх сарьсан далавчтаны авгалдай хөл байхгүй толгой нь хөгжлөөр дорой нүдгүй байдаг боловч зарим зүйлийн хяргын авгалдай хэвлийдээ 6-8 хос хөлтэй эрвээхийн хүрэнцэртэй төсөөтэй байдаг тул хуурамч хүрэнцэр гэж нэрлэжээ. Сарьсан далавчтан аж ахуйн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Балт зөгий ''Apis mellifera L'' энэ багт хамрагдана. Балт зөгийг үржүүлэн өсгөж амтат бал эмийн бодисуудыг авч ашиглана. Шоргоолж Fomicoidae энэ багт орно. Ихэнх шоргоолж ургамалын ялангуяа ойн хортон шавжаар хооллодог тул ашигтай. Манай орноос 10 гаруй зүйлийн шоргоолж мэдэгдэж байна. Хөдөө аж ахуйн таримал ургамлын хортон шавжийн өндөг авгалдай хүүхэлдэй зэрэгт өөрийн өндгийг гаргаж парзитлан амьдардаг шонхор зөгий ( ''Aphelinus'', ''Apanteles'') мэтийн төрөл ихээхэн ашигтай. Сарьсан далавчтаны багийн хальцидийн овогт трихограмм (''Trichogramma evanesvens''), пимпла (''Pimpla examinatora''), апонтелес (''Apantoles glomeratus'') зэрэг празит амьдралтай сарьсан далавчтан олон. Тэдгээрийг ой ба хөдөө аж ахуйн ургамлын хортон шавжтай биологийн аргаар тэмцэхэд өргөн ашиглана. Энэ багт ургамалд хөнөөл учруулах зүйлүүд ч цөөнгүй. Модлог ба жимсний ургамалаар хооллогч монголын эврэн сүүлт (''Paurus mongolicum''), нарсны хярга бургасны бариулын хярга (''Haplocampa testudinea''), хүнсний ногооны хортон рапсийн хярга (''Athalia'') зэрэг олон зүйл манай орноос илэрч бүртгэгдсэн болно. ======Нохой бөөсний баг====== ''Aphaniptera'' — далавчгүй хатгаж сорох амны эрхтэнцэртэй хөл нь шсрэхэд зохилдсон. Нийлмэл нүд байхгүй. Бие нь хоёр хажуугаасаа хавчигдсан байна. Авгалдай нь амьтны гаралтай органик бодисын ялзмагаар хооллодог учир мэрэх амны эрхтэнтэй байна. Нохой бөөс сүүгээр бойжигч амьтад ба шуувууны биеийн цус сорж амьдарна. Хүнд, хүний нохой бөөснөөс (''Pulex irritans'') гадна нохойн, муурын, тарваганы, зурмын гэх мэт нохой бөөс амьдрах чадвартай тул элдэв тахал өвчнийг тараана. Нохойн бөөсний багт 1000 гаруй зүйл багтаана. Манай орноос 80 гаруй зүйлинй нохойн бөөс элдэв мэрэгчид бас жигүүртнээс бүртгэгдсэн байна. ======Хос далавчтан буюу ялааны баг====== Diptera. Хамгийн дээд зэргийн бүтэцтэй шавж юм. Хос далавчтаны өмнөд хос далавч сарьсдыг тунгалаг өнгөтэй байна. Хос далавч нь үлдэгдэл төдийн хоцорч дууны эрхтэн дүнгэнүүр болж хувирсан байна. амны эрхтэн нь хатгаж сорох буюу долооход зориулагдсан. Хос далавчтаны багийг сахлын бүтцээр урт сахалтай (''Nematocera'') ба богино сахалтай (''Brachecera'') салбар болгон үздэг. Урт сахалт хос далавчтаны салбар багт: шумуул, дэлэнч, моксит, тэмээлзгэнэ, жинжин (хирономид) ялаа, урын ялаанууд (галли) зэрэг хамрагдана. Богино сахалт хос далавчтаны салбар багт: хөхтрүү, хар ялаа, гуур, тахина, ктрыр ба цус ёорогчид зэрэг олон ялаанууд багтана. Авгалдай (өт нь хөл байхгүй хааяа толгой нь үл мэдэгдэнэ ялааны өт) Хүүхэлдэй нь чөлөөтэй буюу торхон хэлбэртэй байна. Амьтан буюу ургамал идэштэн болно. Гэвч цус сорогчид (дэлэнч шуумуул, хөхтрүү, цеце ялаа зэрэг) олон. Нэлээд хэлбэрийн шумуул дэлэнчийн авгалдайнууд усанд амьдарна. Зарим зүйлийн ялааны өт ялзарсан органик бодисоор хооллож хөгжинө. Нэлээд хос далавчтаны (гуур, тахина ялаа зэрэг) өтнүүд празит амьдралтай байдаг. Хос далавчтанууд байгаль ба аж ахуйд үзүүлэх ач холбогдлоор асар их болно. Мөн хор холбогдлоор ч байгагүй. Олон хэлбэрүүд ургамалд, ялангуяа хөдөө аж ахуйн таримал ургамалд хөнөөл учруулна. Гуурын ялаанууд мал аж ахуйд асар их хохирол учруулдаг. Тэд том биетэй, үсэрхэг ялаанууд юм. Адуу, үхэр бог малын бие дээр сууж өндөг буюу өт цацна. өтнүүд нь бүдүн урагшаа нарийссан байх ба хатуу өрөгстэй цагирагууд байдаг. Гэрийн мал ба зэрлэг амьдтын ходоод, арьс, хамар багалзуурын хөндийд гуур (өт) амьдарч өвчлүүлнэ. Аюултай хортон бол вольфартовын ялаа (''Wohlfahrtia magnifica'') юм. Энэ ялаа хүн ба амьтдын хамар чих нүдэнд буюу арьсны шарханд амьд өт цацах тул тэдгээр нь эд, эрхтнэрр холллож өсч томроод газар унаж хөрсөнд хүүхэлдэй болж хувирна. Цус сорогчид ба хүн малд халдварт өвчин тараана. Тухайлбал: малярийн шумуул (''Anopheles'') халуун хумхаа өвчнийг, моксит ялаа (''Phlebotomus'') лейшманиозыг, хөхтрүү (''Tabanus'') тулярми, трипназомоз, сибирийн боом, цеце ялаа (''Glossina morsitans'') нойрын өвчин зэрэг халдварт өвчнүүдийг дамжуулах тул аюултай. Гэтэл үр тариа ба хүнсний ногооны таримал ургамалд хөнөөл учруулагч хос далавчтан цөөнгүй. Манай оронд швед ялаа (''Ossinella pusilla''), ногоон нүдэн (''Chlorops pumilionus'') мерозима (''Merrozuma saltatrixtris'') бүдүүн хөлт ялаа (''Bibbio consanguineus'', ''Bibio nigriven'') зэрэг үр тарианы үет ургамалууд байцааны хаврын ялаа (''Hylemyia floralis'') сонгины ялаа (''Hylemyia Antigua'') лаг луувангийн ялаа (''Pegomyia hiosviami'') зэрэг ялаанууд хүнсний ногоонд ихээхэн гэмтэл учруулна. Олон зүйлийн ялаанууд цэцэгт ургамалын тоос хүртээдэг тул байгаль ба аж ахуйд ихээхэн ач тус үзүүлнэ.Хос далавчтаны багт 80000 орчим ялаануууд хамаарагдана.За тэгээд олон зүйлийг хийж болно доод тал нь шал хэрэггүй мэдээлэл байгаа ==Биологи экологийн зарим онцлог== ===Диапауз=== Гадаад орчны температур ихсэх буюу буурах ган болох хоол тэжээлгүйдэх зэрэг амьдарлын тохиромжгүй нөхцөлд шавжийн өсөлт хөгжилт зогсонги байдалд ордог үүнийг диапуз гэнэ. Шавжууд диапузын үед хөдөлгөөнгүй болж бодисын солилцооны процесс эрс буурч чанарын талаар өөрчлагдөнө. Диапузын амьдрал нь өөхлөг биед хуримтлагдсан тэжээлийн бодисын тусламжаар явардах ба амьсгал нь агаар хүчилтөрөгчийн эсийн тусгай ферментийн нөлөөгөөр тэжээлийн бодисын эсэлдсэний үндсэнд явагдана. Амьсгалын ийм арга бол түр зогсолтын байдалд (диапаузид) байгаа шавжийн хүйтнийг тэсвэрлэх чадвар ба амьдрах орчны бусад тохиромжгүй нөхцлүүдийг эсэргүүцэх явдлыг сайжруулж өгнө. Шавж хөгжлийн бүх шатандаа диапаузд орох боловч харин зарим зүйлийн шавжийн диапауз нь түүний хөгжлийн тодорхой шаттай холбоотой байдаг. ===Нийгэмч шавж=== Нийгэмч шавжууд бүлийн дотор ижил төрлийн тодорхой хуваарьтай байдаг нь тэдний амьдарлын процесст үүсч бий болсон хэв заншил (инстинкт) юм. Зөгийн үүрт өндөг төрүүлэх чадваргүй маш олон тооны ажилчин зөгий цэцгийн бал цуглуулж хоол тэжээл бэлтгэх, үүр барих, цэвэрлэх, үүрийн доторх агаарыг солих чийгийн хэмжээг тохируулах авгалдайг хооллох гэх мэт гол ажлыг гүйцэтгэнэ. Нэг бүлд үржих чадвартай ганцхан хатан зөгий байна. Хатан зөгий өндөглөж үр удмаа бүлд үлдээхээс өөр ажилгүй. Хатан зөгий ажилчин эмэгчин зөгийнүүдээс тод ялгагдана. Мөн үр тогтоох үүрэгтэй эцэг зөгий үүхэнд байх бөгөөд эрэгчин зөгий үнэрлэх эрхтэн сахал, хараа сайн хөгжсөн байдаг нь үржлийн үед хатан зөгийг олоход гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Ажилчин зөгий үржихгүй ба эцэг зөгий үр тогтсоын дараа үхнэ. Харин хатан зөгий удаан насална. Шоргоолж үүрийн дотор мөн бүлээр амьдарна. өндөг төрүүлэх чадваргүй ажилчин шоргоолжнууд үүрийн доторх бүх ажлыг хийхээс гадна цэрэг цоргоолж үүр, бүлийг бусдын довтолгооноос хамгалах үүрэгтэй тул тэдгээрийн угааж маш хүчирхэг хөгжсөн байна. ===Биеэ хамгаалах зохилдлого=== Шавж амьтдаас биеэ хамгаалахын тулд амьдарлын тэмцэлд янз бүрийн зохилдлогоо болжээ. Шавжийн амьдралд биеийн өнгө чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Ихэнх шавжийн өнгө өөрийн амьдрах орчны өнгөтэй ижил байдаг ба зарим шавжууд ургамлыг навч, мөчир гэх мэт эрхтэнтэй төсөөтэй болох, ямар ч төрлийн холбоогүй өөр хортон шавжтай адил цоохор өнгөтэй болох зэрэг зохилдлогыг олсон байдаг. Ийм үзэгдлийг ивээх өнгө гэж нэрлэнэ. Ихэнх шулуун далавчтан бясаа зөрэг нь орчны байдалтай адилхан ногоон хүрэвтэр, бараан саарал өнгөтэй байдаг. Гэтэл нисч яваа үед хойд далавч нь тод өнгөтэй харагддаг ба суумагц өмнөд далавчиндаа хучигдан бараг харагдахгүй шахам болдог тохиолдол ч бий. Алаг цоохор цэцгийн дунд нич яваа эрвээхий тод харагдах боловч далавчаа босоо байдлаар хумхин суумагц цэцгийн өнгөөс ялгагдахгүй байх нь олон бий. Энэ далавчний дээд доод талын өнгө ижил биш байдагтай холбоотой байдаг юм. Төөлүүрч эрвээхийн авгалдай (Geometridae) өөрийн амьдралд аюул тулгармагц модонд хойд хөлөөрөө бэхлэгдэн босмогц модны навчний мөчрөөс үл ялгагдана. Орчны өнгөтэй адил төсөөтэй болсон байхаас гадна зарим шавж маш тод өнгөтэй байдаг. үүнд : буглаа цохууд, зөгий хэдгэнийг нэрлэж болно. Үүнийг айлгах өнгө (мимикри) гэнэ. Гэтэл өөртөө ямар ч хамгаалах чадваргүй боловч махчин амьтдыг айлгах чадвар бүхий бусад шавжийн адил тод өнгөтэй, алаг цоохор биетэй шавжууд байна. ==Шавжийн байгаль дахь аж ахуйн ач холбогдол== Шавжийн байгаль дахь үүрэг ач холбогдол асар их юм. Шавж зүйлийн тоогоор 1.5 сая орчим бусад амьтдаас давуутай болохын зэрэгцээ зарим зүйлийн шавж үй олноор үржих чадвартай байдаг нь манай дэлхий дээрх шавжийн тоог үй түмд хүргэнэ. Тусгайлан тооцоолж бодсоноор манай ертөнц дахь шавжийн тоо (минумум) ойролцоогоор 10/8 зэрэг млрд болно өөрөөр хэлбэл дэлхийн хүн амын нэг бүрт 250000000 орчим шавж ноогдох жишээтэй. Энэ үй түмэн шавжууд байгалийн элдэв үйл ажиллагаанд маш идэвхитэй оролцоно. Шавж олон янзын цэцэгт ургамлуудын тоосыг хүртээдэг тул байгальд асар их ач холбогдолтой. Шавжаар тоос хүртдэг цэцэгт ургамлууд маш олон. Зарим ургамлууд зөвөн тоос хүтэхгүйгээр үржиж чадахгүй. Ургамлын тоос хүртээгч шавжуудаас нэгдүгээрт сарьсан далавчтан ялангуяа балт зөгий үхэр хэдгэнэ, хоёрдугаарт хос далавчтан (элдэв ялгаа) гуравдугаарт эрвээхий орно. Хөрс үүсэх процесст шавжууд ялангуяа термит ба шоргоолжууд их ач холбогдолтой. Эдгээр нь бусад авгалдайн адил газрын хөрсөнд амьдарч нүхлэн сийрэгжүүлж агаар чийг дулааны солилцоог сайжруулах ба ухгамал амьтдын үзэгдлийг задалж яазмагаар баяжуулна. Шилмүүст модны хагдарч унасан шилмшшсшшд шавжий үйл ажиллагаагүйгээр ялзмаг үүсгэж чадахгүй. Шавжууд элдэв амьтдын ялгадас, хүүр, сэг ургамлын хагдарлыг задалж ариутган-цэвэрлэгчийн үүрэг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ байгаль дахь бодисын эргэлтийг нөхцөлдүүлж түүнийг түргэсгэнэ. Шавж идэштэн шувууд ба сүүгээр бойжигчид цөөнгүй. ==Шавжийн байгаль дахь аж ахуйн хор хөнөөл== Шавжийн байгальд үзүүлэх хор хөнөөл мөн асар их. Элдэв ургамлын үндэс, иш, навч, цэцэг, үр жимсийг идэж ихээхэн гэмтэл учруулж ургацыг доройтуулна. Ялангуяа хөдөө аж ахуйн таримал, ургамал, ой мод, хадалн бэлчээрийг идэж сүйтгэдэг тул улс, ардын аж ахуйд багагүй хохирол учруулна. Ялангуяа манай оронд 1929-1939, 1946-1948, 1954-1956 онуудад царцаа ихээхэн хохирол учруулж байсан түүхтэй. Царцаа хадалн бэлчээрийг сүйтгэхээс гадна үр тарианы ургамлын үндсийг суулгасан үрийн няслуур цохын утсан өт, нил хар цохын хуурамч утсан өтүүд идэж ургацыг сийрэгжүүлэн асар их багасдаг. Үр тарианы ургамлыг газар дээрх хэсгийг (иш, навч, түрүү) үр тарианы бор бүгэг швед ялаа бясаа ургамлын бөөс навч идэгч цохууд зөрөг 30 шахам зүйлийн гол хортон шавжууд гэмтээж үр тарианы аж ахуйд ихээхэн хохирол учруулж байна. Манай орны хүнсний ногооны талбайд цтсан өтүүд манжингийн шөвгөр хошууд байцааны хивэн манжингийн цагаан эрвээхий байцааны бөөс сонгино, луувангийн ялаа, байцааны бүгэг зэрэг 40 гаруй зүйлийн гол хортон шавжууд илэрч хүнсний ногооны ургамалуудын өвчин ялангуяа вирусын өвчинг тараахад их үүрэг гүйцэтгэнэ. Манай ой модыг сибирийн хүр эрвээхий, өрөөсгөл эрвээхий, якобсоны эрвээхий нарсны төөлүүр сахалт ба цохууд зэрэг хортон шавжууд багагүй гэмтээж байна. жишээ нь: 1956 оны судалгаагаар манай орны ойн 63790 га талбайд сибирийн хүр эрвээхий (''Dendrolimus sibiricus'') тархан дэлгэрч 17700 га талбайн хар модыг идэж сүйтгэснээс бүрмөсөн хатаж байжээ. Жимс-жимсгэний аж ахуйд алимын үргэлж, алимын бөөс долоогоын цагаан эрвээхий зэрэг шавжууд хөнөөл учруулах боллоо. Хүн ба адгуусан амьтдыг празитлагч шавжууд асар их юм. Шавж адгуусан амьтдын биед паразитлан амьдарч бие бялдарыг доройтуулан муутгаснаар малаас гарах бүтээгдэхүүний чанарт муугаар нөлөөлнө. Хөхтрүү, шумуул, дэлэнч зэрэг хос далавчтан шавжууд хооллох үедээ хүн ба сүүн тэжээлт амьтдын бие дээр сууж цус сорж амьдархаас гадна амьтдын тайван байдлыг алдагдуулах тул малын тарга хүч гарах бүтээгдэхүүний чанарт эрс муу нөлөө үзүүлнэ. Мөн хүн ба сүүн тэжээлтэн цус сорж өвчин тараадаг ялаанд Африкийн өмнөд ба төв хэсэгт тархсан Цеце ялаа (cloosina) орно. Шавжийн дотроос нохой бөөсийн багт хамаарагдах шавжууд ихэвчлэн авгалдай үедээ хүний орон сууц, амьтдын нүх үүр зэрэгт амьдарч байгаад бие гүйцэх үедээ цус сорж амьдарна. Хүн ба амьтдын бөөснөөс (''Anoplura'') гадна шалз ширх зэрэг (''Mallopnago'') эктопаразитууд амьтдын өд хайрс үсээр хооллож гэмтэл учруулна. амьтдын бие дотор амьдардаг (эндопаразит) шавжууд цөөнгүй. Тухайлбал арьсны, хамар багалзуурын хөндийн, ходоодны гуурын ялаанууд дурьдаж болно. Тэд зэрлэг амьтад ба гэрийн малын арьс болон дотоод эрхтний эс, эдүүдийг гэмтээж өвчлүүлнэ. Түүхий эд-арьсны нэлээд хувь нь гуурнаас болж гологдолд учирч байгааг тэмдэглье. Зарим шавжууд хүн амьтанд халдварт өвчин тараан дамжуулдаг. Тахал өвчнөөр төрвөгө, зурам, туулай мэтийн мэрэгчид өвчилдөг. Бүүрэг хүн, амьтдад тахлыг тараагч гол эзэн нь мөн. Бүүрэг маш олон зйүл байна. Гэрийн ялаа (''Musca domestica'') хүний гэр ахуйтай ямагт холбоотой байдаг тул янз бүрийн халдварт өвчнийг (туберкулез цусан суулга гэх мэт) ба паразит дугираг хорхой өндөгүүдийг дамжуулан тараана. Анафелекс төрлийн шумуулууд халуун хумхаа өвчнийг тараадаг зарэг олон жишээг дурьдаж болно. ==Шавжийн аж ахуй== Эрт цагаас хүн төрлөхтөн балт зөгий торгоны эрвээхийн аж ахуйг хөгжүүлж байна. Балт зөгий балт ургамлуудын тоос хүртээж таримал ургамлын ургацыг нэмэгдүүлдэг ач тус нь түүний бүтээгдэхүүний ашгаас даруй 10-20 дахин их байдаг байна. Манай оронд зөгийн аж ахуйг хөгжүүлж байна. ==Дэлгэрүүлж унших== *Davidson, E. (ed.) 1981. Pathogenesis of Invertebrate Micorobial Diseases. Allanheld, Osmun & Co. Publishers, Inc., Totowa, New Jersey, USA. 562 pages. *Davidson, E. 2006. ''Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science'' University of Arizona Press, Tucson, 208 pages, ISBN 0-8165-2544-7 *Davidson, RH and William F. Lyon. 1979 ''Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard.'' John Wiley & Sons., New York. 596 pages, ISBN 0-471-86314-9. *{{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} *Reimer, N.J., J.W. Beardsley, and G. C. Jahn 1990. Pest ants in the Hawaiian Islands. In R. Vander Meer, K. Jaffe, and A. Cedena [eds.], "Applied Myrmecology: a world perspective." Westview Press, Oxford, 40-50. *Triplehorn, Charles A. and Norman F. Johnson (2005-05-19). Borror and DeLong's Introduction to the Study of Insects, 7th edition, Thomas Brooks/Cole. ISBN 0-03-096835-6. — a classic textbook in North America *{{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} — an up to date review of the evolutionary history of the insects *{{cite book|author=[[Alex Rasnitsyn|Rasnitsyn, A.P.]] and Quicke, D.L.J.|title=History of Insects|year=2002|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]|id=ISBN 1-4020-0026-X}} — detail coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects *{{cite book|author= Biewener, Andrew A.|title=Animal Locomotion|year=2003|publisher=Oxford University Press|id=ISBN 0-19-850022-X}} *{{cite book|author=Merritt, RW, KW Cummins, and MB Berg|title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America|year=2007|publisher=Kendall Hunt Publishing Company|id=ISBN 0-7575-4128-3}} ==Цахим холбоос== ===Гадаад холбоос=== * [http://tolweb.org/tree?group=Insecta&contgroup=Hexapoda Tree of Life Project] &ndash; Insecta * [https://web.archive.org/web/20110303060627/http://www.entomology.umn.edu/cues/4015/morpology/ Insect Morphology] Illustrated and extensively linked overview of insect external and internal anatomy * [http://www.urbanext.uiuc.edu/insects Let's Talk About Insects] Let's Talk About Insects is designed to help students ages 9-11 years of age gain an appreciation of insects; learn how insects grow and develop (metamorphosis), and learn the importance of insects in our environment. (Also in [https://web.archive.org/web/20090125005934/http://www.urbanext.uiuc.edu/insects_sp/ Spanish]) * [https://web.archive.org/web/20061114232025/http://www.ub.es/dpep/meganeura/meganeura.htm Meganeura] Website about insect evolution and fossil record. * [http://fossilinsects.net/index.htm IPS] Website of the International Palaeoentomological Society. * [http://ufbir.ifas.ufl.edu/ UF Book of Insect Records], documenting "insect champions" in different categories * [https://web.archive.org/web/20090425062004/http://www.life.uiuc.edu/delcomyn/RSInsectWalking.html Insect Walking] Fred Delcomyn, Research into Insect Locomotion at the University of Illinois * [https://web.archive.org/web/20130522124425/http://berkeley.edu/news/media/releases/2002/09/rfull/locomotion.html Press Release 2002 on research into polypodal locomotion] * [http://www.insectclopedia.com/ Insectclopedia] Insect research portal * [http://www.food-insects.com/ Insects as Food] by Gene DeFoliart. Information about insects as a food resource. * [https://web.archive.org/web/20090615160306/http://www.ndsu.edu/entomology/topics/culture.htm Insects and human culture]Entertaining U.S.A. site * [http://www.insectstore.com Information on keeping, breeding and rearing]insects and invertebrates. * [http://www.ars.usda.gov/pandp/docs.htm?docid=10919 Bug Bytes] A reference library of digitized insect sounds. * [http://www.insects.org/index.html INSECTS .org] Insect appreciation. * [http://www.nzzfolio.ch/www/d80bd71b-b264-4db4-afd0-277884b93470/showarticle/d217322c-e20e-4870-84c4-ec8839e4ee02.aspx The Unexpected Apocalypse]. Entomologist May Berenbaum about a world without insects. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4808342.stm Pentagon plans cyber-insect army] * [https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#insects Introduction to the Natural History and Classification of Insects in a Series of Familiar Letters with Engravings, Priscilla Wakefield, 1816] A free to read book courtesy the Carnegie Museum of Natural History Library * [https://web.archive.org/web/20081103053511/http://www.earthlife.net/insects/anatomy.html Earthlife Web] - Insect Morphology and Anatomy * [https://web.archive.org/web/20090122084113/http://creatures.ifas.ufl.edu/ Featured Creatures] - the good, the bad and the pretty - hundreds of species and groups * [https://web.archive.org/web/20090118005749/http://woodypest.ifas.ufl.edu/ WoodyBug] - you plant 'em, they eat 'em - S.E. U.S. woody ornamental pests and beneficials * [https://web.archive.org/web/20090118005556/http://vector.ifas.ufl.edu/ Public Health Pest Control] - the EPA national manual on public health arthropods * [https://web.archive.org/web/20150310040358/http://insecta.maryno.net/ insecta.maryno.net] ===Зургийн холбоос=== * [http://bugguide.net/ BugGuide] Photographs, life history information, and identification of North American arthropods, especially insects * [http://www.livescience.com/insects/ LiveScience: Insects] Insect information and User-submitted Insect pictures * [http://www.me.esalq.usp.br/index_i.php ESALQ Entomological Museum] A collection of 6000+ insect pictures (jpeg format). Brazilian collection (ESALQ/USP). * [http://www.cirrusimage.com/ North American Insects] A library of 4,000+ reference quality large format insect pictures. Creative Commons licensed * [http://www.floridanaturepictures.com/insects/insects.html Pictures of Florida insects] * [http://www.insectimages.org/ InsectImages.org] A archive or 24,000+ high resolution insect photographs. Free for Non-profit Educational Uses. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Шавж| ]] 0h9l1n845pa3hwcyh69ccnrkccd8szv Тиморын тэнгис 0 6712 862605 618249 2026-07-21T17:15:11Z CommonsDelinker 211 [[File:Timor_See.jpg]]-г [[File:Timor_Sea.jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 862605 wikitext text/x-wiki [[Файл:Timor Sea.jpg|thumb|240px|Тиморын тэнгис]] [[Файл:Tasiibun.jpg|thumb]] '''Тиморын тэнгис''' ({{lang-en|Timor Sea}}) нь [[Индонез]]ийн зүүн өмнө, [[Австрали]]йн баруун хойно орших тэнгис юм. [[Тимор арал|Тимор арлын]] нэрээр нэрлэгдсэн. [[Энэтхэгийн далай]]н нэг хэсэг бөгөөд хойд талд нь Тимор арал, өмнө талд нь Австрали тив оршино. Зүүн талд нь [[Номхон далай]]н [[Арафурын тэнгис]] байрладаг. Австрали дахь эрэгт нь [[Жозеф Бонапартын булан]], [[Ван Димений булан]] бий. Тус тэнгисийн эрэгт байх цорын ганц том хот нь Австралийн боомт хот болох [[Дарвин (Австрали)|Дарвин]] юм. Тиморын тэнгисийн өргөн нь баруунаас зүүн тийш 800км, хойноос урагш 500 км орчим. Тимор арлын орчимд нэлээн гүн бөгөөд 3,000м орчим боловч түүнээс бусад хэсэг нь дунджаар 200м орчим, гүехэн устай, [[эх газрын тавцан]] юм. Тиморын тэнгис нь арал цөөтэй. Тус бүс нутагт Австралийн хөрөнгөөр газрын тос, шатдаг хийн хайгуул эрчимтэй явагдаж буй боловч [[Зүүн Тимор]]т удаан хугацааны турш үргэлжилсэн тогтворгүй байдлаас болж улс орнуудын хяналтын бүс нь нарийн тогтоогдоогүй. Энэхүү асуудал нь [[Тимор гап]] гэж нэрлэгддэг бөгөөд, Зүүн Тимор ба Австралийн хооронд хэлэлцээрийн шатанд явж буй. [[Ангилал:Тиморын тэнгис| ]] [[Ангилал:Австралазийн дундад тэнгисийн тэнгис]] [[Ангилал:Зүүн Тиморын ус зүй]] [[Ангилал:Индонезийн ус зүй]] [[Ангилал:Австралийн ус зүй]] [[Ангилал:Зүүн Тимор-Индонезийн хоорондын хил]] [[Ангилал:Австрали-Индонезийн хоорондын хил]] [[Ангилал:Австрали-Зүүн Тиморын хоорондын хил]] c4mf7e502kkh0c6e73el0h3io1rn7yb Индонез 0 8249 862670 862356 2026-07-22T08:58:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862670 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-07-22 08:58:36 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] furp3hgctlapcrxe6tch2p77z2ssu7m Испани 0 8348 862589 861590 2026-07-21T13:50:41Z CommonsDelinker 211 [[File:Bandera_de_España.svg]]-г [[File:Flag_of_the_Kingdom_of_Spain.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] 862589 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун өмнөд Европ дахь улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Испанийн Хаант Улс | native_name = {{lang|es|Reino de España}} | common_name = Испани | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|4 бусад нэр}}{{efn|name="es lang"|Испанид [[Испанийн хэлнүүд|бусад хэл]] нь [[Автономитын статут|Автономитын дүрмийн]] дагуу зарим бүс нутагт албан ёсны статустай байдаг. Эдгээр болгонд Испанийн хууль тогтоомж дахь олон улсын харилцааны Испанийн уламжлалт урт нэр ба хамгийн их хэрэглэгддэг ({{lang-es|Reino de España|links=no}}, pronounced: {{IPA-es|ˈrejno ð(e) esˈpaɲa|}}) дараах байдалтай байна: * {{lang-ca|Regne d'Espanya}}, {{IPA-ca|ˈreŋnə ðəsˈpaɲə|IPA}} * {{lang-eu|Espainiako Erresuma}}, {{IPA-eu|es̺paɲiako eres̺uma|IPA}} * {{lang-gl|Reino de España}}, {{IPA-gl|ˈrejnʊ ð(ɪ) esˈpaɲɐ|IPA}} * {{lang-oc|Reiaume d'Espanha}}, {{IPA-oc|reˈjawme ðesˈpaɲɔ|IPA}}}} |{{Инфобокс|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Каталан хэл|Каталан]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Баск хэл|Баск]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Галиси хэл|Галиси]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Окситан хэл|Окситан]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | image_flag = Flag of the Kingdom of Spain.svg | flag_type = [[Испанийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | symbol_type = [[Испанийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = ''[[Plus ultra]]'' ([[Латин хэл|Латин]])<br/>(Монгол: "Цааш урагшаа") | national_anthem = {{native name|es|[[Испанийн төрийн дуулал|Marcha Real]]|icon=yes}}<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|title=Real Decreto 1560/1997, de 10 de octubre, por el que se regula el Himno Nacional|author=Presidency of the Government|work=[[Boletín Oficial del Estado]] núm. 244|date=11 October 1997|language=es|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034615/http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|archive-date=24 September 2015|author-link=Government of Spain}}</ref><br />(Монгол: "Хааны марш")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center| }}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Spain (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Spain.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]|subregion_color=ногоон}} | image_map2 = | capital = [[Мадрид]] | coordinates = {{Coord|40|26|N|3|42|W|type:city}} | largest_city = [[Мадрид]] | languages_type = [[Испанийн хэлнүүд|Албан ёсны хэл]] | languages = [[Испани хэл]]<!--(aka Castilian)-->{{efn|name=c|[[Испанийн Үндсэн хууль|Испанийн үндсэн хуулийн]] 3-р хэсэгт төрийн албан ёсны хэл нь Кастиль хэл байхаар тогтоогдсон.<ref>{{cite web|url=http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm|title=The Spanish Constitution|publisher=Lamoncloa.gob.es|access-date=26 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325101204/http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm|archive-date=25 March 2013}}</ref> Зарим [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгт]] [[Каталан хэл|Каталан/Валенси]], [[Галиси хэл|Галиси]], [[Баск хэл|Баск]] болон [[Окситан хэл|Окситан]] хэлнүүд нь (орон нутагт [[Аран аялга|Аран хэл]] гэж нэрлэгддэг) давхар албан ёсны хэл юм. [[Арагон хэл|Арагон]] болон [[Астур хэл|Астур хэлнүүд]] нь бүс нутгийн түвшинд тодорхой хэмжээний засгийн газрын хүлээн зөвшөөрөлтэй.}} {{инфобокс|child=yes |label1 = [[Испанийн хүн ам|Угсаатны бүлэг]] ([[Төрсөн газар|ТГ]]){{nobold|(2022)}}<ref name="ine.es">{{cite web|url=https://www.ine.es/prensa/cp_j2022_p.pdf |title=Cifras de Población (CP) a 1 de julio de 2022 Estadística de Migraciones (EM). Primer semestre de 2022. Datos provisionales|publisher=[[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|Instituto Nacional de Estadística]]|website=ine.es|language=Spanish}}</ref> |data1 = {{unbulleted list|84.7% [[Испаничууд‎]]|15.3% гадаад гаралтай}} }} | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |56.0% [[Католик сүм|Ромын Католик]] |27.2% [[Испани дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |12.6% [[Агностикизм]] |2.7% [[Испани дахь шашин шүтлэг|бусад]] |1.5% хариулаагүй}} | religion_ref = <ref>[[Centro de Investigaciones Sociológicas|CIS]].[https://datos.cis.es/pdf/Es3395marMT_A.pdf "Barómetro de Enero de 2023"], 3,961 respondents. The question was "¿Cómo se define Ud. en materia religiosa: católico/a practicante, católico/a no practicante, creyente de otra religión, agnóstico/a, indiferente o no creyente, o ateo/a?".</ref> | religion_year = 2023 | demonym = {{hlist|[[Испаничууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]]&nbsp;[[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Испанийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[VI Филипп]] | leader_title2 = [[Испанийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Педро Санчес]] | leader_title3 = [[Испанийн Ерөнхий Сайдын орлогч|Ерөнхий Сайдын 1-р орлогч]] | leader_name3 = [[Надия Кальвиньо]] | legislature = [[Ерөнхий Кортес]] | upper_house = [[Сенат (Испани)]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Төлөөлөгчдийн Танхим ]] | sovereignty_type = [[Испанийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Испанийн католик хаад|Династийн холбоо]] | established_date1 = 1 сарын 20, 1479 он | established_event2 = [[Хабсбургийн Испани|Ганц бие эрхт]] | established_date2 = 3 сарын 14, 1516 он | established_event3 = [[Нуева-Плантагийн зарлигууд|Төвлөрсөн улс]] | established_date3 = 6 сарын 9, 1715 он | established_event4 = [[1812 оны Испанийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 3 сарын 19, 1812 он | established_event5 = {{nowrap|[[Испанийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}} | established_date5 = 12 сарын 29, 1978 он | established_event6 = {{nowrap|[[Европын Холбооны өргөжилт#Газар дундын тэнгисийн өргөтгөл|ЕЭЗН-д элсэв]]}}{{efn|[[Европын Холбоо]] (ЕХ) 1993 оноос}} | established_date6 = 1 сарын 1, 1986 он | area_km2 = 505,994<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|access-date=14 April 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924144913/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|archive-date=24 September 2015}}</ref> | area_rank = 51 | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 0.89 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 48,196,693<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177095&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|title=Cifras de población. Últimos datos|website=ine.es|access-date=7 July 2023|language=es|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 30 | population_density_km2 = 94 | population_density_sq_mi = 243 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 120 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.36&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOES">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1=|title=World Economic Outlook Database, October 2022|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 16 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $49,448<ref name="IMFWEOES"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 37 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.492&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOES"/>}} | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $31,223<ref name="IMFWEOES"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 36 | Gini = 33.0 <!--Number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=7 August 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.905 <!--Number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 27 | currency = [[Евро]]{{efn|2002 оноос өмнө [[Испани песета|песета]]}} ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] болон [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = ⁠±0 - +1 | DST_note = | time_zone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] болон [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +1 - +2 | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Испани дахь утасны дугаар|+34]] | iso3166code = ES | cctld = [[.es]]{{efn|name=e|Европын Холбооны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. Мөн [[Каталони]]д [[.cat]] домэйн, [[Галиси]]д [[.gal]] ба [[ Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баск-улсад]] [[.eus]] тус тус давхар ашигладаг.}} | today = }} [[Файл:Echium Wildpretii at The Teide.jpg|thumb|250px|[[Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]]] '''Испани''' ({{lang-es|España}}), албан ёсоор '''Испанийн Хаант Улс''' ({{lang-es|Reino de España}}) нь [[Иберийн хойг]]т, баруун өмнөд [[Европ]]т орших [[улс]] юм. Испанийн эх газар нь бараг бүхлээрээ өмнөд, зүүн талаараа [[газар дундын тэнгис]]тэй хиллэдэг. Маш бага зайд өмнөд талаараа [[Гибралтар]]<nowiki/>ын нуруу, хойд талаараа [[Франц]], [[Андорра]] улс, [[Бискайн булан]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], [[Португал|Португали улстай]] хил залгана. Испанийн эзэмшил газарт мөн [[Газар дундын тэнгис]] дахь [[Балеарын арлууд]], [[Африк]]ийн эрэг орчмын [[Атлантын далай]] дахь [[Канарын арлууд]], [[Марокко]]той хиллэх хойд Африкийн Сеута, Мелилла гэсэн хоёр автономит хотууд ч мөн ордог. Испанийн газар нутаг нь 504,030 км² бөгөөд үүгээрээ баруун Европт [[Франц]]ын дараа хоёрт ордог. Испани бол Үндсэн хуульт хаант улс юм. 2014 оны 6-р сарын 19-нөөс хойш Испани улсын хаанаар VI Фелип, 2018 оноос Педро Санчес засгийн газрын тэргүүн юм. Мөн далайн түвшингээс 650 м өндөрт оршдог үзүүлэлтээрээ Европт [[Швейцар]]ын дараа хоёрт орно. Испани улсын албан ёсны хэл нь -[[Испани хэл|испани]]. Нийслэл хот нь-[[Мадрид]] хот бөгөөд [[Барселон]], [[Валенси]], [[Сарагоса]], [[Севилья]], [[Малага]], [[Мурсиа]] зэрэг том хотуудтай. == Хүн ам == Испани улс 2024 оны байдлаар 48 592 909 хүн амтай олон үндэстний орон юм. Испанид кастилчуудаас гадна каталончууд, галичууд, баскууд, оккитанчууд, астуричууд, арагончууд амьдардаг бөгөөд бүгд өөр өөрийн хэлээр ярьдаг байна. {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1961 !1963 !1966 !1967 !1969 !1971 |- |30 739 250 |31 296 651 |'''↗'''32 283 194 |'''↗'''32 682 947 |33 441 054 |34 191 678 |- !1973 !1975 !1978 !1979 !1981 !1983 |- |34 817 071 |35 530 725 |'''↗'''36 872 506 |'''↗'''37 201 123 |37 740 556 |38 122 429 |- !1985 !1987 !1990 !1991 !1993 !1995 |- |38 418 817 |38 630 820 |'''↗'''38 850 435 |'''↗'''38 939 049 |39 189 400 |39 387 017 |- !1997 !1999 !2002 !2003 !2005 !2007 |- |39 582 413 |39 926 268 |'''↗'''41 431 558 |'''↗'''42 187 645 |43 653 155 |45 226 803 |- !2009 !2011 !2014 !2015 !2018 !2024 |- |46 362 946 |46 742 697 |'''↘'''46 512 199 |'''↘'''46 449 565 |46 733 038 |48 592 909 |} 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанийн 2,790,317 иргэн гадаадад оршин суудаг байсны дотор Хойд, Төв, Өмнөд Америкт- 1,638,080, Европт- 1,052,384, Азид- 44,237, Африкт- 29,677, Далайн орнуудад- 25,939 иргэн оршин сууж байв. 2022 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанид 7,506,870 гадны цагаачид оршин суудаг бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 17,83% эзэлдэг байна. == Түүх == Испани нь Европт анх [[гоминид]]ууд ирсэн тухай болон энэ тивийн түүхийн өмнөх үеийн байдлыг судлахад чухал ач холбогдолтой орон юм. [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] доор Хиспаниа нь ихэд хөгжиж, эзэнт гүрний хамгийн чухал хэсгүүдийн нэг болжээ. Харин дундад зууны үед Германы удирдлага доор орсон байна. Хожим нь [[Иберийн хойг]] бараг бүхлээрээ [[Ислам|Мусульман шашинтнуудын]] удирдлага доор оржээ. Харин удаан хугацааны туршид Европын хойд хэсгийн [[Христийн шашин]]т улсууд түрж, 1492 онд Мусульмантнууд дарагдсан бөгөөд мөн үеэр олон [[еврей]]чүүд хөөгдөх, эсвэл Христийн шашинд хүчээр оруулж байв. Мөн 1492 онд [[Христофер Колумб|Колумб]] [[Америк тив]]д хүрч, дэлхийн хэмжээтэй гүрний эхлэл тавигджээ. 16-17 дугаар зууны эхэн үе хүртэл Испани нь Европын хамгийн хүчирхэг гүрэн болсон боловч үргэлжилсэн олон дайн зэрэг бусад олон асуудлуудын үр дүнд хүч нөлөө нь буурсан байна. 20-р зууны дунд үед дарангуйлалд өртөж эдийн засаг нь зогсонги байдалд хүрсэн боловч сүүлд хурдацтайгаар сэргэжээ. 1978 онд Үндсэн хуульт Хаант Засгийн доор ардчилал дахин тогтох болжээ. 1986 онд [[Европын Холбоо]]нд элсэж, эдийн засгийн болон соёл урлагийн сэргэн мандалттай учирчээ.<ref>[https://ispaniya.com/naselenie Испани]</ref> Испани нь парламентын засаглалтай ардчилсан орноор байгуулагдсан Үндсэн Хуульт хаант улс бөгөөд 1986 оноос [[Европын холбоо]]ны гишүүн орон болжээ. Худалдан авах чадвараар тооцсон [[ҮНБ]]-р үзүүлэлтээр Испанийн эдийн засаг нь дэлхийд 11-т, Европын холбоонд 5-т орно. == Испанийн засаг захиргааны хуваарь == Испанийн засаг захиргааны хуваарилалтыг Испанийн Үндсэн хууль болон одоогийн хууль тогтоомжоор зохицуулдаг. Испанийн засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн үндсэн нэгж нь [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] (өөрөө засах бүс) юм. Одоогийн байдлаар тус улс 17 өөртөө засаг нийгэмлэгтэй бөгөөд Баскийн орон, Каталони, Наварра, Галисия, Андалусия зэрэг улсууд өргөжсөн автономит эрх эдэлдэг байна. Испанийн автономит нийгэмлэгүүд: * [[Андалуси]]; * [[Арагон]]; * Астуриа; * Балеарын арлууд; * [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баскуудын орон]] — нийслэл Виториа-Гастейс; * Валенсиа — нийслэл Валенси; * [[Галиси]]; * [[Канарын арлууд]]; * Кантабриа; * Кастилиа-Ла-Манча; * Кастилиа-Леон; * Каталона — нийслэл Барселон; * Мадрид (бие даасан эрхтэй); * Мурсиа; * [[Наварра]]; * Риоха; * Эстремадура. '''Испанийн томоохон хотууд.''' * [[Мадрид]]; * [[Барселон]]; * [[Валенси]]; * [[Севилья]]; * [[Сарагоса]]; * [[Малага]]. == Төрийн тогтолцоо == Испани бол Үндсэн хуульт хаант засаглалтай улс юм. Тус улсын сүүлийн Үндсэн хууль нь 1978 онд батлагдсан юм. Төрийн тэргүүн нь одоогийн [[Бурбон|Бурбон угсааны]] [[VI Фелипе (Испанийн хаан)|VI Фелип-]] хаан юм. Гүйцэтгэх засаглалыг парламентын сонгуульд хамгийн олон санал авсан улс төрийн намын удирдагч Ерөнхий сайд тэргүүлдэг. Хууль тогтоох байгууллага нь хоёр танхимтай парламент болох Кортес Генерал юм. Энэ нь Сенат (266 депутат, үүнээс 208 нь бүх нийтийн шууд санал хураалтаар, 58 нь мужийн хууль тогтоох байгууллагуудаас томилогддог; бүх сенаторуудыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгодог) болон Депутатуудын Конгресс (350 суудал, намын жагсаалтаар дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог)-оос бүрдэнэ. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Үндсэн хуулийн шүүх, шүүхийн дээд байгууллага нь Дээд шүүх, автономит нийгэмлэгийн шүүхийн дээд байгууллага нь дээд шүүх, давж заалдах шатны шүүх нь Аймгийн Аудиенсиас, дүүргийн шүүх нь анхан шатны болон мөрдөн байцаах шүүх, шүүхийн тогтолцооны хамгийн доод шат нь энхийн шүүгчид, импичментийн шүүх нь Үндэсний Аудиенсиа, дээд аудитын байгууллага нь Аудитын шүүх, шүүхийн удирдах байгууллага нь Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөл юм. Испанид нийт 500 гаруй улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллага албан ёсоор бүртгэлтэй байна. == Эдийн засаг == [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн мэдээлснээр 2007 онд Испани улс эдийн засгийн хөгжлийн үзүүлэлтээрээ дэлхийд 8-р байранд орсон бол 2019 онд 13-р байранд орж ухарсан байна. Уламжлал ёсоор хөдөө аж ахуйн орон болох Испани нь Баруун Европын хамгийн том үйлдвэрлэгчдийн нэг улс юм. 1950-иад оны дунд үеэс аж үйлдвэрийн өсөлт хурдацтай явагдаж, тус улсын эдийн засагт хөдөө аж ахуйгаас хурдан давж гарсан. 1964 онд эхэлсэн хөгжлийн төлөвлөгөө нь эдийн засгийг өргөжүүлэхэд тусалсан. Гэсэн хэдий ч 1970-аад оны сүүлээр газрын тосны үнэ өсч, ардчилал тогтож, хил нээгдсэнтэй холбоотой импорт нэмэгдсэний улмаас эдийн засгийн уналтын үе эхэлсэн. Гангийн үйлдвэр, усан онгоцны үйлдвэр, нэхмэлийн үйлдвэрүүд өргөжсөн. Аялал жуулчлалын орлого ч нэлээд их байдаг юм. Хөрш зэргэлдээ Италийн нэгэн адил Испани улс ажилгүйдэл өндөртэй хойд (илүү аж үйлдвэржсэн) болон хөгжөөгүй өмнөд бүс нутгийн хоорондох эдийн засгийн тэгш бус байдлыг бууруулахад томоохон сорилттой тулгарч байна. ДНБ: 1.311 их наяд ам.доллар (2017); 2017-2019 оны хоорондох өсөлт 2.3-3.1% байв. 2008 оны хямралаас хойш нийт 9%-иар буурсан байна. Испани бол олон улсын аялал жуулчлалын хамгийн том төвүүдийн нэг (2017 оны байдлаар 81.8 сая жуулчин хүлээн авсан) бөгөөд энэ салбарт 1.3 сая хүн ажилладаг. Аялал жуулчлалын гол төвүүд нь Мадрид, Барселона, мөн Коста Брава, Коста Дорада, Коста Бланка, Коста дель Сол амралтын газрууд юм; жуулчдын 95% нь Европын Холбооны орнуудаас ирдэг. АНУ, Франц, Герман, Их Британи, Швейцарийн компаниуд тус улсын эдийн засагт томоохон байр суурь эзэлдэг. Тэд тус улсын механик инженерчлэл, металлургийн үйлдвэрүүдийн 50 гаруй хувийг эзэмшдэг. Хувьцааны хөрөнгийн ойролцоогоор 40% нь Испанийн хамгийн том найман санхүү, аж үйлдвэр, банкны бүлэг (Марчей, Фиерро, Уркихо, Гарригес, Руис-Матеос болон бусад)-д байдаг. 2024 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанид хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ сард 1323 евро байв. == Тэмдэглэл == {{notelist}} }} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Spain|Испани}} {{Wiktionary}} * [http://www.spain.info/ Испанийн аялал жуулчлалын мэдээллийн хуудас] * [http://www.casareal.es/ casareal.es] {{NaviBlock |Европ |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд |Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага }} [[Ангилал:Испани| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] s9sm42sx6pp8jo9f4wstwipbz2cmkrl Словак хэл 0 8627 862745 862374 2026-07-22T23:13:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862745 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-07-22 23:13:58 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] abq82fvf8qs0q59a7njyvmkkws3shj0 Кируна 0 8691 862679 854574 2026-07-22T09:42:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862679 wikitext text/x-wiki [[Image:Kiruna in Sweden.png|right|180px|thumb|Кируна хотын байршил]] [[Image:Kiruna montage.png|right|180px|thumb|Кируна]] '''Кируна''' (Kiruna) нь [[Швед]]ийн хамгийн хойд хэсэгт орших [[хот]] юм. [[Норрботтен лен|Норрботтен мужид]] харьяалагдана. [[Хүн ам]] нь 23000 орчим. == Газар зүй == Кируна нь [[Кирунаваара]] ба [[Луосаваара]] гэх нэртэй хоёр төмрийн хүдэрт уулын дунд орших ба эдгээр уурхайгаас 60-аас 70 хувийн төмрийн агууламжтай, өндөр чанартай [[магнетит]]-төмрийн хүдэр олдсон газар юм. {{Уур амьсгалын хүснэгт|width= |location = [[Кируна нисэх буудал]] (2002–2021 оны дундаж, туйлын үе 1901 оноос) |collapsed = |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 7.3 |Feb record high C = 8.1 |Mar record high C = 9.5 |Apr record high C = 16.6 |May record high C = 24.9 |Jun record high C = 28.5 |Jul record high C = 31.6 |Aug record high C = 27.7 |Sep record high C = 23.3 |Oct record high C = 16.1 |Nov record high C = 10.4 |Dec record high C = 8.7 |year record high C = |Jan avg record high C = 2.7 |Feb avg record high C = 3.9 |Mar avg record high C = 5.0 |Apr avg record high C = 10.1 |May avg record high C = 19.1 |Jun avg record high C = 23.5 |Jul avg record high C = 24.6 |Aug avg record high C = 23.1 |Sep avg record high C = 17.8 |Oct avg record high C = 10.2 |Nov avg record high C = 4.9 |Dec avg record high C = 4.0 |year avg record high C = 26.2 |Jan high C = -7.9 |Feb high C = -6.7 |Mar high C = -2.4 |Apr high C = 3.1 |May high C = 8.9 |Jun high C = 14.8 |Jul high C = 18.5 |Aug high C = 15.9 |Sep high C = 10.2 |Oct high C = 2.5 |Nov high C = -2.8 |Dec high C = -5.1 |year high C = |Jan mean C = -12.4 |Feb mean C = -11.2 |Mar mean C = -7.1 |Apr mean C = -1.3 |May mean C = 4.7 |Jun mean C = 10.3 |Jul mean C = 13.8 |Aug mean C = 11.5 |Sep mean C = 6.5 |Oct mean C = -0.7 |Nov mean C = -6.5 |Dec mean C = -9.3 |year mean C = |Jan low C = -16.8 |Feb low C = -15.7 |Mar low C = -11.8 |Apr low C = -5.6 |May low C = 0.5 |Jun low C = 5.7 |Jul low C = 9.1 |Aug low C = 7.0 |Sep low C = 2.7 |Oct low C = -3.8 |Nov low C = -10.1 |Dec low C = -13.4 |year low C = |Jan avg record low C = -29.1 |Feb avg record low C = -28.1 |Mar avg record low C = -23.6 |Apr avg record low C = -16.2 |May avg record low C = -6.7 |Jun avg record low C = 0.2 |Jul avg record low C = 3.1 |Aug avg record low C = 0.3 |Sep avg record low C = -4.0 |Oct avg record low C = -14.2 |Nov avg record low C = -22.5 |Dec avg record low C = -25.1 |year avg record low C = -32.0 |Jan record low C = -40.1 |Feb record low C = -42.3 |Mar record low C = -36.8 |Apr record low C = -31.1 |May record low C = -21.0 |Jun record low C = -5.0 |Jul record low C = -1.8 |Aug record low C = -5.0 |Sep record low C = -11.8 |Oct record low C = -28.8 |Nov record low C = -32.3 |Dec record low C = -37.5 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 25.7 |Feb precipitation mm = 20.2 |Mar precipitation mm = 15.2 |Apr precipitation mm = 19.3 |May precipitation mm = 44.8 |Jun precipitation mm = 54.6 |Jul precipitation mm = 92.7 |Aug precipitation mm = 66.2 |Sep precipitation mm = 57.8 |Oct precipitation mm = 39.6 |Nov precipitation mm = 25.8 |Dec precipitation mm = 31.5 |year precipitation mm = |Jan sun = 8 |Feb sun = 69 |Mar sun = 162 |Apr sun = 208 |May sun = 238 |Jun sun = 244 |Jul sun = 244 |Aug sun = 180 |Sep sun = 118 |Oct sun = 75 |Nov sun = 21 |Dec sun = 0 |year sun = |source 1 = Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн, хур тунадас<ref>{{cite web | url = https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=189720 | title = Open Data for Rensjön A, precipitation | language = sv | publisher= [[Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн]] | accessdate = 23 March 2022}}</ref> |source 2 = Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн, температур<ref>{{cite web | url = https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=airTemperatureMinAndMaxOnceEveryDay,stations=all,stationid=180940 | publisher = [[Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн]] | language = sv | title = Open Data for Kiruna flygplats, temperature| date = 2022-03-23}}</ref> |date = 2022-03-23}} == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} {{Том зураг|View on Kiruna from the old mine to the new mine.jpg|800|Хуучин уурхай Луосаваарын оройгоос Кируна ба шинэ уурхай Кирунаваара}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|Kiruna|Кируна}} *[https://web.archive.org/web/20061214015503/http://www.mittkiruna.se/ Kiruna] Албан ёсны сайт *[http://www.icehotel.com Мөсөн зочид буудлын сайт] [[Ангилал:Норрботтен лений суурин]] [[Ангилал:Кируна коммун]] [[Ангилал:Кируна| ]] [[Ангилал:Струве нум]] d8qvjg1plltskjmp6hk73dybpxzfig6 Юмжаагийн Цэдэнбал 0 9034 862542 851237 2026-07-21T06:09:30Z CommonsDelinker 211 Yumjaagiin-tsedenbal.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Yumjaagiin-tsedenbal.jpg|]]. 862542 wikitext text/x-wiki {{Short description|1952-1984 онуудад Монголын удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Юмжаагийн Цэдэнбал | native_name = {{nobold|{{MongolUnicode|ᠶᠠᠭᠤᠮᠠᠵᠢᠭ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ}}{{MongolUnicode|ᠴᠡᠳᠡᠨᠪᠠᠯ}}}} | image = | caption = Цэдэнбал 1970-д онд | office1 = [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] | term_start1 = 1974 оны 6 сарын 11 | term_end1 = 1984 оны 8 сарын 23 | predecessor1 = [[Сономын Лувсан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Нямын Жагварал]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | office2 = 11 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] | term_start2 = 1952 оны 1 сарын 26 | term_end2 = 1974 оны 6 сарын 11 | predecessor2 = [[Хорлоогийн Чойбалсан]] | successor2 = [[Жамбын Батмөнх]] | office3 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]{{efn|1958 оны 11 сарын 22-ноос 1981 оны 5 сарын 30 хүртэл тус албан тушаал нь нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга байсан.}} | term_start3 = 1958 оны 11 сарын 22 | term_end3 = 1984 оны 8 сарын 24 | predecessor3 = [[Дашийн Дамба]] | successor3 = Жамбын Батмөнх | term_start4 = 1940 оны 4 сарын 8 | term_end4 = 1954 оны 4 сарын 4 | predecessor4 = Дашийн Дамба | successor4 = Дашийн Дамба | office5 = Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга | term_start5 = 1974 оны 6 дугаар сарын 11 | term_end5 = 1984 оны 8 дугаар сарын 23 | predecessor5 = [[Сономын Лувсан]] | successor5 = [[Нямын Жагварал]] | birth_date = {{Birth date|1916|9|17}} | birth_place = Зоригт Хан хошуу, [[Үнэн Зоригт Хан аймаг]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол]] (одоогийн [[Давст сум|Давст]], [[Увс айман]], [[Монгол]]) | death_date = {{Death date and age|1991|4|20|1916|9|17}} | death_place = [[Москва]], [[Зөвлөлт Орос Улс|ЗСБН Орос]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] (одоогийн [[Орос]]) | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1934–1990) | spouse = [[Анастасия Филатова]] | children = {{flatlist| * Владислав * Зориг }} | alma_mater = [[Сибирийн Санхүү, Эдийн засгийн дээд сургууль]],<br> [[Улаан-Үд хотын Санхүү, эдийн засгийн сургууль]] | mawards = [[File:Heroy MNR.jpg|30px|[[БНМАУ]]-ын баатар]]<br/> [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]]<br/>[[File:OrdenZnam.png|30px|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]] [[File:OrdenTrudZnam.png|30px|Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]]<br/>[[File:OrdenPolStar.png|28px|Алтан гадас одон]] [[File:25yearsmongolrev.PNG|28px|Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн хүндэт медаль]] | allegiance = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс | branch = [[Монголын Ардын Арми]] | serviceyears = 1934–1984 | rank = [[БНМАУ-ын маршал|Маршал]] | awards = | residence = | nickname = Бал дарга | website = | resting_place = [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар]] }} '''Юмжаагийн Цэдэнбал''' ([[1916]] оны [[9 сарын 17]]-нд [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Үнэн Зоригт Хан аймгийн]] [[Зоригт Хан хошуу|Зоригт Хан хошуунд]] (өнөөгийн [[Увс]] аймгийн [[Давст сум]]) Хандгайтын гол хэмээх газар төрсөн - [[1991]] оны [[4 сарын 20|4 сарын 21]]-нд Оросын Москва хотод нас барсан) нь 1940 оноос 1984 он хүртэл [[БНМАУ]]-ыг удирдаж байв. Тэрээр амьдралынхаа туршид БНМАУ-ын [[төрийн тэргүүн]], [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]], [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Улс төрийн товчооны гишүүнээр ажиллаж байв. [[БНМАУ-ын маршал]], [[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]], [[хөдөлмөрийн баатар]] цолоор шагнагдаж байсан. = Намтар = Юмжаагийн Цэдэнбал [[Дөрвөд]] гэр бүлд 1916 онд 11 хүүхэдтэй айлд тав дахь нь болж төрсөн байна. 1925 онд Чандмань уул аймгийн бага сургуульд элсэж 1929 онд төгсөхөд түүний боловсролыг үргэлжлүүлэхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Эрхүү]] хот руу явуулжээ. 1929 оноос 9 жилийн турш тэрээр [[Улаан-Үд]], [[Эрхүү]]<nowiki/>д суралцаж 1934-1938 онд [[Сибирь|Сибирийн]] Санхүү, Эдийн засгийн институтыг онц дүнтэй төгсөж санхүү эдийн засагчийн мэргэжил эзэмшжээ. Оросууд "Володя" гэж орос нэр өгч дууддаг байжээ. = Улс төрийн амьдрал = 1938 онд сургуулиа төгсөж ирээд [[Улаанбаатар]] хотод ирж Санхүүгийн техникумд хичээлийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1939 оны 3-р сараас Сангийн яамны орлогч сайд, 7-р сараас 1940 оны 4-р сар хүртэл Сангийн яамны сайдаар ажиллах хугацаандаа Монголын худалдаа аж үйлдвэрийн банкны ерөнхий хорооны даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байжээ. 1940 оны МАХН-ын Х Их хурлаар МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга буюу намын даргаар сонгогдож 1984 оны 8-р сар хүртэл 44 жил тасралтгүй ажиллажээ. Энэ 44 жилийн хугацаанд Улс төрийн товчооны гишүүн байв. 1945-1952 онд БНМАУ-ын Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Улсын төлөвлөгөөний хорооны дарга, 1952-1974 онд БНМАУ-ын Ерөнхий сайд, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, 1974-1984 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга буюу БНМАУ-ын төрийн тэргүүнээр ажилласан юм. = Ю. Цэдэнбалын БНМАУ-д байгуулсан гавьяа = Түүнийг улс төрийн амьдралд орж эхлэх үед Монгол Улс Азийн буурай хоцрогдсон орны нэг байсан. Зөвлөлтийн заавраар социалист нийгэм байгуулах хөгжлийн зам дээр дөнгөж гарч ирж байсан орон байжээ. Ю.Цэдэнбал Монгол орныг аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, газар тариаланг хөгжүүлж, хүн амаа шинэ бичиг үсэгт хамруулж, эрүүл мэнд, боловсрол, шинжлэх, ухаан, соёлын салбарыг хөгжүүлэхэд онцгой анхаарч байсан. Зөвлөлт Холбоот Улсын болон социалист орнуудын Их дээд, тусгай дунд сургуулиудад монголын олон мянган оюутан залуус сурч дээд боловсролтой болж байв. Үйлдвэрийн [[Дархан (хот)|Дархан]], [[Эрдэнэт]] хотууд шинээр байгуулагдаж байв. Ю.Цэдэнбал БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулах, 1961 онд НҮБ-ын бүрэн эрхэт гишүүн болгоход анхаарч чухал хувь нэмэр оруулсан. Түүнийг төрийн эрх барьж байх хугацаанд БНМАУ дэлхийн 130 гаруй улстай дипломат харилцаатай, 60 гаруй улстай соёлын харилцаатай болсон. Ю.Цэдэнбал ЗХУ болон бусад социалист лагерийн орнуудын дэмжлэгтэйгээр БНМАУ-ын нийгэм эдийн засаг, соёлыг 1960-1980 онуудад эрчимтэй урагшлуулан хөгжүүлсэн гавьяатай. ==== '''БНМАУ болон Зөвлөлт Холбоот Улсын харилцаа''' ==== Ю. Цэдэнбал [[Никита Хрущёв|Никита Хрущевы]]<nowiki/>г залгамжлаад 1964 онд [[Леонид Брежнев|Леонид Ильич Брежнев]]<nowiki/>ийг нэгдүгээр дарга болонгуут Зөвлөлтийн зээл тусламжийг Монгол руу илүү татаж чадсан. (Энэ үеийн ЗХУ-ын гадаад бодлогод мөн нийцсэн байв) 1966 онд анх удаа [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт холбоот улсын]] удирдагч [[Леонид Брежнев|Л.И.Брежнев]] БНМАУ-д албан ёсоор айлчилсан. Энэ үед ЗХУ Монгол улс хоёрын хооронд 30 жилийн өмнө маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]<nowiki/>гийн үед байгуулсан гэрээний баримт бичгүүдийн хугацаа дуусч байв. Брежнев Цэдэнбал хоёр Хятадын зүгээс заналхийлсэн нөхцөл байдал бий болсон тохиолдолд хоёр тал хамтран тус хоёр орны аюулгүй байдал тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хангах зорилгоор бүхий л шаардлагатай түүний дотор цэргийн арга хэмжээ авах болно гэсэн баримт бичигт гарын үсэг зурсанд Брежневийн айлчлалын гол ач холбогдол нь байсан юм. Брежневтэй байгуулсан гэрээгээр урьд БНХАУ-ын хилийн дагуу 100 гаруй мянган хүнтэй Зөвлөлтийн цэргийн ангийг байрлуулах асуудал тэр үед яригдсан байдаг. Хятадын байдал юунд ч хүрч болзошгүй аюултай байдалд хүрсэн тул Цэдэнбал ийнхүү [[Леонид Брежнев|Брежневээс]] Монголд байгаа цэргийнхээ тоог нэмэгдүүлэхийг гуйхаас өөр аргагүй байдалд хүрч байжээ. 1979 онд [[Хятад-Вьетнамын дайн|Хятадууд Вьетнам руу дайрч]] байх тэр үед орос цэргүүд манай урьд хилийн ойролцоо байрлаж, Монголчууд бидний аюулгүй байдлын баталгаа болж байсныг илэн далангүй ухуулж таниулж болохгүй улсын нууц байсан байна. ==== Цэдэнбалын санаачилгаар баригдсан томоохон бүтээн байгуулалтууд ==== Түүнийг улсаа удирдаж байх үед Улаанбаатар, Эрдэнэт, Дархан, Чойбалсан, Багануурт үйлдвэржилт явагдаж, орон сууцны хорооллууд босч, Монгол орны нарийвчилсан газрын зургууд хийгдэж, нүүрс, барилгын материал, жонш, газрын ховор элемент, өнгөт металлын шинэ орд газрууд нээгдэж байжээ. = Түүний алдаа дутагдал = Тэрээр БНМАУ-д маш олон бүтээн байгуулалтыг хийсэн хэдий ч аливаа улстөрчийн адилаар түүнийг алдаа дутагдал, завхрал тойроогүй: * Түүний хамгийн том алдаа нь Зөвлөлтийг шүтсэн үзлийнхээ улмаас улс орныхоо тусгаар тогтнолоос татгалзаж ЗХУ-д нэгтгэх сонирхолтой байсан юм. Мөн Цэдэнбал Сталин болон Чойбалсанг шүтэх үзлийг дэвэргэж байв. * Улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд шүүмжлэлтэй хандсан, алдаа дутагдлыг нь харж хэлж сануулсан улс төрч, урлаг соёлын зүтгэлтэн, эх оронч сэхээтнүүдийг хавчин гадуурхах ажлыг системтэйгээр явуулж байв. Чухам түүний санаачлага нөлөөгөөр МАХН-ын Төв Хорооноос өөрийн гол өрсөлдөгч болох [[Дашийн Дамба]] (1959), [[Дарамын Төмөр-Очир]] (1962), [[Лувсанцэрэнгийн Цэнд]] (1963) болон «намын эсэргүүн» [[Цогт-Очирын Лоохууз]], [[Хоролсүрэнгийн Нямбуу]] болон [[Бандийн Сурмаажав]] (1964) нарыг зайлуусан нь харалган харгис бодлого байв. * 1958 онд Зөвлөлтийн Монгол дахь Элчин сайд [[Вячеслав Молотов|В.Молотов]] монголын хойд нутгаас зөвлөлтийн нутаг хэмээн 2500 квадрат км газар нутгийг хууль бусаар булаан авах шаардлага тавихад Цэдэнбал үг дуугүй зөвшөөрч газар нутгаа харийн улсад найр тавин өгч байлаа. Монголын газар нутгаа Зөвлөлт улсад өгөхгүй гэсэн Гадаад явдлын сайд [[Сономын Аварзэд|С.Аварзэдийг]] Цэдэнбал ажлаас нь халж хөдөө цөлж байв. * Социализмын жилүүдэд Монголын байгалийн баялаг, алт зэс, уран, молибден, мал сүрэг ямар ч татваргүй, бараг үнэгүй Зөвлөлт улс руу гарч байсан боловч эргээд Монгол улсад үлэмж их бүтээн байгуулалт үнэгүй шахуу авдаг байсан. Куримиковын тэмдэглэлд: Цэдэнбал наанаа Зөвлөлтөд үнэнч мэт харагддаг боловч биднийг сайн үйлдрийн саалийн үнээ л гэж боддог байсан. Тэр биднийг их саадаг байсан. Бүхэл бүтэн улсын удирдагч ингэх нь аргагүй бизээ. Л.Брежнев үүнийг мэддэг ч юу ч хэлдэггүй байсан. Гэхдээ Цэдэнбал хэзээ ч хоёр нүүр гаргаж байгаагүй гэжээ. * ЗХУ задрахад Их Өр хэмээх 11 тэрбум ам.долларын өрийг (алсдаа тэглэгдэх өр) Монгол улсад үлдээсэн нь үнэн боловч 200 гаруй тэрбумын ашиг Монголдоо үлдээсэн юм. * Түүнчлэн Цэдэнбал нь нэгдэлжих хөдөлгөөн гэдэг нэрийн дор ард түмний мал сүргийг хүчээр хураан авч нийгэмчилсэн нь малчин ард түмний амьжиргааг ядууруулсан явдал болсон боловч ажилчин анги үүсэх хамгийн том гавъяа юм. Монголын ард түмний үндэсний бичиг, уламжлалт соёл, буддын шашныг нь хориглосон гэдэг нь үндэслэлгүй юм. харин ч үндэсний тэргүүлэх сэхээтнүүдийг дэмжиж төрийн шагналуудыг өгч байв. монголын ард түмнийг харанхуй бүдүүлэг болгосон гэж үздэг ч түүний 44 жилийн удирдлага дор Монголын 200 мянган оюутан залуус гадаадын шилдэг их дээд сургуулиудад сургасан юм. = Амьдралын сүүлийн жилүүд = 1984 оны 8 сард хөгшрөлт, оюуны доройтол гэх зэрэг шалтагаар [[Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа|Цэдэнбалыг тэтгэвэрт нь гаргаж]], МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар [[Жамбын Батмөнх]] сонгогдсон. Ю.Цэдэнбалыг Зөвлөлтийн Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хороо /КГБ/ монголын удирдагчаар томилж байсан бол түүнийг албан тушаалаас нь зайлуулах ажиллагааг мөн л зөвлөлтийн КГБ зохион байгуулсан хэмээн зарим судлаачид үздэг. Ю.Цэдэнбал нас барах хүртлээ [[Москва]]д бараг гэрийн хорионд амьдарч байсан. Ю.Цэдэнбал Монголдоо очих талаар ЗХУКН-ын Төв Хороо, Москва дахь Монголын Элчин сайдын яаманд удаа дараа хүсэлт гаргаж байсан боловч түүний хүсэлтийг хүлээж аваагүй юм. Ю.Цэдэнбал 1991 онд Москва хотод нас барахад шарилыг нь Улаанбаатарт авчирч, [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан өлгийд]] оршуулжээ. Цэдэнбалын оршуулах ажиллагаанд түүний гэргий [[Анастасия Ивановна Филатова|А.Филатова]] Москвагаас Улаанбаатарт ирэн оролцож байжээ. Ю.Цэдэнбалыг нас барсных нь дараа [[Улаанбаатар]] хотод [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр]]ын өмнөх талбайг Ю.Цэдэнбалын нэрэмжит болгож, хөшөөг нь босгожээ. Мөн Улаанбаатар хотын Эрэл дунд сургуулийн өмнөх талбай, Увс аймгийн [[Улаангом]] хотын төв талбай, төрсөн сум болох Давст суманд тус тус хөшөөг нь босгожээ. 2016 оны 9-р сарын 21-ний Засгийн газрын хуралдааны шийдвэрээр Уулын баяжуулах Эрдэнэт үйлдвэрийг түүний нэрэмжит болгожээ. <ref>{{Webarchiv|url=http://www.sonin.mn/news/politics-economy/68347 |wayback=20160922125024 |text=sonin.mn: ''“Эрдэнэт” үйлдвэрийг Ю.Цэдэнбалаар овоглоно'' |archiv-bot=2023-12-08 18:28:38 InternetArchiveBot }}, нийтэлсэн: 2016-09-21, хандсан 2016-09-21</ref> = Гэр бүл = * Эхнэр — [[Анастасия Ивановна Филатова]], (1920—2001), БНМАУ-ын Хүүхдийн төлөө фондын дарга. ** Хүү — ? ( 1948 оны 03 дугаар сарын 11—13), төрөөд 3 хоногийн дараа нас барсан. ** Хүү — Владислав (1949—1999), ЭЗХТЗ-ийн Монголын талын орлогч даргаар ажиллаж байсан. Социалист систем бутарч, ЭЗХТЗ татан буугдсаны дараа ажилгүй болсон. Гэртээ эхийн хамт амьдарсан. 1999 онд автомашины ослоор нас барсан. ** Хүү — [[Цэдэнбалын Зориг]] (1957 онд төрсөн) М.В.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их сургуу]]<nowiki/>[[Москвагийн Улсын Их Сургууль|л]]<nowiki/>ийн биологийн факультетийг төгсгөсөн. Хиагтад төрсөн буриад Дарьмаатай гэр бүл болсон. *** Ач охин — Анастасия (1985 онд төрсөн) М. В. Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их сургуулийн дэргэдэх Ази, африкийн сургуулийг төгссөн. *** Дүү [[Юмжаагийн Аюуш]] *** Дүү [[Юмжаагийн Жавзан]] = Цол, шагнал = <u>БНМАУ-ын шагналууд</u> * [[БНМАУ-ын маршал]] (1979 он) * [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]] (1961 он) * [[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]] (1966 он) * [[Сүхбаатарын одон]] (6 удаа) * [[БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]] *Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон <u>Гадны улс орнуудаас авсан шагналууд</u> * [[Лениний одон]] - Зөвлөлт Холбоот Улс, 3 удаа (1944, 1976.09.16, 1981.09.16) * [[Октябрийн хувьсгалын одон]] - ЗХУ * [[Кутузовын одон|Кутузовын одон 1-р зэрэг]] - ЗХУ (1945.09.08) * [[Георгий Димитровын одон]] - Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс (1945.09.08) * [[Дахин төрөлт одон]] - Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс * [[Иx-Од одон]] - Югослав * [[Цагаан арслан одон|Цагаан Арслан одонгийн шагналтан (Их загалмай)]] - Бүгд Найрамдах Чех Улс * [[Карл Марксын одон]] - Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс * [[Ард түмний найрамдлын од ]] - БНАГУ * [[Хосе Мартин одон ]] - Куба улс *[[Фредрик Жолю Кьюрын Алтан медаль]] === Мөн үзэх === * Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа === Цахим холбоос === {{Commonscat|Yumjaagiin Tsedenbal|Юмжаагийн Цэдэнбал}} === Эшлэл === {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он=1952-1974 |өмнө=[[Хорлоогийн Чойбалсан]] |дараа=[[Жамбын Батмөнх]] }} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[Улсын Их Хурал|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] |он=1974-1984 |өмнө=[[Сономын Лувсан]] |дараа=[[Нямын Жагварал]] }} {{end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн |Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд |Хөтлөгч мөр Монголын маршал |Монголын Сангийн сайд |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Цэдэнбал, Юмжаагийн}} [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Сайд нарын зөвлөлийн дарга]] [[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]] [[Ангилал:БНМАУ-ын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын маршал]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Монгол улсын баатар]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Ард Түмний Найрамдлын Од шагналтан]] [[Ангилал:Георгий Димитровын одон шагналтан]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Кутузовын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Хосе Марти одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Югославын Иx-Од одон шагналтан]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Дөрвөд ястан]] [[Ангилал:Давстын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1991 онд өнгөрсөн]] pp548ihgxxa0vsox78xt0c256lfqgxo Хавай 0 9138 862762 744377 2026-07-23T02:06:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862762 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Хавай муж улс |англи нэр =State of Hawaii<br />Moku'āina o Hawai'i |далбаа =Flag of Hawaii.svg |нэр =Хавай |сүлд =Seal of the State of Hawaii.svg |хуучин нэр =Хавайн Нутаг Дэвсгэр |хуучин далбаа =Flag of Hawaii.svg |хоч =The Aloha State (Алоха муж улс) |уриа =Ua Mau ke Ea o ka ʻĀina i ka Pono<br />(Монгол орчуулга: Газрын амьдрал зөв зүйтэй байдалд мөнхөрнө) |албан ёсны хэл =[[Англи хэл|англи]], [[Хавай хэл|хавай]] |хэлнүүд = |газрын зураг =Map of USA HI.svg |нийслэл =[[Хонолулу]] |хамгийн том хот =[[Хонолулу]] |хамгийн том метрополитан бүс = |нутаг дэвсгэрийн байр =43 |нийт нутаг дэвсгэр =28,311 |өргөн =хэмжих боломжгүй |урт =2,450 |усны эзлэх хувь =41.2 |өргөрөг =18° 55′ N - 28° 27′ N |уртраг =154° 48′ W - 178° 22′ W |хүн ам =1,283,388 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =72.83 |хүн амын байр =42 |өрхийн дундаж орлого =$53,123 |орлогын байр =8 |нягтшил байр =13 |хамгийн өндөр цэг =[[Мауна Кеа]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessmonthday =November 3| accessyear =2006| access-date =Аравдугаар сар 15, 2008| archive-date =Зургадугаар сар 1, 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |хамгийн өндөр =4,205 |дундаж өндөр =925 |хамгийн нам цэг =[[Номхон Далай]]<ref name=usgs/> |хамгийн нам =0 |нэгдсэн өдөр =1959 оны наймдугаар сарын 21 |нэгдсэн дараалал =50 |амбан захирагч =[[Линда Лингл]] (БНН) |дэд захирагч =[[Жэймс Айона]] (БНН) |сенатчид =[[Даниел Инойе]] (АН)<br />[[Даниел Акака]] (АН) |төлөөлөгч = |цагийн бүс =[[Хавай-Алеутын цагийн бүс|Хавай]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-10<br /> ([[зуны цагийн тоолол]]гүй) |цагийн бүс 2 = |шуудангийн товчлол = HI |уламжлалт товчлол = |ISOкод = US-HI |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт = www.hawaii.gov |тайлбар = }} '''Хавай муж улс''' ({{Lang-en|State of Hawaii}}; [[Хавай хэл]]: ''Moku'āina o Hawai'i'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын эх газраас баруун өмнө зүгт, [[Япон]]оос зүүн өмнө зүгт, [[Австрали]]ас зүүн хойд зүгт [[Номхон Далай]]н төв хэсэгт орших АНУ-ын муж улс юм. Тус муж улс нь 1959 оны наймдугаар сарын 21-нд Холбоонд нэгдэн орсноор АНУ-ын тавьдахь муж улс болсон. Нийслэл нь Оаху арал дээр орших [[Хонолулу]] хот юм. Хүн амын хамгийн сүүлийн тооллогоор мужийн хүн ам 1,283,388 байв. Энэ муж улс нь уртаашаа 2400 гаруй км талбайд тархсан олон зуун арлаас бүрдэх, галт уулс бүхий [[Хавайн арлууд]]ыг бараг тэр чигт нь хамардаг. Ольтригийн зүүн өмнөд үзүүрт найман "гол арал" нь байдаг ба баруун хойноос, зүүн өмнөөшөө нь нэрлэвэл [[Нийхау]], [[Кауай]], [[Оаху]], [[Молокай]], [[Ланай]], [[Кахоолаве]], [[Мауй]], [[Хавай (арал)|Хавай]] болно. Эднээс Хавай арал хамгийн том бөгөөд муж улсын нэртэй андуурахгүйн тулд "Том арал" гэж дуудах нь элбэг байдаг. Энэ ольтриг нь физик газарзүй болон угсаатан судлалын хувьд [[Далайн орнууд]]ын [[Полинез]]ийн дэд бүсэд багтана. == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Нэмж унших материал == * The Constitution of the State of Hawaii. Article XV. * Bushnell, O. A. 1993. ''The Gifts of Civilization: Germs and Genocide in Hawai'i''. ISBN 0-8248-1457-6. Honolulu: University of Hawaii Press * Kinzer, Stephen 2007, ''Overthrow: America's Century of Regime Change from Hawaii to Iraq''. ISBN 0-8050-8240-9. Times Books * {{cite book | last = Lyovin | first = Anatole V. | title = An Introduction to the Languages of the World | location = New York | publisher = Oxford University Press, Inc | year = 1997 | isbn = 0-19-508116-1 | ISBN status = May be invalid - please double check | unused_data = |ISBN status = May be invalid - please double check}} * {{cite book | last = Pukui | first = Mary Kawena | coauthors = Samuel H. Elbert | title = Hawaiian Dictionary | location = Honolulu | publisher = University of Hawaii Press | year = 1986 | isbn = 0-8248-0703-0 | ISBN status = May be invalid - please double check | unused_data = |ISBN status = May be invalid - please double check}} * Schamel, Wynell and Charles E. Schamel. "The 1897 Petition Against the Annexation of Hawaii." Social Education 63, 7 (November/December 1999): 402-408. * Stokes, John F.G. 1932. "Spaniard and the Sweet Potato in Hawaii and Hawaiian-American Contacts." American Anthropologist, New Series, v, 34, n, 4, pp. 594-600. == Гадны холбоос == {{Commonscat|Hawaii}} * [http://www.gohawaii.com Хавайн аялал жуулчлалын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.ehawaii.gov/dakine/index.html Муж улсын албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20111004170230/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/HI.htm Хавай муж улсын баримт мэдээлэл] АНУ-ын Хөдөө аж ахуйн департамент * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=HI Хавайн газарзүй, шинжлэх ухааны бусад мэдээлэл] * [https://web.archive.org/web/20080609213401/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=HI Хавайн эрчим хүчний өгөгдөл мэдээлэл] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=15304 Хавайн арлуудын сансраас авсан зураг] [[НАСА]]-гийн [[Дэлхийн одон орон судлах төв]] * https://web.archive.org/web/20181226000428/http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm%20 {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] [[Ангилал:Хавай| ]] [[Ангилал:Полинезийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арлын бүлэг]] [[Ангилал:Номхон далайн арлын бүлэг]] revizacw2ctack5gdwetc197w4bjb21 Филиппин 0 9223 862760 862380 2026-07-23T01:48:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862760 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn АНУ-ын Зэвсэгт Хүчин 0 9253 862618 860255 2026-07-22T00:57:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862618 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын нэгдсэн цэргийн хүчин}}{{Featured article}}{{Инфобокс зэвсэгт хүчин | country = Америкийн Нэгдсэн Улс | name = АНУ-ын Зэвсэгт Хүчин | image = <!--DO NOT CHANGE THE ORDER OF THESE IMAGES - THEY ARE LISTED IN ORDER OF SERVICE BRANCH SENIORITY-->[[File:Military service mark of the United States Army.svg|90px]] [[File:Emblem of the United States Marine Corps.svg|90px]] [[File:Emblem of the United States Navy.svg|90px]] [[File:U.S. Air Force service mark.svg|90px]] [[File:Seal of the United States Space Force.svg|90px]] [[File:Seal of the United States Coast Guard.svg|90px]] | alt = | caption = АНУ-ын Зэвсэгт хүчний цэргийн салбаруудын бэлгэ тэмдэг | image2 = | alt2 = | caption2 = | motto = | founded = {{Start date and age|1775|06|14}}{{efn|[[Эх газрын арми]] байгуулагдсанаар.}} | current_form = <!-- PLEASE DO NOT CHANGE THE ORDER OF PRECEDENCE HERE OR ELSEWHERE IN THE ARTICLE. Please read the talk page as to why. --> | branches = {{plainlist| * {{Army|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Арми|size=25px}} * {{Marines|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн корпус|size=25px}} * {{Navy|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин|size=25px}} * {{Air force|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|size=25px}} * {{Space force|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Сансрын Хүчин|size=25px}} * {{Coast guard|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Эргийн харуул|size=25px}} }} | headquarters = [[Пентагон]], [[Арлингтон тойрог, Виржини|Арлингтон тойрог]], [[Виржини]] | website = {{URL|https://www.war.gov/about/|war.gov}}<br>{{URL|https://www.dhs.gov/operational-and-support-components|dhs.gov}} <!-- Leadership -->| commander-in-chief = {{Flagicon image|Flag of the President of the United States of America.svg|size=25px}} [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Доналд Трамп]] | commander-in-chief_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхий командлагч|Ерөнхий командлагч]] | chief minister = {{Flagicon image|USSecDefflag.svg|size=25px}} [[Пит Хегсет]] | chief minister_title = [[АНУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайд|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | minister = {{Flagicon image|Flag of the United States Secretary of Homeland Security.svg|size=25px}} [[Кристи Ноэм]] | minister_title = [[АНУ-ын Дотоодын Аюулгүй Байдлын Департамент|Дотоодын аюулгүй байдлын сайд]] | commander = {{Flagicon image|Flag of the Chairman of the U.S. Joint Chiefs of Staff.svg|size=25px}} [[Генерал (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Генерал]] [[Дэн Кейн]], [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|USAF]] {{Инфобокс |child=yes | label1 = Нэгдсэн Штабын дэд дарга | data1 = {{Flagicon image|VJCSflag.svg|size=25px}} [[Генерал (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Генерал]] [[Кристофер Ж. Махони]], [[АНУ-ын Тэнгисийн явган цэргийн корпус|USMC]] | label2 = Нэгдсэн Штабын даргын цэргийн ахлах зөвлөх | data2 = {{Flagicon image|Flag of the Senior Enlisted Advisor to the Chairman.svg|size=25px}} [[Дэвид Исом]], [[АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин|USN]] }} | commander_title = Нэгдсэн Штабын дарга <!-- Manpower -->| age = 17 эцэг эхийн зөвшөөрөлтэй, 18 сайн дураар.{{efn|Анх удаа цэргийн албанд элсэх насны дээд хязгаар нь Армийн хувьд 35,<ref name="goarmy.com">{{cite web|title=Common Questions About Eligibility and Requirements|url=https://www.goarmy.com/how-to-join/requirements.html |website=Goarmy.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110141651/https://www.goarmy.com/how-to-join/requirements.html|archive-date=2023-11-10}}</ref> 28 Тэнгисийн явган цэргийн хувьд,<ref name="marines.com">{{cite web|title=General Requirements|url=https://www.marines.com/become-a-marine/requirements/general.html|website=Marines.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110142055/https://www.marines.com/become-a-marine/requirements/general.html|archive-date=2023-11-10}}</ref> Тэнгисийн цэргийн хувьд 41,<ref name="navy.com">{{cite web|title=Requirements to Join|url=https://www.navy.com/joining/requirements|website=Navy.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110143355/https://www.navy.com/joining/requirements|archive-date=2023-11-10}}</ref> Агаарын цэргийн хувьд 42,<ref name="airforce.com">{{cite web|title=Join the Active Duty Air Force|url=https://www.airforce.com/how-to-join/join-the-air-force|website=Airforce.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110143643/https://www.airforce.com/how-to-join/join-the-air-force|archive-date=2023-11-10}}</ref> Сансрын хүчний хувьд 42,<ref name="spaceforce.com">{{cite web|title=Join as Enlisted|url=https://www.spaceforce.com/how-to-join/enlisted-guardians|website=Spaceforce.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110144212/https://www.spaceforce.com/how-to-join/enlisted-guardians|archive-date=2023-11-10}}</ref> Эргийн харуулын хувьд 42 нас байна.<ref name="uscg.mil">{{cite web|title=Coast Guard removes barriers to boost recruiting|url=https://www.mycg.uscg.mil/News/Article/3208270/coast-guard-removes-barriers-to-boost-recruiting/|website=MyCG|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608005138/https://www.mycg.uscg.mil/News/Article/3208270/coast-guard-removes-barriers-to-boost-recruiting/|archive-date=2023-06-08}}</ref>}} | conscription = [[АНУ-ын цэрэг татлага|1973 оноос хойш идэвхгүй]] (эрэгтэйчүүд 18 нас хүрэхдээ бүртгүүлэх ёстой) | manpower_age = 18–25 | available = 15 сая (2021)<ref>{{cite web | url=https://www.sss.gov/about/ | title=About Selective Service }}</ref> | available_f = | fit = | fit_f = | active = 1,340,655<ref>{{cite web|url=https://dwp.dmdc.osd.mil/dwp/api/downloadZ?fileId=140629&groupName=milTop|website=dwp.dmdc.osd.mil|title=ACTIVE DUTY MILITARY STRENGTH REPORT FOR OCTOBER 31, 2025|format=PDF}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ranked = 3-т | reserve = 799,500<ref name="House Appropriations">{{cite web|url=https://appropriations.house.gov/news/press-releases/appropriations-committee-releases-fiscal-year-2022-defense-funding-bill|title=Appropriations Committee Releases Fiscal Year 2022 Defense Funding Bill|date=2021-06-29|access-date=2026-03-22|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012054629/https://appropriations.house.gov/news/press-releases/appropriations-committee-releases-fiscal-year-2022-defense-funding-bill|url-status=dead}}</ref> <!-- Financial -->| amount = [[Америк доллар|$]]901 тэрбум (2026)<ref name="Budget2026">{{Cite web |date=2025-12-19|title=Trump Signs $901B FY 2026 Defense Authorization Bill Into Law|url=https://www.govconwire.com/articles/trump-fy26-ndaa-acquisition-reforms |access-date=2026-01-03 |publisher=govconwire.com}}</ref> | percent_GDP = 3.22% (2025)<ref name="BIP2025">{{Cite web |date=2025-06-03|title=Defence Expenditure of NATO Countries (2014-2025)|url=https://www.nato.int/content/dam/nato/webready/documents/finance/def-exp-2025-en.pdf#page=9 |access-date=2026-03-22 |publisher=nato.int}}</ref> <!-- Industrial -->| domestic_suppliers = [[АНУ-ын батлан ​​​​хамгаалах гэрээт гүйцэтгэгчдийн жагсаалт|Жагсаалт]] | foreign_suppliers = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}<br>{{flag|Герман}}<br>{{flag|Нидерланд}}<br>{{flag|Франц}}<br>{{flag|Израил}}<br>{{flag|Итали}}<br>{{flag|Швед}}<br>{{flag|Австрали}}<br>{{flag|Энэтхэг}}<br/>{{flag|Япон}}<br>{{flag|Йордан}}<br>{{flag|Испани}}<br>{{flag|Норвеги}}<br>{{flag|Швейцар}}<br>{{flag|Сингапур}}<br>{{flag|Өмнөд Африк}}<br>{{flag|Чех}}<br>{{flag|Канад}}<br>{{flag|Өмнөд Солонгос}}<br>{{flag|Бразил}}<br>{{flag|Болгар}} | imports = $652.6 сая (2014–2022)<ref name="SIPRI_US"/> | exports = $28.50 тэрбум (2014–2022)<ref name="SIPRI_US">{{cite web|url=https://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php|title=TIV of arms imports/exports from United States, 2014–2022|date=2024-01-26|work=[[Стокхольмын Олон Улсын Энх Тайвны Судалгааны Хүрээлэн]]}}</ref> <!-- Related aricles -->| history = [[АНУ-ын цэргийн түүх]]<br />[[:Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн|АНУ-ын дайны лавлах]]<br /> | ranks = }} '''Америкийн Нэгдсэн Улсын Зэвсэгт Хүчин''' {{Lang-en|United States Armed Forces}} нь Америкийн Нэгдсэн Улсын цэргийн нэгдсэн хүчин юм. Америкийн хувьсгалын дайны үеэр Их Британийн эсрэг шинэ тулгар улсаа хамгаалах зорилгоор Тивийн хоёрдугаар конгрессоос АНУ-ын зэвсэгт хүчнийг анх байгуулсан юм. 1776 онд тусгаар тогтнолоо тунхаглахаас өмнө 1775 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Арми]], [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн явган цэргийн корпус]], [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчин]]г тус тус байгуулжээ. [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуул]] 1790 онд байгуулагдсан. Дэлхийд хамгийн томд тооцогдох агаарын цэргийн хүчинтэй байсан боловч дөнгөж 1947 онд л [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчин]]г бие даасан хүчин болгон зохион байгуулжээ. Анх байгуулагдсан цагаасаа хойш зэвсэгт хүчин АНУ-ын түүхэнд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. [[Барбарийн дайн]] болон [[1812 оны дайн]]уудад ялан дийлснээр үндэсний эв нэгдлийн мэдрэмж, үндэсний өвөрмөц байдлаа олж авчээ. 1812 оны дайныг Америкийн Тусгаар тогтнолын хоёрдугаар дайн гэх нь бас бий. Гэсэн ч АНУ-ыг үндэслэн байгуулсан эцгүүд байнгын цэргийн хүчин байгуулахаас болгоомжилж, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дэгдэх хүртэл энхийн үед армийг албан ёсоор байгуулаагүй юм.<ref name="naim">{{cite web | author = Moisés Naím | title = Megaplayers Vs. Micropowers | url = http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3476 | accessdate = December 18 | accessyear = 2007 | archive-date = 2009-02-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090201123536/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3476 | url-status = dead }}</ref> [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч]] зэвсэгт хүчнийхээ ерөнхий командлагчийн үүргийг гүйцэтгэдэг бөгөөд АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга, АНУ-ын Батлан хамгаалах департамент, АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний департамент зэвсэгт хүчнийг зохицуулахад оролцдог. 2001 оны Есдүгээр сарын 11-ны террорист халдлагын дараа АНУ-ын дотоод дахь аюул заналтай тэмцэх АНУ-ын Дотоодын аюулгүй байдлын департаментийг байгуулсан. 2020 оны байдлаар Зэвсэгт хүчин нь бараг 3 сая бие бүрэлдхүүнтэй бөгөөд үүний тал нь цэргийн жинхэнэ албан хаагч бол үлдсэн тал нь бэлтгэл хүчинд тооцогддог. Зэвсэгт хүчин сайн дураар цэрэгт элсэхийг хүссэн маш олон хүмүүсээс бүртгэж авдаг тул хугацаат цэргийн алба шаардагддаггүй. Бие бүрэлдхүүний ихээхэн хэсэг нь зэвсэгт хүчний хангалтад ажилладаг бөгөөд энэхүү хангалтын хэсэг [[C-5 Galaxy]], [[C-17 Globemaster]], [[C-130 Hercules]] зэрэг тээврийн нисэх онгоц бүхий маш том баазтай. Агаарт шатахуун цэнэглэдэг шатахуун тээгч нисэх онгоцууд шаардлагатай түлш шатахуунаар хангадаг. Цэргийн нисэх онгоц тээгч 11 хөлөг онгоц, тэнгисийн цэргийн хүчний бусад хөлөг онгоцуудын хамтаар дэлхийд хамгийн хүчирхэг, уян хатан зэвсэглэлийг бүрдүүлдэг бөгөөд заримдаа ''Hyperpower'' гэгдэх нь бий. == Зохион байгуулалт == Бүх салбар нь АНУ-ын төрийн тусгай албадын бүрэлдхүүнд ордог бөгөөд АНУ-ын Үндсэн хуулийн дагуу иргэний удирдлага дор байх бөгөөд Ерөнхий командлагч болох АНУ-ын Ерөнхийлөгчид шууд захирагдана. Эргийн харуулаас бусад бүх цэргийн салбар хүчнүүд мөн л иргэний албан тушаалтан болох АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн даргаар удирдуулсан АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийн бүрэлдхүүнд орно. Эргийн харуул энхийн цагт АНУ-ын Дотоодын аюулгүй байдлын департаментийн харъяанд байх боловч дайны цагт АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний департаментаар дамжуулан АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийн харъяанд ордог байна.<ref>The United States Coast Guard has both military and law enforcement functions. 14 USC 1, states "The Coast Guard as established [[January 28]], [[1915]], shall be a military service and a branch of the armed forces of the United States at all times." Coast Guard units, or ships of its predecessor service, the Revenue Cutter Service, have seen combat in every war and armed conflict of the United States since 1790, including the U.S. occupation of Iraq.</ref> Цэргийн ажиллагааг дипломат ажиллагаатай уялдуулан зохицуулах зорилгоор Ерөнхийлөгчийн дэргэд Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөхөөр удирдуулсан Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөл ажилладаг. Ерөнхийлөгчийн дор АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийг хариуцсан Засгийн газрын танхимын гишүүн болох АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга ажилладаг. Ерөнхийлөгч болон Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн даргад Нэгдсэн штаб зөвлөдөг бөгөөд түүнд Нэгдсэн штабын дарга, дэд даргаар удирдуулсан салбарын штабын дарга нар ордог. == Түүх == [[Зураг:Pushmataha high resolution.jpg|thumb|left|[[Чоктоо]] омгийн ахлагч/АНУ-ын генерал [[Пушматаха]], 1824.]] АНУ-ыг байгуулахаас өмнө буюу байгуулах явцад цэргийн хүчнийг муж улсуудын захирсан цэргийн бэлтгэлгүй орон нутгийн хамгаалах хүч бүрдүүлдэг байв. [[Холбооны Конгресс|Тивийн Конгресс]]оос анх удаа Тивийн армийг байгуулахаар шийдвэр гаргах үед энэ арми нь муж улсуудаас ирсэн орон нутгийн хамгаалах хүчнүүдээс бүрдэж байлаа. Генерал [[Жорж Вашингтон]]ы удирдлага дор энэ арми Америкийн Хувьсгалыг ялалтад хүргэсэн боловч хувьсгалын дараа татан буугдсан ажээ. Гэхдээ удалгүй байнгын арми, тэнгисийн цэргийн хүчин шаардлагатай байгаа нь тодорхой болсон. 1794 онд Конгрессоос хэд хэдэн цэргийн хөнгөн хөлөг онгоц байгуулах шийдвэр гаргаснаар АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний суурь тавигджээ. Гэхдээ энэ хүчин нь маш жижиг байсан бөгөөд дайны үед голдуу муж улсуудын орон нутгийн хамгаалах хүчин дээр тулгуурладаг байлаа. Улс байгуулагдсанаас хойш [[Америкийн Иргэний дайн]]ыг хүртэл хугацаанд Америкийн цэргийн хүчин Барбарийн далайн дээрэмчдийн эсрэг тулалдаж ялснаас гадна, 1812 оны дайнаар Британичуудтай тулалдаж, статус квогийн байдалтай дайныг дуусгасан бөгөөд [[Мексик-Америкийн дайн]]аар мексикчүүдээс баруун өмнөд хэд хэдэн нутаг дэвсгэрийг салгаж авчээ. 1861 онд Америкийн Иргэний дайн эхлэхэд цэргийн олон хүчин, үүний дотор тус улсын шилдэг олон генерал Америкийн Холбооны Улсын талд оржээ. 600 мянган хүний амийг авч одсон удаан үргэлжилсэн дайны эцэст 1865 онд Нэгдсэн Улс байгуулснаар Иргэний дайн өндөрлөжээ. [[Зураг:Kurz & Allison - Battle of Antietam.jpg|thumb|left|250px|[[Антиетамын тулалдаан]]. 1860 оны АНУ-ын хүн амын тооллогоос харахад 13-43 насны бүх цагаан арьст эрчүүдийн 8% нь Иргэний дайнд амь үрэгджээ.<ref name="HarvardCraig">{{cite web |last=Lambert |first=Craig |title=The Deadliest War |publisher=Harvard Magazine |date=May–June 2001| url=http://www.harvardmagazine.com/on-line/050155.html |accessdate=2007-10-14}}</ref>]] Иргэний дайнаас хойш 1890-ээд оныг хүртэл цэргийнхнийг сул чөлөөтэй байхыг зөвшөөрсөн боловч нүүдэллэн суурьшигчид АНУ-ын төв хэсэг рүү нүүхэд АНУ-ын Арми уугуул америкчуудтай тулалдахад хүрч байлаа. XIX зууны эцэс гэхэд Америк дэлхийн шинэ гүрэн болон хурдан өсч байлаа. Тус улсын цэрэг [[Испани-Америкийн дайн]], [[Филиппин-Америкийн дайн]]д тулалдаж, Латин Америкт хэд хэдэн удаа интервенци явуулж байсан. Түүнчлэн [[Тэдди Рузвельт]] Америкийн хүчин чадлыг дэлхий даяар харуулахын тулд Агуу цагаан флотыг дэлхийг тойруулахаар илгээж байв. 1903 оны Орон нутгийг хамгаалах хүчний тухай хуулиар АНУ-ын Үндэсний гвардийг байгуулжээ. АНУ 1917 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д орсон бөгөөд Холбоотны ялалтад томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Дэлхийн хоёр дайны хооронд АНУ-ын зэвсэгт хүчин суларсан боловч Дэлхийн хоёрдугаар дайн дэгдэхэд зэвсэгт хүчнийг буцаад бэлэн байдалд оруулжээ. АНУ-ын Армийн цэргүүд [[Хойд Африк]], [[Итали]]йг эзлэн авсан хүчний нэгэн томоохон хэсгийг бүрдүүлж байсан бөгөөд [[Ди өдөр]] хоёрдугаар фронтыг нээж [[Франц]]ын эрэг дээр бууж байлаа. АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин, Тэнгисийн явган цэрэг, Армийн цэргүүд Япон болон түүний холбоотнуудын эсрэг Номхон Далайд тулалдсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ ба түүний [[НАТО]]-гийн холбоотнууд, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба түүний [[Варшавын Гэрээ]]ний холбоотнуудын хоорондох хүчирхийлэлгүй тэмцэл болох [[Хүйтэн дайн]]ы эхлэл тавигдсан. АНУ-ын олон зуун мянган цэрэг хэзээ ч дэгдээгүй тэмцэл тулаанд бэлтгэж, Европт байршсан. Гэхдээ АНУ-ын цэрэг [[Солонгосын дайн|Солонгос]], [[Вьетнамын дайн|Вьетнамд]] болсон дайнд оролцсон. Нэг талаас [[Хойд Солонгос]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] нөгөө талаас [[Өмнөд Солонгос]], АНУ, [[НҮБ]]-ын бусад цэргийн хүч оролцсон Солонгосын дайн эцэстээ статус "[[кво анте]]" байдалтай дуусчээ. Нэг талаас Хойд Вьетнам, нөгөө талаас Өмнөд Вьетнам, АНУ-ын нэгдсэн хүчний хооронд болсон Вьетнамын дайн гал зогсоосноор өндөрлөсөн бөгөөд АНУ-ын цэрэг тус улсаас гарсны дараа Умард Вьетнам ЗХУ-ын шууд болон шууд бус дэмжлэгтэйгээр Өмнөд Вьетнамыг эзэлсэн юм. [[Зураг:Approaching Omaha.jpg|thumb|right|200px|Нормандын Омаха эрэг дээр бууж байгаа.]] 1980-аад онд АНУ-ын цэрэг Панам, Гренадад мөн тулалдсан. Түүнчлэн Ираны эсрэг Персийн буланд янз бүрийн ажиллагаа явуулж байлаа. Үүний зэрэгцээ [[Гөүлдвотер-Николсын хууль]] цэргийн зохион байгуулалтыг бүрэн өөрчилсөн юм. 1989 он гэхэд Зөвлөлт Холбоот Улс нуран унах нь тодорхой болсон байв. Энэ үеэр 1991 онд [[Ирак]] [[Кувейт]] руу халдан довтлоход АНУ-ын цэрэг [[Персийн булангийн дайн]]д татагдан орсон юм. АНУ-ын цэргийн хүч болон бусад улсын цэргийн хүчний эвсэл Иракийн армийг хохирол багатай амархан ялсан нь дан сайн дурын цэргээс бүрдсэн хүчний тулалдах чадвартай гэдгийг өргөн хэмжээнд баталсан юм. Энэхүү богино хугацааны дайн өндөрлөж, Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа 1990-ээд оны турш АНУ-ын цэргийн хүч Югослав, Косово, Сомали болон дэлхийн бусад халуун цэгт янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэсэн. == Одоогийн ажиллагаа == АНУ дэлхий даяар цэргийн ажиллагаанд оролцдог бөгөөд гадаад улсуудад нийт 290,178 цэрэг байршуулж байна. Тэднээс 22,625 цэрэг хөлөг онгоцон дээр байрладаг.<ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status=dead }}</ref> === Гадаад === 2001 оны есдүгээр сарын 11-ний террорист халдлагаас хойш АНУ-ын цэргийн хүчин [[Терроризмтай хийх дайн]]д оролцож байна. АНУ-ын удирдсан эвслийнхэн 2001, 2003 онд [[Афганистаны дайн 2001 оноос|Афганистан]], [[Ирак]] руу довтолж, өнөөг хүртэл тэдгээр улсад цэргийн хүчээ байрлуулсан хэвээр байна. 31,100 орчим цэрэг НАТО-гийн Генерал Дэвид Д. МакКернаны удирдлага дор [[Афганистан]]д байршиж байсан бол [[Ирак]]т 195,000 цэрэг байрлуулсан бөгөөд энэ ажиллагааг дэмжих үүднээс [[Герман]], [[Итали]], [[Япон]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад 19,300 цэрэг байрлуулж байна.<ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status=dead }}</ref> Одоогоор Генерал Рэй Одерно Ирак дахь олон үндэстний цэргийн хүчийг захирч байсан. Түүнчлэн Терроризмтай хийх дайны хүрээнд Африкийн эвэр, Филиппин, Ливид цэрэг илгээсэн. === Дотоод === АНУ-ын цэргийн хүчин АНУ-д болсон байгалийн гамшгийн үеэр тусламжийн үйл ажиллагаанд оролцдог. 2005 онд болсон Катрина хар шуургын дараа бүх тавин муж улсаас нийт 58,000 орчим Үндэсний гвардийн цэрэг ирж тусалж байлаа.<ref>http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0509/06/se.01.html</ref> Хамгийн сүүлд 2008 онд Икэ хар шуургын өмнө ба хойно иргэдийг нүүлгэн шилжүүлэхэд Үндэсний гварди тусалсан билээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.emergency.louisiana.gov/Releases/091608LDWFSARS2.html |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213712/http://www.emergency.louisiana.gov/Releases/091608LDWFSARS2.html |url-status=dead }}</ref> == Бие бүрэлдхүүн == [[Зураг:USmilitary.JPG|thumb|200px|right|АНУ-ын цэргийн бие бүрэлдхүүн зүүнээс эхлэн: Тэнгисийн явган цэрэг, АЦХ, ТЦХ, Арми]] 2008 оны долдугаар сарын 31-ний байдлаар 1,436,642 хүн цэргийн жинхэнэ алба хааж байсан<ref> http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/ms0.pdf</ref> бөгөөд Бэлтгэл хүчний долоон бүрэлдхүүн хэсэгт нийт 848,056 хүн бүртгэлтэй байлаа.<ref>http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d110:h.r.01585{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:</ref> Зэвсэгт хүчин тэр чигтээ сайн дурын үндсэн дээр бүрэлддэг боловч АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн хүсэлтээр АНУ-ын Конгресс сайшаасны дагуу цэрэг татлага явуулж болно. АНУ-ын зэвсэгт хүчин дэлхийд зөвхөн [[Ардын Чөлөөлөх Арми]]йн дараа орох олон бие бүрэлдхүүнтэй бөгөөд дэлхий даяар цэргээ байршуулдаг. 2007 оны эхээр Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга Роберт Гэйтс Терроризмтай хийх дайны хэрэгцээнд нийцүүлж Арми, Тэнгисийн явган цэргийн корпусын нийт хэмжээг нэмэгдүүлэх санал Ерөнхийлөгчид танилцуулжээ.<ref>{{Citation | last = Bender | first = Bryan | title = Gates calls for buildup in troops | newspaper = [[The Boston Globe]] | year = 2007 | date = [[January 12]], [[2007]] | url = http://www.boston.com/news/nation/washington/articles/2007/01/12/gates_calls_for_buildup_in_troops/ | accessdate= [[2007-11-11]]}} </ref> Одоо байгаа төлөвлөгөөгөөр 2012 он гэхэд Армийн бие бүрэлдхүүнийг 547,400, Тэнгисийн явган цэргийн корпусын бие бүрэлдхүүнийг 202,000 хүртэл өсгөх ажээ. Энэхүү өргөжүүлэлтэд 2009-2013 онд нийт $90.7 тэрбум зарцуулах бөгөөд Тэнгисийн цэргийн хүчин болон Агаарын цэргийн хүчнийг бага зэрэг цомхотгох юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/2009dodbud.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923190900/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/2009dodbud.pdf |url-status=dead }}</ref> Ихэнх зэвсэгт хүчний нэгэн адил АНУ-ын Зэвсэгт хүчний албан хаагчид цэргийн цолтой бөгөөд цол дэвших боломжтой юм. === Бие бүрэлдхүүнийг салбараар нь авч үзвэл === ''2008 оны долдугаар сарын 31-ний байдлаар <ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/Miltop.htm |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303054700/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/miltop.htm |url-status=dead }}</ref> Эмэгтэй бие бүрэлдхүүний тоо 2007 оны есдүгээр сарын 30-ны байдлаар <ref>http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/rg0709f.pdf</ref>'' {| class="wikitable" |- align="wrap" |'''Салбар'''||'''Цэргийнхэн'''||'''Цэрэг'''||'''Офицер'''||'''Эмэгтэй'''||'''Энгийн''' |- |[[Зураг:Emblem of the United States Department of the Army.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Арми|Арми]]||538,128||445,952||87,662||71,756||260,416 |- |[[Зураг:USMC_logo.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн явган цэргийн корпус|Тэнгисийн явган цэргийн корпус]]||194,912||174,868||11,707||20,044|| |- |[[Зураг:US-DeptOfNavy-Seal.svg‎ ‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчин|Тэнгисийн цэргийн хүчин]]||332,832||276,474||51,877||49,775||180,323 |- |[[Зураг:Seal_of_the_US_Air_Force.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчин|Агаарын цэргийн хүчин]]||328,439||258,604||65,304||65,252||156,181 |- |[[Зураг:USCG_S_W.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуул|Эргийн харуул]]||42,331|| || || || |- style="background:gray; color:black" |'''Нийт цэргийн жинхэнэ алба хаагчид'''||'''1,436,642'''||'''1,155,898'''||'''224,887'''||'''198,490'''||'''596,920''' |- |[[Армийн Үндэсний гварди]]||352,600|| || || || |- |[[Зураг:Seal of the United States Army Reserve.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Армийн бэлтгэл хүчин|Армийн бэлтгэл хүчин]]||205,000|| || || || |- |[[Тэнгисийн явган цэргийн бэлтгэл хүчин|ТЯЦ-ийн бэлтгэл хүчин]]||39,600|| || || || |- |[[Зураг:United_States_NR_Seal.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчний бэлтгэл хүчин|ТЦХ-ний бэлтгэл хүчин]]||66,700|| || || || |- |[[Агаарын үндэсний гварди]]||106,756|| || || || |- |[[Зураг:Air Force Reserve Command.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчний бэлтгэл хүчин|АЦХ-ний бэлтгэл хүчин]]||67,400|| || || || |- |[[Зураг:United_States_Coast_Guard_Reserve_emblem.png‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуулын бэлтгэл хүчин|Эргийн харуулын бэлтгэл хүчин]]||10,000|| || || || |- style="background:gray; color:black" |'''Нийт бэлтгэл хүчин'''||'''848,056'''|| || || || |- |БХД-ийн бусад бие бүрэлдхүүн|| || || || ||94,461 |} === Бие бүрэлдхүүний байршил === ==== Гадаадад ==== 2008 оны гуравдугаар сарын 31-ний байдлаар, АНУ-ын Зэвсэгт хүчин 39 улс орны 820 гаруй баазад байрлаж байв.<ref>{{cite web |url = http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title = ACTIVE DUTY MILITARY PERSONNEL STRENGTHS BY REGIONAL AREA AND BY COUNTRY |accessdate = 2008-09-19 |date = 2008 |publisher = U.S. Department of Defense |archive-date = 2010-05-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status = dead }}</ref> Үүнээс [[Ирак]]т 150,000, [[Герман]]д 56,200, [[Япон]]д 33,122, [[Өмнөд Солонгос]]т 26,339, [[Афганистан]]д 31,100, [[Итали]] болон [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад тус бүр 9,700 цэрэг байршуулж байна. Эдгээр тоо тогтмол тоо биш бөгөөд байн байн янз бүрийн анги нэгтгэлийг гадаадаас эргүүлэн татах буюу гадаадад илгээдэг. Нийтдээ Европт 84,488, Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдхүүнд байсан улсуудад 154, Зүүн Ази, Номхон Далайд 70,719, Хойд Африк, Ойрхи Дорнод, Өмнөд Азид 7,850, Сахаараас өмнөх Африкт 2,727, дэлхийн баруун хагаст 2,043 цэрэг байршуулсан. ==== АНУ-ын дотор ==== ''Үүний дотор АНУ-ын нутаг дэвсгэр болон АНУ-д харъяалагдах далайн усанд байгаа хөлөг онгоцууд орно'' Нийт 1,083,027 бие бүрэлдхүүн АНУ болон түүний нутаг дэвсгэрийн хүрээнд цэргийн жинхэнэ алба хааж байгаа болно (үүний дотор хөлөг онгоцон дээр):<ref>{{cite web | author = United States Department of Defense | title = U.S. Military Deployment | url = http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf | access-date = 2008-09-25 | archive-date = 2010-05-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf | url-status = dead }}</ref> Тэдний дийлэнх олонхи нь буюу 883,430 нь АНУ-ын эх газар дээр янз бүрийн баазуудаар таран байршсан. Түүнчлэн [[Хавайн арлууд]] дээр 36,827, [[Аляска]]д 19,828 цэрэг тус тус бий. Далайд 90,218 цэрэг байгаагаас 2,970 нь [[Гуам]]д, 137 нь [[Пуэрто-Рико]]д байрлаж байна. ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091205054334/http://www.defenselink.mil/ Official U.S. Department of Defense website] * [http://www.globalsecurity.org/military/ops/index.html Global Security on U.S. Military Operations] * [https://web.archive.org/web/20081207131506/http://wdif.net/ Military News] * [https://web.archive.org/web/20220319214329/https://www.todaysmilitary.com/ Today's Military website] * [http://www.military-quotes.com/military-rank.htm US Military ranks and rank insignia] * [http://www.defencetalk.com/ Defence Talk] * [https://web.archive.org/web/20001217061700/http://www.cdi.org/issues/usforces/deployments.html Center of Defence Information on U.S. Military]* {{Хөтлөгч мөр Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагын гишүүн улсууд}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:АНУ-ын зэвсэгт хүчин| ]] [[Ангилал:АНУ-ын үндсэн хуулийн эрх зүй]] [[Ангилал:1784 онд байгуулагдсан]] haas0yft4qmtgt9labehralw8n7cucz Сержио Леоне 0 10299 862744 782370 2026-07-22T23:12:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862744 wikitext text/x-wiki [[File:Sergio Leone 1975.jpg|thumb|Sergio Leone (1975)]] [[Файл:SERGIO LEONE.jpg|Сержио Леоне|thumb|right]] '''Сержио Леоне''' ({{lang-it|SergioLeone}}, [[1929]] оны [[1 сарын 3]] - [[1989]] оны [[4 сарын 30]]) нь [[Итали]]йн [[кино найруулагч]] юм. == Намтар == Тэрээр [[кино найруулагч]] Роберто Роберти нэрээрээ алдартай Винчензо Леоне болон [[жүжигчин]] Эдвиг Валкаренжи нарын хүү болон [[Ром]] хотноо мэндэлжээ. Кино урлагийн салбарт 18 настайгаасаа ажиллаж эхэлсэн. 1950 оноос киноны зураачаар ажиллаж эхэлсэн ба зарим нэг том хэмжээний тухайлбал [[Күо Вадис]], [[Бен-Гур]] зэрэг [[Холливуд]]ын кинонд туслах найруулагчаар ажилласан. 1959 онд [[Марио Боннард]] "[[Помпейн сүүлчийн өдрүүд]]" киногоо хийж байхдаа өвдөхөд Сержио Леоне киног цааш нь хийж дуусгасан. 1961 онд өөрийн анхны бие даасан кино болох "[[Родос арлын Колоссын хөшөө]]" бага хэмжээний зардлаар маш сайн хийсэн нь [[Холливуд]]ын анхаарлыг татсан. ==== 1960-аад он ==== 1960-аад оны эхээр түүхэн домгийн сэдэвтэй киноны эрэлт нуран унасан. Гэвч Леоне хүмүүсийн шинээр сонирхож эхэлсэн [[Вэстерн]] кино үйлдвэрлэгчдийн манлай эгнээнд явах хувьтай байжээ. Түүний “[[Атга дүүрэн доллар]]” нь шинээр бий болж байсан [[Вэстерн]] хэмээх төрлийн анхны төлөөлөгчдийн нэг болсон. Уг кино нь [[Япон]]ы алдарт [[найруулагч]] [[Күросава Акира]]гийн [[Мэйжи]]гийн үеийн [[самүрай]]н түүхийг харуулсан [[Ёожимбо]] /1961/ хэмээх кинонд тулгуурлан хийгдсэн. Мөн энэ киногоор [[Клинт Иствүүд]] анх од болон төрсөн. Америкийн баруун нутгийн ерөнхий байдлыг шийдэмгий, хэрцгий байдлаар харуулсан нь уламжлалт [[Вэстерн]] кинонуудад том нөлөө үзүүлсэн. Гэвч зохиол, утга санаа, жүжигчид болон хийц зэргээрээ тэднээс тэс өөр байлаа. Одоог хүртэл [[Вэстерн]] кинонд мөрдөж буй нэгэн гайхалтай шинчлэлтийг хийсэн юм. Өмнөх уламжлалт киноны дүрүүдийн хувцаслалт нь загварын сэтгүүлээс гарч ирсэн мэт эерэг дүр нь цагаан хувцастай, эсрэг нь хар хувцастай, мөн зан чанарын хувьд тэс өөрөөр хийгддэг байсан. Харин Леонегийн бүтээлүүд дээр дүрүүд нь эерэг сөрөг хамаагүй ихэвчлэн зан чанарын хувьд ганцаар явагч чононууд, бохир, сахал үсэндээ баригдсан, биеэ тоосон, гэмт хэргийн өөрийн гэсэн арга барилтай, нөхцөл байдлаас шалтгаалан үргэлж амиа бодсон, илүү бодит, цогц хүмүүс байдаг байв. Энэхүү шинж нь өнөөдөр ч [[Вэстерн]] кинонуудад хадгалагдаж байгаа ба бусад төрлүүдэд ч маш хүчтэй нөлөөлсөн. Олон хүн [[англи хэл]] мэдэхгүй, хэзээ ч Америкийн [[Вэстерн]] үзэж байгаагүй [[итали]] найруулагч жинхэнэ [[ковбой]]н дүрийг тодорхойлсон хэмээн ёжлон яридаг. Хүүхэд байхдаа тэрээр Кристофер Фрайлиний “Үхтлээ хийх ажил“ хэмээх зохиолыг уншин шүтдэг байсан нь түүний кинонуудад маш их нөлөөлөн, тусгагдсан байдаг. Түүний дараагийн хоёр кино – "[[Дахиад хэдэн долларын төлөө]]" /1965/ болон "[[Сайн, Муу, Хэрцгий гурав]]" /1966/ гарснаар [[Доллар]]ын гурвал хэмээх нэрээр алдартай болсон. Уг бүтээлүүд нь гарах бүртээ өмнөхөөсөө санхүүгийн болон техникийн хувьд үргэлж илүү болж байв. Эдгээр гурван бүтээлийн дууг нь алдарт [[Эннио Морриконе]] зохиосон ба Леоне өөрөө зураг авж байхдаа түүний дуунуудыг тоглуулдаг байжээ. Шүүмжлэгчид "[[Сайн, Муу, Хэрцгий гурав]]"-ыг хамгийн сайн болсон нь гэж үздэг. 1967 онд [[Парамаунт]]ын урилгаар Америкт ирэн "[[Баруунд нэг удаа]]" хэмээх алдарт бүтээлээ хийсэн. Ихэнх зураг авалтаа [[Испани]], [[Итали]] болон [[Юта]]д авсан бөгөөд [[Хенри Фонда]], [[Чарльз Бронсон]], [[Жэсон Робардс]], [[Клауди Кардиналь]] нар тоглосон. Кино зохиолыг [[Бернардо Бертолючи]], [[Дарио Арженто]] нар бичсэн ба хоёулаа хожим нь алдартай найруулагчид болсон. Гэтэл цацагдаж эхлэхийн нь өмнө [[Парамаунт]] бүдүүлгээр засвар хийсэн юм. Энэ нь ч кино жагсаалтын байранд нь муугаар нөлөөлсөн. Гэвч [[Европ]]т маш их амжилт олж, Хойд Америкийн киноны чиглэлээр суралцагч оюутнууд өндрөөр хүлээж авсан. Мөн мэргэжилтнүүд Леонегийн хамгийн алдартай кино гэж үздэг. ==== 1970-аад он ==== 1971 онд "[[Атга дүүрэн тэсрэх бодис]]"–ыг найруулав. Уул нь Леоне эхлээд продюсерээр яжиллаж байсан ч найруулагч [[Петер Богданович]]тай уран сайхны хувьд таарахгүй байсан учир оролцсон. Уг кино нь [[Мексикийн хувьсгал]]ын тухай [[Жеймс Кобурн]] [[Ирланд]] хувьсгалч, [[Род Стэйгэр]] [[Мексик]]ийн дээрэмчний дүрд тоглосон адал явдалт драм юм. Леоне үйлдвэрлэсээр л байлаа. 1973 онд "[[Миний нэр Хэнчбиш]]", 1975 онд "[[Гоц ухаантан, хоёр хамтрагч, тэнэг дөрөв]]", 1977 онд "[[Муур]]", 1979 онд "[[Тоглоом]]", 1981 онд "[[Цагаан, Улаан, Ногоон]]", 1986 "[[Агуу]]" зэрэг инээдмийн кинонууд хийсэн. Мөн тухайн цаг үед олон алдартай телевизийн рекламыг хийж байжээ. ==== 1980-аад он ==== Леоне алдарт "[[Загалмайлсан эцэг]]"-ийг найруулах саналаас татгазлаа. Учир нь өмнө бас нэг алдарт дээрэмчдийн тухай киноны санал хүлээн аваад байсан юм. Энэ төсөл дээр тэрээр 10 жил ажилласан. Киноны зохиол нь багаасаа нөхөрлөсөн 1920-1930-аад оны [[Нью-Йорк]]ийн [[еврей]] дээрэмчдийн тухай [[Харри Грэй]]гийн "Хүүдс" хэмээх зохиолоос сэдэвлсэн. 1984 онд кино дуусч "[[Америкт нэг удаа]]" гэсэн нэртэй гарав. Уг кинонд [[Роберт Де Ниро]], [[Жеймс Вүүдс]] нар тоглосон ба нөхөрлөл, нөхөрлөлдөө үнэнч байдал, шунаг сэтгэл, гэмт хэргийг харуулсан бас нэг Америкийн түүхийн тухай эрэгцүүлэл агуулсан кино болсон байв. Өмнөх кинонуудын нь адил хэтэрхий урт болсон нь студийн толгойн өвчин болов. Дөрвөн цаг үргэлжлэх хугацаанаас нь студи хассан нь зохиолын цогц байдлыг алдагдуулж, шүүмчлэгчдээс их шүүмж сонсон өндөр амжилт олж чадаагүй юм. Гэхдээ энэ хассан хэлбэр нь зөвхөн Америкт цацагдсан билээ. Эх хувь нь бусад улсад маш их сайшаал, талархлыг шүүмжлэгчид, үзэгчдээс хүртсэн. Хожим нь Америкт [[DVD]]-нд, бүтэн хэлбэрээрээ худалдаанд гарсны дараа шүүмжлэгчид агуу бүтээл хэмээн магтацгааж байв. ==== Үхэл ==== 1989 онд 60 настайдаа таалал төгсөхдөө тэрээр мөн нэгэн түүхэн кино болох [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы [[Ленинград]]ын бүслэлтийн тухай бүтээл туурвихаар ажиллаж байсан билээ. Түүнийг зүрхний шигдээсээр таалал төгсөхөд их иддэг байснаас үүдсэн таргалалт нөлөөлсөн нь гарцаагүй юм. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд тэрээр алдарт найруулагч [[Клинт Ийствүд]]тэй ажиллахаа болиод байсан юм. "Америкт нэг удаа"-г найруулсныхаа дараа [[Роберт Де Ниро]] бол Ийствүдээс өөр, жинхэнэ жүжигчин хэмээн хэлсэн. 2004 онд түүний хүү Андрей "[[Зөвхөн Мэригийн мэддэг газар]]" нэртэй [[Америкийн иргэний дайн]]д явж буй хоёр цэргийн тухай өгүүлдэг кино бүтээсэн. Түүний кино урлагт оруулсан хувь нэмрийг янз бүрээр хүлээж авдаг байв. Учир нь [[Вэстерн]] кинонууд нь өндөр нэр хүндтэй байгаагүй юм. Гэвч өнөөдөр түүнийг бүгд агуу кино найруулагч гэдгийн хүлээн зөвшөөрөөд байгаа билээ. Леонегийн хамгийн том фэнүүд нь түүний мэргэжил нэгт найруулагчид байдаг билээ. Түүний киноноос сурсан, санаа авсан хэмээн өөрсдийгөө хэлж байсан найруулагчид гэвэл [[Сэм Пекинпах]], [[Мартин Скозес]], [[Стивен Спилберг]], [[Жон Милиус]], [[Жорж Лукас]], [[Квентин Тарантино]], [[Роберт Родригез]], [[Горь Вербински]], [[Стэнли Кюбрик]] зэрэг алдартнууд байна. Түүний кинонуудын гайхамшигтай үйл явдлын дараалал, өрнөл, дүрүүдийн дахин давтагдашгүй байдал мөн [[Эннио Моррикони]]й аязууд нь дэлхийн кино урлаг болон хөгжмийн салбарт шүтээн болон үлдсэн. == Сонирхолтой баримтууд == * [[Мартин Скорзес]] "[[Христийн сүүлчийн өдөр]]"-т [[Христ]]ийн дүрд [[Виллиам Дифое]] тоглоно хэмээн зарлахад "Энэ бол алуурчны царай, лав манай эзнийх биш" хэмээж байжээ. * Леонегийн таван Вэстерн киноны талаар нэгэн шүүмжлэгч хэлэхдээ ”Буунууд нь их буу шиг, их буунууд нь цөмийн зэвсэгтэй адил дуугардаг” гэжээ. * Италийн алдарт Ханнибал Холокаустыг үзсэнийхээ дараа найруулагч Р.Диодатод захидал бичжээ. Захидалд: "Эрхэм Ружжеро, гайхалтай кино. Хоёр дахь хэсэг бол кино урлагийн бодит байдлын жинхэнэ агуу бүтээл. Гэвч бүх зүйл үнэхээр үнэмшилтэй байна. Миний бодлоор та асуудалд орох байх” хэмээсэн байжээ. Үнэхээр ч засгийн газар уг киног баримтат, бодит зүйлийг бичсэн хэмээн итгэн Диодатог баривчилсан юм. * Долларын гурвалыг хийж дууссаныхаа дараа Леоне "Америкт нэг удаа"-г хийхийг хүсч байсан ч фэнүүд нь түүнээс дахин нэг Вэстерн хүсэж байлаа. Тиймээс уг алдарт бүтээл 20 жилийн дараа мэндэлсэн юм. Хэрвээ тухайн үедээ бүтээгдсэн байсан бол "Загалмайлсан эцэг"-ийг найруулах ч байсан юм билүү. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sergio Leone}} * [http://www.fistful-of-leone.com Fistful-of-Leone.com] * {{imdb|0001466}} * [https://web.archive.org/web/20101225150653/http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/leone/ Senses of Cinema: Great Directors Critical Database] * [https://web.archive.org/web/20060903041015/http://www.fistfulofwesterns.com/ www.fistfulofwesterns.com] A Fistful of Westerns * [http://www.spaghetti-western.net www.Spaghetti-western.net] The Spaghetti Western Database * [https://web.archive.org/web/20080223161847/http://www.onceuponatimeinamerica.net/director.html Biographical article] at Once Upon A Time In America fansite * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=7856551 Photo] {{DEFAULTSORT:Леоне, Сержио}} [[Ангилал:Сержио Леоне| ]] [[Ангилал:Италийн кино найруулагч]] [[Ангилал:Италийн кино зохиолч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Италичууд]] [[Ангилал:1929 онд төрсөн]] [[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]] 7ltkvw69ydqegrwomwxog0dfrmt9kp9 Загвар:Country data Испани 10 11581 862590 819112 2026-07-21T13:51:03Z CommonsDelinker 211 [[File:Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg]]-г [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] 862590 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Испани | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1760 = Bandera de España 1760-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1874 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg | flag alias-1931 = Flag of Spain (1931–1939).svg | flag alias-civil-1931 = Flag of the Second Spanish Republic (plain).svg | flag alias-1936 = Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938–1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977–1981).svg | flag alias-civil = Flag of Spain (civil).svg | flag alias-civil-1785 = BandMercante1785.svg | flag alias-navy = Flag of Spain.svg | link alias-navy = Испанийн тэнгисийн цэргийн хүчин | flag alias-marines = Flag of Spain.svg | link alias-marines = Испанийн тэнгисийн явган цэрэг | flag alias-army = Flag of Spain.svg | link alias-army = Испанийн арми | flag alias-naval = Naval Jack of Spain.svg | link alias-naval = Испанийн тэнгисийн цэргийн хүчин | flag alias-air force = Flag of Spain.svg | link alias-air force = Испанийн агаарын болон сансрын хүчин | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1760 | var5 = 1785 | var6 = 1873 | var7 = 1874 | var8 = 1931 | var9 = civil-1931 | var10 = 1936 | var11 = 1938 | var12 = 1945 | var13 = 1977 | var14 = civil | var15 = civil-1785 | redir1 = ESP | redir2 = SPA | related1 = Испанийн эзэнт гүрэн | related2 = Испанийн хаант улс | related3 = Бүгд Найрамдах Испани Улс | related4 = Испани Улс | related5 = Франкогийн Испани </noinclude> }} pkdiwqgrdx2hvj0qtamkfg9u198jrze Загвар:Country data Филиппин 10 11979 862591 818069 2026-07-21T13:53:42Z CommonsDelinker 211 [[File:Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg]]-г [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] 862591 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Филиппин | flag alias = Flag of the Philippines.svg | flag alias-1535 = Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg | flag alias-1821 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1875 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-aguinaldo = Flag of the Philippines (1898–1901).svg | flag alias-1898 = Flag of the United States (1896-1908).svg | flag alias-1908 = US flag 46 stars.svg | flag alias-1912 = US flag 48 stars.svg | flag alias-1919 = Flag of the Philippines (1919-1936).svg | flag alias-1936 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-1985 = Flag of the Philippines (light blue).svg | flag alias-1986 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-air force = Flag of the Philippine Air Force.svg | link alias-air force = Филиппиний агаарын цэргийн хүчин | flag alias-army=Flag of the Philippine Army.svg | flag alias-marines=Flag of the Philippine Marine Corps.svg | link alias-marines=Филиппиний тэнгисийн цэргийн корпус | flag alias-military=Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg | link alias-military=Филиппиний зэвсэгт хүчин | flag alias-navy=Flag of the Philippine Navy.svg | link alias-navy=Филиппиний тэнгисийн цэргийн хүчин | link alias-army = Филиппиний арми | link alias-naval = Филиппиний тэнгисийн цэргийн хүчин | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1535 | var2 = 1821 | var3 = 1873 | var4 = 1875 | var5 = aguinaldo | var6 = 1898 | var7 = 1908 | var8 = 1912 | var9 = 1919 | var10 = 1936 | var11 = 1985 | var12 = 1986 | redir1 = PHL | redir2 = PHI | related1 = Анхны Филиппиний Бүгд Найрамдах Улс | related2 = Филиппиний хамтын нөхөрлөл | related3 = Хоёрдугаар Филиппиний Бүгд Найрамдах Улс </noinclude> }} ek744qtiujlvbzkwb41oaibiuhotoqz Загвар:Country data Швед 10 12038 862558 818458 2026-07-21T09:16:35Z CommonsDelinker 211 [[File:Naval_Ensign_of_Sweden.svg]]-г [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]]. 862558 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Швед | flag alias = Flag of Sweden.svg | flag alias-army = Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-air force =Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-1818 = Swedish and Norwegian merchant flag 1818-1844.svg | flag alias-1844 = Swedish civil ensign (1844–1905).svg | flag alias-1905 = Flag of Sweden (pre-1906).svg | flag alias-naval = Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-naval-1844 = Naval Ensign of Sweden (1844-1905).svg | flag alias-naval-1815 = Ensign of Sweden and Norway (1815–1844).svg | link alias-army = Шведийн арми | link alias-air force = Шведийн агаарын цэргийн хүчин | link alias-naval = Шведийн тэнгисийн цэргийн хүчин | flag alias-navy = Naval ensign of Sweden.svg | link alias-navy = Шведийн тэнгисийн цэргийн хүчин | link alias-football = Шведийн {{{mw|эрэгтэйчүүдийн}}} {{#ifeq:{{{mw|}}}|Олимпын||үндэсний}} {{{age|}}} хөлбөмбөгийн шигшээ баг | border-army = | border-air force = | border-naval = | border-navy = | border-naval-1815 = | border-naval-1844 = | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1818 | var2 = 1844 | var3 = 1905 | var4 = naval-1844 | var5 = naval-1815 | redir1 = SWE </noinclude> }} nnuirm2s3a406cm5lgdcp34w1sq4ir4 Цахилгаан мотор 0 12517 862789 846470 2026-07-23T03:53:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862789 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Motors01CJC.jpg|thumb|Цахилгаан моторууд]] '''Цахилгаан мотор''' ({{lang-en|Electric motor}}) нь цахилгаан энерги ашиглан [[механик энерги]] бий болгодог төхөөрөмж юм. Эсрэгээр нь, механик энергийг цахилгаан болгон хувиргадаг төхөөрөмжийг [[генератор]] гэнэ. == Түүх == Бусад нээлтүүдийн хамтаар олон цахилгаан хөдөлгүүрийг сайжруулах олон тооны оролдлогуудыг олон жилийн туршид хийсээр иржээ. Ихэнхи магтаал сайшаалыг 1821 онд анхны мотор бүтээсэн Майкл Фарадейд хандуулдаг боловч Ханс Эрстед, Уильям Стургеон, Жозеф Генри, Андре Мари Ампер болон Томас Девинпорт нарын хувь нэмрийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Цахилгаан хөдөлгүүрийн энгийн тодорхойлолт бол – цахилгаан энергийг механик энергид хувиргадаг төхөөрөмж юм. Эртний хөдөлгүүр нь одоогийн бидний төсөөлдөг хөдөлгүүртэй ижил биш байсан бөгөөд загас барьдаг тоглоомтой төстэй байна. 1800-гаад оны эхээр цахилгаан соронзон индукцийн үзэгдлийг судалж эхэлсэн бөгөөд 1820 онд Данийн физикч [[Ханс Христиан Эрстед]], Францын физикч, математикч [[Андре Мари Ампер]]<nowiki/>тай хамтран цахилгаан гүйдэл нь соронзон орон бий болгодог гэдгийг нээсэн байна. Дамжуулагчийн шулуун хэсгээр гүйдэл гүйхэд соронзон орон нь дугираг байдалтай буюу гарт угласан ханцуй шиг байна. Эдгээр үр дүнгийн талаарх мэдээлэл [[Лондон]] дахь Английн судлаач [[Майкл Фарадей]]<nowiki/>н анхаарлыг татаж улмаар тэрээр энэ үзэгдлийг амьдралд хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар гайхаж байжээ. 1821 онд тэрээр гүйдэлтэй дамжуулагчийн эргэн тойронд байгаа соронзон орон хөдөлгөөн үүсгэж чадах эсэхийг үзэх зорилгоор төхөөрөмж бүтээжээ. Фарадей [[мөнгөн ус]] бүхий аяганд дүрэгдэн дүүжлэгдсэн бөгөөд чөлөөтэй хөдлөх металл утаснаас тогтох төхөөрөмж бүтээсэн байна. (Энэ туршилтын хортой мөнгөн усыг давстай усаар сольж туршилтыг давтан хийж болно).Тогтмол соронзонг аяганд босоогоор байрлуулна. Хэлхээ мөнгөн усны тусламжтай битүүрэх бөгөөд гүйдэлтэй дамжуулагчийн үүсгэх соронзон орон нь тогтмол соронзонгийн үүсгэх оронтой харилцан үйлчилнэ. Энэ харилцан үйлчлэлийн улмаас дүрэгдсэн дамжуулагч утас соронзонг тойрон эргэн анхны цахилгаан хөдөлгүүрийг бий болгожээ. Эргэлдэж байгаа утсыг анхлан санаачлаагүй хүмүүст энэ нь тийм ч сэтгэл татахааргүй байсан хэдий ч Фарадей болон түүний олон тооны хамтрагчид механик энергийн чадлыг олж харжээ. Фарадейн хөдөлгүүрийг 1822 онд Английн математикч бөгөөд физикч [[Питер Барлоу|Питр Барлоу]] нэмж сайжруулжээ. Тэрээр дүүжлэгдсэн утсыг шүдтэй араагаар сольж савыг шингэн мөнгөн усаар орлуулжээ. Барлоугийн дугуйны нэг шүд нь мөнгөн усанд дүрэгдэх бөгөөд хүчдэл өгөхөд цахилгаан соронзон хүчний үйлчлэлээр араа эргэж эхэлнэ. Тэрээр дамжуулагч утсыг дугуй араагаар сольж өгснөөр цахилгаан хөдөлгүүрийг төрөл бүрээр ашиглаж болох төсөөллийг хүмүүст хялбараар ойлгуулсан байна. 1834 онд Америкийн дархан [[Томас Давенпорт]] хоёр нь эргэдэг хоёр нь бэхлэгдсэн дөрвөн соронзон ашиглан цахилгаан хөдөлгүүрийг сайжруулсан байна. Хамгийн чухал нь тэрээр өрөм болон мод зорогч ашиглан бүтээсэн өөрийн загвар дээрээ хөдөлгүүрийн чадлыг шалгажээ. Энэхүү дэвшлийн зэрэгцээ батарейн үнэ өртөг маш их байсан тул 1830 онд цахилгаан хөдөлгүүр нь арилжааны хувьд ашиггүй гэдэг нь батлагджээ. Цахилгааны түгээлт байхгүй байсан тухайн цаг үед Давенпорт зэрэг олон судлаачид цахилгаан хөдөлгүүрийг хэрэгжүүлэх боломжтой гэдгийг батлах оролдлого хийснээр дампуурсан байна. == Ажиллах зарчим == Цахилгаан моторын эргэлдэх хөдөлгөөн нь өөр өөр төрлийн соронзон орны хоорондын үйлчлэлийн [[Хүч|хүчинд]] суурилдаг ([[Лоренцийн хүч]]). == Цахилгаан моторын төрлүүд == === Эргэгч мотор === === Хувиргагч мотор=== мотор == Практик хэрэглээ == Орчин үед цахилгаан моторыг тоглоом, гэр ахуйн бараа, робот, машин, цахилгаан бараа (CD тоглуулагч, [[хатуу диск]], видео тоглуулагч гэх мэт), сэнс, кран, автомат ба зүлэг тэгшлэгч гэх мэтэд өргөнөөр ашиглах болжээ. == Нэмж унших == * Herbert Rentzsch: ''Elektromotoren.'' 4. überarb. Aufl., ABB Drives AG, Turgi/Schweiz 1992, ISBN 3-590-80853-5 * Peter Bastian, Günter Springer: ''Fachkunde Elektrotechnik.'' 21. überarb. und erw. Aufl., Verlag Europa-Lehrmittel, Haan-Gruiten, 1996, ISBN 3-8085-3431-1 * Gregor D. Häberle, Heinz O. Häberle: ''Elektrische Maschinen in Anlagen der Energietechnik.'' 3. überarb. und erw. Aufl., Verlag Europa-Lehrmittel, Haan-Gruiten, 1994, ISBN 3-8085-5003-1 * Konrad Rüffer: ''Schalten von Elektromotoren.'' Verlag Technik, Berlin 1990, ISBN 3-341-00827-6 == Мөн үзэх == * [[Цахилгаан үүсгүүр]] == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Electric motors|Цахилгаан үүсгүүр}} * {{Wiktionary|Цахилгаан үүсгүүр}} * [https://web.archive.org/web/20140311102002/http://www.hybrid-autos.info/Technik/E-Maschinen/wirkungsgrad-pmsm.html Typischer Wirkungsgrad von permanenterregten Synchronmaschinen für Elektrofahrzeuge ] * [http://www.sparkmuseum.com/MOTORS.HTM Electricity museum: early motors] * [http://www.phys.unsw.edu.au/~jw/HSCmotors.html Electric Motors and Generators], explanations with animations from the University of New South Wales. * [https://web.archive.org/web/20100215084952/http://www.kevinsbrady.net/motors.pdf The Numbers Game: A Primer on Single-Phase A.C. Electric Motor Horsepower Ratings], Kevin S. Brady. *[https://web.archive.org/web/20150816124450/http://www.dcmotorguide.com/ FRACMO Ltd. DC Electric Motor Guide including definitions to common industry terms] * [http://www.aseanexport.com/PDF/dc_motor_speed_controller.pdf Theory of DC motor speed control] * [https://web.archive.org/web/20081120175413/http://motor.iea-4e.org/ International Energy Agency (IEA) 4E Annex concerned with Energy Efficiency in Electric Motor Systems] * [https://web.archive.org/web/20090827013441/http://www.derekricks.com/webInteractive.html Interactive Animation of a 3-Phase AC Electric Motor] *[http://kmoddl.library.cornell.edu/index.php Kinematic Models for Design Digital Library (KMODDL)] - Movies and photos of hundreds of working mechanical-systems models at Cornell University. Also includes an [http://kmoddl.library.cornell.edu/e-books.php e-book library] of classic texts on mechanical design and engineering. * [https://web.archive.org/web/20100127165438/http://www.printedmotorworks.com/about-2/how-printed-motors-work/ How Printed Motors work] * [https://web.archive.org/web/20081216020204/http://www.ipes.ethz.ch/ipes/2002Feldlinien/feld_dreh.html Interactive Java Animation: The Rotating Magnetic Field] * [https://web.archive.org/web/20110927211030/http://www.andrijar.com/pwm/index.htm Asynchronous Motor: Explanation of operation] [[Ангилал:Цахилгаан мотор]] __NOINDEX__ rt0r5w3mv0uma2w1q4akvcopb7wbtjy Кирибати 0 12575 862678 830814 2026-07-22T09:42:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862678 wikitext text/x-wiki {{Short description|Номхон далайн төв хэсэгт орших улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Кирибати Улс | common_name = Кирибати | native_name = {{native name|gil|Kiribati}} | image_flag = Flag of Kiribati.svg | flag_type = [[Кирибатийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Kiribati.svg | symbol_type = [[Кирибатийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|gil|Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa}}<br />("Эрүүл энх, Энхтайван, Хөгжил цэцэглэл") | national_anthem = {{lang|gil|[[Кирибатийн төрийн дуулал|Kunan Kiribati]]}}<br />("Кирибатийн Дуулал"){{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}} | image_map = Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[Тарава]] <ref>{{Cite web |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ |title=Archive copy |access-date=2023-08-26 |archive-date=2010-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100626072239/http://www.kiribatitourism.gov.ki/index.php/aboutkiribati/aboutkiribatioverview |url-status=dead }}</ref> | coordinates = {{Coord|1|28|N|173|2|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = {{unbulleted list|[[Англи хэл|Англи]]|[[Гильберт хэл]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| *95.7% [[Кирибатийн хүн ам|Кирибатичууд]] *4.3% Бусад<ref name="Census 2020"/>}} | ethnic_groups_year = 2020 тооллого | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |96.2% [[Кирибати дахь шашин шүтлэг|Христ]] |—58.9% [[Кирибати дахь католик сүм|Католик]] |—21.2% [[Кирибатийн Протестант сүм|Нэгдлийн сүм]] |—16.1% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |2.1% [[Кирибати дахь бахайн итгэл|Бахай]] |1.7% [[Кирибати дахь шашин шүтлэг|Бусад]] / [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]<ref name="Census 2020">{{cite book |title=Kiribati Census 2020 |url=https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |access-date=21 June 2022 |archive-date=22 Зургадугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622095432/https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |url-status=dead }}</ref> }} | religion_year = 2020 тооллого | demonym = [[Микронезичууд#Кирибатичууд|Кирибатичууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] гүйцэтгэх ерөнхийлөгчийн парламентын бүгд найрамдах улс | leader_title1 = [[Кирибатийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Танети Маамау]] | leader_title2 = [[Кирибатийн дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Теуеа Тоату]] | legislature = [[Ассамблейн танхим (Кирибати)|Ассамблейн танхим]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол {{nobold|([[Их Британи]]ас)}} | established_event1 = Олгогдсон | established_date1 = 7 сарын 12, 1979 | area_km2 = 811 | area_rank = 172<!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | percent_water = | population_estimate = 121,388 | population_estimate_rank = 192 | population_estimate_year = 2021<ref>{{Cite web |title=Kiribati {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/country/kiribati?view=chart |access-date=2022-11-25 |website=data.worldbank.org}}</ref> | population_density_km2 = 151.9 | population_density_rank = 55 | GDP_PPP = {{increase}} $297 сая | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $2,381<ref name="autogenerated3">{{Cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=April 2023|accessdate=20 July 2023}}</ref> | GDP_nominal = {{increase}} $248 сая | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,989<ref name="autogenerated3"/> | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.624 <!--number only--> | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=10 October 2022}}</ref> | HDI_rank = 136 | currency = [[Австрали доллар]] ($) <ref>[[Кирибати доллар]] нь албан ёсны мөнгөн тэмдэгт биш.</ref> | currency_code = AUD | utc_offset = [[UTC+12:00|+12]], [[UTC+13:00|+13]], [[UTC+14:00|+14]] | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = зүүн | calling_code = [[Кирибати дахь утасны дугаар|+686]] | cctld = [[.ki]] | footnote_a = <!--ORPHANED: Supplemented by a nearly equal amount from external sources.--> | today = }} '''Кирибати''' ({{lang-en|Kiribati}}), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Кирибати Улс''', нь [[Номхон далай]]н төв хэсэгт орших [[арлын улс]] юм. Тус улс нь [[экватор]] орчмын 3,500,000 хавтгай дөрвөлжин километр талбайд тархсан [[Кирибатийн арлуудын жагсаалт|32 шүрэн арал]] болон нэг [[Тектоник өргөлт|өргөгдсөн шүрэн арлаас]] тогтох бөгөөд зүүн талаар нь [[Олон улсын өдөр солигдох шугам]] өнгөрнө. ''Кирибати'' хэмээх нэр нь тус улсыг бүрдүүлэгч гол ольтриг болох [[Гильбертийн арлууд]]ын нэр "Гильбертс"-ийг нутгийн хэлээр дуудсан дуудлага болно. == Нэршил == Кирибати нь 1788 онд тус арлуудыг нээсэн Британийн ахмад Томас Гильбертийн нэрээр Гильбертийн арлууд хэмээн нэрлэгдэж байв. Уугуул оршин суугчдын [[гильберт хэл]]ээр ''Тунгару'' гэж нэрлэдэг боловч шинэ улс байгуулахдаа "Кирибати" хэмээх нэрийг сонгон авчээ<ref>Reilly Ridgell. ''Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia.'' 3rd Edition. Honolulu: Bess Press, 1995. p. 95</ref>. == Түүх == {{Гол|Кирибатийн түүх}} === Эртний түүх === Өдгөө Кирибати хэмээгдэж буй бүс нутагт МЭӨ 3000 жилээс МЭ 1300 оныг хүртэл нэг ижил [[далайн орнуудын хэлүүд|далайн орнуудын хэлээр]] ярилцагч [[микронези]]чүүд оршин сууж байсан<ref>"Cinderellas of the Empire", Barrie Macdonald, IPS, [[University of the South Pacific]], 2001, p. 1</ref>. Хожим [[Тонга]], [[Самоа]], [[Фижи]]гээс нүүн суурьшигчид [[полинез]], [[меланези]]йн соёлын элементүүдийг авчирчээ. Тэдгээр соёл нь холилдож, өвөрмөц онцлог бүхий соёлыг бий болгожээ<ref>{{Cite web |url=http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20background.htm |title=I-Kiribati Ministry of Finance and Economic Development: "History" |access-date=2009-06-22 |archive-date=2009-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014051525/http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |url-status=dead }}</ref>. === Колоничлолын үе === Тэдгээр арлуудыг Их Британи, Америкийн хөлөг онгоцууд 18-р зууны сүүл, 19-р зууны эхээр анх олж мэджээ. 1820 онд гол ольтригийг Оросын адмирал [[Адам фон Крузенштерн]], Францын ахмад [[Луй Исидор Дюперрей|Луй Дюперрей]] нар, [[Австрали]]ас [[Хятад]] орох замдаа 1788 онд ольтригийг нээсэн Британийн ахмад Томас Гильбертийн нэрээр [[Гильбертийн арлууд]] хэмээн нэрийдсэн аж<ref name=BBCtimeline>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/2944816.stm |title=BBC Timeline:Kiribati |accessdate=2008-07-29 |work= |publisher=BBC |date=15 May 2008}}</ref>. [[Зураг:165th Infantry assault wave attacking Butaritari - NARA - 531172 - restored.png|thumb|left|Гильбертийн арлууд дээрх байлдааны ажиллагааны үеэрх Америкийн арми]] 19-р зууны эхээр барууны халим агнагчид, худалдаачид, боолын наймаачид арлуудаар аялан, галт зэвсэг, өвчин тахалтай уугуул оршин суугчдыг танилцуулсан байна<ref>''see reference note n°3''</ref>. 1837 оноос англичууд байнга оршин суух болжээ. 1892 онд Гильбертийн арлуудыг дэргэдэх [[Эллисийн арлууд]]ын хамтаар [[Британийн Эзэнт Гүрэн|Британийн Эзэнт Гүрний]] ивээлд оруулсан байна. Тэдгээрийг [[Фижи]]д төвлөрөх Баруун Номхон Далайн Дээд Коммис удирддаг байв<ref name=BBCtimeline/>. Хожим 1916 онд [[Гильберт ба Эллисийн арлууд]] нэрээр [[титмийн колони]] болгожээ. Колонийн захиргаанд 1919 онд [[Киритимати]] (Зул Сар Арал), мөн 1937 онд [[Финиксийн арлууд]]ыг нэмж багтаасан байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Гильбертийн бүлэг арлын [[Тарава Атолл]] зэрэг арлуудыг [[Япон]]чууд эзэлж байв. Тарава нь АНУ-ын флотын түүхэнд хамгийн цус урсгасан тулалдааны талбар болсон юм. 1943 оны 11 сард Америкчууд Таравад бууж, Кирибатигийн хуучин нийслэл [[Бетио]]гийн орчимд [[Таравагийн тулалдаан]] болжээ. Кирибатийн зарим арлууд, ялангуяа бусдаасаа зайтай орших [[Лайны арлууд]]ад 1960-аад оны сүүлчээр [[АНУ]], [[Их Британи]] улсууд устөрөгчийн бөмбөг зэрэг [[цөмийн зэвсгийн туршилт]] хийж байлаа. === Тусгаар тогтнолоос өнөөг хүртэл === Гильберт ба Эллисийн арлууд 1971 онд өөртөө засан тохинох эрхтэй болсон бөгөөд 1975 онд 2 салж, өөртөө засах захиргаа нь Их Британийн засгийн газраас хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна. 1978 онд Эллисийн арлууд нь [[Тувалу]] улс болж тусгаар тогтносон. Тун удалгүй, 1979 оны 7 сарын 12-нд тусгаар тогтносон Кирибати улс мэндэлжээ. Тусгаар тогтносныхоо дараа гарын үсэг зурж, 1983 онд баталгаажсан [[Таравагийн гэрээ]]гээр АНУ нь хүн оршин суудаггүй Финиксийн арлууд, Лайны арлуудын хэсгийг Кирибатийн нутаг дэвсгэр хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн байна. Тус улсад хүн амын төвлөрөл нийгмийн асуудал болоод буй. 1988 онд 4,700 иргэнээ гол арлаас хүн ам цөөтэй арлууд уруу нүүлгэн шилжүүлжээ. [[Тебуроро Тито]] 1994 онд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. Олон Улсын Өдөр Солигдох Шугам тус улсын нутгийг 2 хуваадаг байсныг 1995 онд болиулсан бөгөөд тэр нь ерөнхийлөгч Титогийн сонгуулийн амлалтуудын нэг нь байв. Ингэснээр тус улсад ажил хэрэг явуулахад дөхөмтэй болсноос гадна дэлхий дээр шинэ өдрийг хамгийн түрүүнд угтдаг орон болжээ. Тэд гурав дахь мянганы эхний өдрийн үүр цайхыг хамгийн түрүүнд харах арга хэмжээ зохиож, жуулчдыг татаж байсан. Тито 1998 онд дахин ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон бөгөөд тус улс 1999 онд [[НҮБ]]-д гишүүнээр элссэн байна. Ерөнхийлөгч Тито 2003 оны сонгуулиар дахин сонгогдсон ч мөн оны 3 сард Улсын Зөвлөлөөс ерөнхийлөгчид итгэл үл үзүүлэх санал өгч, албан тушаалаас нь огцруулан, сөрөг хүчний лидер [[Аноте Тонг]] 7 сард болсон сонгуулиар ялж ерөнхийлөгч болжээ. Тэрээр 2007 онд дахин сонгогдоод байна. 2008 оны зун Кирибатийн албаны хүмүүс [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд]] улсуудад хандаж, тус улсын иргэдийг байнга оршин суугчийн эрхтэй болгож өгөх хүсэлт гаргажээ. Учир нь дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтөд нэрвэгдэж, хамгийн түрүүнд газар нутаггүй болох улсаар эрдэмтэд Кирибатиг нэрлэж байгаа юм<ref>[http://www.newstin.com/us/kiribati Kiribati News | World | Page 1<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2008 оны 6 сард ерөнхийлөгч Аноте Тонг тус улсыг "эргэж буцах боломжгүй цэг"-т хүрснийг цохон тэмдэглээд: "Эх орон чинь байхгүй болох өдрийг бодоход өр өвдөвч, бид энэ талаар бодож төлөвлөж эхлэхээс өөр сонголт байхгүй." гэж нэмж хэлжээ<ref>[https://web.archive.org/web/20080605183737/http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php "Leader of disappearing island nation says climate change an issue of survival, not economics"], ''[[International Herald Tribune]]'', June 5, 2008</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.tv3.co.nz/News/Kiribatileaderwarnstheworldthatitmayalreadybetoolate/tabid/209/articleID/58471/cat/41/Default.aspx |wayback=20090213233021 |text="Kiribati leader warns the world that it may already be too late" |archiv-bot=2024-12-04 03:54:24 InternetArchiveBot }}, TV3, June 5, 2008</ref><ref>[http://www.abcnews.go.com/WNT/story?id=3002001&page=1 "Kiribati's President: 'Our Lives Are At Stake': For the Islands of Kiribati, Global Warming Poses Immediate Dangers"], [[Australian Broadcasting Corporation]], April 2, 2007</ref><ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/australasia/paradise-lost-climate-change-forces-south-sea-islanders-to-seek-sanctuary-abroad-841409.html "Paradise lost: climate change forces South Sea islanders to seek sanctuary abroad"], ''The Independent'', June 6, 2008</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/World/USA/Tiny_atoll_in_Pacific_cries_out_for_help/articleshow/3104328.cms "Tiny atoll in Pacific cries out for help"], ''The Times of India'', June 6, 2008</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{Хөтлөгч мөр Номхон далайн арлын форум}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Кирибати| ]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Микронези]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] n0665rzo0lon5nrga8azcdaunfjqz08 1909 он 0 12962 862781 778998 2026-07-23T03:21:18Z Erbus14789 106181 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 862781 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1909|1900-д он|20-р зуун}} '''(MCMIX)''' Аргын тооллоор Нэгэн мянга есөн зуун есдүгээр оны шороон тахиа жил. Анно Домини гэж тоолдог болсноос хойш хоёр дахь мянганы 909-р он, 20-р зууны ес дэх жил, 1900-аад он гэж тоолбол арав дахь жил. == Энэ онд болсон үйл явдлууд == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 &ndash; 1908 оны ахмад настны тэтгэврийн хууль: Их Британийн парламент шаардлага хангасан 70-аас дээш настай иргэдэд долоо хоногийн 12 шиллингийн тэтгэвэр бодож, олгох шийдвэр гаргалаа. Шийдвэр гаргасан эхний жилд 490 мянган хүн хамрагджээ. * Нэгдүгээр сарын 3 &ndash; Германы Социологийн нийгэмлэгийг эрдэмтэн Макс Уебэр, Фердинанд Тоннис, Георг Симмел нар байгуулжээ. * Нэгдүгээр сарын 4 &ndash; Испанийн эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо Мадрид хотноо албан ёсоор байгуулагдлаа. * Нэгдүгээр сарын 6 &ndash; Германы шахалт, мэдлийн дагуу одоогийн Намиб улсад очир-эрдэнэ олборлох уурхайг нээжээ. * Нэгдүгээр сарын 7 &ndash; Францын нисгэгчдийн клуб дэлхийн хамгийн анхны нисгэгчийн үнэмлэхийг гардуулжээ. Хамгийн эхэнд Орвиль болон Уильбур Врайт, Алберт Дюмон, Луй Блеруа, Роберт Пелтьер, Леон Делагранж, Хенри Фарман, Фердинанд фербер нарт олгосон байна. * Нэгдүгээр сарын 9 &ndash; Панам улс Колумби улсаас тусгаар тогтнож, улмаар АНУ-аас тусламж хүсчээ. Гурван улсын гэрээний дагуу Панам улс Колумби улс 10 жилийн туршид 250 мянган ам.доллар төлөх болсон тул ийнхүү АНУ-аас тусламж хүссэн байна. * Нэгдүгээр сарын 11 &ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр Уиллиам Ховард Тафт сонгогдлоо. Тэрээр сонгогчдын коллегийн 321 хүний санал авч ерөнхийлөгч болсон юм. * Нэгдүгээр сарын 17 &ndash; Хаант Оросын эрх баригчид кино театрт хөгжим тоглохыг тодорхойгүй хугацаагаар хорих шийдвэр гаргажээ. Учир нь кино үзэж байхад түгшүүртэй болгож, улмаар хувьсгалч шинж чанар агуулж байсан тул ийнхүү хориглосон байна. * Нэгдүгээр сарын 21 &ndash; Манжуурт төмөр зам барих АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга Ноксын санаачилгыг Япон, [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос улс]] эсэргүүцжээ. * Нэгдүгээр сарын 24 &ndash; Эрдэмтэн Роберт Х.Годдард пуужин хөөргөж болох тухай санааг анх гаргасан бүтээлээ хэвлүүлжээ. Түүний энэ санаа сансар огторгуйг эзэгнэх хүн төрөлхтөний хүслийг бадрааж өгсөн юм. * Нэгдүгээр сарын 28 &ndash; Куба улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Хосе Мигель Гомез тангарагаа өргөлөө. * Нэгдүгээр сарын 30 &ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгч Теодор Рүүзвельт нэг центийн зоосон дээр Авраам Линкольны дүрсийг сийлэх шийдвэр гаргаж, сийлбэрч Виктор Д.Бреннэрийн загваруудтай танилцжээ. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 4 &ndash; АНУ-ын Калифорни мужийн төлөөлөгчдийн танхим Ази гаралтай Америк хүүхдүүдийг, цагаан арьстнуудтай хамт нэг ангид суулгаж, сургуульд сургах шийдвэр гаргалаа. Уг шийдвэрт "Уугуул америкчууд болон монголжуу төрхтэй, хятад, япон гаралтай хүүхдүүдийг цагаан арьстнуудын сургуульд авсугай" гэж тусгажээ. * Хорёдугаар сарын 5 &ndash; Америкийн химичдийн нийгэмлэг шуурхай хуралдаан зарлаж, шинэ тутам нээгдээд байсан "Бейклайт" буюу хуванцарыг шинэ химийн нэгдэл гэж хүлээн зөвшөөрчээ. Ийнхүү хүний гараар хиймлээр бүтсэн анхны бодисийг химийн элемент, нэгдэл гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Хоёрдугаар сарын 8 &ndash; "Хурдан буу" буюу автомат буу зохион бүтээсэн Хирам Максимийн хүү болох Хирам П.Максим дуу намасгагч зохион бүтээснээ зарлалаа. * Хоёрдугаар сарын 12 &ndash; АНУ-ын Ерөнхийлөгч Авраам Линкольны мэндэлсний 100 жилийн ойг угтаж, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Теодор Рүүзвельт Кентаки мужийн Ходжвилль хотод дурсгалын мавзолей босгожээ. * Хоёрдугаар сарын 15 &ndash; АНУ-ын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулж, Аризона, Нью-Мексико мужийг шинээр нэмэх тухай санаачилга гарав. Гэвч албан ёсоор муж болтлоо 1912 оныг хүлээх шаардлага гарсан юм. * Хоёрдугаар сарын 24 &ndash; Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Босни-Герцеговинаг хүчээр түрэмгийлэн эзэлснээс үүдэн Европыг хамарсан хямрал дэгджээ. * Хоёрдугаар сарын 26 &ndash; Дэлхийн хамгийн анхны өнгөт киног олон нийтэд танилцууллаа. Их Британийн нийслэл [[Лондон]] хотийн "Шилтгээн" кино театрт нийт 21 хэсэг бүхий богино хэмжээний киног өнгөтөөр олон нийтэд танилцуулсан юм. * Хоёрдугаар сарын 26 &ndash; Австри-Унгарын эзэнт гүрэн болон Османы эзэнт гүрэн хооронд Босни-Герцеговинаг Австри-Унгарын эзэнт гүрэнд 2.5 сая туркийн фунтээр зарахаар болжээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 2 &ndash; АНУ-ын Конгресс олон улс оронтой дипломат харилцаа тогтоох шийдвэр гаргав. Түүний дотор Австри-Унгарын эзэнт гүрэн, Япон, [[Бразил]], Турк улсад элчин сайдын яам байгуулахаар болжээ. * Гуравдугаар сарын 4 &ndash; АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулсан Уиллиам Ховард Тафтын тангараг өргөх ёслол болжээ. Тэрээр АНУ-ын 27 дахь Ерөнхийлөгч болсон юм. Түүний тангараг өргөх ёслолын үеэр цасаар шуурсан нь Эндрью Жексоноос хойшхи анхны тохиолдол болсон байна. * Гуравдугаар сарын 9 &ndash; Францын парламент орлогийн албан татварын тухай хуулийн төслийг олонхын саналаар баталжээ. * Гуравдугаар сарын 10 &ndash; Оросын эзэнт гүрэн армийн дүрэмт хувцасыг хар ногоон, зүүн рүүгээ давж товчлогддог энгэр бүхий таван товчтой байхаар соёрхон баталжээ. * Гуравдугаар сарын 11 &ndash; АНУ-ын Лос Анжелес хотын амбан захирагч Артур С.Харперийг Лос Анжелесийн конгресс огцруулах шийдвэр гаргажээ. Тэрээр эцсийн үг болгож "Би бодлогогүй, болчимгүй зангаасаа болж залруулж боломгүй алдаа гаргасан" гэж мэдэгдсэн байна. * Гуравдугаар сарын 12 &ndash; Дани улс анх удаа орон нутгийн сонгуульд 25 нас хүрсэн эмэгтэй нэр дэвшиж болно гэж хуульчилжээ. * Гуравдугаар сарын 15 &ndash; 1900-аад оны алдартай бизнесмен, худалдаачин Селфриж Лондон хотод анхны дэлгүүрээ нээв. * Гуравдугаар сарын 16 &ndash; АНУ-ын шинээр сонгогдсон томилогдсон Ерөнхий прокурор Жорж Уикершам Мөрдөн шалгах товчоог байгуулах шийдвэр гаргажээ. Гэвч 1934 онд албан ёсоор байгуулагдаж "Холбооны мөрдөх товчоо" гэж нэршилийг нь сольсон байна. * Гуравдугаар сарын 19 &ndash; Зохион бүтээгч Гленн Көртис, Аугустус Херинг нар нисэх онгоц үйлдвэрлэх анхны хувийн компани байгуулжээ. Тэд компаниа Херинг-Көртисийн компани гэж нэрлэсэн байна. * Гуравдугаар сарын 22 &ndash; Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Серби улсыг эзлэн түрэмгийлэх зорилгоор их хэмжээний цэрэг оруулав. Энэ үйл явдлыг Оросын эзэнт гүрэн дайн өдөөсөн хэрэг хэмээн үзэж, 1787 оны Берлиний тунхагыг зөрчсөн гэж буруутгажээ. Хэд хоногийн дараа бүх Европ даяар Австри-Унгарын эзэнт гүрнийг буруутгасан билээ. * Гуравдугаар сарын 25 &ndash; Оросын эзэнт гүрний хаан II Николай Сербийг эзлэн түрэмгийлсэн Австри-Унгарын эзэнт гүрэнд дайн зарлав. Үүнээс хойш таван жил үргэлжилсэн Балканы хямрал эхэлсэн юм. * Гуравдугаар сарын 27 &ndash; Хятадын улстөрийн түүхэнд анх удаагаа нийтээр дагаж мөрдөх "Үндэсний хууль" батлагджээ. * Гуравдугаар сарын 28 &ndash; Алдарт зохион бүтээгч Александер Грем Белл олон нийтэд телефон утас зохион бүтээснээ албан ёсоор зарлалаа. Тэрээр Канадад байрлах Доминион компаниас Америкийн Брентфорд руу дуудлага хийж, цугларсан олонд сонсгожээ. * Гуравдугаар сарын 31 &ndash; Францын зохион бүтээгч Шарль Пате кино мэдээ буюу дүрст мэдээг кино театрт гаргасан байна. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 1 &ndash; Куба улсаас АНУ-ын цэргийн сүүлийн анги нэгтгэл гарав. * Дөрөвдүгээр сарын 4 &ndash; АНУ-ын Нью-Йорк хот анх удаа автомашины хурдны хязгаарыг 19 км/ц болгон тогтоожээ. Тогтоол гарсан анхны өдөр 19 хүн баривчлагдсан байна. * Дөрөвдүгээр сарын 8 &ndash; Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Босни Герцеговинаг эзлэн түрэмгийлсэн гэдгийг Их Британи болон Франц улс албан ёсоор хүлээн зөвшөөрчээ. * Дөрөвдүгээр сарын 10 &ndash; Хаант Орос улсын хаан II Николай Финландын тусгаар тогтнох хүслийг үндсэндээ хүлээн зөвшөөрч Төрийн Думаар хэлэлцүүлэх шийдвэр гаргалаа. * Дөрөвдүгээр сарын 13 &ndash; Османы эзэнт гүрний нэгэн сонины эрхлэгч Хассан Эффендиг буудан хороосны дараа олон мянган эсэргүүцэгчид Константинополь хотод жагсаал зохион байгуулав. Жагсагчид Ерөнхий сайд болон түүний кабинетийг огцрохыг шаардсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 14 &ndash; Иран улсын газрын тосыг олборлох зорилготой Иран-Английн хамтарсан газрын тосны компани байгуулагдав. Хожим хойно тус компани Британийн газрын тосны компани буюу British Petroleum болгон нэрээ өөрчилсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 16 &ndash; Одоогийн Танзани орчмоос Германы Шинжлэх ухааны академийн Палеонтологийн хүрээлэн олон арван үлэг гүрвэлийн араг ясыг илрүүлжээ. Мезозойн эрин буюу 200-аад сая жилийн тэртээх Брахиозавр гэх үлэг гүрвэлийн 220 тонн араг яс олдсон байна. * Дөрөвдүгээр сарын 17 &ndash; Шотландын хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах цомын тэмцээний шувтаргын тоглолтод учраа таарсан Селтик болон Рэйнжерс багийн тоглолт 1:1-ээр тэнцсэн ч шүүгч нэмэлт цаг сунгасангүй. Ундууцсан хөгжөөн дэмжигчид эсэргүүцлээ илэрхийлж, үймээн дэгдээжээ. Гласгоу хотын цагдаагийн газар 200 хүнээр хүч нэмэгдүүлэн ажилласан ч 100 хүн эмнэлэгт хүргэгдсэн байна. Энэ нөхцөл байдлын дараа Шотландын хөлбөмбөгийн холбоо хоёр багийн алинд нь ч цом олгохгүй байх шийдвэр гаргажээ. * Дөрөвдүгээр сарын 18 &ndash; Ромын пап X Пиус ламтан Францын домогт Жанна Д'Аркыг нас барснаас хойш 475 жилийн дараа "гэгээнтэн" цол хайрлах шийдвэр гаргажээ. Шийдвэр гарснаас хойш тав хоногийн дараа болсон ёслолд 30 мянган сүсэгтэн оролцсон гэх баримт бий. * Дөрөвдүгээр сарын 19 &ndash; Америкийн бейсболын мэргэжлийн лигийн ээлжит тойрогт учраа таарсан Вашингтон Сенаторс, Бостон Ред Сокс багийн тоглолтыг АНУ-ын ерөнхийлөгч Уиллиам Ховард Тафт, дэд ерөнхийлөгчийн хамтаар үзэж сонирхов. Ингэснээр АНУ-ын ерөнхийлөгчдийн түүхэнд бейсболын тоглолт үзсэн анхны ерөнхийлөгч болсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 22 &ndash; АНУ-ын Үндэстний цөөнхийн асуудал хариуцсан хороо Уугуул америкчуудын хэлийг Англи хэлтэй жишиж харьцуулсан толь бичгийг гаргажээ. Уг толь бичгийг Сайрус Байингтон гардан хариуцсан байна. * Дөрөвдүгээр сарын 24 &ndash; Хятадын үндэсний номын сан байгуулагдав. 24 сая сан хөмрөгтэй тус номын сан дэлхийн тав дахь том номын сан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 &ndash; Хосолмол засаглалтай Авсри-Унгарын эзэнт гүрний ерөнхий сайд Александер Векерле үүсээд байгаа нөхцөл байдалтай холбогдуулан албан тушаалаасаа өөрийн хүсэлтээр огцорчээ. Балканы хямралаас шалтгаалан тус улс албан ёсны ерөнхий сайдгүй 1910 оны төгсгөлтэй золгосон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 27 &ndash; Османы парламент Султан II Абдул Хамидийг хаан ширээнээс нь буулгаж, дараагийн султанаар V Мехмедийг өргөмжлөв. Шинэ хаан өөрийн ах Абдул Хамидийг гэрийн хорионд оруулж, хорих шийдвэр гаргажээ. * Дөрөвдүгээр сарын 28 &ndash; Османы эзэнт гүрний экс султан Абдул Хамидийг Салоника хотод байрлах Бейлербейри ордонд гэрийн хорионд оруулахаар болжээ. Тэрээр насан эцэслэх хүртлээ энэ ордонд хоригдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 29 &ndash; Хаант Оросын генерал Шарский Персийн Табриз хотыг хүчээр эзлэв. Персийн Шахын эсрэг болон босогчдын эсрэг хүчтэй тулалдсанаас хойш 10 сарын дараа Персээс Хаант Оросын цэрэг гарсан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 30 &ndash; Их Британи дээгүүр нисэх онгоцоор ниссэн анхны хүнээр Жон Моор-Брабазон тодров. ** Дөрөвдүгээр сарын 30 &ndash; ДеУилбиссийн компани өөрсдийн зохион бүтээсэн технологи дээрээ үндэслэн будаг шүршэгч зохион бүтээж, албан ёсоор патентжуулжээ. Тухайн үедээ энэ бүтээл маш хурдан хэрэглээнд нэвтэрсэн билээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 5 &ndash; Германы Саксони муж сонгогчдын тухай хуулинд өөрчлөлт орууллаа. Шинэ хуулиар 25-аас дээш насны насанд хүрсэн бүх хүн сонгуульд оролцдог байхаар тусгажээ. * Тавдугаар сарын 7 &ndash; Ромын пап X Пиус ламтан "Папын дэргэдэх Библийн хүрээлэн"-г байгуулав. ** Тавдугаар сарын 7 &ndash; Алдарт эрдэмтэн Альберт Эйнштейн Швейцарийн Берн хотод оюуны өмчийн хэлтэст дээгүүр алба хаших болов. * Тавдугаар сарын 13 &ndash; Дэлхийн дугуйн спортын нэр хүндтэй тэмцээнүүдийн нэг гэгдэх "Жиро Д'Италиа анх удаагаа зохион байгуулагдав. Анхны тэмцээнд 127 дугуйчин өрсөлдөж, нутгийн дугуйч Лиужи Ганна түрүүлжээ. * Тавдугаар сарын 17 &ndash; АНУ-ын тэргүүн хатагтай Нелли Тафтын хоолой үрэвсэж, ярьж чадахаа болив. Нэг жилийн дараа тэр бүрэн эдгэрсэн юм. * Тавдугаар сарын 18 &ndash; Германы эмийн "Байер" үйлдвэрт гарган авсан сульфаниламидийг эмийн нэршлээр бүртгэн авав. * Тавдугаар сарын 23 &ndash; Хаант Оросын Санкт Петербург хотод III Александер хааны морьт хөшөө нээлтээ хийжээ. Уг хөшөөг уран барималч Паоло Трубецкой урласан байна. 1924 онд социалистууд уг хотыг Ленинград хэмээн нэрлэж, хөшөөг хотын музейн байр руу зөөжээ. Гэвч 1994 онд хотын удирдлагууд дахин хуучин байранд нь байршуулсан байна. * Тавдугаар сарын 24 &ndash; Европын улсуудаас Швед улс анх удаа үндэсний цэцэрлэгүүдийг дархлав. Шведийн парламент Абико, Ангсо, Гарфиттан, Гоцка Сандөн, Хамра, Пьелкайс, Сарек, Стора Шофаллет, Шонфаллет зэрэг найман цэцэрлэгт хүрээлэнг дархалжээ. * Тавдугаар сарын 27 &ndash; АНУ-ын Техас мужийн Шепард тосгонд солир унав. солирт хувийн эдлэн газар өртөж, тал нь бүрэн сүйджээ. * Тавдугаар сарын 28 &ndash; Германы Берлин хотод хуралдсан ОУОХ-ны хуралдаанаар 1912 оны олимпыг Шведийн Стокгольм хотод зохион байгуулах шийдвэр гаргажээ. * Тавдугаар сарын 29 &ndash; Перугийн нийслэл Лима хотод Хятадын цагаачдыг эсэргүүцсэн жагсаал эцэстээ бослого хөдөлгөөн болж Ерөнхийлөгч Августо Б.Легуяаг барьцаалах гэж оролдов. Төрийн эргэлт хийх гэсэн оролдлого бүтэлтэй болоогүй юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 1 &ndash; Австралийн ерөнхий сайд Эндрью Фишер зургаан сарын дараа өөрийн хүсэлтээр албан тушаалаа өгөхөөр болов. Түүний орыг Альфред Дийкн залгасан билээ. * Зургаадугаар сарын 2 &ndash; Африкийн Чад улсад Франц улс бүрэн ноёрхолоо тогтоов. * Зургаадугаар сарын 6 &ndash; Хятадын хаант засаг Британи, Герман, Францын банкуудын оролцоо бүхий хамтарсан консорциумаа Кантон, Ханкоу, Ченгту хотыг нийслэл Бээжинтэй холбох төмөр замын ажлыг гүйцэтгүүлэхээр болов. * Зургаадугаар сарын 7 &ndash; Германы засгийн газар монополь, хууль бус үйл ажиллагаа, хууль бусаар хөлжих байдлыг таслан зогсоох зорилгоор "Цэвэр өрсөлдөөний хууль"-ийг боловсруулж дуусгав. * Зургаадугаар сарын 10 &ndash; Авраам Линкольны хөрөг бүхий нэг центийн зоос гүйлгээнд нэвтэрч эхлэв. * Зургаадугаар сарын 13 &ndash; Колумбийн ерөнхийлөгч Рафаел Рейс Панамтай хийсэн хэлэлцээр бүтэлгүйтэж, авах ёстой татвараа авч чадаагүй гэж үзэн өөрийн хүсэлтээр суудлаа өгчээ. * Зургаадугаар сарын 15 &ndash; Бразилйн ерөнхийлөгч Афон Пена насан эцэслэснээс хойш хэдхэн өдрийн дараа Бразилийн ерөнхийлөгчийн тангарагыг Нило Печаньяа өргөжээ. Тэрээр Бразилийн түүхэн дэх анхны бөгөөд сүүлийн африк гаралтай ерөнхийлөгч юм. * Зургаадугаар сарын 18 &ndash; АНУ-ын нэр хүндтэй шагнал гэгдэх Конгрессийн алтан медалийг Уилбур болон Орвиль Врайт нарт "Нисэх техникийг хөгжүүлж, хэрэглээнд нэвтрүүлсэнд талархаж" энэхүү шагналыг гардуулжээ. * Зургаадугаар сарын 26 &ndash; Хаант Оросын II Николай хаан Швед улсад төрийн айлчлал хийхээр Стокгольмд хүрэлцэн иржээ. * Зургаадугаар сарын 28 &ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгчдийн түүхэнд анх удаагаа ерөнхийлөгч Уиллиам Ховард Тафт жирийн иргэдтэй үдийн зоог барьжээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 &ndash; 1882 оноос хойш анх удаа Их Британид улстөрийн аллага болов. Британийн Энэтхэгийн төрийн нарийн бичгийн дарга Сир Уиллиам Курзон-Виллиг буудан хороов. Түүнийг Энэтхэг гаралтай Мадан Лал Дингра буудан хороожээ. * Долоодугаар сарын 3 &ndash; Кола болон Пепси-г орлогоороо гүйцэж түрүүлэх зорилготой Кока-Нола компанийн ундааг кокайн агуулсан гэж үзэн хураан авав. Энэ хэрэг явдлаас хойш долоон жилийн дараа Кока Нола бүрэн дампуурчээ. * Долоодугаар сарын 5 &ndash; Хүн амын орлогын албан татварт өөрчлөлт оруулж, улмаар Үндсэн хуульд 16 дахь нэмэлт өөрчлөлт оруулжээ. Үүнийг АНУ-ын Сенатын танхим 100 хувийн саналаар дэмжсэн юм. * Долоодугаар сарын 7 &ndash; Арабын ертөнцөөр бүрэн аяласан домогт Т.И.Лоуренс аялалаа эхлүүлжээ. Хожимоо түүнийг "Арабын Лоуренс" гэж нэрлэсэн билээ. * Долоодугаар сарын 8 &ndash; Эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлах зорилгоор Дотоодын аюулгүй байдлын сайд Херберт Гладстоун, Шарлот Деспард нараар ахлуулсан эмэгтэйчүүдийн төлөөлөлтэй хамт эзэн хаан VII Эдуардад бараалхжээ. * Долоодугаар сарын 9 &ndash; Өмнөд Америкийн Боливи, Перу улсуудад хилийн маргаан гарч улмаар Аргентиний ерөнхийлөгч Хосе Фигуероа Алькорта зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэн, хэлэлцээ зохиож эхэлжээ. * Долоодугаар сарын 14 &ndash; Германы Канцелорын суудалд Теобалд фон Бетманн-Холлвег суув. * Долоодугаар сарын 16 &ndash; Персийн үндсэн хуулийн хувьсгалын үр дүнд 12 настай хунтайж Мохаммад Али Шах Кажарыг хаан ширээнд залав. * Долоодугаар сарын 19 - Дэлхийн хамгийн том метро болох Нью-Йоркын метроны нэгэн хэсэг болох Хадсоны зогсоол нээлтээ хийв. Энэ зогсоол нь Манхеттэн болон Жерси хотыг холбосон урт замын зогсоол юм. * Долоодугаар сарын 20 - Францын ерөнхий сайд Жорж Клеменс Сангийн сайд асан Теофиль Делкассыг өдөөн турхирч, бүдүүлэг авир гаргасныхаа улмаас өөрийн хүсэлтээр огцрох болжээ. Түүнийг Аристид Брайнд залгамжилсан юм. * Долоодугаар сарын 29 - Женерал Моторс компани Кадиллак компанийг 5.5 сая ам.доллараар өөрийн болгожээ. * Долоодугаар сарын 31 - Ираний исламын шашны Шийтийн урсгалын лидер Шейх Фазлола Ноорийг төрийн эрхийг хүчээр авахыг санаархсан гэж үзэн дүүжлэн цаазаар авчээ. Энэ явдлаас хойш 70 жилийн дараа Шашны тэргүүн Аяатолла Хомейний түүнийг үндэсний баатар хэмээн өргөмжилсөн юм. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 1 - Испанийн Каталони үндэстнүүдийн өлгий Барселона хотод дайныг эсэргүүцэгчид жагсаал зохион байгуулж, ажил хаялт зарлажээ. Долоо хоног үргэлжилсэн жагсаал, цуглаан сүүлдээ мөргөлдөөн болон хувирч улмаар олон арван хүн амиа алджээ. Испанийн түүхэнд энэ долоо хоногийг "Цуст долоо хоног" гэж нэрлэсэн байна. * Наймдугаар сарын 2 - Линкольны зурагтай нэг центийн зоос гүйлгээнд албан ёсоор нэвтрэв. * Наймдугаар сарын 3 - Канадад зохион бүтээгдсэн анхны онгоц, толгодын орой мөргөн сүйрчээ. * Наймдугаар сарын 4 - Шведийн цаас, төмөр, гангын үйлдвэрийн 80 мянган ажилтан ажил хаялт зарлав. Шведийн үйлдвэрчний эвлэлээс зохион байгуулсан уг ажил хаялтад хоёр хоногийн дараа 460 мянган ажилчин нэгдсэн гэдэг. * Наймдугаар сарын 6 - АНУ-ын түүхэнд анх удаа Алис Хойлер Рамси гэгч эмэгтэй жолооны үнэмлэх авчээ. * Наймдугаар сарын 10 - Цемент өрөмдөх зориулалт бүхий давхар цохилтод өрөмдлөгийн машиныг /эцэг/ Ховард Р.Хьюс зохион бүтээж, патент авав. * Наймдугаар сарын 11 - Олон улсын Морзын кодын практикт анх удаа SOS ослын дуудлагыг ашиглажээ. Хойд Каролина умжийн Хаттерас хошууны орчимд эрчим хүчээ алдсан Арапахое хөлөг SOS дуудлагыг ашигласан байна. Тус хөлөг 36 цагийн дараа аврагдсан юм. * Наймдугаар сарын 13 - Венесуэль улсын 38 дахь ерөнхийлөгч Хуан Висенте Гомез тангарагаа өргөв. * Наймдугаар сарын 15 - Ромын пап IX Пиус ламтан автомашинд суусан анхны пап ламтан болжээ. Түүнд Америкийн Католикуудын холбооноос автомашин бэлэглэсэн байна. * Наймдугаар сарын 16 - Османы эзэнт гүрэнд гарсан Идэрчүүдийн хувьсгалын улмаар үндсэн хуулиндаа таван өдрийн дараа өөрчлөлт оруулжээ. * Наймдугаар сарын 17 - Палеонтологич Эрл Дугласс Юта мужийн Вернал хотоос зүүн зүгт 32 км-ийн зайд орших "Ногоон нуур"-ын эргээс Бронтозаврын сүүлний есөн ясыг илрүүүлжээ. * Наймдугаар сарын 20 - Одой гариг болох Плутон гаригийн зургийг Йеркесийн одон орон судлах төвийн одон орончид дүрсэнд буулгажээ. Тухайн үед үүнийг ач холбогдолтойд тооцоогүй юм. 2000 онд л Америкийн сансар судлалын агентлагын шинжээчид Плутон гаригийн зураг гэдгийг тогтоожээ. * Наймдугаар сарын 24 - Панамын сувгийг барих ажил албан ёсоор эхэлжээ. * Наймдугаар сарын 25 - Дэлхийн түүхэнд анх удаа АНУ-ын арми зэвсэглэлдээ нисэх онгоцыг нэвтрүүлж, Мерилэнд мужийн Коллеж парк-д нисэх бааз байгуулав. * Наймдугаар сарын 26 - Шведийн палеонтологич Отто Хаузер Францаас эртний хүний бүтэн араг ясыг, чулуун зэвсэгнүүдийнх нь хамт илрүүлжээ. Эрдэмтэд тус араг ясыг 35 мянган жилийн өмнөх гэдгийг нь тогтоосон юм. 2011 онд нарийн шинжилгээнд оруулж, улмаар МЭӨ 7575 онд хамаарах болохыг нь тогтоожээ. * Наймдугаар сарын 29 - Дэлхийд анх удаа зохиогдсон нисэх онгоцны уралдаанд Гленн Көртис түрүүлж, 5 мянган ам.долларын шагнал хүртжээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 - Хятад-Солонгосын засгийн газар хилийн бүсээ шинээр тогтоожээ. Хятад болон Солонгосыг Түмэн голоор зааглан тогтоосон байна. * Есдүгээр сарын 5 - Хаант Оросын II Николай хааны амь насанд халдах оролдлого Севастополь хотод болсон ч, амжилтгүй болжээ. * Есдүгээр сарын 6 - Америкийн нэрт аялагч, ахмад Роберт Пийри Хойд Туйлаас цахилгаан мэдээ илгээв. * Есдүгээр сарын 9 - Хятадын үндэсний номын санг барих ажил эхэлжээ. Тус номын сан 1912 оны наймдугаар сарын 17-нд албан ёсоор нээлтээ хийсэн юм. * Есдүгээр сарын 11 - Одон оронч Макмиллиан Вольф анх удаа Хейлигийн сүүлт одыг дэлхийд ирэх хугацааг бүрэн тогтоож чаджээ. * Есдүгээр сарын 15 - Оросын нутаг дээгүүр анх удаа нисэх онгоц үзэгджээ. Францын нисгэгч Жорж Леганье Москва орчмоор ниссэн байна. * Есдүгээр сарын 16 - 20 настай Адольф Гитлерийг байрны мөнгө төлөх чадваргүй гэж үзэн Вьенна хотод байсан орон сууцнаас нь хөөж гаргав. Тэрээр хэдэн сарын турш гэр оронгүй байсан юм. * Есдүгээр сарын 21 - Хойд туйлд хүрсэн дэлхийн анхны хүн болох Фредерик Күүк эх нутагтаа ирлээ. * Есдүгээр сарын 24 - Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч Николай Римский Корсаковын хамгийн сүүлийн дуурь болох "Алтан тахиа" Москвад анх удаа тавигдав. * Есдүгээр сарын 29 - Нисгэгч, зохион бүтээгч Вильбур Врайт Нью-Йорк болон Нью-Жерсигийн иргэдэд нисэх онгоцоор нисч үзүүлжээ. орон нутгийн цагаар өглөөний 10:18 цагт Эрх чөлөөний хөшөөг хэд, хэдэн удаа тойрсон байна. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 5 - Форд болон Женерал Моторс компаниуд хамтран ажиллах 9 сая долларын гэрээнд Хенри Форд, Уиллиам К.Дюрант нар гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 6 - Австралийн Перт хотын шоронд хоригдож байсан Марта Ренделл гэгчийг цаазаар авчээ. Тэрээр өөрийн гурван хүүхдээ хөнөөсөн юм. * Аравдугаар сарын 9 - АНУ-ын Массачусетс мужаас гаралтай Уиллиам Жеймс Сайдис нь Харвардын их сургуульд элсэн суралцсан хамгийн залуу оюутнаар нэрлэгдлээ. Тухайн үед тэрээр 11 настай байсан юм. * Аравдугаар сарын 13 - Каталонийг салан тусгаарлах үзлийг дэлгэрүүлж, жагсаал зохион байгуулсан гэсэн үндэслэлээр профессор Франчиско Феррерийг Испанийн хааны шийдвэрээр цаазаар авчээ. Үүнийг Франц тэргүүтэй европын хэд, хэдэн улс хүчтэй эсэргүүцсэн юм. * Аравдугаар сарын 14 - Испанийн хөлбөмбөмбөгийн холбоо албан ёсоор байгуулжээ. * Аравдугаар сарын 16 - Зорчигч тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг дэлхийн анхны авиа компани болох ДЕЛАГ компани Германийн Франкфурт хотод байгуулагдав. * Аравдугаар сарын 22 - Францын иргэн Баронне де Лароше нисэх онгоцоор ниссэн анхны эмэгтэй нисгэгч болжээ. Тэрээр газраас 300 метрийн өндөрт, 6 км зам туулсны эцэст газардсан юм. * Аравдугаар сарын 26 - Япон улсын ерөнхий сайдаар дөрвөн удаа сонгогдсон Хиробуми Ито Хятадын Манжуур хотын Харбиний галт тэрэгний буудалд халдлагад өртөж амиа алджээ. Түүнийг Солонгосын өндөр албан тушаалтан болох Ан Жон-Гён хороосон юм. * Аравдугаар сарын 31 - Ирландын үндэсний их сургууль болон Бельфастын хатан хааны их сургууль нэгдэж, Ирландын эзэн хааны сургууль байгуулагджээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 5 - Европ тивийн хамгийн анхны сүлжээ дэлгүүр болох Вүүлуортын их дэлгүүр үүдээ нээжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 8 - Дэлхийн түүхэнд анх удаа автомашинаар цагт 200 км хурдалсан хүнээр Францын иргэн Виктор Эмери тодорчээ. * Арваннэгдүгээр сарын 10 - Австрийн сэтгэл судлалын нийгэмлэгийн гишүүн, эрдэмтэн Исидор Саджер өөрийгөө дөвийлгөх, өөрийгөө магтах өвчнийг судалж, судалгааны материалаа танилцуулжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 14 - Дэлхийг завиар ганцаараа бүрэн тойрохоор Жошуа Слокум аялалаа эхлүүлжээ. Гэвч тэрээр аялалаасаа хэзээ ч эргэж ирээгүй билээ. * Арваннэгдүгээр сарын 16 - Их Британи, Франц, АНУ, Герман, Итали, Япон, Орос, Испани, Австри-Унгарын эзэнт гүрний эрдэмтэд Лондон хотноо хуралдаж, олон улсын газрын зургийн нэг м хавтгай дөрвөлжин километрийн масштабыг 1:1,000,000 байхаар стандарт тогтоов. * Арваннэгдүгээр сарын 19 - Төв мэдрэлийн систем нь гэмтсэн хүмүүсийг эмчлэх зорилготой анхны төрөлжсөн эмнэлэг болох Нью-Йоркын тархи мэдрэлийн нэгдсэн хүрээлэн үүдээ нээжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 21 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Уиллиам Ховард Тафт, Төрийн нарийн бичгийн дарга Нокс нар Цагаан ордонд хоёр цаг уулзсаны эцэст Америкийн хоёр иргэнийг цаазаар авсан Никарагуа улс руу Баффало байлдааны хөлөг илгээхээр болжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 28 - Алдарт хөгжмийн зохиолч Сергей Рахманиновын гуравдугаар концерт АНУ-д анх удаа тоглогдов. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 - Албанийн үндэсний их сургууль албан ёсоор байгуулагджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 2 - Их Британи Өмнөд Африкийг өөрийн колони гэж зарлалаа. ** Хойд Америкийн үндэсний хоккейн лиг албан ёсоор байгуулагдав. * Арванхоёрдугаар сарын 4 - Канадын хоккейн алдартай клуб болох Монтриал Канадианс баг байгуулагдав. * Арванхоёрдугаар сар 7 - Эрдэмтэн Лео Бейкланд синтетик хуванцар материалыг химийн аргаар нээв. Тэрээр үүнийг АНУ-ын патентын хороонд "Бейкелайт" гэж бүртгүүлжээ. ** Ирээдүйн ерөнхийлөгч Калвин Күүлидж Массачусетс мужийн Нордэмптон хотын захирагчийн сонгуульд ялалт байгуулж, улстөрийн анхны албан тушаалдаа суув. * Арванхоёрдугаар сарын 11 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын Медисон Скүэр Гарденд анхны өнгөт киног олон нийтэд үзүүлэв. * Арванхоёрдугаар сарын 15 - Дэлхийд алдартай Раддисон сүлжээ зочид буудлын анхны зочид буудал Миннесота хотын Миннеаполис хотын долоодугаар гудамжинд нээгджээ. Анхны зочид буудал 16 давхар, 425 өрөөтэй байсан гэдэг. * Арванхоёрдугаар сарын 16 - Никарагуа улсын ерөнхийлөгч Хосе Сантос Зелаяа АНУ-тай үүсгэсэн маргаанаас болж албан тушаалаа өөрийн хүсэлтээр өгчээ. * Арванхоёрдугаар сарын 17 - Бельгийн хаан II Леопольд Брюссель хотноо шөнийн 02:35 цагт нас нөгчиж, хаан ширээг түүний бага дүү Альберт залгамжлахаар болов. * Арванхоёрдугаар сарын 19 - Германы хөлбөмбөгийн алдартай клубуудын нэг Боруссиа Дортмунд клуб албан ёсоор байгуулагджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 20 - Ирланд улсад анхны кинотеатр нээгдлээ. Вольта гэж нэрлэгдсэн уг театрыг зохиолч Жеймс Жойс болон түүний бизнесийн хамтрагчид нийлж байгуулж байсан гэдэг. * Арванхоёрдугаар сарын 28 - Өмнөд Африк дээгүүрх анхны нислэгийг нисгэгч Альберт Киммерлинг үйлдэв. == Энэ онд төрөгсөд == === Нэгээс Хоёрдугаар сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Украины үндэсний удирдагч Степан Бандера (1959 онд нас барсан) * Нэгдүгээр сарын 4 - Америкийн бизнесмэн Ж.Р.Симплот (2008 онд нас барсан) * Нэгдүгээр сарын 9 - Мальта улсын анхны ерөнхийлөгч Антони Мамо (2008 онд нас барсан) * Нэгдүгээр сарын 22 - НҮБ-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Бирмийн улстөрч Ю Тант (1974 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 26 - Йорданы хаан Талал (1972 онд нас барсан) === Гурваас Дөрөвдүгээр сар === * Гуравдугаар сарын 4 - АНУ-ын үл хөдлөх хөрөнгийн магнат Харри Хельмси (1997 онд нас барсан) * Дөрөвдүгээр сарын 22 - Нобелийн шагналт Италийн неврологич Рита Леви-Монталчини (2001 онд нас барсан) * Дөрөвдүгээр сарын 30 - Нидерландын хатан хаан Жулиана (2004 онд нас барсан) === Таваас Зургаадугаар сар === * Тавдугаар сарын 1 - Грекийн яруу найрагч, тэмцэгч Йаннис Рицос (1990 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 15 - Британийн нэрт жүжигчин Жеймс Мейсон (1984 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 26 - Шотландын хөлбөмбөгийн алдартай дасгалжуулагч Метт Басби (1994 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 27 - Колумбийн ерөнхийлөгч Гуйлермо Леон Валенсиа (1971 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 7 - Академийн наадам, "Эмми", "Тони" наадмын шагналт жүжигчин Жессика Тенди (1994 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 20 - Австралийн алдарт жүжигчин Эррол Флинн (1959 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 23 - БНХАУ-ын дарга Ли Шиан Ниан (1992 онд нас барсан) === Долоогоос Наймдугаар сар === * Долоодугаар сарын 6 - Тасманийн арлын 32 дахь сайд Эрик Рийз (1999 онд нас барсан) * Долоодугаар сарын 13 - Лаосын анхны ерөнхийлөгч Суфанувонг (1995 онд нас барсан) * Долоодугаар сарын 18 - ЗХУ-ын Гадаад хэргийн сайд Андрей Громыко (1989 онд нас барсан) * Наймдугаар сарын 8 - Шинэ Зеландын 9 дэх ерөнхийлөн захирагч Чарльз Литтелтон (1977 онд нас барсан) * Наймдугаар сарын 10 - Цахилгаан гитарыг зохион бүтээгч Лео Фендэр (1991 онд нас барсан) === Есөөс Аравдугаар сар === * Есдүгээр сарын 7 - Туркын нэрт найруулагч Элиа Казан (2003 онд нас барсан) * Есдүгээр сарын 19 - Порше компанийн захирал Фердинанд Антон Эрнст Порше (1998 онд нас барсан) * Есдүгээр сарын 26 - АНУ-ын автомашины алдарт НАСКАР уралдааныг үндэслэгч, бизнесмэн Билл Франц (1992 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 10 - Америкийн зохиолч Макс Симон Эрлих (1983 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 28 - Британийн зураач Френцис Бекон (1992 онд нас барсан) === Арваннэгээс Арванхоёрдугаар сар === * Арваннэгдүгээр сарын 22 - Оросын нисдэг тэрэг зохион бүтээгч Михайль Мил (1970 онд нас барсан) * Арванхоёрдугаар сарын 9 - Америкийн нэр жүжигчин Дуглас Фейрбанкс (2000 онд нас барсан) * Арванхоёрдугаар сарын 14 - Нобелийн шагналт Америкийн генетикч Эдуард Лоури Татум (1975 онд нас барсан) * Арванхоёрдугаар сарын 27 - Польшийн ерөнхийлөгч Хенрик Яблонски (2003 онд нас барсан) == Энэ онд нас барагсад == === Нэгээс Зургаадугаар сар === * Нэгдүгээр сарын 15 - Германы Католик ламтан Арнольд Янссен (1837 онд төрсөн) * Хоёрдугаар сарын 8 - Францын яруу найрагч Катуль Мендэс (1841 онд төрсөн) * Гуравдугаар сарын 25 - Испанийн хөгжмийн зохиолч Руберто Чапи (1854 онд төрсөн) * Дөрөвдүгээр сарын 14 - Аргентиний 10 дахь ерөнхийлөгч Мигель Анхель Хуарез Сельман (1844 онд төрсөн) * Тавдугаар сарын 10 - Японы зохиолч, орчуулагч Шимей Футабати (1864 онд төрсөн) * Зургаадугаар сарын 14 - Бразилийн зургаа дахь ерөнхийлөгч Афонсо Пена (1847 онд төрсөн) === Долоогоос Арванхоёрдугаар сар === * Долоодугаар сарын 11 - Америкийн одон оронч, математикч Саймон Ньюкомб (1835 онд төрсөн) * Наймдугаар сарын 14 - Зохион бүтээгч, инженер Уиллиам Стенли (1829 онд төрсөн) * Есдүгээр сарын 27 - Унгарын уран барималч Гилья Донат (1850 онд төрсөн) * Аравдугаар сарын 26 - Японы ерөнхий сайд Ито Хиробуми (1841 онд төрсөн) * Арваннэгдүгээр сарын 9 - Английн уран зураач Уиллиам Пауэль Фрит (1819 онд төрсөн) * Арванхоёрдугаар сарын 18 - Хаант Оросын угсаа залгамжлах хунтайж Михайль Николаевич (1832 онд төрсөн) === Энэ оны Нобелийн шагналтнууд === Шведийн эзэн хааны дэргэдэх Нобелийн хороо энэ жил дараах хүмүүст шагнал гардуулахаар болжээ. Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг дараах хоёр эрдэмтэнд хуваан өгөхөөр болсон байна. Радио үелзлийн процессыг тогтоож, Марконигийн хууль боловсруулсных нь төлөө Италийн эрдэмтэн Гугльелмо Марконид, Радио болон телевизийн технологийн судалгаанд гавьяа байгуулсных нь төлөө Германы эрдэмтэн Карл Фердинанд Браун нарт Нобелийн шагнал гардуулжээ. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг химийн урвал, өөрчлөлтийг судласных нь төлөө Германы химич Фридрих Вильгельм Оствальдад олгожээ. Эрүүл мэндийн салбарын Нобелийн шагналыг мэс заслын судалгаанд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж Швейцарийн физикч Эмиль Теодор Кохерт өгчээ. Нобелийн уран зохиолын шагналыг хүүхэд багачуудад уранзохиолоор нөлөө үзүүлснийг нь үнэлэн Шведийн хүүхдийн зохиолч Сельма Лагерлофт олгосон юм. Харин Нобелийн Энхтайвны шагналыг Олон улсын арбитрын шүүх байгуулах үйлсийг нь үнэлэн Белгийн 14 дэх ерөнхий сайд Августе Бернерт, мөн арбитрын шүүх байгуулах судалгаанд оролцсоных нь төлөө францын улстөрч Пауль Анри Константад хуваан олгосон байна. Ингээд Нобелийн шагналтнуудыг танилцуулъя. * Физикийн салбарын Нобелийн шагнал - Гугльелмо Маркони, Фердинанд Браун * Химийн салбарын Нобелийн шагнал - Вильгельм Оствальд * Эрүүл мэндийн салбарын Нобелийн шагнал - Эмил Теодор Кохер * Уран зохиолын салбарын Нобелийн шагнал - Сельма Лагерлоф * Нобелийн энхтайвны шагнал - Августе Мари Франсуа Бернерт, Пауль Анри Бенжамин Эстурнель де Констант == Гадаад холбоос == {{commonscat|1909}} [[Ангилал:1909 он| ]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] g4bp7jj9g2qzt335tm5wg0wgdnb9yu0 Загвар:Country data Кабо-Верде 10 13325 862566 816557 2026-07-21T11:03:08Z CommonsDelinker 211 [[File:Flag_of_Cape_Verde.svg]]-г [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government s 862566 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кабо-Верде | flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg | flag alias-1975 = Flag of Cape Verde (1975-1992).svg | link alias-naval = Кабо-Вердегийн зэвсэгт хүчин{{!}}Кабо-Вердегийн эргийн хамгаалалт | flag alias-naval = Flag of the Cape Verdean Coast Guard.svg | link alias-army = Кабо-Вердегийн зэвсэгт хүчин{{!}}Кабо-Вердегийн үндэсний харуул | flag alias-army = Flag of the Cape Verdean National Guard.svg | link alias-navy = Кабо-Вердегийн зэвсэгт хүчин{{!}}Кабо-Вердегийн эргийн хамгаалалт | flag alias-navy = Flag of the Cape Verdean Coast Guard.svg | link alias-military = Кабо-Вердегийн зэвсэгт хүчин | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1975 | redir1 = CPV </noinclude> }} ivq7971f9qapor1ebl6ymgr54rwmocj Юндэндоржийн Оюун 0 16184 862596 773507 2026-07-21T14:40:24Z Amikkkk 95821 /* Бүтээлүүд */ 862596 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Юндэндоржийн Оюун | image = | caption = | birth_year = [[1952 он]] | birth_place = [[Улаанбаатар хот]] | death = {{death date and age2|2000|12|4|1952|1|1|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = балетчин | years_active = 1972 - 1997 он (25 жил) | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = }} '''Юндэндоржийн Оюун ('''1952 онд [[Улаанбаатар]] хотноо төрсөн-2000 онд нас барсан) БНМАУ-ын [[Ардын Жүжигчин]], [[XX зууны манлай]] [[балет]]чин юм. ==Намтар== Тэрээр 1964 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д бүжгийн сургуульд элсэн суралцаж, Дэлхийн балетын өлгий болсон [[Санкт-Петербург]] хотын А.Я.Вагановагийн нэрэмжит балетын сургуулийг 1972 онд “Онц” дүнтэй дүүргэж, ДБЭТ-т хуваарилагдан ирээд анх 1973 онд Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин [[Жамъянгийн Чулуун|Ж.Чулууны]] “''[[Уран хас]]''”-ын Хандармаа, 1974 онд Л.Минкус “''Кихот ноён''” балетын гол дүр Китрид бүжиглэж чадалтай балетчин гэдгээ анх удаа үнэлүүлсэн гэдэг. 1990-ээд оныг хүртэл бүжигчнээр ажиллахдаа 25 бүжгэн жүжгийн гол дүрийг бүтээжээ. 1993 оноос [[Хөгжим Бүжгийн Коллеж|ХБДС]], [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|УДБЭЧ]]-д багшаар ажиллаж байгаад хорт хавдар хэмээх аймшигт өвчний улмаас 2000 онд нас нөгчжээ. ==Бүтээлүүд== *1973: ''[[Уран хас]]'' ([[Жамъянгийн Чулуун|Ж.Чулууны]]) - Хандармаа *1974: ''Кихот ноён'' (Л.Минкус) - Китри *1975: ''Хунт нуур'' ([[Пётр Чайковский|П.Чайковский]]) *1975: ''Айболит доктор''(А.Морозов) *1977: ''Испани бүжгийн цоморлиг'' *1979: ''Жизель'' (А.Адан) *1979: ''Мөнгөн залаа'' (Э.Чойдог) *1980: ''Хун'' (К.Сен Санс) *1981: ''Эрдэнэсийн уул'' (З.Хангал) *1982: Цөмөөхэй (П.Чайковский) *1982: Щелкунчик (П.Чайковский) *1984: ''Спартак'' (А.Хачатурян) *1985: ''Энхийн тойрог'' (Д.Шостакович) *1986: ''Корсар'' (А.Адан) *1987: ''Үйлийн гурван толгой'' (Ж.Мэнд-Амар) *1990: ''Нойрссон гүнж'' (П.Чайковский) *1990: ''Бөртэ Чоно'' ([[Халтарын Билэгжаргал|Х.Билэгжаргал]]) *1993: ''Сүйрлийн дараах амьдрал'' (Зангель Брук, З.Хангал, Э.Чойдог) Мөн төрийн болон хүндэтгэлийн ойн концертуудад 40 гаруй удаа оролцож, өөрийн тайзнаа Болгарын И.Дрангажав, ЗХУ-ын алдарт бүжигчин Марис Лиепа, Швейцарийн Хайнс Мейстер нартай “Хунт нуур”,“Кихот ноён”,“Жизель” бүжгийн жүжгүүдэд гоцлож, [[Москва]], [[Санкт-Петербург]], [[Львов]], [[Новосибирск]], [[Будапешт]], [[Кабул]], [[Тбилиси]], [[Ереван]], [[Ханой]], [[Улаан-Үд]], [[Бээжин]], [[Хөх хот]], Шининь хотуудад айлчлан тоглолт хийж явжээ.1974,1977 онуудад Варна болон Москвагийн ОУ-ын балетчдын тэмцээнүүдэд 2-р шат, 1981-Москвагийн тэмцээнд 3-р байр /хүрэл медаль/ 1978,1980 оны Токиод болсон ОУ-ын тэмцээнээс 5, 11-р байруудад шалгарч хүрэл медаль тус тус авч байсан байна. Сүүлд 1990 онд Токиод Оросын алдарт балетчин А.Павловын дурсгалд зориулсан “Галла” концертод Очи Минорүгийн урилгаар бүжиглэж, 1993 онд Москвагийн ОУ-ын балетын тэмцээнд хүндэт зочноор уригдсан байна. ==Шагнал== “Соёлын яамны тэргүүний уран бүтээл” шагналаар 1975, 1979, 1982, 1984 онуудад, Монгол, Вьетнам улсын “Соёлын тэргүүний ажилтан”, 1976 онд “Засгийн газрын хүндэт жуух”, 1978 онд “БНМАУ-ын Гавъяат Жүжигчин”, 1986 онд “БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин” цол тэмдгээр шагнуулсан. 1991 онд “Зууны Манлай балетчин” өргөмжлөл олгосон. {{DEFAULTSORT:Оюун, Юндэндоржийн}} [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Вьетнамын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Монголын балетчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] [[Ангилал:2000 онд өнгөрсөн]] o1wmdjpymeivzs2vx3rgifqyxmvwu9c 862631 862596 2026-07-22T04:54:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 862631 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Юндэндоржийн Оюун | image = | caption = | birth_year = [[1952 он]] | birth_place = [[Улаанбаатар хот]] | death = {{death date and age2|2000|12|4|1952|1|1|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = балетчин | years_active = 1972 - 1997 он (25 жил) | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = }} '''Юндэндоржийн Оюун ('''1952 онд [[Улаанбаатар]] хотноо төрсөн-2000 онд нас барсан) БНМАУ-ын [[Ардын Жүжигчин]], [[XX зууны манлай]] [[балет]]чин юм. ==Намтар== Тэрээр 1964 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д бүжгийн сургуульд элсэн суралцаж, Дэлхийн балетын өлгий болсон [[Санкт-Петербург]] хотын А.Я.Вагановагийн нэрэмжит балетын сургуулийг 1972 онд “Онц” дүнтэй дүүргэж, ДБЭТ-т хуваарилагдан ирээд анх 1973 онд Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин [[Жамъянгийн Чулуун|Ж.Чулууны]] “''[[Уран хас]]''”-ын Хандармаа, 1974 онд Л.Минкус “''Кихот ноён''” балетын гол дүр Китрид бүжиглэж чадалтай балетчин гэдгээ анх удаа үнэлүүлсэн гэдэг. 1990-ээд оныг хүртэл бүжигчнээр ажиллахдаа 25 бүжгэн жүжгийн гол дүрийг бүтээжээ. 1993 оноос [[Хөгжим Бүжгийн Коллеж|ХБДС]], [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|УДБЭЧ]]-д багшаар ажиллаж байгаад хорт хавдар хэмээх аймшигт өвчний улмаас 2000 онд нас нөгчжээ. ==Бүтээлүүд== *1973: ''[[Уран хас]]'' ([[Жамъянгийн Чулуун|Ж.Чулууны]]) - Хандармаа *1974: ''Кихот ноён'' (Л.Минкус) - Китри *1975: ''[[Хунт нуур]]'' ([[Пётр Чайковский|П.Чайковский]]) *1975: ''Айболит доктор'' (А.Морозов) *1977: ''Испани бүжгийн цоморлиг'' *1979: ''[[Жизель]]'' (А.Адан) *1979: ''Мөнгөн залаа'' (Э.Чойдог) *1980: ''Хун'' (К.Сен Санс) *1981: ''Эрдэнэсийн уул'' (З.Хангал) *1982: [[Щелкунчик (балет)|Цөмөөхэй]] (П.Чайковский) *1984: ''[[Спартак (бүжгэн жүжиг)|Спартак]]'' (А.Хачатурян) *1985: ''Энхийн тойрог'' (Д.Шостакович) *1986: ''Корсар'' (А.Адан) *1987: ''Үйлийн гурван толгой'' (Ж.Мэнд-Амар) *1990: ''Нойрссон гүнж'' (П.Чайковский) *1990: ''Бөртэ Чоно'' ([[Халтарын Билэгжаргал|Х.Билэгжаргал]]) *1993: ''Сүйрлийн дараах амьдрал'' (Зангель Брук, З.Хангал, Э.Чойдог) Мөн төрийн болон хүндэтгэлийн ойн концертуудад 40 гаруй удаа оролцож, өөрийн тайзнаа Болгарын И.Дрангажав, ЗХУ-ын алдарт бүжигчин Марис Лиепа, Швейцарийн Хайнс Мейстер нартай “Хунт нуур”,“Кихот ноён”,“Жизель” бүжгийн жүжгүүдэд гоцлож, [[Москва]], [[Санкт-Петербург]], [[Львов]], [[Новосибирск]], [[Будапешт]], [[Кабул]], [[Тбилиси]], [[Ереван]], [[Ханой]], [[Улаан-Үд]], [[Бээжин]], [[Хөх хот]], Шининь хотуудад айлчлан тоглолт хийж явжээ. 1974,1977 онуудад [[Варна]] болон Москвагийн ОУ-ын балетчдын тэмцээнүүдэд 2-р шат, 1981-Москвагийн тэмцээнд 3-р байр /хүрэл медаль/ 1978, 1980 оны Токиод болсон ОУ-ын тэмцээнээс 5, 11-р байруудад шалгарч хүрэл медаль тус тус авч байсан байна. Сүүлд 1990 онд Токиод Оросын алдарт балетчин [[Анна Павлова|А.Павловагийн]] дурсгалд зориулсан “Галла” концертод Очи Минорүгийн урилгаар бүжиглэж, 1993 онд Москвагийн ОУ-ын балетын тэмцээнд хүндэт зочноор уригдаж байжээ. ==Шагнал== “Соёлын яамны тэргүүний уран бүтээл” шагналаар 1975, 1979, 1982, 1984 онуудад, Монгол, Вьетнам улсын “Соёлын тэргүүний ажилтан”, 1976 онд “Засгийн газрын хүндэт жуух”, 1978 онд “БНМАУ-ын Гавъяат Жүжигчин”, 1986 онд “БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин” цол тэмдгээр шагнуулсан. 1991 онд “Зууны Манлай балетчин” өргөмжлөл олгосон. {{DEFAULTSORT:Оюун, Юндэндоржийн}} [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Вьетнамын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Монголын балетчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] [[Ангилал:2000 онд өнгөрсөн]] tbuxdmhq01pwf3co4j3hxt0fesn32w2 Лионель Месси 0 16347 862619 861856 2026-07-22T01:14:02Z ~2026-40936-94 106173 862619 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Лионель Месси | image = [[Файл:Lionel Messi Argentina v Egypt 7 July 2026-112(cropped).jpg|300 px]] | caption = | fullname = Лионель Андрес Месси<!-- Not Cuccittini --><ref name="profile"/><ref>{{cite web | url = http://www.soccerway.com/players/lionel-andres-messi/119/ | title = Lionel Andrés Messi at Soccerway | accessdate = 14 June 2009 | publisher = Soccerway}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1987|6|24}} | cityofbirth = [[Росарио]] | countryofbirth = [[Аргентин]] | height = 1.70 [[Метр|м]]<ref name="profile">{{cite web | url = http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html | title = Lionel Andrés Messi | accessdate = 3 May 2008 | publisher = fcbarcelona.com | archive-date = 26 Тавдугаар сар 2012 | archive-url = https://archive.ph/20120526231308/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html | url-status = dead }}</ref> | position = [[Жигүүрийн хагас хамгаалагч]]/[[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]] | currentclub = {{flagicon|USA}}[[Интер Майами]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 1995–2000 | youthyears2 = 2000–2004 | youthclubs1 = {{flagicon|ARG}}[[Ньюэллз Олд Бойз]] | youthclubs2 = {{flagicon|ESP}}[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] | years1 = 2004–2005 | clubs1 = {{flagicon|ESP}}Барселона B | caps1 = 22<!--LEAGUE APPS ONLY --> | goals1 = 6<!--LEAGUE GOALS ONLY --> | years2 = 2004–2021 | clubs2 = {{flagicon|ESP}}[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] | caps2 = 520<!--LEAGUE APPS ONLY --> | goals2 = 474<!--LEAGUE GOALS ONLY --> | years3 = 2021–2023 | clubs3 = {{flagicon|FRA}}[[Пари Сен-Жермен]] | caps3 = 58<!--LEAGUE APPS ONLY --> | goals3 = 22<!--LEAGUE GOALS ONLY --> | years4 = 2023– | clubs4 = {{flagicon|USA}}[[Интер Майами]] | caps4 = 25<!--LEAGUE APPS ONLY --> | goals4 = 21<!--LEAGUE GOALS ONLY --> | nationalyears1 = 2005 | nationalyears2 = 2008 | nationalyears3 = 2005–2026 | nationalteam1 = {{flagicon|ARG}}Аргентин<br /><small>(21-ээс доош нас)<br /></small> | nationalteam2 = {{flagicon|ARG}}Аргентин<br /><small>(23-аас доош нас)<br /></small> | nationalteam3 = {{flagicon|ARG}}[[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]] | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 6 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 2 | nationalcaps3 = 189 | nationalgoals3 = 112 | medaltemplates = {{MedalCountry|{{ARG}}}}{{MedalSport|Эрэгтэй [[хөлбөмбөг]]}}{{MedalGold|[[2008 оны зуны олимп|Бээжин 2008]]|[[2008 оны зуны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Баг]]}} | pcupdate = 2024 оны 10 сарын 20 | ntupdate = 2024 оны 10 сарын 16 }} '''Лионель Андрес Месси Куччиттини''' (''испани хэлээр-Lionel Andrés Messi Cuccittini'') 1987 оны 6 дугаар сарын 24-нд Аргентин улсын Санта-Фэ мужийн Росарио хотод төрсөн [[Аргентин]]ы хөлбөмбөгчин юм. 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019, 2021, 2023 оны [[ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин|ДХБХ-ны оны шилдэг хөлбөмбөгчин]], [[2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2022 оны дэлхийн аварга]] тэрбээр Испанийн [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]], [[Франц]]ын [[Пари Сен-Жермен]] багуудад тоглож байгаад өдгөө [[АНУ]]ын [[Интер Майами]] баг болон Аргентины шигшээ багийн ахлагч бөгөөд довтлогчийн байрлалд тоглож байна. Л.Месси 13 насандаа Испани улс руу эцэг эхийн хамт нүүж ирж Барселона багийн залуучуудын шигшээд орж тоглож 2004 оны 10 дугаар сараас тус багийн үндсэн тоглогчийн гараагаа эхэлүүлсэн. Месси 21 насандаа буюу 2009 онд анх [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин болон Алтан бөмбөгийн буюу "Баллон Д'Ор"-ын шагналыг хүртжээ. 2010/2011 оны УЕФА-ын шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг хүртсэн. Тэрээр Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн бууч юм. Түүний хөлбөмбөг тоглож байгаа нь [[Диего Марадона|Марадона]]тай төстэй учраас заримдаа түүнийг Марадонагийн залгамжлагч гэгддэг. Месси багаасаа хөлбөмбөг тоглож эхэлсэн ба түүний чадварыг Барселона эхлээд олж анзаарчээ. Тэр 2000 онд өсөлтийн дутагдлын өвчинд нэрвэгдээд байсан учир гэр бүлтэйгээ Росариогоос Европ руу нүүж [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] баг түүний эмчилгээний зардлыг нөхөн төлсөн байна. Тэрбээр анх 2004-05 оны улиралд [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барса]]-д анхны тоглолтоо хийсэн бөгөөд залуу тоглогчоос дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгч болтлоо дэвшсэн. 2006/2007 онд түүний амжилт эхэлж [[Эл Класико]]-д хет-трик хийж, "Ла" лигийн 26 тоглолтод 14 гоол оруулсан байна. Түүний өсөлтийн хамгийн амжилттай жилүүд нь 2008-2009 оны улирал байсан бөгөөд 38 гоол оруулж Барселона багт 6 цомыг хүртсэн билээ. Тэрээр амжилтаа улам ахиулсаар 2011-2012 оны улиралд нийт 53 гоолыг оруулжээ. Месси одоогийн байдлаар Ла лигт 10, Аваргуудын лигт 4 түрүүлснээс 2009, 2011 оны шигшээ тоглолтуудад Английн [[Манчэстэр Юнайтэд]] багийн эсрэг гоол оруулжээ. 2011-2012 оны улиралд Аваргуудын лигт 12 гоол оруулж [[Марко Ван Бастен]], Жиан Фер Папиний дараачаар 1 улиралд оруулсан гоолын тоогоороо бичигдэх болсон. Мөн Аваргуудын лигийн мэргэн буучийн жагсаалтыг 3 жил дараалан тэргүүлсэн анхны хөлбөмбөгч юм. Тэрбээр [[Иохан Круифф]], [[Мишель Платини]], [[Марко Ван Бастен]] нарын дараачаар Баллон Д'Ор шагналыг 3 удаа хүртсэн 4 дэхь хөлбөмбөгч болсон. 2012 онд тэрбээр Барселона багтайгаа Аваргуудын лигийн шөвгийн 16-д Байер Леверкузен багийг хожсон тоглолтод 5 гоол оруулж УЕФА Аваргуудын Лигийн түүхэнд 1 тоглолтод 5 гоол оруулсан анхны хөлбөмбөгч болж нэрээ мөнхөлсөн. Месси мөн 2005 оны ФИФА Залуучуудын хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Аргентины багтай түрүүлж, шилдэг тоглогч, шилдэг мэргэн буучийн шагналыг хүртсэн. 2008 зуны олимпоос мөн Аргентины хөлбөмбөгийн багтай алтан медаль хүртэж олимпын аварга болжээ. Месси шигшээ багтайгаа нийт 151 тоглолтод оролцож 76 гоол оруулаад байна. Тэрбээр 2010 онд [[UNICEF]]-ийн хүндэт элч төлөөлөгч болсон ба өөрийн [[Leo Messi Foundation|"Leo Messi Foundation"]] сангаараа боловсрол болон эмчилгээний тусламж хэрэгтэй хүүхдүүдэд тусалдаг. 2020 онд Л.Месси-г [[Форбс (сэтгүүл)|''Forbes'' сэтгүүл]] дэлхийд хөлбөмбөгийн спортоор 1 тэрбум ам.доллар олсон хоёр дахь хүн болсон гэж зарласан байна. == Намтар == Тэрээр Аргентины [[Санта-Фе]]д [[1987]] оны [[6 сарын 24]]-нд ган хайлшийн комбинатын ажилчин Хорге Горацио Мессигийн хүү болон мэндэлжээ. Эх нь Селия Мария Куччиттини гэрийн эзэгтэй. Мөн тэрээр Родриго, Матиас гэж хоёр ахтай бөгөөд Мария Соль хэмээх эмэгтэй дүүтэй ажээ. 5 настайдаа Месси хүү анх аавынхаа дасгалжуулдаг хүүхдийн Грандоли багт хөлбөмбөг тоглож эхэлжээ. Аргентин довтлогчийн хөлбөмбөгийн замнал 1995 онд [[Ньюэллс Олд Бойз]] багаас эхэлжээ. Гэвч 11 настайдаа Месси өсөлтийн гормоны дутагдал өвчинд нэрвэгджээ. Хэдийгээр Ривер Плэйт баг түүнийг ихээр сонирхож байсан ч хүүгийн сард 900 доллар төлөх эмчилгээний зардлыг төлөх боломжгүй байв. Харин ФЦ Барселона багийн спортын захирал Карлес Резач Мессигийн ур чадварыг анзаарч хэрвээ Барселона багт элсэхийг зөвшөөрвөл эмчилгээг нь бүрэн хариуцахаар болсон байна. Ингээд 13 настай бяцхан жаал азаа үзэж хүчээ сорихоор шийдэн [[Атлантын далай]]г гаталж эцэг эхийн хамт [[Барселона]]д ирэв. Ингээд 14 наснаас дооших хүүхдийн багт элсэн орсон байна. === Барселона === Хүүхдийн багийн нас насны түвшин бүрд Мессигийн ур чадвар ер бусын хурдаар өсөн нэмэгдсээр Барса С, Барса Б, тэр ч бүү хэл үндсэн багийн бүрэлдэхүүнд хүрэх замыг тэрбээр хамгийн богино хугацаанд туулан гарч ирсэн юм. 2003-2004 оны улиралд 16-хан насандаа 1-р багийн бүрэлдэхүүнд багтаж анхны тоглолтдоо оролцов. Энэ бол [[Порто|Портогийн]] Драгон цэнгэлдэх хүрээлэнгийн нээлтэд зориулсан нөхөрсөг тоглолт байлаа. 2004 оны 10-р сарын 16-нд Барселонагийн дэрби Эспаньолтой Олимпик цэнгэлдэх хүрээлэнд хийсэн тоглолтод оролцож албан ёсны тэмцээний гараагаа эхэлсэн бөгөөд баг нь 1-0 харьцаагаар ялсан билээ. Энэ улиралд Барселона лигтээ ялалт байгуулсан юм. Үндсэн багийн хэд хэдэн тоглогчдын ноцтой гэмтлийн улмаас нөөц багаас цөөнгүй тоглогч дуудагдаж байсан үед Месси багийн байнгын нэг хэсэг боллоо. 2005 оны 5-р сарын 1-нд тэрээр Албакете багийн эсрэг тоглолтод гоол хийж, Барсагийн түүхэн дэх хамгийн залуудаа хаалганд бөмбөг оруулсан дээд амжилт тогтоож байв. Энэ үед тэр 17 нас 10 сар 7 хоногтой байжээ. Хожим нь энэхүү дээд амжилтыг [[Бояан Киркич]] эвдсэн юм. ==== 2005-06 оны улирал ==== Месси үндсэн багийн тоглогчоор Жон Гамперын цомын тэмцээнд [[Ювентус (хөлбөмбөгийн баг)|Ювентусийн]] эсрэг тоглож 2005-2006 оны улирлыг гайхалтай гүйцэтгэлтэйгээр эхэллээ. Түүнчлэн Сантьяго Бэрнабэу дэх 3-0 харьцаатай мартагдашгүй ялалт, [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигт]] Чэлсигийн эсрэг [[Стэнфорд Бридж]]эд болсон тоглолт зэрэгт чадварлаг тоглолт үзүүлжээ. Гэвч гэмтэл түүнийг улирлын сүүлийн дийлэнх үеийг талбайн гаднаас харахад хүргэсэн юм. Тэрбээр лигийн 17, Аваргуудын лигийн 6, [[Копа Дель Рэй]]-д 2 тоглолтод оролцож нийт 8 гоол хийжээ. [[Файл:Lionel Messi19abr2007.jpg|thumb|left|Лионель Месси 2006-07 оны Испаний эзэн хааны цомын хагас шигшээд Хетафе багийн эсрэг тоглолтод]] ==== 2006-07 оны улирал ==== Дараагийн улиралд Месси амжилтаа дээшлүүлж, өөрийн гоолуудаар дэлхийг дуу алдуулан алмайруулж эхэллээ. Тэдгээрийн нэг нь Эзэн Хааны Цомын төлөөх тэмцээнд Хетафегийн хаалганд хийсэн гоол юм. Уг тоглолтод тэрбээр талбайн төвөөс эсрэг багийн 5 тоглогчийг хаалгачтай нь цуг хууран нэгэн гайхамшигтай гоолыг оруулсан юм. Энэ нь мөн Аргентины алдарт хөлбөмбөгчин [[Диего Марадона|Диего Марадонагийн]] 1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга дээр оруулсан "Зууны гоол" гэж нэрлэгддэг гоолтой тун төстэй ба түүнийг Марадонагийн залгамжлагч гэх болов. Яг ижил зайнаас яг ижил тооны тоглогчийг хуурч мөн л төстэй байрлалаас цохисон гээд 21 жилийн өмнөх тэр гоолыг давтсан юм. Эспаньол багийг эсрэг тоглолтод гараараа гоол оруулсныг нь шүүгч үүнийг анзааралгүй тооцсон ба энэ нь түүний замналын нэгэн өвөрмөц мөч байв. Энэ нь бас л Марадонагийн "Бурхны гар" гэгддэг гоолтой төстэй байв. Мөн [[Реал Мадрид]] багийн эсрэг Эл Класикод 3 гоол оруулж багтаа тэнцээг авчирсан юм. 2006-2007 улиралд хэдийгээр баг ямар нэг цом хүртэж чадаагүй боловч Аргентин залуу маань ЕХБХ-ны [[Алтан бөмбөг (хөлбөмбөг)|Алтан бөмбөгт]] 3-рт нэрлэгдлээ. ==== 2007-08 оны улирал ==== 2007-2008 онд ахиц дэвшил нэмэгдсээр нийт 40 тоглолтод оролцож 16 гоол, 10 оновчтой дамжуулалт өгсөн үзүүлэлттэй дуусгажээ. 3-р сарын 4-нд Аваргуудын Лигт Селтик багийн эсрэг тоглолтод хөлийн булчинд бэртэл авж 6 долоо хоног талбайд гараагүй нь түүний амжилтад нөлөөлжээ. Улирлын явцад 2007 оны 12 сард тэрбээр анхны удаагаа ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчинд нэр дэвшиж дэд байр эзэллээ. Зарим хүмүүс түүнийг энэ шагналыг авах эрхтэй байсан ч гэж хэлэлцэж байв. Мөн дэлхийн шилдэг 11-н багт нэрлэгдсэн байна. [[Файл:88020620Messi.jpg|thumb|left|Месси 2009 оны Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод]] ==== 2008-09 оны улирал ==== [[Файл:LionlMessi.jpg|150 px|thumb|right|Месси Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг 3 жил дараалан хүртсэн]] 2008-2009 оны улирал түүний хувьд гайхалтай болж өнгөрлөө. [[Роналдиньо]] багаас явсны дараа тэрбээр 10 номерийг зүүх болов. Улирлын дунд үед тэр 2008 оны ДХБХ-ны оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагналд 678 оноогоор [[Кристиано Рональдо|Кристиано Рональдогийн]] ард 2-рт бичигдсэн юм. Улирлын анхны хет-трикийг Копа Дел Рейн тэмцээнд [[Атлетико Мадрид]] багийн эсрэг орууллаа. Месси мөн [[Шахтар Донецк]], [[Расинг Сантандер]] багийн эсрэг тоглолтод тус тус 2 гоол оруулж багтаа хожлыг авчирсан. 2009 оны 4 сарын 8-нд Аваргуудын Лигт Байэрн Мюнхений эсрэг 2 гоол оруулснаар Аваргуудын лигт 8 гоол оруулж өөрийн хувийн амжилтыг эвджээ. Мөн Реал Мадридыг 6-2 харьцаатайгаар хожсон тоглолтод 2 гоол оруулсан. 5 сарын 13-нд Атлетик Билбао багийг хожиж анхны удаа Испанийн Эзэн хааны цомыг Барселона багтай хүртэв. Уг тоглолтод Месси 1 гоол, 2 ашигтай дамжуулалт өгсөн. Месси Барселона багтайгаа 6 цом (Аваргуудын лиг, Ла лиг, [[Европын супер цом]], Эзэн хааны цом, [[Испаний супер цом]], Клубүүдийн дэлхийн аварга)-ыг хүртэж Аваргуудын лигт 2 дахиа түрүүлэн мэргэн бууч, шилдэг тоглогчийн шагналыг хүртжээ. Аваргуудын лигт 9 гоол оруулсан бөгөөд шигшээд [[Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэдийн]] эсрэг гоолыг оруулж түрүүлэн уг тэмцээний хамгийн залуу мэргэн бууч болжээ. [[Файл:800px-Messi vs Atlante.JPG|thumb|left|Месси [[Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] дээр]] ==== 2009-10 оны улирал ==== 2009 оны 9 сарын 18-нд Месси багтайгаа 2016 он хүртэл тоглохоор болж шинэ гэрээ байгуулжээ. 250 сая еврогийн цалин авах болсноор Ла Лигийн хамгийн өндөр цалинтай хөлбөмбөгчин болсон юм. [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] багийн эсрэг өөрийн талбай дээр, мөн Сарагоса багийн талбай дээр тус тус хэт-трик оруулж Ла Лигт өөрийн болон айлын талбай дээр хэт-трик оруулсан Барселонагийн анхны тамирчин болсон. 2009 оны 12-р сард Клубүүдийн дэлхийн аваргад Эстудиантес багийн эсрэг хожлын гоолыг оруулж тус тоглолтод баг нь 2-1-р хожсоноор Месси анх удаа энэ тэмцээнд түрүүлэв. Энэ улиралд мөн [[Ла Лиг|Ла Лигт]] түрүүлжээ. 2010 оны 4 сарын 16-нд Аваргуудын Лигт [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багийн эсрэг 4 гоол оруулж анхныхаа покерыг буюу 1 тоглолтод 4 гоол оруулсан. Мөн ингэснээр [[Ривалдо|Ривалдогийн]] амжилтыг эвдэж Аваргуудын Лиг дэхь Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн бууч болжээ. 2009 оны 12 сарын 1-нд Лионэль Мэсси Кристиано Роналдо, Кака, Шави, Иньеста нарын өмнө гарч ФИФА оны шилдэг хөлбөмбөгч болон Баллон Д Ор шагналыг авчээ. 2009-2010 онд Месси 47 гоол оруулж Барселона багийн нэг улиралд оруулсан гоолын амжилтыг эвдэн УЕФА-н " Алтан шаахай" шагналын эзэн болсон билээ. ==== 2010-11 оны улирал ==== [[Файл:800px-RMDvsBAR UCL SF 1.jpg|thumb|left|Месси 2010-11 оны Аваргуудын лигт [[Реал Мадрид]] багийн эсрэг]] 2010-2011 оны улирал. Испанийн супер цомын тоглолтод [[Сэвилья|Сэвильяг]] Барса 4-0 харьцаатай хожлоо. Энэ тоглолтод Месси хэт-трик буюу гурван гоол оруулсан юм. Алмериагийн эсрэг улирлын 2 дахь хет-трикээ оруулж Ла Лиг дэх 100 дахь гоолоо оруулсан юм. Ийнхүү шинэ улирлыг өнгөтэй эхлүүлсэн тэрбээр тус улиралд 53 гоол хийж, Ла Лиг, Аваргуудын Лигт түрүүлэв. [[2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2010-11 оны Аваргуудын лигт]] 12 гоол оруулж мэргэн бууч болсон бөгөөд [[Рүүд ван Нистелрой|Рүүд Ван Нистелройн]] амжилттай зэрэгцсэн. [[2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг хасагдах шатны тоглолт|Хагас шигшээд]] Реал Мадрид багийн эсрэг 2 гоолыг оруулсан бөгөөд 2 дахь тус тэмцээний шилдэг гоолуудын нэг байлаа. [[2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг шигшээ тоглолт|Шигшээ тоглолтод]] Манчестэр Юнайтэдын эсрэг 2 дахь гоолыг оруулж тэмцээний шилдэг тоглогчоор нэрлэгдсэн. Мөн [[ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин|ФИФА Баллон Д Ор]] шагналд багийн андууд болох [[Хавьер Эрнандес Балькасар|Шави]], [[Андрес Иньеста|Иньеста]] нартай нэр дэвшиж, 2011 оны 1 сарын 1-ны өдөр шагналаа авсан юм. ==== 2011-12 оны улирал ==== 2011-2012 оны улиралд Лео Месси Испанийн супер цом, Европын супер цом, Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлжээ. Энэ улиралд ЕХБХ-ны шилдэг хөлбөмбөгчин, ФИФА Баллон Д'Ор шагналын эзэн болсон. Ийнхүү Месси [[Иохан Круифф]], [[Мишель Платини]], [[Марко Ван Бастен]] нарын дараачаар уг "Баллон Д'Ор" /Алтан бөмбөг/ шагналыг 3 удаа дараалан хүртсэн 4 дэх хөлбөмбөгч болсон. Улирлын эхэнд Реал Мадрид багийн эсрэг 3 гоол, 2 ашигтай дамжуулалтыг өгч Испанийн супер цомын эзэн болов. УЕФА Супер цомын тоглолтод 2 дахь гоолыг оруулж багаа ялалтад хөтөлжээ. 2012 оны 9 сард Осасуна багийн эсрэг хет-трик хийж, УЕФА Аваргуудын лигт БАТЕ багийн эсрэг 2 гоол оруулснаар Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн буучийн жагсаалтад [[Ладислав Кубала|Ладислав Кубалагийн]] 194 гоолын амжилтыг эвдэж [[Цезар Родригес|Цезар Родригесын]] ард 2-т бичигдэх болов. Мөн [[Атлетик Билбао]], [[Райо Валлекано]] багийн эсрэг анхны гоолоо оруулжээ. 2012 оны 12-р сард Барселона багтайгаа Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож нийт 4 гоол оруулж шигшээ тоглолтод Сантос багийн эсрэг 2 гоол оруулснаар тэмцээний шилдэг тоглогч болов. Мөн 1 жилд оролцсон бүх 6 тэмцээндээ гоолдсон гэсэн нэгэн шинэ амжилтыг тогтоожээ. 2012 оны 2 сарын 29-нд Валенсиа багийн эсрэг Ла Лигийн 200 дахь тоглолтдоо оролцож 4 гоол шигтгэжээ. Мөн 3 сарын 7-нд [[Байэр Леверкузэн]] багийн эсрэг 5 гоол оруулж Аваргуудын лигийн түүхэнд 1 тоглолтод 5 гоол оруулсан анхны хөлбөмбөгчин болсон юм. 2012 оны 3 сарын 7-нд Гранада багийн эсрэг 3 гоол оруулж Цезар Родригесын 232 гоолоор тогтоогоод байсан Барселона багийн бүх цаг үеийн гоолын амжилтыг эвдэж 234 дэх гоолоо оруулжээ. 2012 оны 4 сарын 3-нд Аваргуудын Лигт [[Милан]] багийн эсрэг 2 гоол оруулснаар Аваргуудын лигийн 1 улиралд 14 гоол оруулж Аваргуудын лигийн шинэ рекордыг тогтоож, Европын цомд [[Хосе Алтифини|Хосе Алтифинигийн]] амжилттай зэрэгцэв. 5 дугаар сарын 25-ны өдөр Испаний эзэн хааны цомын тэмцээнд гоол оруулж багтаа ялалт авчирснаар 2 дахь удаагаа уг цомыг өргөсөн юм. Мөн уг тоглолт дасгалжуулагч Гуардиолатай хийсэн сүүлийн тоглолт байсан ба Месси улирлын 73 дахь гоолоо оруулж 1 улиралд хамгийн олон гоол оруулсан гайхамшигтай шинэ амжилтын эзэн болсон. Мөн Ла Лигт 50 гоол 1 улиралд шигтгэж мөн л нэгэн дээд амжилтын эзэн болсон билээ. Месси ийнхүү уг улирлыг 73 гоол, 29 оновчтой дамжуулалтаар дуусгасан нь урьд өмнө нь ямар ч тоглогчийн гаргаж байгаагүй агуу амжилт юм. === Аргентин =Месси 2011 оны Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгиаварга шалгаруулах тэмцээн дээр]] Анх Аргентины нэрийн өмнөөс Нидерландад болсон 20-с доош насныхны дэлхийн аваргын тэмцээнд оролцож түрүүлээд зогсохгүй гоолоороо тэргүүлж, шилдэг тоглогчийн шагнал хүртжээ. 18 настай хүү уг дэлхийн аваргын тэмцээн дэх эрдэнэсийн нэг байлаа. Удалгүй тэрбээр шигшээ багийнхаа бүрэлдэхүүн дэх анхны тоглолтоо Унгарын багийн эсрэг хийсэн юм. Улмаар Месси шигшээ багтаа байнга тоглож 2006 оны Дэлхийн Аваргын тэмцээнд оролцож, анхны гоолоо Серби-Монтенегрогийн багийн эсрэг оруулсан. Мөн 2007 оны Копа Америкад финалд хүрсэн юм. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]од багаа ахлан тоглож хагас шигшээд Бразилыг, шигшээ тоглолтод Нигерийг хожин аваргалж, олимпын аварга болсон. 2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Грекийн багийн эсрэг анх удаа үндсэн багийн ахлагчаар тоглосон бөгөөд багаараа шөвгийн 8-д үлджээ. 2011 оны Копа Америкад Аргентины шигшээ багтай шөвгийн 8-д үлдэж тус тэмцээний аварга Уругвайн багт торгуулийн цохилтоор ялагдсан билээ. 2012 оны 2 сарын 29-нд Швейцарын багийн эсрэг нөхөрсөг тоглолтод Аргентиний шигшээ багт анхны хет-трикээ оруулжээ. == Шигтгээ == Месси бол ер бусын тоглогч билээ. Тэрбээр маш бүтээлч, хамгаалагчдыг хялбархан хуурч гарах өндөр ур чадвартай, солгой, төв болон 2 жигүүрээр, тэр ч бүү хэл бүр төвийн довтлогчийн байрлалд ч тоглох чадвартай тал бүрийн авьяастай тоглогч юм. Месси 169 см өндөртэй, жижиг биетэй хэдий ч хурдтай, биеийн хүч сайтай учраас өөрөөсөө өндөр биерхүү өрсөлдөгчийг давуу талаараа илүүрхэж тоглодог. Түүнчлэн итгэмээргүй хүчирхэг бөгөөд түүнийг булангийн цохилт, чөлөөт болон торгуулийн цохилтоос эцсийн цэг тавих мэргэжилтэн гэж хэлж болно. "Лио" толгойгоор ч тун муугүй тоглодог бөгөөд шаардлагатай үед тэрбээр хэд хэдэн төрлийн үүрэг өөртөө авч тоглох чадвартай гэж үзэж болно. Тэр бол хөлбөмбөгийн ертөнцөд туйлын амжилттай замаар замнахаар заяагдсан тоглогч билээ. Гуардиолагийн анхны улиралд тэрбээр өмнө яаж тоглож байсан яг л тэр янзаараа дэлхий нийтийг шагшуулсан уран тоглолт үзүүлсэн билээ. == Үзүүлэлтүүд == :''[[2012]] оны [[6 сарын 10|зургадугаар сарын 10-ний]] байдлаар.'' === Клуб === {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Улирал !colspan="2"|Лиг<ref>Испанид нөөц багууд томчуулын багтайгаа ижил лигийн системд өрсөлддөг. Гэхдээ өөрийн үндсэн багтайгаа нэг дивизионд тоглохыг хориглодог тул Копа дэль Рэйд нөөц багууд өрсөлдөх боломжгүй байдаг.</ref> |- !Гараа !Гоол |- | rowspan="1" style="text-align:center;"|[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона C]] |!colspan="2"|[[2003–04 Tercera División#Grupo V|2003–04]] 3ª |8||5 |- | rowspan="2" style="text-align:center;"|[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона B]] |!colspan="2"|[[2003–04 Segunda División B#Group III|2003–04]] 2ªB |5||0 |- |!colspan="2"|[[2004–05 Segunda División B#Group III|2004–05]] 2ªB |17||6 |- !colspan="2"|'''Бүгд''' !30!!11 |} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Гоол !colspan="3"|[[Ла Лиг|Лиг]] !colspan="3"|[[Копа Дэль Рэй|Цом]] !colspan="3"|[[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын Лиг]] !colspan="3"|[[Испанийн супер цом|Супер цом]] !colspan="3"|[[ЕХБХ супэр цом]] !colspan="3"|[[ДХБХ клубуудын ДАШТ]] !colspan="3"|Бүгд |- !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт |- | rowspan="8"|[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] |[[2004–05 ФЦ Барсэлона улирал|2004–05]] |7||1||0||1||0||0||1||0||0||colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|—||9||1||0 |- |[[2005–06 ФЦ Барсэлона улирал|2005–06]] |17||6||3||2||1||0||6||1||1||0||0||0||colspan=3|—||colspan=3|—||25||8||4 |-0 |[[2006–07 ФЦ Барсэлона улирал|2006–07]] |26||14||2||2||2||1||5||1||0||2||0||0||1||0||0||0||0||0||36||17||3 |- |[[2007–08 ФЦ Барсэлона улирал|2007–08]] |28||10||12||3||0||0||9||6||1||colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|—||40||16||13 |- |[[2008–09 ФЦ Барсэлона улирал|2008–09]] |31||23||11||8||6||2||12||9||5||colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|—||51||38||18 |- |[[2009–10 ФЦ Барсэлона улирал|2009–10]] |35||34||10||3||1||0||11||8||0||1||2||0||1||0||1||2||2||0||53||47||11 |- |[[2010–11 ФЦ Барсэлона улирал|2010–11]] |33||31||18||7||7||3||13||12||3||2||3||0||colspan=3|—||colspan=3|—||55||53||24 |- |[[2011–12 ФЦ Барсэлона улирал|2011–12]] |37||50||16||7||3||4||11||14||5||2||3||2||1||1||1||2||2||1||60||73||29 |- !colspan=2| Бүгд !214!!169!!72!!33!!20!!10!!68!!51!!15!!7!!8!!2!!3!!1!!2!!4!!4!!1!!329!!253!!102 |- |} === Шигшээ багтаа === {|class=wikitable style=font-size:100%;text-align:center |- !Шигшээ баг!!Хэзээ!!Гараа!!Гоол!!Ашигтай дамжуулалт |- |rowspan=8|'''[[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]] |2005||5||0||0 |- |2006||7||2||1 |- |2007||13||6||3 |- |2008||8||2||1 |- |2009||10||3||2 |- |2010||10||2||2 |- |2011||13||4||2 |- |2012||3||7||2 |- !colspan=2|Бүгд!!70!!26!!12 |} === Олон улсын гараан дахь гоолууд === ==== 20-с доош насны баг ==== :''Аргентиний шигшээ багт оруулсан гоолуудын жагсаалт.''<ref name="rsssf">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/messi-intlg.html |title=Lionel Andrés Messi – Goals in International Matches |publisher=RSSSF |accessdate=2 February 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=229397/index.html |title=Lionel Messi |publisher=FIFA.com |accessdate=2 February 2011}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;" |- !Гоол !Огноо!!Цэнгэлдэх!!Өрсөлдөгч!!Оноо!!Үр дүн!!Тэмцээн |- | 1. || 2005 оны 1 сарын 13 || Estadio Centanario, Armenia, Colombia || align=left| {{flagicon|VEN}} Венесуэл || '''2'''–0 || 3–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 2. || 2005 оны 1 сарын 15 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{fb|BOL}} || '''2'''–0 || 4–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 3. || 2005 оны 1 сарын 15 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{fb|BOL}} || '''3'''–0 || 4–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 4. || 2005 оны 1 сарын 21 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{flagicon|PER}} Перу || '''5'''–0 || 6–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 5. || 2005 оны 2 сарын 6 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{fb|BRA}} || '''2'''–1 || 2–1 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 6. || 2005 оны 6 сарын 5 || [[De Grolsch Veste|Arke Stadion]], [[Enschede]], Netherlands || align=left| {{fb|EGY}} || '''1'''–0 || 2–0 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 7. || 2005 оны 6 сарын 22 || [[Univé Stadion]], [[Emmen, Netherlands|Emmen]], Netherlands || align=left| {{fb|COL}} || '''1'''–1 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 8. || 2005 оны 6 сарын 24 || Arke Stadion, Enschede, Netherlands || align=left| {{fb|ESP}} || '''3'''–1 || 3–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 9. || 2005 оны 6 сарын 28 || [[Stadion Galgenwaard|Galgenwaard Stadion]], [[Utrecht]], Netherlands || align=left| {{fb|BRA}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 10. || 2005 оны 7 сарын 2 || Galgenwaard Stadion, Utrecht, Netherlands || align=left| {{fb|NGA}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 11. || 2005 оны 7 сарын 2 || Galgenwaard Stadion, Utrecht, Netherlands || align=left| {{fb|NGA}} || '''2'''–1 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |} ==== 23-с доош насны баг ==== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;" |- !Гоол !Огноо!!Цэнгэлдэх!!Өрсөлдөгч!!Оноо!!Үр дүн!!Тэмцээн |- | 1. || 2008 оны 8 сарын 7 || [[Shanghai Stadium]], Shanghai, China || align=left| {{fb|CIV}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2008 оны Зуны Олимп |- | 2. || 2005 оны 8 сарын 16 || Shanghai Stadium, Shanghai, China || align=left| {{fb|NED}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2008 оны Зуны Олимп |} ==== Шигшээ баг ==== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;" |- !Гоол !Огноо!!Цэнгэлдэх!!Өрсөлдөгч!!Оноо!!Үр дүн!!Тэмцээн |- | 1. || 2006 оны 3 сарын 1 || [[St. Jakob-Park]], [[Basel]], [[Switzerland]] || align=left| {{fb|CRO}} || '''2'''–1 || 2–3 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 2. || 2006 оны 6 сарын 16 || [[Veltins-Arena|WM-Stadion Gelsenkirchen]], [[Gelsenkirchen]], [[Germany]] || align=left| {{fb|SCG}} || '''6'''–0 || 6–0 || [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] |- | 3. || 2007 оны 6 сарын 5 || [[Camp Nou]], [[Barcelona]], [[Spain]] || align=left| {{fb|ALG}} || '''2'''–2 || 4–3 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 4. || 2007 оны 6 сарын 5 || Camp Nou, Barcelona, Spain || align=left| {{fb|ALG}} || '''4'''–2 || 4–3 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 5. || 2007 оны 7 сарын 8 || [[Estadio Metropolitano de Fútbol de Lara|Metropolitano de Fútbol de Lara]], [[Barquisimeto]], [[Venezuela]] || align=left| {{fb|PER}} || '''2'''–0 || 4–0 || 2007 оны Өмнөд Америкийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 6. || 2007 оны 7 сарын 11 || [[Polideportivo Cachamay]], [[Puerto Ordaz]], Venezuela || align=left| {{fb|MEX}} || '''2'''–0 || 3–0 || 2007 оны Өмнөд Америкийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 7. || 2007 оны 10 сарын 16 || [[Estadio José Pachencho Romero|José Pachencho Romero]], [[Maracaibo]], Venezuela || align=left| {{fb|VEN}} || '''2'''–0 || 2–0 || [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат]] |- | 8. || 2007 оны 11 сарын 20 || [[Estadio El Campín]], [[Bogotá]], [[Colombia]] || align=left| {{fb|COL}} || '''1'''–0 || 1–2 || 2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат |- | 9. || 2008 оны 6 сарын 4 || [[Qualcomm Stadium]], [[San Diego]], [[United States]] || align=left| {{fb|MEX}} || '''2'''–0 || 4–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 10. || 2008 оны 10 сарын 11 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Argentina]] || align=left| {{fb|URU}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат |- | 11. || 2009 оны 2 сарын 11 || [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]], [[France]] || align=left| {{fb|FRA}} || '''2'''–0 || 2–0 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 12. || 2009 оны 3 сарын 28 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|VEN}} || '''1'''–0 || 4–0 || 2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат |- | 13. || 2009 оны 11 сарын 14 || [[Vicente Calderón Stadium]], [[Madrid]], Spain || align=left| {{fb|ESP}} || '''1'''–1 || 1–2 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 14. || 2010 оны 9 сарын 7 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|ESP}} || '''1'''–0 || 4–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 15. || 2010 оны 11 сарын 17 || [[Khalifa International Stadium]], [[Doha]], [[Qatar]] || align=left| {{fb|BRA}} || '''1'''–0 || 1–0 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 16. || 2011 оны 2 сарын 9 || [[Stade de Genève]], [[Geneva]], Switzerland || align=left| {{fb|POR}} || '''2'''–1 || 2–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 17. || 2011 оны 6 сарын 20 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|ALB}} || '''2'''–0 || 4–0 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 18. || 2011 оны 10 сарын 17 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|CHI}} || '''2'''–0 || 4–1 || 2014 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат |- | 19. || 2011 оны 11 сарын 15 || [[Estadio Metropolitano Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || align=left| {{fb|COL}} || '''1'''–1 || 2–1 || 2014 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат |- | 20. || 2012 оны 2 сарын 29 || [[Stade de Suisse, Wankdorf]], [[Bern]], [[Switzerland]] || {{fb|SUI}} || '''1'''–0 || 3–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 21. || 2012 оны 2 сарын 29 || Stade de Suisse, Wankdorf, Bern, Switzerland || {{fb|SUI}} || '''2'''–1 || 3–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 22. || 2012 оны 2 сарын 29 || Stade de Suisse, Wankdorf, Bern, Switzerland || {{fb|SUI}} || '''3'''–1 || 3–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 23. || 2012 оны 6 сарын 2 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || {{fb|ECU}} || '''3'''-0 || 4-0 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 24. || 2012 оны 6 сарын 9 || MetLife Stadium, East Rutherford, United States || {{fb|BRA}} || '''1'''-1 || 4-3 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 25. || 2012 оны 6 сарын 9 || MetLife Stadium, East Rutherford, United States || {{fb|BRA}} || '''2'''-1 || 4-3 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 26. || 2012 оны 6 сарын 9 || MetLife Stadium, East Rutherford, United States || {{fb|BRA}} || '''4'''-3 || 4-3 || Нөхөрсөг тоглолт |} == Гавьяа шагнал == ;Барселона клубт *2004/05 Испанийн Супер цом *2006/07 Испанийн Супер цом *2005/06 Аваргуудын Лиг *2005/06 Лига *2005/06 Испанийн Супер цом *2004/05 Лига *2008/09 Аваргуудын лигийн аварга *2008/09 Ла лигийн аварга *2008/09 Испанийн Эзэн хааны цомын аварга *2008/09 Испанийн Супер цомын аварга *2009 УЕФА Супер цомын аварга *2009 Клубүүдийн дэлхийн аварга *2009/10 Ла Лигийн аварга *2009/10 Испанийн Супер цомын аварга *2010/11 Ла Лигийн аварга *2010/11 Аваргуудын лигийн аварга *2010/11 Испанийн Супер цомын аварга *2011 УЕФА Супер цомын аварга *2011 Клубүүдийн дэлхийн аварга ;Аргентиний Шигшээ багт *2004/05 Дэлхийн Аварга U-20 *2008 Бээжин 2008 Олимпын Аварга ;Хувийн шагнал *2009 Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчин *2009 Европын шилдэг хөлбөмбөгчин *2010 ФИФА Алтан бөмбөг *2011 ФИФА Алтан бөмбөг *2010/11 УЕФА Европын шилдэг хөлбөмбөгчин *2010 ЕХБХ-ны улирлын Мэргэн бууч *2010 Ла Лигийн мэргэн бууч *2009,2010,2011 Ла Лигийн шилдэг тамирчин *2009,2010,2011 УЕФА Аваргуудын лигийн мэргэн бууч *2009,2010,2011 Ла Лигийн шилдэг довтлогч *2009 УЕФА Аваргуудын Лигийн шилдэг довтлогч *2011 УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолтын шилдэг тоглогч *2006,2007,2008 Дэлхийн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин *2011 Клубуудын дэлхийн аваргын шилдэг тоглогч *2005 ФИФА U-20 Дэлхийн Аваргын шилдэг тоглогч *2005 ФИФА U-20 Дэлхийн Аваргын шилдэг мэргэн бууч *2011 Аргентиний оны шилдэг тамирчин *2007,2009,2010 Ла Лигийн шилдэг гадаад хөлбөмбөгчин *2006,2007,2008 ФИФПро-гийн оны шилдэг залуу хөлбөмбөгчин ;Рекорд амжилтууд *Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн бууч: 248 гоол *Барселона багт УЕФА Аваргуудын лиг дэх хамгийн олон гоол: 51 гоол *Барселона багийн Европын тэмцээнүүд дэх мэргэн бууч: 52 гоол *Барселона багийн бүх олон улсын тоглолт дахь(Испаниас бусад тэмцээн) мэргэн бууч: 58 гоол *Аваргуудын лигийн түүхэнд нэг улиралд хамгийн олон гоол оруулсан:14 гоол *Аваргуудын лигийн нэг тоглолтод оруулсан хамгийн олон гоол: 5 гоол == Эшлэл == {{reflist|colwidth=25em}} == Холбоос == {{commonscat|Lionel Messi|Лионель Месси}} *{{soccerbase|id=39850|name=Лионель Месси}} *{{Official website|http://www.leomessi.com/}} {{es icon}} {{en icon}} {{ca icon}} *[http://www.facebook.com/LeoMessi Албан ёсны Фэйсбүүк хуудас] Facebook дэх *[https://web.archive.org/web/20110903171616/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html Лионель Мессигийн намтар] Барселона багийн албан ёсны вэбсайт дахь *[http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=229397/index.html Лионель Мессигийн үзүүлэлтүүд] FIFA вэбсайт дахь *[https://web.archive.org/web/20100323003328/http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=45843&cc=5739 Профайл] ESPN вэбсайт дахь *[https://web.archive.org/web/20110810123526/http://soccersurfer.com/profile.php?id=584 Профайл] SoccerSurfer.com вэбсайт дахь {{en icon}} *[http://www.facebook.com/LeoMongolia Лионель Мессигийн Монгол дахь хөгжөөн дэмжигчдийн Фэйсбүүк хуудас] Монгол дахь хөгжөөн дэмжигчид {{Пари Сен-Жермен багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Месси, Лионель}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Аргентины олимпын аварга]] [[Ангилал:ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга‎ ]] [[Ангилал:2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] a8fb6e3fge17issej9ghpce31kndj0p Уул уурхайн аврах алба 0 16574 862784 709868 2026-07-23T03:39:18Z Erbus14789 106181 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 862784 wikitext text/x-wiki Уул уурхайн аврах алба нь 1951 Монголд байгуулагдсан. Уул уурхайн аврах алба нь Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр уул уурхайн бүтээгдэхүүн болон [[газрын тос]], байгалийн хий олборлох, боловсруулах үйлдвэрүүд, ажлын байр нь хортой хий, тоосны тэсрэх аюултай аж ахуйн нэгж байгууллагуудад гарч болох аливаа аваарь ослоос урьдчилан сэргийлэхэд мэргэжлийн туслалцаа үзүүлэх, сургалт зохион байгуулах, аюулгүй ажиллагааны байдалд мэргэжлийн хяналт тавьж холбогдох хууль тогтоомжийн биелэлтийг хангуулах, ослын үр дагаварыг шуурхай арилгах мэргэжлийн ганц байгууллага юм. Одоо тус алба 1 салаа, 4 тасаг, эмнэлэг, [[хими]] лаборатори, баг аппаратур, канат шалгах станц, явуулын аврах тасаг, сургалт мэдээллийн төвтэйгээр нийт 50 гаруй ажилтан албан хаагчидтайгаар ажиллаж, гэнэтийн аваарь осол, гамшигийн үед хүний амь нас, өмч хөрөнгийг авран хамгаалах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж байна. Тус алба нь орчин үеийн амь хамгаалах баг, аюулгүй ажиллагааны төрөл бүрийн хэмжих, шалгах багаж, аврах ажлын тоног төхөөрөмжөөр бүрэн хангагдсан. 1981 онд Олон улсын Аврах албаны гишүүнээр элсэн орж олон улсын хамтын ажиллагаанд оролцон, дэлхийн 14 улстай харилцаатай ажиллаж, ОХУ-ын Уулын цэрэгжүүлсэн аврах ангитай шууд харилцаатай ажиллаж байна. Уул уурхайн аврах албаны аврагч албан хаагчид нь байнгын мэргэжлийн сургалтанд хамрагдан бэлэн байдалд байж багаж тоног төхөөрөмжтэй харьцах болон биеийн хүчний бэлтгэл сургуулилтыг тогтмол явуулдаг. [[Ангилал:Уул уурхай]] fyff8mam91soapa5vjrwwakzxbpm2gl 7 сарын 23 0 16710 862746 825174 2026-07-22T23:44:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 862746 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 23''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 204 дахь ([[өндөр жил]] бол 205 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 161 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1840 — Их Британи Канад нутагтаа өөрөө удирдах ёс олгож буйгаа зарласан. * 1864 — Оросын Эзэн хааны Новороссийский Их сургууль (өнөө үед Одессын үндэсний их сургууль) байгуулагдсан. * 1894 — Японы цэргүүд солонгосын эзэн хааны ордныг эзэлж төрийн эргэлт хийсэн. * 1901 — Германы эмч, микробиологич [[Роберт Кох]] хархнууд тахал тээгч гэсэн онолыг дэвшүүлэв. * 1952 — Египетэд "[[Египетийн Долоодугаар сарын хувьсгал|7-р сарын хувьсгал]]" болов. * 1992 — [[Абхаз|Абхазын]] Дээд зөвлөл Гүржээс тусгаар тогтнолоо зарлав. * 2021 — Токио хотноо Зуны [[2020 оны Зуны Олимп|2020 оны Олимпын]] нээлт болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1884 - [[Альберт Уорнер]] (1967 онд нас барсан) [[Warner Brothers]] кино компанийг үүсгэн байгуулсан 4 ах дүү нарын 2 дахь нь. * 1899 - [[Густав Хайнеман]] (1976 онд нас барсан) германы улс төрч, Германы Холбооны Ерөнхийлөгч (1969—1974). * {{год|1922}} - [[Дамиано Дамиани]] (2013 онд нас барсан) италийн кино найруулагч бөгөөд зохиолч, жүжигчин. * 1973 - [[Моника Левински]], АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон|Билл Клинтоныг]] огцруулахад хүргэх шахсан секс-дуулианы эзэн. * 1976 - [[Юдит Полгар]], унгарын шатарчин эмэгтэй, олон улсын их мастер. * {{год|1989}} - [[Дэниэл Редклифф]], Харри Поттерын дүрийг бүтээсэн британийн тайз, дэлгэцийн жүжигчин. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1645 — [[Михаил Фёдорович]] (1596 онд төрсөн) Романов угсааны оросын анхны царь (1613 оноос). * 1875 — [[Айзек Зингер|Айзек Меррит Зингер]] (1811 онд төрсөн) америкийн зохион бүтээгч, алдарт соёдлын машины загвар бүтээгч. * 1885 — [[Улисс Грант]] (1822 онд төрсөн) америкийн улс төрч, армийн генерал, АНУ-ын 18 дахь ерөнхийлөгч (1869—1877). * 1926 — Виктор Васнецов (1848 онд төрсөн) оросын уран зураач бөгөөд уран барилгачин-архитектор. * 1955 — [[Корделл Халл]] (1871 онд төрсөн) АНУ-ын 47 дахь [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга|Төрийн нарийн бичгийн дарга]] (1933—1944), [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналтан]] (1945). * 1968 — [[Хенри Дейл]] (1875 онд төрсөн) английн эм зүйч бөгөөд физиологич, Нобелийн шагналтан (1936). * 1990 — Кэнзиро Такаянаги (1899 онд төрсөн) японы инженер, японы [[JVC компани|JVC]] [[JVC компани|компани]] уусгэн байгуулагчдын нэг. * 2001 — [[Юдора Уэлти]] (1909 онд төрсөн) америкийн зохиолч, гэрэл зурагчин. * 2007 - [[Эрнст Отто Фишер]] (1918 онд төрсөн) германы химич, 1973 оны химийн Нобелийн шагналтан. * 2012 — [[Салли Райд]] (1951 онд төрсөн) АНУ-ын анхны эмэгтэй сансрын нисгэгч. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|23 July|7 сарын 23}} [[Ангилал:Өдөр|0723]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#23]] 54dfsp6qv208aecfxo8riw9pz296hsr 7 сарын 24 0 16711 862872 825215 2026-07-23T10:20:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 862872 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 24''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 205 дахь ([[өндөр жил]] бол 206 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 160 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1701 — [[Детройт]] хот байгуулагдсан. Тус хотыг (тухайн үед үслэг эдлэлийн худалдааны суурин байсан) үндэслэгч нь Хойд Америк дахь Францын эзэмшлийн удирдагч Антуан Кадиллак байсан бөгөөд сүүлд түүний нэрийг авто машины брэндэд мөнхөлсөн юм. * 1870 — [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] [[Нью-Йорк хот|хотод]] тив дамнасан анхны гал тэрэг [[Сан-Франциско]] хотоос ирсэн. * 1908 — Туркэд 1876 оны Үндсэн хуулийн үйлчилгээг сэргээв. * 1928 — Энэтхэгт [[Николай Рерих]] «Урусвати»-г үндэслэв. * 1938 — [[Nestlé]] компани дэлхийд алдаршсан найруулдаг Nescafé кофе үйлдвэрлэж эхэлсэн. * 1969 — Сансрын Аполлон-11 хөлөг онгоц Номхон далайд амжилттай буусан. * 1987 — [[IBM]] үйлдлийн DOS version 3.3. систем нэвтрүүлсэн. * 1993 — [[Оросын Төв банк]] зөвлөлтийн загварын мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнээс гарч буйг зарлаж тодорхой хугацаанд солих болсоноо зарласан байна. * 2019 — [[Борис Жонсон|Борис]] [[Борис Жонсон|Жонсон]] Их Британий Ерөнхий сайд болсон. * 2023 — [[Элон Маск]] нийгмийн Twitter сүлжээг "X" гэж нэрийг нь өөрчилсөн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1783 — [[Симон Боливар]] (1830 онд нас барсан) Испаний Латин Америк дахь колониудын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч. * 1828 — [[Николай Чернышевский]] (1889 онд нас барсан) оросын зохиолч, уран зохиолын шүүмжлэгч, философич бөгөөд ардчилалын хувьсгалч. * [[1956 он|1956]] — [[Дэвид Медяник]], британийн зохиолч. * 1957 — [[Шавкат Мирзиёев]], Узбекистаны (2016 онос) 2 дахь ерөнхийлөгч. * 1969 —[[Женнифер Лопес]], америкийн жүжигчин, дуучин, бүжигчин бөгөөд загвар өмсөгч. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1862 — Мартин Ван Бюрен (1782 төрсөн) АНУ-ын 8 дахь Ерөнхийлөгч (1837—1841). == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|24 July|7 сарын 24}} [[Ангилал:Өдөр|0724]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#24]] 0qo2fy321mb5p4ptqnlkj4rn8p9xowu Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 0 17074 862529 815899 2026-07-21T03:28:59Z ~2026-40703-64 106140 862529 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = {{fb|Аргентин}} | Badge = | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Albiceleste'' (Цагаан цэнхэрүүд) | Association = ''Asociación del Fútbol Argentino''<br />([[Argentine Football Association]]) | Confederation = [[CONMEBOL]] ([[Өмнөд Америк]]) | Coach = | Captain = [[Хавиэр Маширано]] | Most caps = [[Хавиэр Занети]] (145) | Top scorer = [[Габриэл Батистута]] (56) | Home Stadium = [[Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti|El Monumental]]<br /> [[Estadio Gigante de Arroyito]]. | FIFA Rank = 10 | FIFA max = 1 | FIFA max date = 2007 оны гурван сар, 2007 оны 10 сар – 2008 оны 6 сар | FIFA min = 24 | FIFA min date = 1996 оны найман сар | Elo Rank = 7 | Elo max = 1 | Elo max date = most recently in July 2007, 34 times in total | Elo min = 28 | Elo min date = June 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg18h | pattern_b1 = _arg18h | pattern_ra1 = _arg18h | pattern_sh1 = _arg18h | pattern_so1 = _3_stripes_black | leftarm1 = 75AADB | body1 = 75AADB | rightarm1 = 75AADB | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg18a | pattern_b2 = _arg18a | pattern_ra2 = _arg18a | pattern_sh2 = _arg18a | pattern_so2 = _arg18a | leftarm2 = 0000FF | body2 = 0000FF | rightarm2 = 0000FF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 000000 | First game = {{fb|Уругвай}} 2 – 3 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 16 May 1901) | Largest win = {{fb|Аргентин}} 12 – 0 {{fb-rt|Эквадор}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|Чехословак}} 6 – 1 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Helsingborg]], [[Sweden]]; 15 June 1958)<br /> {{fb|Уругвай}} 5 – 0 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Guayaquil]], [[Ecuador]]; 16 December 1959)<br /> {{fb|Аргентин}} 0 – 5 {{fb-rt|Колумби}}<br />([[Buenos Aires]], [[Argentina]]; 5 September 1993) {{fb|Боливи}} 6 – 1 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[La Paz]], [[Bolivia]]; 1 April 2009) | World cup apps = 14 | World cup first = 1930 | World cup best = Winners, [[1978 FIFA World Cup|1978]] and [[1986 FIFA World Cup|1986]] | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 38 | Regional cup first = [[South American Championship 1916|1916]] | Regional cup best = Winners, [[South American Championship 1921|1921]], [[South American Championship 1925|1925]], [[South American Championship 1927|1927]], [[South American Championship 1929|1929]], [[South American Championship 1937|1937]], [[South American Championship 1941|1941]], [[South American Championship 1945|1945]], [[South American Championship 1946|1946]], [[South American Championship 1947|1947]], [[South American Championship 1955|1955]], [[South American Championship 1957|1957]], [[South American Championship 1959 (Argentina)|1959]], [[Copa América 1991|1991]], [[Copa América 1993|1993]] | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = 1992 | Confederations cup best = Winners, [[King Fahd Cup 1992|1992]] }} [[Файл:Seleccion argentina 1964.jpg|thumb|left|Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 1964]] [[Файл:Argentina team in St. Petersburg.jpg|thumb|left|Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 2018]] '''Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Selección de fútbol de Argentina'') нь [[Аргентин]] улсыг олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээнүүдэд төлөөлдөг баг бөгөөд AFA буюу 1912 оноос хойш ФИФИ-гийн гишүүн болсон Аргентины хөлбөмбөгийн холбооныхоо удирдлагад байдаг. Аргентины шигшээ бол дэлхийн хамгийн өндөр амжилттай шигшээ багуудын нэг бөгөөд яг одоогоор [[FIFA дэлхийн чансаа 2010|FIFA дэлхийн чансааны]] долдугаар байранд байна. Энэ шигшээ баг [[FIFA дэлхийн цом|FIFA дэлхийн цомыг]] [[FIFA дэлхийн цом 1986|1986]] ба [[FIFA дэлхийн цом 1978|1978]] онуудад хоёронтоо гардан авсан юм. Мөн Copa America тэмцээнд 14 удаа түрүүлсэн бөгөөд [[1992]] онд Confederations Cup-ын аварга, 2004 ба 2008 оны Олимпын Наадмын хөлбөмбөгийн аварга болсон баг юм. Зөвхөн Аргентин болон [[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]] улсын шигшээ багууд л [[FIFA]]-ын хамгийн том гурван тэмцээнд түрүүлж үзсэн юм. (Дэлхийн цом, Confederations Cup, Олимпын наадам.) Энэ хоёр мөн тив тивийнхээ аварга болж байсан. Аргентин нь Copa America-д, Франц нь UEFA европын хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж байсан. == Түүх == Цэнхэр цагаанууд нь түүхэндээ Дэлхийн Цомын үзүүр түрүүнд дөрвөн удаа ирж байсан бөгөөд хамгийн эхнийх нь [[Дэлхийн цом 1930|1930]] онд [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвайн]] шигшээтэй таарч 4-2 оноогоор хожигджээ. Дараагийн үзүүр түрүүнд үлдэхдээ [[FIFA дэлхийн цом 1978|1978]] онд [[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нидерландыг]] 3-1 оноогоор бут ниргэсэн байна. Улмаар [[FIFA дэлхийн цом 1986|1986]] онд [[Диего Марадона]]гийн удирдлаган дор Баруун Германыг 3-2 оноогоор ялж дахин аваргалсан юм. Хамгийн сүүлд [[FIFA дэлхийн цом 1990|1990]] онд дахин үзүүр түрүүнд ирсэн бөгөөд энэ удаа [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германд]] маргаантай торгуулийн цохилтын улмаас 1-0 оноогоор хожигдон мөнгөн медальтай нутаг буцсан. Улсынхаа шигшээ багийг удирдан Дэлхийн цом гардсан дасгалжуулагч нар бол 1978 оны [[Цесар Луйс Меноти]], 1986 оны [[Карлос Билардо]] нар юм. Түүхэндээ [[FIFA Дэлхийн чансаа|Дэлхийн чансаа]]г нэг удаа 2007 оны 3 сард тэргүүлж байсан. == Өмсгөл == <gallery> Image:ArgentinaShirt1978WorldCup.jpg|<center>1978</center> Image:Camiseta-mexico-1986-manga-larga.jpg|<center>1986</center> Image:ArgentinaShirt1994WorldCup.jpg|<center>1996–1997</center> Image:ArgentinaShirt1998WorldCup.jpg|<center>1997–1999</center> Image:ArgentinaShirt2002preWorldCup.jpg|<center>2000–2002</center> Image:ArgentinaShirt2002WorldCup.jpg|<center>2002–2004</center> Image:ArgentinaShirt2004Olympics.jpg|<center>2004–2006</center> Image:ArgentinaShirt2006WorldCup.jpg|<center>2006–2008</center> </gallery> === 2010 FIFA World Cup <br /><small>Group B</small> === {{main|2010 FIFA Дэлхийн цом B групп}} {{2010 FIFA Дэлхийн цом B групп|expanded=yes}} == 2022 оны шигшээ багийн гишүүд == {| class="wikitable" !№ !Байрлал !Тоглогчийн нэр !Төрсөн огноо/ нас !Тоглолт !Гол !Тоголдог Клуб |- |1 |Хаалгачин |Франко Армани |1986.10.16 (36) |18 |0 |Ривер Плейт |- |12 |Хаалгачин |Херонимо Рульи |1992.05.20 (30) |4 |0 |Вильярреал |- |23 |Хаалгачин |Эмилиано Мартинес |1992.09.20 (30) |20 |0 |[[Астон Вилла]] |- ! colspan="7" | |- |2 |Хамгаалагч |Хуан Фойт |1998.01.12 (24) |16 |0 |Вильярреал |- |3 |Хамгаалагч |Николас Тальяфико |1992.08.31 (30) |43 |0 |[[Олимпик Лион]] |- |4 |Хамгаалагч |Гонсало Монтиэль |1997.01.01 (25) |18 |0 |Севилья |- |6 |Хамгаалагч |Херман Песселья |1991.06.27 (31) |32 |2 |Реал Бетис |- |13 |Хамгаалагч |Кристиан Ромеро |1998.04.28 (24) |13 |1 |Тоттенхэм Хотспур |- |19 |Хамгаалагч |Николас Отаменди |1988.02.12 (34) |94 |4 |[[Бенфика Лиссабон]] |- |25 |Хамгаалагч |[[Лисандро Мартинес]] |1998.01.18 (24) |11 |0 |[[Манчестер Юнайтед]] |- |26 |Хамгаалагч |Науэль Молина |1998.04.16 (24) |25 |1 |[[Атлетико Мадрид]] |- ! colspan="7" | |- |5 |Хагас хамгаалагч |Леандро Паредес |1994.06.29 (28) |47 |4 |Ювентус |- |7 |Хагас хамгаалагч |Родриго Де Пауль |1994.05.24 (28) |45 |2 |Атлетико Мадрид |- |8 |Хагас хамгаалагч |[[Маркос Акунья]] |1991.10.28 (31) |44 |0 |Севилья |- |14 |Хагас хамгаалагч |Эсекиэль Паласиос |1998.10.05 (24) |20 |0 |Байер 04 Леверкузен |- |16 |Хагас хамгаалагч |Тьяго Альмада |2001.04.24 (21) |1 |0 |Атланта Юнайтед |- |17 |Хагас хамгаалагч |Алехандро Гомес |1988.02.15 (34) |16 |3 |Севилья |- |18 |Хагас хамгаалагч |Гидо Родригес |1994.04.12 (28) |26 |1 |Реал Бетис |- |20 |Хагас хамгаалагч |Алексис Макаллистер |1998.12.24 (23) |8 |0 |Брайтон энд Хоув Альбион |- |24 |Хагас хамгаалагч |Энцо Фернандес |2001.01.17 (21) |4 |0 |Бенфика Лиссабон |- ! colspan="7" | |- |9 |Довтлогч |[[Хулиан Альварес]] |2000.01.31 (22) |17 |7 |[[Манчестер Сити]] |- |10 |Довтлогч |[[Лионель Месси]] |1987.06.24 (35) |171 |96 |[[Пари Сен-Жермен]] |- |11 |Довтлогч |[[Анхель Ди Мариа|Анхель Ди Мария]] |1988.02.14 (34) |125 |27 |[[Ювентус ХББ|Ювентус]] |- |15 |Довтлогч |Анхель Корреа |1995.03.09 (27) |22 |3 |Атлетико Мадрид |- |21 |Довтлогч |Пауло Дибала |1993.11.15 (29) |34 |3 |[[Рома ХББ|Рома]] |- |22 |Довтлогч |Лаутаро Мартинес |1997.08.22 (25) |41 |21 |Интернационале |} == Рекордсмены сборной == == Цахим холбоос == * [http://www.afa.org.ar/ Аргентиний хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны веб сайт] * [http://www.rsssf.com/tablesa/arg-intres.html RSSSF archive of results 1901–2002] * [http://www.rsssf.com/tablesa/arg-intres-bielsa.html RSSSF archive of results 1999–] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html RSSSF archive of most capped players and highest goalscorers] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-coach-triv.html RSSSF archive of coaches 1901–90] * [http://www.thenationalteam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=49&country=Argentina News and results of the Argentina national team] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Аргентины үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] 8kga5a3unwfa3u8av8jwblpyebeywu2 862608 862529 2026-07-21T18:44:15Z ~2026-40801-07 106166 862608 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = {{fb|Аргентин}} | Badge = | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Albiceleste'' (Цагаан цэнхэрүүд) | Association = ''Asociación del Fútbol Argentino''<br />([[Argentine Football Association]]) | Confederation = [[CONMEBOL]] ([[Өмнөд Америк]]) | Coach = | Captain = [[Хавиэр Маширано]] | Most caps = [[Хавиэр Занети]] (145) | Top scorer = [[Габриэл Батистута]] (56) | Home Stadium = [[Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti|El Monumental]]<br /> [[Estadio Gigante de Arroyito]]. | FIFA Rank = 10 | FIFA max = 1 | FIFA max date = 2007 оны гурван сар, 2007 оны 10 сар – 2008 оны 6 сар | FIFA min = 24 | FIFA min date = 1996 оны найман сар | Elo Rank = 7 | Elo max = 1 | Elo max date = most recently in July 2007, 34 times in total | Elo min = 28 | Elo min date = June 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg18h | pattern_b1 = _arg18h | pattern_ra1 = _arg18h | pattern_sh1 = _arg18h | pattern_so1 = _3_stripes_black | leftarm1 = 75AADB | body1 = 75AADB | rightarm1 = 75AADB | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg18a | pattern_b2 = _arg18a | pattern_ra2 = _arg18a | pattern_sh2 = _arg18a | pattern_so2 = _arg18a | leftarm2 = 0000FF | body2 = 0000FF | rightarm2 = 0000FF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 000000 | First game = {{fb|Уругвай}} 2 – 3 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 16 May 1901) | Largest win = {{fb|Аргентин}} 12 – 0 {{fb-rt|Эквадор}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|Чехословак}} 6 – 1 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Helsingborg]], [[Sweden]]; 15 June 1958)<br /> {{fb|Уругвай}} 5 – 0 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Guayaquil]], [[Ecuador]]; 16 December 1959)<br /> {{fb|Аргентин}} 0 – 5 {{fb-rt|Колумби}}<br />([[Buenos Aires]], [[Argentina]]; 5 September 1993) {{fb|Боливи}} 6 – 1 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[La Paz]], [[Bolivia]]; 1 April 2009) | World cup apps = 14 | World cup first = 1930 | World cup best = Winners, [[1978 FIFA World Cup|1978]] and [[1986 FIFA World Cup|1986]] | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 38 | Regional cup first = [[South American Championship 1916|1916]] | Regional cup best = Winners, [[South American Championship 1921|1921]], [[South American Championship 1925|1925]], [[South American Championship 1927|1927]], [[South American Championship 1929|1929]], [[South American Championship 1937|1937]], [[South American Championship 1941|1941]], [[South American Championship 1945|1945]], [[South American Championship 1946|1946]], [[South American Championship 1947|1947]], [[South American Championship 1955|1955]], [[South American Championship 1957|1957]], [[South American Championship 1959 (Argentina)|1959]], [[Copa América 1991|1991]], [[Copa América 1993|1993]] | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = 1992 | Confederations cup best = Winners, [[King Fahd Cup 1992|1992]] }} [[Файл:Seleccion argentina 1964.jpg|thumb|left|Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 1964]] [[Файл:Argentina team in St. Petersburg.jpg|thumb|left|Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 2018]] '''Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Selección de fútbol de Argentina'') нь [[Аргентин]] улсыг олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээнүүдэд төлөөлдөг баг бөгөөд AFA буюу 1912 оноос хойш ФИФИ-гийн гишүүн болсон Аргентины хөлбөмбөгийн холбооныхоо удирдлагад байдаг. Аргентины шигшээ бол дэлхийн хамгийн өндөр амжилттай шигшээ багуудын нэг бөгөөд яг одоогоор [[FIFA дэлхийн чансаа 2010|FIFA дэлхийн чансааны]] долдугаар байранд байна. Энэ шигшээ баг [[FIFA дэлхийн цом|FIFA дэлхийн цомыг]] [[FIFA дэлхийн цом 1986|1986]] ба [[FIFA дэлхийн цом 1978|1978]] онуудад хоёронтоо гардан авсан юм. Мөн Copa America тэмцээнд 14 удаа түрүүлсэн бөгөөд [[1992]] онд Confederations Cup-ын аварга, 2004 ба 2008 оны Олимпын Наадмын хөлбөмбөгийн аварга болсон баг юм. Зөвхөн Аргентин болон [[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]] улсын шигшээ багууд л [[FIFA]]-ын хамгийн том гурван тэмцээнд түрүүлж үзсэн юм. (Дэлхийн цом, Confederations Cup, Олимпын наадам.) Энэ хоёр мөн тив тивийнхээ аварга болж байсан. Аргентин нь Copa America-д, Франц нь UEFA европын хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж байсан. == Түүх == Цэнхэр цагаанууд нь түүхэндээ Дэлхийн Цомын үзүүр түрүүнд дөрвөн удаа ирж байсан бөгөөд хамгийн эхнийх нь [[Дэлхийн цом 1930|1930]] онд [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвайн]] шигшээтэй таарч 4-2 оноогоор хожигджээ. Дараагийн үзүүр түрүүнд үлдэхдээ [[FIFA дэлхийн цом 1978|1978]] онд [[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нидерландыг]] 3-1 оноогоор бут ниргэсэн байна. Улмаар [[FIFA дэлхийн цом 1986|1986]] онд [[Диего Марадона]]гийн удирдлаган дор Баруун Германыг 3-2 оноогоор ялж дахин аваргалсан юм. Хамгийн сүүлд [[FIFA дэлхийн цом 1990|1990]] онд дахин үзүүр түрүүнд ирсэн бөгөөд энэ удаа [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германд]] маргаантай торгуулийн цохилтын улмаас 1-0 оноогоор хожигдон мөнгөн медальтай нутаг буцсан. Улсынхаа шигшээ багийг удирдан Дэлхийн цом гардсан дасгалжуулагч нар бол 1978 оны [[Цесар Луйс Меноти]], 1986 оны [[Карлос Билардо]] нар юм. Түүхэндээ [[FIFA Дэлхийн чансаа|Дэлхийн чансаа]]г нэг удаа 2007 оны 3 сард тэргүүлж байсан. == Өмсгөл == <gallery> Image:ArgentinaShirt1978WorldCup.jpg|<center>1978</center> Image:Camiseta-mexico-1986-manga-larga.jpg|<center>1986</center> Image:ArgentinaShirt1994WorldCup.jpg|<center>1996–1997</center> Image:ArgentinaShirt1998WorldCup.jpg|<center>1997–1999</center> Image:ArgentinaShirt2002preWorldCup.jpg|<center>2000–2002</center> Image:ArgentinaShirt2002WorldCup.jpg|<center>2002–2004</center> Image:ArgentinaShirt2004Olympics.jpg|<center>2004–2006</center> Image:ArgentinaShirt2006WorldCup.jpg|<center>2006–2008</center> </gallery> === 2010 FIFA World Cup <br /><small>Group B</small> === {{main|2010 FIFA Дэлхийн цом B групп}} {{2010 FIFA Дэлхийн цом B групп|expanded=yes}} == 2022 оны шигшээ багийн гишүүд == {| class="wikitable" !№ !Байрлал !Тоглогчийн нэр !Төрсөн огноо/ нас !Тоглолт !Гол !Тоголдог Клуб |- |12 |Хаалгачин |Херонимо Рульи |1992.05.20 (30) |4 |0 |Вильярреал |- |23 |Хаалгачин |Эмилиано Мартинес |1992.09.20 (30) |20 |0 |[[Астон Вилла]] |- ! colspan="7" | |- |2 |Хамгаалагч |Хуан Фойт |1998.01.12 (24) |16 |0 |Вильярреал |- |3 |Хамгаалагч |Николас Тальяфико |1992.08.31 (30) |43 |0 |[[Олимпик Лион]] |- |4 |Хамгаалагч |Гонсало Монтиэль |1997.01.01 (25) |18 |0 |Севилья |- |6 |Хамгаалагч |Херман Песселья |1991.06.27 (31) |32 |2 |Реал Бетис |- |13 |Хамгаалагч |Кристиан Ромеро |1998.04.28 (24) |13 |1 |Тоттенхэм Хотспур |- |25 |Хамгаалагч |[[Лисандро Мартинес]] |1998.01.18 (24) |11 |0 |[[Манчестер Юнайтед]] |- |26 |Хамгаалагч |Науэль Молина |1998.04.16 (24) |25 |1 |[[Атлетико Мадрид]] |- ! colspan="7" | |- |5 |Хагас хамгаалагч |Леандро Паредес |1994.06.29 (28) |47 |4 |Ювентус |- |7 |Хагас хамгаалагч |Родриго Де Пауль |1994.05.24 (28) |45 |2 |Атлетико Мадрид |- |8 |Хагас хамгаалагч |[[Маркос Акунья]] |1991.10.28 (31) |44 |0 |Севилья |- |14 |Хагас хамгаалагч |Эсекиэль Паласиос |1998.10.05 (24) |20 |0 |Байер 04 Леверкузен |- |16 |Хагас хамгаалагч |Тьяго Альмада |2001.04.24 (21) |1 |0 |Атланта Юнайтед |- |18 |Хагас хамгаалагч |Гидо Родригес |1994.04.12 (28) |26 |1 |Реал Бетис |- |20 |Хагас хамгаалагч |Алексис Макаллистер |1998.12.24 (23) |8 |0 |Брайтон энд Хоув Альбион |- |24 |Хагас хамгаалагч |Энцо Фернандес |2001.01.17 (21) |4 |0 |Бенфика Лиссабон |- ! colspan="7" | |- |9 |Довтлогч |[[Хулиан Альварес]] |2000.01.31 (22) |17 |7 |[[Манчестер Сити]] |- |15 |Довтлогч |Анхель Корреа |1995.03.09 (27) |22 |3 |Атлетико Мадрид |- |21 |Довтлогч |Пауло Дибала |1993.11.15 (29) |34 |3 |[[Рома ХББ|Рома]] |- |22 |Довтлогч |Лаутаро Мартинес |1997.08.22 (25) |41 |21 |Интернационале |} == Рекордсмены сборной == == Цахим холбоос == * [http://www.afa.org.ar/ Аргентиний хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны веб сайт] * [http://www.rsssf.com/tablesa/arg-intres.html RSSSF archive of results 1901–2002] * [http://www.rsssf.com/tablesa/arg-intres-bielsa.html RSSSF archive of results 1999–] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html RSSSF archive of most capped players and highest goalscorers] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-coach-triv.html RSSSF archive of coaches 1901–90] * [http://www.thenationalteam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=49&country=Argentina News and results of the Argentina national team] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Аргентины үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] o7xmt8h9rc3h3s0t21btucrm41xcudp Уттар Прадеш 0 19265 862547 823616 2026-07-21T06:52:57Z CommonsDelinker 211 [[File:Lkoshat.jpg]]-г [[File:Lucknow_Swarna_Shatabdi_Express_train.jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Less ambiguous filename 862547 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Энэтхэгийн муж}} {{Инфобокс Энэтхэгийн муж эсвэл нутаг дэвсгэр | name = Уттар Прадеш | type = Муж | native_name = उत्तर प्रदेश | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2/1 | image1 = Taj Mahal (Edited).jpeg | caption1 = [[Таж Махал]] | image2 = India-5163 - Flickr - archer10 (Dennis).jpg | caption2 = [[Сарнатх]] | image3= Dept of Electrical Engineering IIT-BHU.jpg | caption3 = [[Энэтхэгийн Технологийн Хүрээлэн|Варанасийн ЭТХ]] | image4 = Dudhwa National Park, Lucknow division, Uttar Pradesh, India (30783128830).jpg | caption4 = [[Дудхва үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image5 = Fatehpur Sikri near Agra 2016-03 img09.jpg | caption5 = [[Фатехпур Сикри]] | image7 = Agra 03-2016 14 Agra Fort.jpg | caption7 = [[Агра бэхлэлт]] }} | image_seal = Seal of Uttar Pradesh.svg | etymology = Хойд муж | motto = [[Сатьямэва Жаяте]] (Зөвхөн үнэн ялдаг) | image_map = IN-UP.svg | coordinates = {{coord|26.85|80.91|region:IN-UP_type:adm1st|display=it}} | region = Хойд Энэтхэг | before_was = [[Нэгдсэн мужууд (1937–1950)]] | formation_date2 = formation1 | formation_date4 = 1 сарын 24, 1950<ref name="UPDay">{{Cite news |date=2017-05-02 |title=United Province, UP was notified in Union gazette on January 24, 1950 |work=[[The New Indian Express]] |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2017/may/02/uttar-pradesh-introduces-new-transfer-policy-1600219.html |url-status=live |access-date=2025-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508200722/http://www.newindianexpress.com/nation/2017/may/02/uttar-pradesh-introduces-new-transfer-policy-1600219.html |archive-date=2017-05-08}}</ref> | capital = Лакнау | largestcity = capital | metro = Лакнау | districts = [[Уттар Прадешийн тойргийн жагсаалт|75 (18 хэлтэс)]]<ref name="districts">{{Cite web |title=Uttar Pradesh District |url=http://up.gov.in/upmap.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415123851/http://up.gov.in/upmap.aspx |archive-date=2017-04-15 |access-date=2025-07-04 |website=up.gov.in |publisher=Уттар Прадешийн засгийн газар}}</ref><ref name="list of district">{{Cite web |title=List of districts in Uttar Pradesh |url=http://www.archive.india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426231823/http://www.archive.india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archive-date=2017-04-26 |access-date=2025-07-04 |website=archive.india.gov.in |publisher=Энэтхэгийн засгийн газар }}</ref> | Governor = [[Анандибен Пател]]<ref>{{Cite news |last=PTI |date=2019-07-20 |title=Anandiben Patel made UP governor, Lal ji Tandon to replace her in Madhya Pradesh|work=India Today |url=https://www.indiatoday.in/india/story/anandiben-patel-made-up-governor-lal-ji-tandon-to-replace-her-in-madhya-pradesh-1571562-2019-07-20 |url-status=live |access-date=2025-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720111904/https://www.indiatoday.in/india/story/anandiben-patel-made-up-governor-lal-ji-tandon-to-replace-her-in-madhya-pradesh-1571562-2019-07-20 |archive-date=2019-07-20}}</ref><ref name="Governor of UP">{{Cite web |title=The Governor of Uttar Pradesh |url=http://uplegisassembly.gov.in/ENGLISH/governor_current.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503081924/http://uplegisassembly.gov.in/ENGLISH/governor_current.htm |archive-date=2017-05-03 |access-date=2025-07-04 |website=uplegisassembly.gov.in |publisher=Уттар Прадешийн хууль тогтоох ассамблей }}</ref> | Chief_Minister = [[Йоги Адитянат]] | party = [[Бхаратиа Жаната нам|БЖН]] | Deputy_CM = [[Кешав Прасад Мауря]] ([[Бхаратиа Жаната нам|БЖН]]) <br/> [[Бражеш Патак]] ([[Бхаратиа Жаната нам|БЖН]]) | legislature_type = Хоёр танхимт | council = [[Уттар Прадешийн хууль тогтоох зөвлөл]] | council_seats = 100 суудал | assembly = [[Уттар Прадешийн хууль тогтоох ассамблей]] | assembly_seats = 403 суудал | rajya_sabha_seats = 31 суудал | lok_sabha_seats = 80 суудал | judiciary = [[Аллахабадын дээд шүүх]] | area_total_km2 = 243286 | area_rank = 4-р байр | length_km = 650 | width_km = 240 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite news |title=Uttar Pradesh {{!}} History, Government, Map, & Population {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Uttar-Pradesh |access-date=2025-07-04 |archive-date=2020-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401072447/https://www.britannica.com/place/Uttar-Pradesh |url-status=live }}</ref> | elevation_m = 300 | elevation_max_m = 957 | elevation_max_point = [[Сивалик]]<ref>{{Cite web |date=2017-07-29 |title=List of Highest Mountain Peaks State-wise |url=https://wordpandit.com/list-highest-mountain-peaks-state-wise/ |access-date=2025-07-04 |website=Wordpandit|archive-date=2023-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324212911/https://wordpandit.com/list-highest-mountain-peaks-state-wise/ |url-status=live }}</ref> | elevation_min_m = 60 | elevation_min_point = Дорнод хэсэг | population_total = {{Increase}} 241,066,874 | population_as_of = 2021 | population_rank = 1-р байр | population_density = 1001 | population_urban = 22.27% | population_rural = 77.73% | 0fficial_Langs = [[Хинди хэл]]<ref name="2011lang" /> | additional_official = [[Урду хэл]] | official_script = [[Деванагари бичиг]] | GDP_footnotes = <ref name="UP_budjet">{{Cite web |title=Handbook of Statistics of Indian States 2021–22 |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/0HBS19112022_FLFE4F2F9158294692B030A251E00555F8.PDF |access-date=2025-07-04 |website=[[Энэтхэгийн нөөцийн банк]] |pages=37–42 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129151430/https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/0HSIS241121FL7A6B5C0ECBC64B0ABF0A097B1AD40C83.PDF |url-status=live }}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|24.39|lc|lk=r}} | GDP_year = 2022–2023 | GDP_rank = 2-р байр | GDP_per_capita = {{Increase}}{{INRConvert|105000|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = 28-д | HDI = {{increase}} 0.609 {{color|#fc0|Дундаж}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=2025-07-04}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 34-т | literacy = 78.2%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Жилийн тайлан, Ажиллах хүчний үечилсэн судалгаа (PLFS) (2023 оны 7 сараас 2024 оны 6 сар) |date=2024-09-23 |publisher=Үндэсний түүвэр судалгааны газар, Статистикийн яам, хөтөлбөрийн хэрэгжилт, Энэтхэгийн Засгийн газар |year=2024 |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 30-д | sex_ratio = 1015 [[эмэгтэй|♀]]/1000 [[эрэгтэй|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Эрүүл мэнд, гэр бүлийн халамжийн яам, Энэтхэг |access-date=2025-07-04 |archive-date=2023-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2021 | sexratio_rank = 19-д | iso_code = IN-UP | registration_plate = UP | website = up.gov.in | image_highway = SH IN-UP.png | SH_numbers = [[Уттар Прадеш мужийн хурдны замын жагсаалт|UP SH1 – UP SH99]] }} '''Уттар Прадеш''' ([[латин үсэг|лат-га.]] ''Uttar Pradesh'' - «умард муж») — [[Энэтхэг]] улсын харьяа, нутгийн умард биед оршдог '''[[муж]]'''. 240 мянган км² газар нутаг, 240 сая хүн амтай. ==Зураг == <gallery widths="170px" heights="130px"> Indo-Gangetic_Plain.jpg Dashashwamedha_ghat_on_the_Ganga,_Varanasi.jpg Lucknow Swarna Shatabdi Express train.jpg </gallery> == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Энэтхэг}} [[Ангилал:Уттар Прадеш| ]] [[Ангилал:Энэтхэгийн муж улс]] pg0ngkokl560r4nxg23o5jmcs685aln Төмөрийн улс 0 19373 862751 862378 2026-07-23T01:03:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862751 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl Форест Уитакер 0 19582 862761 862381 2026-07-23T01:50:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862761 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-07-23 01:50:41 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] j6tnadiulztnqjpaaehnq4b47map22f Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 0 20074 862627 861585 2026-07-22T04:12:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 862627 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = Испани | Badge = | Badge_size = | FIFA Trigramme = ESP | FIFA Rank = 1 | FIFA max = 1 | FIFA max date = 2008 оны долоодугаар сар – 2009 оны зургаадугаар сар, 2009 оны аравдугаар сар – 2010 оны гуравдугаар сар, 2010 оны долоодугаар сар | FIFA min = 26 | FIFA min date = 1998 оны гуравдугаар сар | Elo Rank = 1 | Elo max = 1 | Elo max date = 1920 оны есдүгээр сар – 1924 оны тавдугаар сар, 1925 оны есдүгээр сараас арванхоёрдугаар сар, 2002 оны зургаадугаар сар, 2008 оны зургаадугаар сар – 2009 оны зургаадугаар сар, 2010 оны долоодугаар сар | Elo min = 20 | Elo min date = 1969 оны зургаадугаар сар, 1981 оны зургаадугаар сар, 1991 оны арваннэгдүгээр сар | Elo rating max = 2049 | Elo rating max date = 2008 оны зургаадугаар сарын 29, 2010 оны долоодугаар сарын 7 | Nickname = {{nowrap begin}}''{{lang|es|La Roja}}'' (Улаанууд)<br />''{{lang|es|La Furia Roja}}'' (Улаан хүчнийхэн)<ref name="roja">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/learningenglish/2010/06/la-roja-from-miguel-spain.shtml|title="La Roja" from Spain|author= BBC|date= 17 June 2010|accessdate=30 June 2010}}</ref><ref name="roja2">[http://www.fifa.com/confederationscup/statistics/news/newsid=1072428.html La Roja lean to the left]</ref>{{nowrap end}} | Association = [[Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо]] | Confederation = [[УЕФА]] (Европ) | Coach = | Captain = | Most caps = [[Андони Субисаррета]] (126) | Top scorer = [[Давид Вилья]] (45) | Home Stadium = |pattern_la1 = _esp18h |pattern_b1 = _esp18h |pattern_ra1 = _esp18h |pattern_sh1 = _spanje18h |pattern_so1 = _esp18h |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = 000000 | pattern_la2 =_esp18a | pattern_b2 =_esp18A | pattern_ra2 =_esp18a | pattern_sh2= _esp18a | pattern_so2 =_esp18a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = E6F3FF | First game = {{fb|Испани|1785}} 1–0 {{fb-rt|Дани}}<br />([[Бельги]], [[Антверпен]]; 1920 оны [[8 сарын 28|наймдугаар сарын 28]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=51&nj=1&par=Denesp|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2007-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070309235838/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?par=DENESP&nj=1&c=51|url-status=dead}}</ref> | Largest win = {{fb|Испани|1931}} 13–0 [[Болгар]] {{flagicon|Болгар}}<br /> ([[Испани]]; 1933 оны [[5 сарын 21|тавдугаар сарын 21]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=36&par=ESPBUL|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612183015/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=36&par=ESPBUL|url-status=dead}}</ref> | Largest loss = {{fb|Итали|1861}} 7–1 {{fb-rt|Испани|1785}}<br />([[Нидерланд]], [[Амстердам]]; 1928 оны [[6 сарын 4|зургаадугаар сарын 4]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=50&nj=3&par=ITAESP|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612175525/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=50&nj=3&par=ITAESP|url-status=dead}}</ref><br />{{fb|Англи}} 7–1 {{fb-rt|Испани|1931}}<br />([[Англи]], [[Лондон]]; 1931 оны [[12 сарын 9|арванхоёрдугаар сарын 9]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=30&par=ENGESP|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612164654/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=30&par=ENGESP|url-status=dead}}</ref> | Honours = [[Файл:Football European Cup.svg|30px|1964 European Nations' Cup]] | World cup apps = 13| World cup first = 1934 | World cup best = Түрүү, [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] | Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] | Regional cup apps = 8 | Regional cup first = [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1964]] | Regional cup best = Түрүү, [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1964]], [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] | Confederations cup apps = 1 | Confederations cup first = 2009 | Confederations cup best = 3 дугаар байр, [[2009 оны ФИФА-гийн Холбоодын цом|2009]] | medaltemplates = {{MedalTop|}} {{MedalSport | Эрэгтэйчүүдийн [[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Хөлбөмбөгийн тэмцээн]]}} {{MedalSilver | [[Антверпены олимп|Антверп 1920]] | [[Football at the 1920 Summer Olympics - Men's team squads#.C2.A0Spain|Team]]}} {{MedalGold | [[Барселоны олимп|Барселон 1992]] | [[Football at the 1992 Summer Olympics - Men's team squads#.C2.A0Spain|Team]]<ref name="Olympics 1992-" />}} {{MedalSilver | [[Сиднейн олимп|Сидней 2000]] | [[Football at the 2000 Summer Olympics - Men's team squads#Spain|Team]]<ref name="Olympics 1992-" />}} {{MedalBottom}} }} '''Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Selección de fútbol de España'')- Олон улсын хэмжээнд зохион байгуулагдаж буй [[хөлбөмбөг]]ийн [[спорт]]ын тэмцээнд [[Испани]] улсыг төлөөлөн [[Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо]]ны удирлага дор оролцдог баг. Испанийн баг '''La Furia Roja''' (Улаан хүчнийхэн), '''La Roja''' (Улаанууд) гэх хочоороо алдартай. Дэлхий болон Европын аварга цолыг хамгаалж буй Испаничууд [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]], [[2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2026 оны ДАШТ]] болон [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008 оны ЕАШТ-үүдэд]] түрүүлсэн амжилттай байгаа билээ. Түүнчлэн тэд [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом]]д түрүүлж [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]]д аман хүзүүдэж байв. [[2008]] оны 7-р сард Испани [[ФИФА-гийн дэлхийн чансаа]]г багийн түүхэнд анх удаагаа тэргүүлж, уг амжилтад хүрсэн зургаа дахь үндэстэн болж байсан ба 2006 оны 11-р сараас [[2009]] оны 6-р сарыг хүртэлх хугацааны 35 тоглолтонд нэг ч ялагдалгүй тоглосон амжилт нь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Америкийн Нэгдсэн Улсын шигшээ багт]] хожигдсоноор зогсч, [[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилын]] нэгэн адил дараалан 15 тоглолтонд ялалт байгуулсан амжилтыг үзүүлэн ФИФА-гийн Холбоодын цомд гуравдугаар байрт шалгарч байв. 2026 оны 7-р сарын 20-ны байдлаар тус баг [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн чансаанд 1-р байранд бичигдэж байна. [[Серхио Рамос]] шигшээ багийнхаа төлөө хамгийн олон тоглолтод оролцсон - 180 тоглолт; шигшээ багийнхаа хамгийн олон гоол оруулсан тоглогч бол [[Давид Вилья]] (59 гоол) юм. == Түүх == Испани улс [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбооны]] загварыг дагаж, [[1909 он|'''1909 онд''']] өөрийн гэсэн байгууллага болох [[Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо|Испанийн]] [[Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо|Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо]]<nowiki/>г байгуулсан. Испанийн шигшээ баг 1920 оны Антверпений Олимпод анх удаа оролцож, мөнгөн медаль хүртсэн. Тус баг анхны олон улсын тоглолтоо 1921 онд Бельгийн эсрэг хийж, 2:0-ээр хожсон. [[1934 он|'''1934 онд''']] Италид болсон дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд баг шөвгийн наймд шалгарч байжээ. Испанийн иргэний дайн болон Дэлхийн 2-р дайны дараа [[1950 он|'''1950 оны''']] Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд шигшээ баг шалгаруулалт болон хэсгийн шатанд амжилттай түрүүлж, Уругвай, Бразил, Шведийн багуудтай хамт финалын хэсэгт шалгарсан. 1950 оны журмын дагуу финалын хэсэгт тэргүүн байр эзэлсэн багт алт, харин бүлгийн хоёр, гуравдугаар байр эзэлсэн багуудад мөнгө, хүрэл медаль олгодог байв. Уругвай тэр үед хоёр дахь удаагаа алтан медаль хүртсэн. Испанийн шигшээ баг Бразил (1:6), Швед (1:3)-д хожигдож, Уругвайтай (2:2) тэнцсэнээр хэсэгтээ 4-р байрт орсон. Энэ нь Испанийн 2010 он хүртэлх Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд үзүүлсэн хамгийн сайн үзүүлэлт байв. Үүний дараа урт завсарлага авсан бөгөөд 1962 он хүртэл баг дахин Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох эрхээ авч чадаагүй юм. 2024 оны Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд Испани нэг ч хожигдолгүйгээр тэмцээний финалд шалгарсан. Испанийн баг Английн багийг ялснаар түүхэндээ 4 дэх удаагаа Европын Аваргуудын цомыг хүртсэн байна. === Шигшээгийн хамгийн олон гоол оруулсан тамирчид 2024 оны байдлаар === {| class="wikitable" !Байрлал !Тоглогч !Гоол !тоглолт !Хугацаа |- |1 | align="left" |[[Давид Вилья]] |'''59''' |98 |2005—2017 |- |2 | align="left" |Рауль |'''44''' |102 |1996—2006 |- |3 | align="left" |[[Фернандо Торрес]] |'''38''' |110 |2003—2014 |- |4 | align="left" |'''Альваро Мората''' |'''37''' |84 |2014—<abbr>н.&#x2009;в.</abbr> |- |5 | align="left" |Давид Сильва |'''35''' |125 |2006—2018 |- |6 | align="left" |Фернандо Йерро |'''29''' |89 |1989—2002 |- |7 | align="left" |Фернандо Морьентес |'''27''' |47 |1998—2007 |- |8 | align="left" |Эмилио Бутрагеньо |'''26''' |69 |1984—1992 |- | rowspan="2" |9—10 | align="left" |Альфредо Ди Стефано |'''23''' |31 |1957—1961 |- | align="left" |[[Серхио Рамос]] |'''23''' |180 |2005—2021 |} {{clear}} [[Файл:Spain Euro 08 celebration 3.jpg|thumb|right|200px|Испанийн тоглогчид [[Мадрид]] хотноо баяраа тэмдэглэж буй нь.]] === 2010 оны ДАШТ-ий аваргууд === {{Main|2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} <table style="float: left; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative;"> [[Файл:Soccer Field Transparant.svg|175px]] {{Image label|x=0.20|y=0.05|scale=350|text=[[Икер Касильяс|<span style="font-size:0.8em; color:Black;">'''Касильяс (А)'''</span>]]}} {{Image label|x=0.05|y=0.20|scale=350|text=[[Серхио Рамос|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Рамос'''</span>]]}} {{Image label|x=0.12|y=0.15|scale=350|text=[[Карлес Пуйоль|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Пуйоль'''</span>]]}} {{Image label|x=0.32|y=0.15|scale=350|text=[[Херард Пике|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Пике'''</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.20|scale=350|text=[[Хоан Капдевила|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Капдевила'''</span>]]}} {{Image label|x=0.13|y=0.37|scale=350|text=[[Хави|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Хави'''</span>]]}} {{Image label|x=0.20|y=0.30|scale=350|text=[[Серхио Бускетс|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Бускетс'''</span>]]}} {{Image label|x=0.33|y=0.37|scale=350|text=[[Шаби Алонсо|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Алонсо'''</span>]]}} {{Image label|x=0.36|y=0.47|scale=350|text=[[Педро Родригес Ледесма|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''Педро'''</span>]]}} {{Image label|x=0.09|y=0.47|scale=350|text=[[Андрес Иньеста|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''Иньеста'''</span>]]}} {{Image label|x=0.23|y=0.50|scale=350|text=[[Давид Вилья|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''Вилья'''</span>]]}} </div></td></tr> <tr><td><small>2010 оны долоодугаар сарын 11-нд [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Аваргын төлөөх тоглолт|2010 оны ДАШТ-ий шигшээ тоглолтонд]] гараанд гарсан бүрэлдэхүүн.</small></td></tr> </table> [[Файл:Spanien - Nationalmannschaft 20091118.jpg|thumb|right|Испаничуудыг [[Вена]] хотын [[Эрнст-Хаппель-Штадион]] цэнгэлдэх хүрээлэнд Австрийн багийг 5–1 харьцаагаар хожоод буй нь, 2009 оны арваннэгдүгээр сар.]] [[Файл:Spain and Portugal match at the FIFA World Cup 2010-06-29 5.jpg|thumb|right|Испаничууд [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Хасагдах шатны тоглолт#Испани - Португал|2010 оны ДАШТ-ий шөвгийн 16-гийн тоглолтонд]] [[Португалын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Португалиын]] эсрэг булангийн цохилт гүйцэтгэж буй нь.]] [[Файл:Casillas besando la Copa del Mundo de fútbol.jpg|thumb|right|Испанийн тоглогчид ([[Икер Касильяс]], [[Хуан Мата]] болон [[Хавьер Мартинес]] нар) Дэлхийн аваргын цомын хамт.]] == Тэмцээний амжилт == {{col-begin}} {{col-2}} === [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Уругвай}} [[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали|1861}} [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||3||1||1||1||4||3 |- |{{flagicon|Франц}} [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- bgcolor=LemonChiffon |{{flagicon|Бразил}} [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]]||Дөрөвдүгээр байр||4||6||3||1||2||10||12 |- |{{flagicon|Швейцар}} [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]]||colspan="8" rowspan=2|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Швед}} [[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]] |- |{{flagicon|Чили}} [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]]||1 дүгээр шат||12||3||1||0||2||2||3 |- |{{flagicon|Англи}} [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]]||1 дүгээр шат||10||3||1||0||2||4||5 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]]||colspan="8" rowspan=2|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]] |- |{{flagicon|Аргентин|alt}} [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]]||1 дүгээр шат||10||3||1||1||1||2||2 |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Испани}} [[1982 FIFA World Cup|1982]]||2 дугаар шат||12||5||1||2||2||4||5 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||5||3||1||1||11||4 |- |{{flagicon|Итали}} [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]]||Шөвгийн 16||14||4||2||1||1||6||4 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||5||2||2||1||10||6 |- |{{flagicon|Франц}} [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]]||1 дүгээр шат||17||3||1||1||1||8||4 |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||5||3||2||0||10||5 |- |{{flagicon|Герман}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]||Шөвгийн 16||9||4||3||0||1||9||4 |- bgcolor=gold |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]||'''Түрүү'''||'''1'''||7||6||0||1||8||2 |- |'''Бүгд'''||13/19||'''1 түрүү'''||56||28||12||16||88||59 |} {{col-2}}<div style="text-align:left"> === [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Франц}} [[1960 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1960]]||colspan="8"|''Эрхээ авсан ч оролцоогүй'' |- |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP|1945}} [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1964]]||'''Түрүү'''||'''1'''||2||2||0||0||4||2 |- |{{flagicon|Итали}} [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]]||colspan="8" rowspan=3|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Бельги}} [[1972 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1972]] |- |{{flagicon|Югослав}} [[1976 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1976]] |- |{{flagicon|Итали}} [[1980 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1980]]||1 дүгээр шат||7||3||0||1||2||2||4 |- |- bgcolor=silver |{{flagicon|Франц}} [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1984]]||Аман хүзүү||2||5||1||3||1||4||5 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1988 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]]||1 дүгээр шат||6||3||1||0||2||3||5 |- |{{flagicon|Швед}} [[1992 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]]||colspan="8"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Англи}} [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||4||1||3||0||4||3 |- |{{flagicon|Бельги}} {{flagicon|Нидерланд}} [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||4||2||0||2||7||7 |- |{{flagicon|Португал}} [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]]||1 дүгээр шат||10||3||1||1||1||2||2 |- |- bgcolor=gold |{{flagicon|Австри}} {{flagicon|Швейцар}} [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]]||'''Түрүү'''||'''1'''||6||5||1||0||12||3 |- |{{flagicon|Польш}} {{flagicon|Украин}} [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012]]||colspan="8"|''Эрхийн төлөө өрсөлдөж буй'' |- ||'''Бүгд'''||8/13||'''2 түрүү'''||30||13||9||8||38||31 |- |} </div> {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Олимпын тоглолт** === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үр дүн !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Грек|old}} [[Афины олимп (1896 он)|1896]]||colspan="7" rowspan="6"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[Парисын олимп (1900 он)|1900]] |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Сент-Луйсын олимп|1904]] |- |{{flagicon|Грек|old}} [[Афины олимп (1906 он)|1906]] |- |{{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Лондоны олимп (1908 он)|1908]] |- |{{flagicon|Швед}} [[Стокхольмын олимп|1912]] |- bgcolor=silver |{{flagicon|Бельги}} [[Антверпены олимп|1920]]||Аман хүзүү||5||4||0||1||9||5 |- |{{flagicon|Франц}} [[Парисын олимп (1924 он)|1924]]||1 дүгээр шат||1||0||0||1||0||1 |- |{{flagicon|Нидерланд}} [[Амстердамын олимп|1928]]||Дөрөвний нэг шигшээ||3||1||1||1||9||9 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс|1912}} [[Лос-Анжелесын олимп (1932 он)|1932]]||colspan="7"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Нацист Герман}} [[Берлиний олимп|1936]]||colspan="7"|''Эрх авсан ч [[Испанийн Иргэний дайн|Иргэний дайнаас]] шалтгаалан оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Лондоны олимп (1948 он)|1948]]||colspan="7" rowspan="5"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Финланд}} [[Хельсинкийн олимп|1952]] |- |{{flagicon|Австрали}} [[Мельбурны олимп|1956]] |- |{{flagicon|Итали}} [[Ромын олимп|1960]] |- |{{flagicon|Япон}} [[Токиогийн олимп|1964]] |- |{{flagicon|Мексик}} [[Мехикогийн олимп|1968]]||Дөрөвний нэг шигшээ||4||2||1||1||4||2 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[Мюнхений олимп|1972]]||colspan="7"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Канад}} [[Монреалийн олимп|1976]]||Хэсгийн тоглолт||2||0||0||2||1||3 |- |{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Москвагийн олимп|1980]]||Хэсгийн тоглолт||3||0||3||0||2||2 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Лос-Анжелесын олимп (1984 он)|1984]]||colspan="7" rowspan="2"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} [[Сөүлийн олимп|1988]] |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Испани}} [[Барселоны олимп|1992]]||'''Түрүү'''||6||6||0||0||14||2 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Атлантын олимп|1996]]||Дөрөвний нэг шигшээ||4||2||1||1||5||7 |- bgcolor=silver |{{flagicon|Австрали}} [[Сиднейн олимп|2000]]||Аман хүзүү||6||4||1||1||12||6 |- |{{flagicon|Грек}} [[Афины олимп (2004 он)|2004]]||colspan="7" rowspan="2"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Хятад}} [[Бээжингийн олимп|2008]] |- |{{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Лондоны олимп (2012 он)|2012]]|| ||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|Бразил}} [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|2016]]|| ||-||-||-||-||-||- |- !'''Бүгд''' ''||9/27||34||19||6||9||56||37 |- |} {{col-2}}<div style="text-align:left"> === Холбоодын цом === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үр дүн !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|KSA}} [[1992 оны Хаан Фахдын цом|1992]] || colspan=7 rowspan=7|<center>''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|KSA}} [[1995 оны Хаан Фахдын цом|1995]] |- |{{flagicon|KSA}} [[1997 оны ФИФА Холбоодын цом|1997]] |- |{{flagicon|Мексик}} [[1999 оны ФИФА Холбоодын цом|1999]] |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2001 оны ФИФА Холбоодын цом|2001]] |- |{{flagicon|Франц}} [[2003 оны ФИФА Холбоодын цом|2003]] |- |{{flagicon|Герман}} [[2005 оны ФИФА Холбоодын цом|2005]] |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2009 оны ФИФА Холбоодын цом|2009]]||Гуравдугаар байр||5||4||0||1||11||4 |- |{{flagicon|BRA}} [[2013 оны ФИФА Холбоодын цом|2013]]||''Эрхээ авсан'' || || || || || || |- |'''Бүгд'''||1/8||5||4||0||1||11||4 |} </div> {{col-end}} == Шигшээ багуудтай хэрхэн тоглосон == ''2010 оны аравдугаар сарын 12-ны байдлаар.''<ref>[http://www.rsssf.com/tabless/span-intres.html Spain - List of Results National]</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !width="2"|Далбаа !width="2"|Улс !width="2"|Хэдийнээс !width="2"|Хэзээг хүртэл !width="2"|Т !width="2"|Х !width="2"|Хд !width="2"|Тц !width="2"|% !width="2"|ОГ !width="2"|АГ !width="2"|ГЗ |- |{{Flagicon|Португал}} |align=left|[[Португалын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Португал]] |align=left|1921 |align=left|2010 ||33||16||12||5||{{#expr:16/33*100 round 2}}%||72||37||+35 |- |{{Flagicon|Франц}} |align=left|[[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]] |align=left|1927 |align=left|2010 ||30||12||6||12||{{#expr:12/30*100 round 2}}%||57||35||+22 |- |{{Flagicon|Итали}} |align=left|[[Италийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Итали]] |align=left|1920 |align=left|2008 ||28||8||11||9||{{#expr:8/28*100 round 2}}%||28||36||-8 |- |{{Flagicon|Бельги}} |align=left|[[Бельгийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бельги]] |align=left|1920 |align=left|2009 ||22||11||6||5||{{#expr:11/22*100 round 2}}%||44||22||+22 |- |{{Flagicon|Англи}} |align=left|[[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] |align=left|1929 |align=left|2009 ||22||8||3||11||{{#expr:8/22*100 round 2}}%||24||38||-14 |- |{{Flagicon|Швейцар}} |align=left|[[Швейцарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцар]] |align=left|1925 |align=left|2010 ||19||15||3||1||{{#expr:15/19*100 round 2}}%||45||16||+29 |- |{{Flagicon|Югослав}} |align=left|[[Югославын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Югослав]] † |align=left|1932 |align=left|2000 ||19||9||5||5||{{#expr:9/19*100 round 2}}%||23||18||+5 |- |{{Flagicon|Хойд Ирланд}} |align=left|[[Хойд Ирландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хойд Ирланд]] |align=left|1958 |align=left|2007 ||18||11||5||2||{{#expr:11/18*100 round 2}}%||38||11||+27 |- |{{Flagicon|Ирланд}} |align=left|[[Ирландын Бүгд Найрамдах Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Ирландын Бүгд Найрамдах Улс]] |align=left|1952 |align=left|2002 ||18||10||6||2||{{#expr:10/18*100 round 2}}%||34||11||+23 |- |{{Flagicon|Дани}} |align=left|[[Данийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Дани]] |align=left|1920 |align=left|2008 ||17||12||3||2||{{#expr:12/17*100 round 2}}%||34||15||+19 |- |{{Flagicon|Австри}} |align=left|[[Австрийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Австри]] |align=left|1924 |align=left|2009 ||16||9||3||4||{{#expr:9/16*100 round 2}}%||43||22||+21 |- |{{Flagicon|Румын}} |align=left|[[Румыны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Румын]] |align=left|1962 |align=left|2006 ||15||5||5||5||{{#expr:5/15*100 round 2}}%||21||18||+3 |- |{{Flagicon|Швед}} |align=left|[[Шведийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швед]] |align=left|1920 |align=left|2008 ||13||6||4||3||{{#expr:6/13*100 round 2}}%||21||15||+6 |- |{{Flagicon|Унгар}} |align=left|[[Унгарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Унгар]] |align=left|1925 |align=left|2002 ||13||5||5||3||{{#expr:5/13*100 round 2}}%||21||18||+3 |- |{{Flagicon|Аргентин}} |align=left|[[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]] |align=left|1952 |align=left|2010 ||13||5||2||6||{{#expr:5/13*100 round 2}}%||13||17||-4 |- |{{Flagicon|Шотланд}} |align=left|[[Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотланд]] |align=left|1957 |align=left|2010 ||12||5||4||3||{{#expr:5/12*100 round 2}}%||20||19||+1 |- |{{Flagicon|Чехословак}} |align=left|[[Чехсловакийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чехсловак]] † |align=left|1930 |align=left|1991 ||12||4||1||7||{{#expr:4/12*100 round 2}}%||11||15||-4 |- |{{Flagicon|Баруун Герман}} |align=left|[[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг#Гурван Германы шигшээ багууд|Баруун Герман]] † |align=left|1952 |align=left|1988 ||12||3||3||6||{{#expr:3/12*100 round 2}}%||12||17||-5 |- |{{Flagicon|Польш}} |align=left|[[Польшийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Польш]] |align=left|1959 |align=left|2010 ||10||8||1||1||{{#expr:8/10*100 round 2}}%||27||8||+19 |- |{{Flagicon|Грек}} |align=left|[[Грекийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Грек]] |align=left|1970 |align=left|2008 ||10||7||2||1||{{#expr:7/10*100 round 2}}%||19||10||+9 |- |{{Flagicon|Турк}} |align=left|[[Туркийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Турк]] |align=left|1954 |align=left|2009 ||10||5||4||1||{{#expr:5/10*100 round 2}}%||14||5||+9 |- |{{Flagicon|Нидерланд}} |align=left|[[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нидерланд]] |align=left|1920 |align=left|2010 ||10||5||1||4||{{#expr:5/10*100 round 2}}%||16||11||+5 |- |{{Flagicon|Исланд}} |align=left|[[Исландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Исланд]] |align=left|1982 |align=left|2007 ||9||6||2||1||{{#expr:6/9*100 round 2}}%||10||6||+4 |- |{{Flagicon|Герман}} |align=left|[[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]] * |align=left|1935 |align=left|2010 ||9||4||3||2||{{#expr:4/9*100 round 2}}%||11||10||+1 |- |{{Flagicon|Чили}} |align=left|[[Чилийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чили]] |align=left|1950 |align=left|2010 ||8||7||1||0||{{#expr:7/8*100 round 2}}%||20||4||+16 |- |{{Flagicon|Кипр}} |align=left|[[Киприйн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Кипр]] |align=left|1971 |align=left|1999 ||8||7||0||1||{{#expr:7/8*100 round 2}}%||35||5||+30 |- |{{Flagicon|Мексик}} |align=left|[[Мексикийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Мексик]] |align=left|1928 |align=left|2010 ||8||5||3||0||{{#expr:5/8*100 round 2}}%||16||4||+12 |- |{{Flagicon|Уругвай}} |align=left|[[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвай]] |align=left|1950 |align=left|2005 ||8||3||5||0||{{#expr:3/8*100 round 2}}%||11||6||+5 |- |{{Flagicon|Бразил}} |align=left|[[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразил]] |align=left|1934 |align=left|1999 ||8||2||2||4||{{#expr:2/8*100 round 2}}%||8||11||-3 |- |{{Flagicon|Мальта}} |align=left|[[Мальтын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Мальта]] |align=left|1983 |align=left|1997 ||6||6||0||0||{{#expr:6/6*100 round 2}}%||28||3||+25 |- |{{Flagicon|Армени}} |align=left|[[Арменийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Армен]] |align=left|1995 |align=left|2009 ||6||6||0||0||{{#expr:6/6*100 round 2}}%||16||1||+15 |- |{{Flagicon|Босни ба Херцеговин}} |align=left|[[Босни ба Херцеговиний хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Босни ба Херцеговин]] |align=left|2000 |align=left|2009 ||6||4||2||0||{{#expr:4/6*100 round 2}}%||14||6||+8 |- |{{Flagicon|Финланд}} |align=left|[[Финландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Финланд]] |align=left|1969 |align=left|2007 ||6||4||1||1||{{#expr:4/6*100 round 2}}%||13||4||+9 |- |{{Flagicon|Норвеги}} |align=left|[[Норвегийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Норвеги]] |align=left|1978 |align=left|2003 ||6||4||1||1||{{#expr:4/6*100 round 2}}%||9||2||+7 |- |{{Flagicon|Ирланд|1783}} |align=left|[[Ирландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (1882–1950)|Ирланд]] † |align=left|1931 |align=left|1949 ||6||3||1||2||{{#expr:3/6*100 round 2}}%||14||7||+7 |- |{{Flagicon|Албани}} |align=left|[[Албанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Албани]] |align=left|1986 |align=left|1993 ||5||5||0||0||{{#expr:5/5*100 round 2}}%||24||2||+22 |- |{{Flagicon|Лихтенштайн}} |align=left|[[Лихтенштайны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Лихтенштейн]] |align=left|2001 |align=left|2010 ||5||5||0||0||{{#expr:5/5*100 round 2}}%||17||0||+17 |- |{{Flagicon|Болгар}} |align=left|[[Болгарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]] |align=left|1933 |align=left|2002 ||5||4||1||0||{{#expr:4/5*100 round 2}}%||23||2||+21 |- |{{Flagicon|Литва}} |align=left|[[Литвын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Литва]] |align=left|1993 |align=left|2010 ||5||4||1||0||{{#expr:4/5*100 round 2}}%||11||1||+10 |- |{{Flagicon|Орос}} |align=left|[[Оросын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Орос]] |align=left|1998 |align=left|2008 ||5||4||1||0||{{#expr:4/5*100 round 2}}%||9||1||+8 |- |{{Flagicon|Уэльс}} |align=left|[[Уэльсийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уэльс]] |align=left|1961 |align=left|1985 ||5||2||2||1||{{#expr:2/5*100 round 2}}%||7||6||+1 |- |{{Flagicon|Сан-Марино}} |align=left|[[Сан-Мариногийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Сан-Марино]] |align=left|1999 |align=left|2005 ||4||4||0||0||{{#expr:4/4*100 round 2}}%||26||0||+26 |- |{{Flagicon|Люксембург}} |align=left|[[Люксембургийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Люксембург]] |align=left|1981 |align=left|2000 ||4||4||0||0||{{#expr:4/4*100 round 2}}%||7||0||+7 |- |{{Flagicon|Латви}} |align=left|[[Латвийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Лавти]] |align=left|1992 |align=left|2007 ||4||3||1||0||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||9||0||+9 |- |{{Flagicon|Словак}} |align=left|[[Словакийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словак]] |align=left|1996 |align=left|2005 ||4||3||1||0||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||12||4||+8 |- |{{Flagicon|Израил}} |align=left|[[Израилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Израил]] |align=left|1998 |align=left|2001 ||4||3||1||0||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||8||2||+6 |- |{{Flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} |align=left|[[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн Нэгдсэн Улс]] |align=left|1950 |align=left|2009 ||4||3||0||1||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||6||3||+3 |- |{{Flagicon|Парагвай}} |align=left|[[Парагвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Парагвай]] |align=left|1998 |align=left|2010 ||4||2||2||0||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||4||1||+3 |- |{{Flagicon|Өмнөд Солонгос}} |align=left|[[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Өмнөд Солонгос]] |align=left|1990 |align=left|2010 ||4||2||2||0||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||5||3||+2 |- |{{Flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} |align=left|[[Зөвлөлт Холбоот Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Зөвлөлт Холбоот Улс]] † |align=left|1964 |align=left|1986 ||4||2||1||1||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||5||3||+2 |- |{{Flagicon|Хорват}} |align=left|[[Хорватын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хорват]] |align=left|1994 |align=left|2006 ||4||2||1||1||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||5||4||+1 |- |{{Flagicon|Македон}} |align=left|[[Македоны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Македон]] |align=left|1994 |align=left|2009 ||3||3||0||0||{{#expr:3/3*100 round 2}}%||8||2||+6 |- |{{Flagicon|Өмнөд Африк}} |align=left|[[Өмнөд Африкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Өмнөд Африк]] |align=left|2002 |align=left|2009 ||3||3||0||0||{{#expr:3/3*100 round 2}}%||8||4||+4 |- |{{Flagicon|Перу}} |align=left|[[Перугийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Перу]] |align=left|1960 |align=left|2008 ||3||3||0||0||{{#expr:3/3*100 round 2}}%||7||3||+4 |- |{{Flagicon|Украин}} |align=left|[[Украины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Украин]] |align=left|2003 |align=left|2006 ||3||2||1||0||{{#expr:2/3*100 round 2}}%||8||3||+5 |- |{{Flagicon|Зүүн Герман}} |align=left|[[Зүүн Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Зүүн Герман]] † |align=left|1980 |align=left|1988 ||3||0||2||1||{{#expr:0/3*100 round 2}}%||0||1||-1 |- |{{Flagicon|Фарерын арлууд}} |align=left|[[Фарерын арлуудын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Фарерын арлууд]] |align=left|1996 |align=left|1997 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||9||3||+6 |- |{{Flagicon|Эстони}} |align=left|[[Эстонийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Эстони]] |align=left|2008 |align=left|2009 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||6||0||+6 |- |{{Flagicon|Венесуэл}} |align=left|[[Венесуэлийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Венесуэл]] |align=left|1981 |align=left|2004 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||5||2||+3 |- |{{Flagicon|Словени}} |align=left|[[Словенийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словени]] |align=left|2000 |align=left|2002 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||5||2||+3 |- |{{Flagicon|Канад}} |align=left|[[Канадын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Канад]] |align=left|1994 |align=left|2005 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||4||1||+3 |- |{{Flagicon|Марокко}} |align=left|[[Мароккогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Марокко]] |align=left|1961 |align=left|1961 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||4||2||+2 |- |{{Flagicon|Саудын Араб}} |align=left|[[Саудын Арабын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Саудын Араб]] |align=left|2006 |align=left|2010 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||4||2||+2 |- |{{Flagicon|Хондурас}} |align=left|[[Хондурасын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хондурас]] |align=left|1982 |align=left|2010 ||2||1||1||0||{{#expr:1/2*100 round 2}}%||3||1||+2 |- |{{Flagicon|Чех}} |align=left|[[Чехийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чех]] |align=left|1996 |align=left|1997 ||2||1||1||0||{{#expr:1/2*100 round 2}}%||1||0||+1 |- |{{Flagicon|Серби ба Монтенегро}} |align=left|[[Серби ба Монтенегрогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Серби ба Монтенегро]] † |align=left|2005 |align=left|2005 ||2||0||2||0||{{#expr:0/2*100 round 2}}%||1||1||0 |- |{{Flagicon|Азербайжан}} |align=left|[[Азербайжаны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Азербайжан]] |align=left|2009 |align=left|2009 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||6||0||+6 |- |{{Flagicon|Шинэ Зеланд}} |align=left|[[Шинэ Зеландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шинэ Зеланд]] |align=left|2009 |align=left|2009 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||5||0||+5 |- |{{Flagicon|Эквадор}} |align=left|[[Эквадорын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Эквадор]] |align=left|2003 |align=left|2003 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||4||0||+4 |- |{{Flagicon|Андорра}} |align=left|[[Андоррагийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Андорра]] |align=left|2004 |align=left|2004 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||4||0||+4 |- |{{Flagicon|Алжир}} |align=left|[[Алжирын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Алжир]] |align=left|1986 |align=left|1986 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||0||+3 |- |{{Flagicon|Хятад}} |align=left|[[Хятадын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хятад]] |align=left|2005 |align=left|2005 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||0||+3 |- |{{Flagicon|Тунис}} |align=left|[[Тунисын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Тунис]] |align=left|2006 |align=left|2006 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||1||+2 |- |{{Flagicon|Боливи}} |align=left|[[Боливийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Боливи]] |align=left|1994 |align=left|1994 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||1||+2 |- |{{Flagicon|Египет}} |align=left|[[Египетийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Египет]] |align=left|2006 |align=left|2006 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||2||0||+2 |- |{{Flagicon|Кот д'Ивуар}} |align=left|[[Кот д'Ивуарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Кот д'Ивуар]] |align=left|2006 |align=left|2006 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||2||+1 |- |{{Flagicon|Япон}} |align=left|[[Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Япон]] |align=left|2001 |align=left|2001 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||1||0||+1 |- |{{Flagicon|Ирак}} |align=left|[[Иракийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Ирак]] |align=left|2009 |align=left|2009 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||1||0||+1 |- |{{Flagicon|Колумби}} |align=left|[[Колумбийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Колумби]] |align=left|1981 |align=left|1981 ||1||0||1||0||{{#expr:0/1*100 round 2}}%||1||1||0 |- |{{Flagicon|ТУХН}} |align=left|[[ТУХН-ийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|ТУХН]] † |align=left|1992 |align=left|1992 ||1||0||1||0||{{#expr:0/1*100 round 2}}%||1||1||0 |- |{{Flagicon|Нигери}} |align=left|[[Нигерийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нигери]] |align=left|1998 |align=left|1998 ||1||0||0||1||{{#expr:0/1*100 round 2}}%||2||3||-1 |- |} (†) ''Одоо байхгүй болсон шигшээ баг'' (*) ''[[Баруун Герман]]тай тоглосон үр дүнг тусад нь авч үзсэн'' === Болох тоглолтууд === {| class="wikitable" width=95% style="font-size: 90%" |- !width=13%|Хэзээ !width=11%|Тэмцээн !width=17%|Хаана !width=12%|Эзэн баг !width=5%|Үр дүн !width=12%|Зочин баг !width=30%|Гоол оруулагччид |- |<center> 2010 оны сарын 17 |<center>[[Нөхөрсөг тоглолт|Нөхөрсөг]] |[[Эштадиу да Луж]], [[Лиссабон]] |{{fb|POR}} |<center> – |{{fb|ESP}} |<center> |- |<center> 2011 оны 3 сарын 25 |<center>[[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ-2012 сонгон шалгаруулалт I хэсэг|Евро 2012 .сон]] |[[Сантьяго Бернабеу]], [[Мадрид]] |{{fb|ESP}} |<center> – |{{fb|CZE}} |<center> |- |<center> 2011 оны 3 сарын 29 |<center>[[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ-2012 сонгон шалгаруулалт I хэсэг|Евро 2012 .сон]] |[[С. Дарюс болон С. Гиренас нарын нэрэмжит цэнгэлдэх хүрээлэн]], [[Каунас]] |{{fb|LTU}} |<center> – |{{fb|ESP}} |<center> |- |<center> 2011 оны 8 сарын 10 |<center>[[Нөхөрсөг тоглолт|Нөхөрсөг]] |[[Сан Сиро]], [[Милан]] |{{fb|ITA}} |<center> – |{{fb|ESP}} |<center> |- |} [[Файл:Spain football team in 2025.jpg|thumb|501x501px|2025 оны шигшээ баг]] == Шагналууд == :''Испанийн залуучуудын багийн тэмцээн уралдаанаас авч шагналыг харуулав.'' * '''[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :* '''Түрүү (1):''' [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] :* Дөрөвдүгээр байр (1): [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]] * '''[[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :* '''Түрүү (2):''' [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1964]], [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] :* Аман хүзүү (1): [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1984]] * '''[[ФИФА Холбоодын цом]]''' :* Гуравдугаар байр (1): [[2009 оны ФИФА Холбоодын цом|2009]] * '''[[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн]]''' :* '''Алтан медаль (1):''' [[Барселоны олимп|1992]] :* Мөнгөн медаль (2): [[Антверпены олимп|1920]], [[Сиднейн олимп|2000]] == Шилдэг амжилтууд == === Дэлхийд === ; Хамгийн олон дараалан ялсан: 15 (2008–2009) ; Ялагдал хүлээлгүйгээр тоглосон тоглолтын тоо: 35 (2007–2009) (мөн {{fb|BRA}}ийн баг 1993–1996 оны хооронд ийм амжилтыг үзүүлсэн) ; Ялагдал хүлээлгэлгүйгээр багаа удирдсан дасгалжуулагч: 13 – [[Висенте Дель Боске]] ; Нэг дэлхийн аваргын тэмцээнд нэг баг торгуулийн цохилтоор хамгийн олон хожил авсан: 2 удаа [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-д]] (мөн {{fb|ARG}}ий баг [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990 оны ДАШТ-д]] ийм амжилтыг үзүүлсэн) ; Дэлхийн аваргын тэмцээний сонгон шалгаруулалтанд хамгийн олон оноо авсан: 30 онооноос 30 оноо авсан ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-ий]] .сон 2008–2009 оны хооронд) === Улсдаа === ; Нэг тоглогчийн оруулсан хамгийн олон гоол: 45 – [[Давид Вилья]] <ref name="rfef2737">{{cite web |url=http://rfef.es/index.jsp?nodo=39&ID=2737 |title=David Villa, 44 goles para la historia |author= |date=October 13, 2010 |work= |publisher=RFEF |accessdate=October 14, 2010 |archive-date=Долдугаар сар 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716060203/http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=39&ID=2737 |url-status=dead }}</ref><ref name="fifa1317456">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1317456.html |title=Lethal Villa makes history at Hampden |author= |date=October 12, 2010 |work= |publisher=FIFA |accessdate=October 14, 2010}}</ref> ; Нэг тоглогчийн хамгийн олон гараа: 126 – [[Андони Субисаррета]] ; Нэг тоглогчийн нэг улиралд оруулсан хамгийн олон гоол: 13 – [[Давид Вилья]] (2008–2009) ; Дараалсан тоглолт бүртээ гоол оруулсан тоглолтын тоо:6 – [[Давид Вилья]] ; Дэлхийн аваргын тэмцээнд хамгийн олон гоол оруулсан: 8 – [[Давид Вилья]] ; Дэлхийн аваргын нэг тэмцээнд хамгийн олон гоол оруулсан: 5 – [[Давид Вилья]] ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) болон [[Эмилио Бутрагеньо]] ([[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]) ; Дэлхийн аваргын нэг тэмцээнд тоглолт алгасалгүйгээр оролцож хамгийн олон гоол оруулсан: 4 – [[Давид Вилья]] ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) == Тоглогчид == === 2010 оны бүрэлдэхүүн === 2010 оны аравдугаар сарын 8 болон 12-нд [[Латвийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Латви]] болон [[Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотландын]] шигшээ багуудын эсрэг хийсэн тоглолтонд бүрэлдэхүүнд дуудагдсан тоглогчдын нэрсийг үзүүлэв. (2010 оны 10-р сарын 12-ны байдлаар.) {{nat fs g start}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g end}} === Бусад тоглогчид === Сүүлийн 12 сарын хугацаанд шигшээ багт дуудагдсан тоглогчдыг энд үзүүлсэн болно.. {{National football squad start (recent)}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs end}} === Хамгийн олон гоол оруулсан тоглогчид === :''2010 оны аравдугаар сарын 12-ны байдлаар, эхний арван байрыг харуулав:'' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Тоглогч !Кареер !Гоол (Гараа) !Гоолын дундаж |- |rowspan="1"|1 |style="text-align:left;"|'''[[Давид Вилья]]''' |2005–2026 |45{{0}}(69) |0.64 |- |2 |style="text-align:left;"|[[Рауль Гонсалес|Рауль]] |1996–2006 |44 {{0}}(102) |0.431 |- |3 |style="text-align:left;"|[[Фернандо Йерро]] |1989–2002 |29 {{0}}(89) |0.326 |- |4 |style="text-align:left;"|[[Фернандо Морьентес]] |1998–2007 |27 {{0}}(47) |0.574 |- |rowspan="2"|5 |style="text-align:left;"|[[Эмилио Бутрагеньо]] |1984–1992 |26 {{0}}(69) |0.377 |- |style="text-align:left;"|'''[[Фернандо Торрес]]''' |2003–2026 |26 {{0}}(81) |0.321 |- |rowspan="2"|7 |style="text-align:left;"|[[Альфредо Ди Стефано]] |1957–1961 |23 {{0}}(31) |0.742 |- |style="text-align:left;"|[[Хулио Салинас]] |1986–1996 |23 {{0}}(56) |0.411 |- |9 |style="text-align:left;"|[[Мичел]] |1985–1992 |21 {{0}}(66) |0.318 |- |10 |style="text-align:left;"|[[Тельмо Сарра]] |1945–1951 |20 {{0}}(20) |1.000 |- |} * '''Тодруулсан нь''' нь зодог тайлаагүй тоглогчид. === Хамгийн олон удаа гараанд гарсан тоглогчид === :''2010 оны аравдугаар сарын 3-ны байдлаар.'' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гараа !Гоол |- |1 |align="left"|[[Андони Субисаррета]] ||1985–1998 |126 |0 |- |2 |align="left"|'''[[Икер Касильяс]]''' |2000–2026 |115 |0 |- |3 |align="left"|[[Рауль Гонсалес|Рауль]] |1996–2006 |102 |44 |- |4 |align="left"|'''[[Хави]]''' |2000–2026 |97 |8 |- |5 |align="left"|'''[[Карлес Пуйоль]]''' |2000–2026 |93 |3 |- |6 |align="left"|[[Фернандо Йерро]] |1989–2002 |89 |29 |- |rowspan="2"|7 |align="left"|[[Хосе Антонио Камачо]] |1975–1988 |81 |0 |- |align="left"|'''[[Фернандо Торрес]]''' |2003–2014 |81 |26 |- |9 |align="left"|'''[[Шаби Алонсо]]''' |2003–2025 |80 |9 |- |10 |align="left"|[[Рафаэль Гордильо]] |1978–1988 |75 |3 |- |} {| class="wikitable" !Байрлал. !Тамирчин !Гол !Тоглолт !Дундаж. !Хугацаа |- |1 | align="left" |Давид Вилья |'''59''' |98 |0,60 |2005—2017 |- |2 | align="left" |Рауль |'''44''' |102 |0,43 |1996—2006 |- |3 | align="left" |[[Фернандо Торрес]] |'''38''' |110 |0,35 |2003—2014 |- |4 | align="left" |'''Альваро Мората''' |'''37''' |84 |0,44 |2014—<abbr>н.&#x2009;в.</abbr> |- |5 | align="left" |Давид Сильва |'''35''' |125 |0,28 |2006—2018 |- |6 | align="left" |Фернандо Йерро |'''29''' |89 |0,33 |1989—2002 |- |7 | align="left" |Фернандо Морьентес |'''27''' |47 |0,57 |1998—2007 |- |8 | align="left" |Эмилио Бутрагеньо |'''26''' |69 |0,38 |1984—1992 |- | rowspan="2" |9—10 | align="left" |Альфредо Ди Стефано |'''23''' |31 |0,74 |1957—1961 |- | align="left" |[[Серхио Рамос]] |'''23''' |180 |0,13 |2005—2021 |} * '''Тодруулсан нь''' нь зодог тайлаагүй тоглогчид. == Дасгалжуулагчид == * [[Франсиско Бру]] (1920) * [[Хулиан Руэте]] (1921–1922) * [[Педро Парахес]] (1923–1924) * [[Фернандо Гутьеррес]] (1925) * [[Рикардо Кабот]] (1925) * [[Эзкуейль Монтера Роман]] (1926–1927) * [[Фред Пентланд]] (1929) * [[Хосе Мариа Матео]] (1929–1933) * [[Амадео Гарсиа]] (1934–1936) * [[Эдуардо Теус]] (1941–1942) * [[Хасинто Кинкосес]] (1945) * [[Паулино Алькантара]] (1951) * [[Рикардо Самора]] (1952) * [[Педро Эскартин]] (1952–1961) * [[Эленио Эррера]] (1959–1962) * [[Хосе дель Валье]] (1962–1966) * [[Доменек Балманья]] (1966–1968) * [[Луис Моловни]] (1969) * [[Мигель Муньос]] (1969), (1982–1988) * [[Ладислав Кубала]] (1969–1980) * [[Хосе Сантамариа]] (1980–1982) * [[Луис Суарес Мирамонтес|Суарес]] (1988–1991) * [[Висенте Мьера]] (1991–1992) * [[Хавьер Клементе]] (1992–1998) * [[Хосе Антонио Камачо]] (1998–2002) * [[Иньяки Саес]] (2002–2004) * [[Луис Арагонес]] (2004–2008) * [[Висенте дель Боске]] (2008–2016) * Луис Энрике (2018–2022) * [[Луис де ла Фуэнте Кастильо]] (2022–) == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Холбоос == * [http://www.rfef.es/ RFEF буюу Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбооны вэбсайт] * [http://futbol.sportec.es/seleccion/ Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн мэдээлэл] * [https://web.archive.org/web/20100616063319/http://www.footbalistic.com/en/teams/3144/spain Footbalistic.com вэбсайт дахь Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн мэдээ] * [http://www.rsssf.com/tabless/span-intres.html RSSSF archive of results 1920–] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/span-recintlp.html RSSSF archive of most capped players and highest goalscorers] * [http://www.thenationalteam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=49&country=Spain News and results of the Spain national team] == Түрүүнүүд == {{S-start}} {{s-bef|өмнө = [[1960 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1960]] {{fb-rt|ЗХУ}}}} {{s-ttl|албан_тушаал = [[UEFA European Football Championship|European Champions]] | years = [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1964]] (Анхны түрүү)}} {{s-aft|дараа = [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] {{fb-rt|ITA}}}} {{s-bef|өмнө = [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]] {{fb-rt|GRE}}}} {{s-ttl|албан_тушаал = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] | years = [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] (Хоёр дахь түрүү)}} {{s-inc|Одоогийн}} {{s-bef|өмнө = [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] {{fb-rt|ITA}}}} {{s-ttl| албан_тушаал = [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аваргын тэмцээн]] | years = [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] (Анхны түрүү)}} {{s-inc|Одоогийн}} {{s-ach|aw}} {{succession box | | өмнө = [[Yelena Isinbayeva]] | дараа = Incumbent | албан_тушаал = [[Prince of Asturias Award#Sports|Prince of Asturias Award for Sports]] | years = 2010 |}} {{End box}} {{2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн}} {{Template group |title = Links to related articles |list = {{УЕФА-гийн багууд}} {{2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} {{Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} {{navboxes colour |title= Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн |bg= #db000d |fg= #fbea0e |list1= {{Испанийн шигшээ багийн 1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1950 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1962 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1966 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1978 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1982 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} {{navboxes colour |title= Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн |bg= #db000d |fg= #fbea0e |list1= {{Испанийн шигшээ багийн 1964 оны хөлбөмбөгийн ЕҮЦТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1980 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1984 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1988 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1996 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} |state =autocollapse }} {{DEFAULTSORT:Испани хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} [[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[Ангилал:Испанийн үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] 1e1oz6zwizkkzkzzkfbomjt37b8jb85 Норманди (захиргааны нэгж) 0 20457 862807 704128 2026-07-23T04:45:23Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Норманди]] to [[Норманди (захиргааны нэгж)]] 704128 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс францын муж |Titel= Норманди |Flagge=Flag_of_Normandie.svg |Wappen=Blason region fr Normandie.svg |Karte = Normandy in France 2016.svg |Verwaltungssitz=Руан |Präsident=Эрве Морен |Partei= Union des démocrates et indépendants |Abkz=UDI |Bev= 3322756 |Jahr=2012 |Fläche=29923 |Départements(Nummer)=5 |Arrondissements=17 |Gemeindeverband=73 |Kantone=131 |Gemeinden=2651 |ISO 3166-2=NOR |Reliefkarte=Reliefkarte Normandie 2018.png }} [[Файл:Normandy map.png|thumb|250px|Нормандийн газрын зураг]] '''Норманди''' ({{lang-fr|Normandie}} (франц дуудлага [{{IPA|nɔʁmãdi}}]), [{{IPA|ˈnɔːrməndi}}], [[Норман хэл|норман]]: ''Nourmaundie'', [[хуучин франц хэл]]ээр ''Normanz'' гэдэг нь ''Normand'' гэдгийн олон тоо бөгөөд Скандинавын хэд хэдэн хэлээр "умрын хүн" гэсэн утгатай)<ref>{{cite web | title = Norman | publisher = Online Etymology Dictionary | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=Norman | accessdate = April 2010 }}</ref> нь хуучнаар [[Нормандийн гүнлиг]]ийн нутгийг нэрлэх газарзүйн нэршил юм. Тус бүс нутаг нь [[Хойд Франц]]ад [[Ла-Маншийн хоолой]]н эрэг дээр [[Бриттани]] (баруун талд нь), [[Пикарди]] (зүүн талд нь)-гийн хооронд оршино. == Түүх == [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр холбоотнуудын [[Нацист Герман]]ы эсрэг байлдаж байх үеийн түшиц газар байв. == Хоёр муж == * [[Доод Норманди]] * [[Дээд Норманди]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Normandie|Норманди}} {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Норманди| ]] [[Ангилал:Францын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]] [[Ангилал:Норманчууд]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] 3fowma1ys2bwz8df1kipiaazep0we8h 862817 862807 2026-07-23T04:52:55Z Enkhsaihan2005 64429 862817 wikitext text/x-wiki {{for multi|Газарзүй, соёлын бүс нутгийг|Норманди|Бусад хэрэглээг|Норманди (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | official_name = Норманди | population_demonym = Норманчууд | p14 = | leader_party = [[Төвийнхөн|LC]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Эрве Морен]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 29906 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 11-т | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | p12 = | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | blank_name_sec1 = | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €99.315 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €29,900 | website = {{Official URL}} | iso_code = FR-NOR | footnotes = | p13 = | p11 = | native_name = {{native name|fr|Normandie}}<br/>{{native name|nrf|Normaundie}} | subdivision_type = Улс | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Spotlights (42011449361).jpg | image_caption = [[Руаны цогчин дуган]] | image_flag = Flag of Normandie.svg | flag_size = 120px | image_shield = Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Normandy in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{coord|48.88|0.17|region:FR_type:adm1st|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_name = {{flagicon|Франц}} [[Франц]] | p10 = | seat_type = Мужийн зөвлөлийн байр | seat = [[Кан]] | seat1_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat1 = [[Руан]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = {{flag|Кальвадос}} (14) | p2 = {{flag|Манш|logo}} (50) | p3 = {{flag|Орн|logo}} (61) | p4 = {{flag|Сена-Маритим}} (76) | p5 = {{flag|Эр|logo}} (27) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | name = | blank_emblem_type = Лого }} [[Файл:Normandy map.png|thumb|250px|Нормандийн газрын зураг]] '''Норманди''' ({{lang-fr|Normandie}} (франц дуудлага [{{IPA|nɔʁmãdi}}]), [{{IPA|ˈnɔːrməndi}}], [[Норман хэл|норман]]: ''Nourmaundie'', [[хуучин франц хэл]]ээр ''Normanz'' гэдэг нь ''Normand'' гэдгийн олон тоо бөгөөд Скандинавын хэд хэдэн хэлээр "умрын хүн" гэсэн утгатай)<ref>{{cite web | title = Norman | publisher = Online Etymology Dictionary | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=Norman | accessdate = April 2010 }}</ref> нь хуучнаар [[Нормандийн гүнлиг]]ийн нутгийг нэрлэх газарзүйн нэршил юм. Тус бүс нутаг нь [[Хойд Франц]]ад [[Ла-Маншийн хоолой]]н эрэг дээр [[Бриттани]] (баруун талд нь), [[Пикарди]] (зүүн талд нь)-гийн хооронд оршино. == Түүх == [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр холбоотнуудын [[Нацист Герман]]ы эсрэг байлдаж байх үеийн түшиц газар байв. == Хоёр муж == * [[Доод Норманди]] * [[Дээд Норманди]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Normandie|Норманди}} {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Норманди| ]] [[Ангилал:Францын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]] [[Ангилал:Норманчууд]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] n9orl1jlm2utcay2k6enmzj5uoc09om 862818 862817 2026-07-23T04:53:42Z Enkhsaihan2005 64429 862818 wikitext text/x-wiki {{for multi|Газарзүй, соёлын бүс нутгийг|Норманди|Бусад хэрэглээг|Норманди (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | official_name = Норманди | population_demonym = Норманчууд | p14 = | leader_party = [[Төвийнхөн|LC]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Эрве Морен]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 29906 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 11-т | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | p12 = | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | blank_name_sec1 = | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €99.315 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €29,900 | website = {{Official URL}} | iso_code = FR-NOR | footnotes = | p13 = | p11 = | native_name = {{native name|fr|Normandie}}<br/>{{native name|nrf|Normaundie}} | subdivision_type = Улс | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Spotlights (42011449361).jpg | image_caption = [[Руаны цогчин дуган]] | image_flag = Flag of Normandie.svg | flag_size = 120px | image_shield = Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Normandy in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{coord|48.88|0.17|region:FR_type:adm1st|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_name = {{flagicon|Франц}} [[Франц]] | p10 = | seat_type = Мужийн зөвлөлийн байр | seat = [[Кан, Норманди|Кан]] | seat1_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat1 = [[Руан]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = {{flag|Кальвадос}} (14) | p2 = {{flag|Манш|logo}} (50) | p3 = {{flag|Орн|logo}} (61) | p4 = {{flag|Сена-Маритим}} (76) | p5 = {{flag|Эр|logo}} (27) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | name = | blank_emblem_type = Лого }} [[Файл:Normandy map.png|thumb|250px|Нормандийн газрын зураг]] '''Норманди''' ({{lang-fr|Normandie}} (франц дуудлага [{{IPA|nɔʁmãdi}}]), [{{IPA|ˈnɔːrməndi}}], [[Норман хэл|норман]]: ''Nourmaundie'', [[хуучин франц хэл]]ээр ''Normanz'' гэдэг нь ''Normand'' гэдгийн олон тоо бөгөөд Скандинавын хэд хэдэн хэлээр "умрын хүн" гэсэн утгатай)<ref>{{cite web | title = Norman | publisher = Online Etymology Dictionary | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=Norman | accessdate = April 2010 }}</ref> нь хуучнаар [[Нормандийн гүнлиг]]ийн нутгийг нэрлэх газарзүйн нэршил юм. Тус бүс нутаг нь [[Хойд Франц]]ад [[Ла-Маншийн хоолой]]н эрэг дээр [[Бриттани]] (баруун талд нь), [[Пикарди]] (зүүн талд нь)-гийн хооронд оршино. == Түүх == [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр холбоотнуудын [[Нацист Герман]]ы эсрэг байлдаж байх үеийн түшиц газар байв. == Хоёр муж == * [[Доод Норманди]] * [[Дээд Норманди]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Normandie|Норманди}} {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Норманди| ]] [[Ангилал:Францын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]] [[Ангилал:Норманчууд]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] ph8vvyzyzq0i3qqptg7etsbt31gkmoc Корбин Блю 0 21739 862510 841974 2026-07-20T19:49:19Z Enamania 106131 /* */ grammar 862510 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = Корбин Блю | Img = CorbinBleuDec10.jpg | Img_capt = Блю, [[2010]] оны 12-р сард | Background = solo_singer | Birth_name = Корбин Блю Рейверс | Alias = | Born = {{birth date and age|1989|2|21}}<br />[[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]] | Origin = | Instrument = Вокал, [[төгөлдөр хуур]] | Genre = [[Поп хөгжим|Поп]], [[Бүжгийн хөгжим|дэнс]], [[R&B]], [[поп рок]]<ref name="allmusic">{{cite web |title=(((Corbin Bleu > Overview)))|url={{Allmusic|class=artist|id=p868214|pure_url=yes}} |publisher=AllMusic| accessdate=2009-10-17}}</ref> | Occupation = [[Жүжигчин]], [[дуу зохиогч]], [[загвар өмсөгч]], [[бүжиг]]чин, [[Кино продюсер|продюсер]] | Years_active = 1996–одоо | Label = [[Холливуд Рекордс|Холливуд]]<small> (2006-2009)</small> | URL = [http://www.corbinbleu.com/ www.corbinbleu.com] }} '''Корбин Блю Рейверс''' ({{lang-en|Corbin Bleu Reivers}}, ''[[1989]] оны хоёрдугаар сарын 21-нд төрсөн'')<ref>{{Webarchiv|url=http://www.relatemag.com/corbin-bleu/ |wayback=20090923170018 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 12:30:24 InternetArchiveBot }} actor corbin bleu in relatemag.com</ref> нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжигчин]], [[дуу зохиогч]], [[загвар өмсөгч]], [[бүжиг]]чин болон [[кино продюсер]] юм. Түүнийг ''[[Ахлах ангийнхны мюзикл]]'' хэмээх хөгжимт жанрын цуврал киноны ''Чад Денфортын'' дүрээр нь эчнээ танигдсан билээ. Тэрээр [[2007]] онд ''[[Another Side]]'' нэртэйгээр анхны хөгжмийн цомгоо гаргасан бөгөөд уг цомог нь [[Биллбоард 200]]-гийн 36-рт нэрлэгдэж<ref>http://www.billboard.com/charts/pop-songs#/search/Corbin%20Bleu Pop Songs | Billboard.com Cobin Bleu album</ref> байсан ба [[2009]] онд хоёр дахь цомгоо ''[[Speed of Light]]'' нэртэйгээр цацаж байв.<ref>{{Webarchiv|url=http://music.aol.com/album/artist/corbin-bleu/531382 |wayback=20120130032818 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 12:30:24 InternetArchiveBot }} Corbin Bleu albums and CDs in the Corbin Bleu discography</ref> [[Файл:Corbinbleu florida.jpg|thumb|left|250px|2007 онд.]] Эцэг нь [[Ямайка]]-[[Америк]], эх нь [[Итали]]-Америк гаралтай тул Блюд буржгар үс, онцгой төрх нь урлагийн салбарт богино хугацаанд танигдах түлхүүр болж өгсөн гэдэг.<ref>http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2009/10/11/2009-10-11_celebrity_pop_quiz_corbin_bleu.html Corbin Bleu is best known for two things: his mop of curly hair and living the 'tween dream as Zac Efron'</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20090913/ent/ent5.html |title=Archive copy |access-date=2011-04-18 |archive-date=2012-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926122603/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20090913/ent/ent5.html |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == {{Reflist|colwidth=30em}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * ''Dee Scott''. Corbin Bleu: Up Close. 1230 [[Avenue of the Americas]], [[New York]], NY 10020: Pocket Books, 2006. ISBN 978-1-4165-4114-1 . * ''West Betsy''. Corbin Bleu To The Limit. Penguin young readers group, 345 [[Hudson Street (Manhattan)|Hudson Street]], [[New York]], New York 10014.: Penguin Group, 2007. ISBN 978-0-8431-2685-3 . * ''Mary Boone''. Corbin Bleu. Mitchell Lane Publishers, P.O. Box 196 [[Hockessin, Delaware]] 19707.: Mitchell Lane, 2007/2008. ISBN 978-1-58415-674-1 . == Холбоос == {{Commonscat|Corbin Bleu|Корбин Блю}} * [https://web.archive.org/web/20100104220603/http://www.corbin-b.com/ Корбин Блюгийн албан ёсны вэбсайт] * [http://www.intheheightsthemusical.com/corbinbleu.html In The Heights Site] * {{ibdb|486111}} * {{IMDb name|0088298}} * {{Amg name|355883}} * {{tv.com person|34256}} * {{ymovies name|1804512156}} * {{people.com}} * [http://www.tvguide.com/celebrities/corbin-bleu/145438 Корбин Блю] [[TV Guide]] * [https://web.archive.org/web/20110211224253/https://twitter.com/corbinbleu Корбин Блю] [[Twitter]] * {{myspace|corbinbleu}} * [http://www.facebook.com/corbinbleu Корбин Блю] [[Facebook]] * [http://www.youtube.com/corbinbleu Корбин Блю] [[YouTube]] * {{worldcat id|lccn-n2006-92952}} {{DEFAULTSORT:Блю, Корбин}} [[Ангилал:АНУ-ын бүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын загвар өмсөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:АНУ-ын поп дуучин]] [[Ангилал:Жүжигчин хүүхэд]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] nihiqm0dhgtbq2bfw7dk9x0q18wgzqd Гэрэл зураг 0 22326 862642 862353 2026-07-22T06:01:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862642 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-07-22 06:01:42 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] lz9s5ii8rykt7bm40sk3hl3xjkbxpap PlayStation 3 0 22408 862606 770645 2026-07-21T17:29:51Z CommonsDelinker 211 [[File:PlayStation_3_logo.svg]]-г [[File:Logo_of_the_PlayStation_3_(2006–2009).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] 862606 wikitext text/x-wiki {{Тоглоомын консол |Name = PlayStation&nbsp;3 |Logo = <div style="padding:20px 0">[[File:Logo of the PlayStation 3 (2006–2009).svg|240px|PlayStation&nbsp;3-ын лого (2008)]]</div> |Logo2 = [[File:PlayStation 3 logo (2009).svg|200px|PlayStation&nbsp;3-ын лого (2009)]] PlayStation 3-н албан ёсны лого |Bild = <div style="padding:20px 0">[[File:PS3Versions.png|230px|PlayStation&nbsp;3]]</div>PlayStation 3-ыг босгон хажууд нь PlayStation 3 Slim-г хамаарах [[DualShock#DualShock 3|DualShock-3]]-[[Gamepad]]-ын хамтаар мөн босоогоор үзүүлжээ |Hersteller = [[Sony Interactive Entertainment|Sony Computer Entertainment]] |Typ = суурин [[тоглоомын консол]] |Generation = [[Тоглоомын консол|7-р консолын үе]] |EU-VÖ = 2007 оны 3 сарын 23 |J-VÖ = 2006 оны 11 сарын 11 |US-VÖ = 2006 оны 11 сарын 17 |Global-VÖ = |CPU = [[Cell (процессор)|Cell]] Broadband Engine процессор 3,2&nbsp;GHz давтамжтай |GPU = [[Nvidia]] RSX 500&nbsp;MHz давтамжтай |Medien = [[Компакт диск|CD]], [[DVD]], [[Blu-ray Disc]], [[Super Audio Compact Disc|SACD]] (хувилбараас хамааран) |Controller = [[DualShock 3]], PlayStation Move |Online-Dienst = [[PlayStation Network]] |Verkauft = ≈ 87,4 сая (мэдээ: 2017 оны 3 сарын 31) |Topspiel = [[Grand Theft Auto V]]<ref>TechU4ria: [https://web.archive.org/web/20170501023046/http://techu4ria.com/10-best-selling-ps3-games-time/ 10 Best Selling PS3 Games of All Time.] (Nicht mehr online verfügbar.) 18. Oktober 2016, archiviert vom Original am 1. Mai 2017; abgerufen am 30. April 2017 (englisch).</ref> |Vorgänger = [[PlayStation&nbsp;2]] |Nachfolger = [[PlayStation&nbsp;4]] |Info = }} [[Зураг:250GB Slim PS3.jpg|thumb|right|300px|PlayStation 3]] '''PlayStation 3''' ({{lang-ja|プレイステーション3}}) нь [[Sony Computer Entertainment]] компанийн [[PlayStation|PlayStation цувралын]] гуравдугаарх болох [[видео тоглоомын консол]] юм. [[2006]] оны [[11 сарын 11]]-нд [[Япон]] [[улс]]ад анх худалдаанд гарсан. == Цахим холбоос == {{Commons|PlayStation 3}} * [https://web.archive.org/web/20090307110655/http://asia.playstation.com/hk/en/ps3 Asia] * [http://au.playstation.com/ps3/ Australia] * [https://web.archive.org/web/20121015021653/http://www.playstation.ca/ps3/main.aspx Canada] * [http://nz.playstation.com/ps3/ New Zealand] * [https://web.archive.org/web/20111223122834/http://us.playstation.com/ps3/INDEX.HTM United States] * [http://uk.playstation.com/ps3/ United Kingdom] == Эшлэл == <references responsive /> [[Ангилал:PlayStation]] [[Ангилал:Тоглоомын консол]] [[Ангилал:Power архитектур]] 7dbgn5jrzzn353ydr7c3nv4mqxnxv0q Готфрид Лайбниц 0 22986 862511 840399 2026-07-20T19:50:18Z Birkho 94883 + Гарын үсэг 862511 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Готфрид Вильхельм Лайбниц | зураг = Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg|250px | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Готфрид Вильгельм Лайбниц | тайлбар = Готфрид Вильгельм Лайбниц | төрсөн_огноо = 1646 оны 7-р сарын 1 | төрсөн_газар = [[Лайпциг]] | нас_барсан_огноо = 1716 оны 11-р сарын 14 (70 насандаа) | нас_барсан_газар = [[Ханновер]] | гарын_үсэг = Unterschrift Gottfried Wilhelm Leibniz deutscher Philosoph, Mathematiker, Physiker, Ingenieur.svg | ажил_мэргэжил = [[Математик]], [[Метафизик]], [[Логик]], [[Теодиси]] }} '''Готфрид Вильхельм фон Лайбниц''' (герман. Gottfried Wilhelm von Leibniz; 1646 оны 7-р сарын 1-нд төрж, 1716 оны 11-р сарын 14-нд нас барсан) - Германы гүн ухаантан, логикч, математикч, механикч, дипломат, зохион бүтээгч, хэл зүйч. Берлиний Шинжлэх Ухааны Академийг үүсгэн байгуулагч, анхны ерөнхийлөгч, Лондоны Хатан хааны нийгэмлэгийн гишүүн (1673), Францын ШУА-ийн гадаад гишүүн. Тэрбээр бүтээлүүдээ голдуу [[Латин хэл|латин]] (~40%), [[Франц хэл|франц]] (~30%), [[Герман хэл|герман]] (~15%) хэлээр бичдэг байжээ. Лайбниц [[математикийн түүх]] болон [[философийн түүх|философийн түүхэнд]] томоохон байр суурийг эзэлдэг. Тэрээр [[хязгааргүй багын тоолол|хязгааргүй багын тооллыг]] [[Исаак Ньютон|Исаак Ньютоноос]] тусдаа хөгжүүлсэн ба [[Лайбницын тэмдэглэгээ|Лайбницын математикийн тэмдэглэгээ]] хэвлэгдэснээсээ хойш өргөн хэрэглэгдэж байв. Тэрээр [[механик калькулятор|механик калькуляторын]] салбар дахь хамгийн бүтээлч шинийг сэдэгчдийн нэг байлаа. [[Паскалийн калькулятор|Паскалийн калькуляторт]] автоматаар үржүүлэх ба хуваах үйлдлийг нэмж оруулахыг тэрээр оролдож байхдаа 1685 онд [[хүрдэн калькулятор|хүрдэн калькуляторыг]] дүрсэлсэн анхны хүн байсан бөгөөд анх удаагаа их хэмжээгээр үйлдвэрлэгдсэн [[арифмометр]] хэмээх калькуляторт хэрэглэгдсэн [[Лайбницын хүрд|Лайбницын хүрдийг]] зохион бүтээсэн юм. Тэрээр өнөө үеийн бараг бүх [[цифрэн компьютер|цифрэн компьютеруудын]] тулгуур болж өгдөг [[хоёртын тооллын систем|хоёртын тооллын системийг]] боловсронгуй болгожээ. * Лайбниц, Ньютоноос тусдаа математикийн анализ үүсгэсэн: дифференцал ба интеграл тооцоо. * Лайбниц комбинаторикийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй болгосон. * Математикийн логикийн суурийг тавьсан. * 0 ба 1 тоонуудтай хоёрдогч системийг тайлбарласан. * Механикт «амьд хүч» гэдэг ойлголт нэвтрүүлж эрчим хүчийг хадгалах хуулийг тодорхойлсон. * Сэтгэл судлалд санамсаргүй "бага перпецийн" ойлголт дэвшүүлсэн ухамсаргүй сэтгэл зүйн амьдралын сургаалыг хөгжүүлсэн. == Намтар == Готфрид Вильхельм 1646 оны 7-р сарын 1-нд [[Лайпцигийн их сургууль|Лайпцигийн Их сургуулийн]] гүн ухааны ёс зүйн профессор Фридрих Лайбниц (герман. Friedrich Leibnütz буюу ''Leibniz''; 1597—1652), алдарт хууль зүйн ухааны профессорын охин Катерина Шмук (герман. Catherina Schmuck) нарын гэрт төржээ. Лайбницын эцэг хүүгийнхээ суут ухааныг маш эрт анзаарч, түүнд сониуч зан төлөвшүүлэхийг хичээж, түүнд ариун нандин, иргэний түүхийн жижиг хэсгүүдийг ихэвчлэн захидаг байжээ; Лайбницын өөрийнх нь хэлснээр эдгээр түүхүүд түүний сэтгэлд гүн гүнзгий шингэж, бага насных нь хамгийн хүчтэй сэтгэгдэл байсан гэдэг. Лайбницыг 7 настай байхад эцэг нь нас барж хувийн том номын сан түүнд үлдээжээ. Түүний эцгийн үлдээсэн номын сан Лайбницыг оюутан байхад гүн ухааны болон теологийн өргөн хүрээний шилдэг зохиолуудыг судлах боломжийг олгосон. 12 настайдаа Лайбниц аль хэдийн латин хэлний мэргэжилтэн байсан; 13 настайдаа түүний яруу найргийн авьяас тодорсон байна. 1661 онд арван дөрвөн настайдаа (бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр 15 настайдаа) Готфрид өөрөө эцгийнхээ нэгэн цагт ажиллаж байсан Лайпцигийн их сургуульд элсэн оржээ. Сургалтын хувьд Лайбниц насаар ахмад оюутнуудаас хамаагүй илүү байв. Готфрид оюутан байхдаа Кеплер, Галилео болон бусад эрдэмтдийн бүтээлтэй танилцжээ. Лайпциг дэх философийн профессоруудын дунд Якоб Томасиус байсан бөгөөд тэр их уншдаг бөгөөд багшийн гайхалтай авьяастай нэгэн байв. Томасиус багш нь түүнд ялгаатай олон мэдлэгийг системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна. Томасиус философийн түүхийн талаар лекц уншдаг бол бусад нь зөвхөн философичдын түүхийн тухай лекц уншдаг байсан бөгөөд Томасиус Лайбницын лекцүүд нь зөвхөн шинэ мэдээлэл төдийгүй шинэ ерөнхий дүгнэлт, шинэ бодлыг олж мэддэг байжээ. Эдгээр лекцүүд нь Готфридыг XVI зууны сүүлч, XVII зууны эхэн үеийн агуу үзэл санаатай хурдан танилцахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна. 2 жилийн дараа Лайбниц Йенагийн их сургуульд нүүж, математикийн чиглэлээр суралцжээ. Лейбниц Йена дахь математикч Вайгелийн лекц, түүнчлэн зарим хуульч, түүхч Босиусын лекцийг сонсож, түүнийг профессор, оюутнуудаас бүрдсэн сургалтын нийгэмлэгийн хуралд урьж оруулжээ. {{DEFAULTSORT:Лайбниц, Готфрид Вильхельм}} [[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх гүн ухаантан]] [[Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн]] [[Ангилал:Ухамсрын гүн ухааны төлөөлөгч]] [[Ангилал:Христийн шашны гүн ухаантан]] [[Ангилал:17-р зууны математикч]] [[Ангилал:17-р зууны физикч]] [[Ангилал:18-р зууны физикч]] [[Ангилал:Вальхалла]] [[Ангилал:Гехаймрат]] [[Ангилал:Компьютерын шинжлэх ухааны түүх]] [[Ангилал:Зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Логик судлаач]] [[Ангилал:Соёлын улс төрч]] [[Ангилал:Соён гэгээрүүлэгч]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханноверийн хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1646 онд төрсөн]] [[Ангилал:1716 онд өнгөрсөн]] dfudsckojy8by5ou8tpyc1kveqaeg5l 862523 862511 2026-07-21T02:30:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 862523 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Готфрид Вильхельм Лайбниц | зураг = Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg|250px | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Готфрид Вильгельм Лайбниц | тайлбар = Готфрид Вильгельм Лайбниц | төрсөн_огноо = 1646 оны 7-р сарын 1 | төрсөн_газар = [[Лайпциг]] | нас_барсан_огноо = 1716 оны 11-р сарын 14 (70 насандаа) | нас_барсан_газар = [[Ханновер]] | гарын_үсэг = Unterschrift Gottfried Wilhelm Leibniz deutscher Philosoph, Mathematiker, Physiker, Ingenieur.svg | ажил_мэргэжил = [[Математик]], [[Метафизик]], [[Логик]], [[Теодиси]] }} '''Готфрид Вильхельм фон Лайбниц''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Gottfried Wilhelm von Leibniz''; 1646 оны 7-р сарын 1-нд төрсөн - 1716 оны 11-р сарын 14-нд нас барсан) - Германы гүн ухаантан, логикч, математикч, механикч, дипломат, зохион бүтээгч, хэл зүйч. Берлиний Шинжлэх Ухааны Академийг үүсгэн байгуулагч, анхны ерөнхийлөгч, Лондоны Хатан хааны нийгэмлэгийн гишүүн (1673), Францын ШУА-ийн гадаад гишүүн. Тэрбээр бүтээлүүдээ голдуу [[Латин хэл|латин]] (~40%), [[Франц хэл|франц]] (~30%), [[Герман хэл|герман]] (~15%) хэлээр бичдэг байжээ. Лайбниц [[математикийн түүх]] болон [[философийн түүх|философийн түүхэнд]] томоохон байр суурийг эзэлдэг. Тэрээр [[хязгааргүй багын тоолол|хязгааргүй багын тооллыг]] [[Исаак Ньютон|Исаак Ньютоноос]] тусдаа хөгжүүлсэн ба [[Лайбницын тэмдэглэгээ|Лайбницын математикийн тэмдэглэгээ]] хэвлэгдэснээсээ хойш өргөн хэрэглэгдэж байв. Тэрээр [[механик калькулятор|механик калькуляторын]] салбар дахь хамгийн бүтээлч шинийг сэдэгчдийн нэг байлаа. [[Паскалийн калькулятор|Паскалийн калькуляторт]] автоматаар үржүүлэх ба хуваах үйлдлийг нэмж оруулахыг тэрээр оролдож байхдаа 1685 онд [[хүрдэн калькулятор|хүрдэн калькуляторыг]] дүрсэлсэн анхны хүн байсан бөгөөд анх удаагаа их хэмжээгээр үйлдвэрлэгдсэн [[арифмометр]] хэмээх калькуляторт хэрэглэгдсэн [[Лайбницын хүрд|Лайбницын хүрдийг]] зохион бүтээсэн юм. Тэрээр өнөө үеийн бараг бүх [[цифрэн компьютер|цифрэн компьютеруудын]] тулгуур болж өгдөг [[хоёртын тооллын систем|хоёртын тооллын системийг]] боловсронгуй болгожээ. * Лайбниц, Ньютоноос тусдаа математикийн анализ үүсгэсэн: дифференцал ба интеграл тооцоо. * Лайбниц комбинаторикийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй болгосон. * Математикийн логикийн суурийг тавьсан. * 0 ба 1 тоонуудтай хоёрдогч системийг тайлбарласан. * Механикт «амьд хүч» гэдэг ойлголт нэвтрүүлж эрчим хүчийг хадгалах хуулийг тодорхойлсон. * [[Сэтгэл судлал|Сэтгэл судлалд]] санамсаргүй "бага перпецийн" ойлголт дэвшүүлсэн ухамсаргүй сэтгэл зүйн амьдралын сургаалыг хөгжүүлсэн. == Намтар == Готфрид Вильхельм 1646 оны 7-р сарын 1-нд [[Лайпцигийн их сургууль|Лайпцигийн Их сургуулийн]] гүн ухааны ёс зүйн профессор Фридрих Лайбниц ([[Герман хэл|герман.]] ''Friedrich Leibnütz'' буюу ''Leibniz''; 1597—1652), алдарт хууль зүйн ухааны профессорын охин Катерина Шмук ([[Герман хэл|герман.]] ''Catherina Schmuck'') нарын гэрт төржээ. Лайбницын эцэг хүүгийнхээ суут ухааныг маш эрт анзаарч, түүнд сониуч зан төлөвшүүлэхийг хичээж, түүнд ариун нандин, иргэний түүхийн жижиг хэсгүүдийг ихэвчлэн захидаг байжээ; Лайбницын өөрийнх нь сүүлд хэлснээр эдгээр түүхүүд түүний сэтгэлд гүн гүнзгий шингэж, бага насных нь хамгийн хүчтэй сэтгэгдэл байсан гэдэг. Лайбницыг 7 настай байхад эцэг нь нас барж хувийн том номын сан түүнд өвлүүлэн үлдээжээ. Түүний эцгийн үлдээсэн номын сан Г.Лайбницыг оюутан байхад гүн ухааны болон теологийн өргөн хүрээний шилдэг зохиолуудыг судлах боломжийг олгосон. 12 настайдаа Лайбниц аль хэдийн латин хэлний мэргэжилтэн байсан; 13 настайдаа түүний яруу найргийн авьяас тодорсон байна. 1661 онд 14 настайдаа (бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр 15 настайдаа) Готфрид өөрөө эцгийнхээ нэгэн цагт ажиллаж байсан [[Лайпцигийн их сургууль|Лайпцигийн их сургуульд]] элсэн оржээ. Сурлагын хувьд Г.Лайбниц насаар ахмад оюутнуудаас хамаагүй илүү байв. Готфрид оюутан байхдаа [[Иоханнэс Кеплер]], [[Галилео Галилей|Галилео]] болон бусад эрдэмтдийн бүтээлтэй танилцжээ. Лайпциг дэх философийн профессоруудын дунд Якоб Томазиус ([[Герман хэл|герман.]] ''Jakob Thomasius'', 1622—1684) байсан бөгөөд тэр их уншдаг бөгөөд багшийн гайхалтай авьяастай сурагчийн нэг байв. Томазиус багш нь түүнд ялгаатай олон мэдлэгийг системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна. Томазиус философийн түүхийн талаар лекц уншдаг бол бусад нь зөвхөн философичдын түүхийн тухай лекц уншдаг байсан бөгөөд Томазиус Лайбницын лекцүүд нь зөвхөн шинэ мэдээлэл төдийгүй шинэ ерөнхий дүгнэлт, шинэ бодлыг олж мэддэг байжээ. Эдгээр лекцүүд нь Готфридыг 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үеийн агуу үзэл санаатай хурдан танилцахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна. 2 жилийн дараа Лайбниц Йенагийн их сургуульд нүүж, математикийн чиглэлээр суралцжээ. Лейбниц Йена дахь математикч Вайгелийн лекц, түүнчлэн зарим хуульч, түүхч Босиусын лекцийг сонсож, түүнийг профессор, оюутнуудаас бүрдсэн сургалтын нийгэмлэгийн хуралд урьж оруулжээ. {{DEFAULTSORT:Лайбниц, Готфрид Вильхельм}} [[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх гүн ухаантан]] [[Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн]] [[Ангилал:Ухамсрын гүн ухааны төлөөлөгч]] [[Ангилал:Христийн шашны гүн ухаантан]] [[Ангилал:17-р зууны математикч]] [[Ангилал:17-р зууны физикч]] [[Ангилал:18-р зууны физикч]] [[Ангилал:Вальхалла]] [[Ангилал:Гехаймрат]] [[Ангилал:Компьютерын шинжлэх ухааны түүх]] [[Ангилал:Зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Логик судлаач]] [[Ангилал:Соёлын улс төрч]] [[Ангилал:Соён гэгээрүүлэгч]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханноверийн хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1646 онд төрсөн]] [[Ангилал:1716 онд өнгөрсөн]] e31ufpo93koo26ty8khhczou3yfloqk Атеизм 0 24173 862623 862350 2026-07-22T02:59:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862623 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-07-22 02:59:01 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] 639o7e8khoxbishruynla31yfwqe585 Макс Вебер 0 24370 862530 850007 2026-07-21T03:38:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 862530 wikitext text/x-wiki [[Image:Max_Weber_1894.jpg|thumb|right|220px|Макс Вебер (1894)]] '''Максимилиа́н Карл Эми́ль Ве́бер''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Maximilian Carl Emil Weber,'' '''Макс Вебер''' ''([[Герман хэл|герман.]] Max Weber)'' нэрээр алдартай, [[1864 он]]ы [[4 сарын 21]]-нд Пруссын [[Эрфурт]] хотод төрсөн – [[1920 он]]ы [[6 сарын 14]]-нд Германы [[Мюнхен]] хотод нас барсан) нь "Нийгмийн тухай онолууд", "Нийгмийн судалгаа" гэх мэт философи, социологийн шинжлэх ухаанд агуу их хувь нэмэр оруулсан алдартай [[Герман]]ы социологч, улс төрийн эдийн засагч юм. Дэлхийн социологи, улс төрийн шинжлэх ухааны хөгжилд түүний бүтээлүүд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн бөгөөд “Капитализмын мөн чанар ба протестант ёс зүй”, “Нийгэм ба аж ахуй”, “Дэлхийн шашны аж ахуйн ёс зүй” зэрэг олон бүтээлүүд нь нийгмийн шинжлэх ухааны сонгодог бүтэлүүдэд тооцогддог. Веберийн улс төрийн социологит эрх мэдлийн тухай асуудал гол байр суурь эзэлдэг. Тушаал, захирагдах байдалд тулгуурласан эрх мэдлийг тэрээр ноёрхол гээд түүний уламжлалт, ил тод, харизмат гэсэн 3 хэв маягийг тодорхойлж аливаа ноёрхлын үндсэн асуудал нь легитимт шинж буюу удирдуулах, захирагдахыг ард иргэд хүлээн зөвшөөрсөн байх явдал юм гэж үзжээ. үүний зэрэгцээ Вебер ардчиллын онолыг цаашид хөгжүүлэн улс төрийн элитийг сонгон шалгаруулах, элитийн зүгээс мэргэжлийн удирдагчид болсон бюрократ аппаратыг хянах шаардлагатайг тодорхойлжээ. Макс Вебер, [[Эмиль Дюркгейм]], [[Карл Маркс]] гэх социологч нар нь орчин үеийн философийн тогтолцооны үндсэн дүр зургийг гаргасан гол тулгуур хүмүүс гэж ойлгож болно. == Намтар == Макс Вебер нь 1864 онд [[Тюринг|Чөлөөт Муж Улс Тюринг]]ийн [[Эрфурт]] хотод төрсөн. Тэрээр Либерал Үндэсний Намын гишүүн, хотын чинээлэг иргэн Макс Вебер Ср.-ийн 8 хүүхдийн ууган хүү болон мэндэлсэн. 1882 онд Вебер [[Хайдельбергийн Их сургууль|Хайделбергийн их сургуульд]] хуулийн ангид элсчээ. Түүнээс жилийн дараа тэр Берлиний их сургуульд шилжсэн бөгөөд эхний хэдэн жилдээ тэр ерийн л нэг пиво ууж, шоу цэнгээнд дуртай оюутан байсан. Суралцаж дууссаныхаа дараа тэрээр зөвлөх хуульчаар ажиллаж эхэлсэн. 1886 онд Referandar-ийн шалгалтанд тэнцэж тэрээр Америк болон Британийн хуульчдын зөвлөлийн шалгалтанд тэнцэхээр хэмжээний хуульч болсон байна. Макс Вебер өөрийн сургалтыг цааш үргэлжлүүлэн 1889 онд "Дундад зууны үеийн бизнесийн байгууллагуудын түүх" нэртэй диссертациар докторын зэрэг хамгаалжээ. Тэрээр [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үеийн Германы Либерал Ардчилсан намын гол үүсгэн байгуулагчдын нэг байсан. Мөн 1919 оны Ваймарын үндсэн хууль гэгдэх нэгэн явцгүй харгис зүйлийг нухчин дарсан зөвлөх Холбоонд тэрээр улс төрийн суудал горилож, тэрхүү зөвлөлд зөвлөхийн ажил хүртэл гүйцэтгэж байсан боловч улс төрийн суудалд суух зорилго нь талаар болсон юм. Улс төрд сэтгэл дундуур байсан Вебер 1919 онд багшлах ажилдаа эргэн орсон. Венад хэдэн сар болсны дараа тэрээр Мюнхен рүү нүүж очоод Германы анхны социологийн хүрээлэнг удирдаж байсан ч профессор цолгүй байв. Түүний сүүлийн лекцүүдийг "Шинжлэх ухаан мэргэжил ба мэргэжил" (Герман хэл: Wissenschaft als Beruf, 1918), "Улс төр мэргэжил ба мэргэжил" (Герман хэл: Politik als Beruf, 1919), "Эдийн засгийн ерөнхий түүх" (Герман хэл: Wirtschaftsgeschichte, 1923) номуудад цуглуулсан болно. Веберийн Баварийн хамт олон болон оюутнууд түүний "Арваннэгдүгээр сарын хувьсгал"-ын талаарх үзэл бодлыг эрс шүүмжилж, баруун жигүүрийн оюутнуудын төлөөлөгчид түүний гэрийн өмнө жагсаал зохион байгуулж байв. 1920 оны 6-р сарын 14-нд тэрээр "Испани ханиад" вирусаар өвчилж 56 насандаа уушигны өвчнөөс болж насан эцэслэсэн байна. == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Max_Weber|Макс Вебер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Max_Weber|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> – <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Max_Weber?uselang=mn '''Макс Вебер''']</span> * {{DNB-Portal|118629743}} * {{DDB|Person|118629743}} {{DEFAULTSORT:Вебер, Макс}} [[Ангилал:Макс Вебер| ]] [[Ангилал:Дэвшилтэт Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Баварийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Хайделбергийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Мюнхений Людвиг-Максимилианы нэрэмжит их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Хайделбергийн их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Фрайбургийн Альберт-Людвиг Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:19-р зууны социологич]] [[Ангилал:20-р зууны социологич]] [[Ангилал:Эрх зүйн социологич]] [[Ангилал:19-р зууны эдийн засагч]] [[Ангилал:20-р зууны эдийн засагч]] [[Ангилал:Улс төрийн гүн ухаантан]] [[Ангилал:Германы Хаант Улсын хуурай замын зэвсэгт хүчний ахмад]] [[Ангилал:Хумбольдт Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Пруссийнхэн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1864 онд төрсөн]] [[Ангилал:1920 онд өнгөрсөн]] fgz8tw9d0ob124ja70e69ksai3n17yh Гуччи 0 24477 862641 839673 2026-07-22T05:58:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862641 wikitext text/x-wiki {{Short description|Италийн тансаг зэрэглэлийн загварын байшин}} {{Инфобокс компани | name = Гуччио Гуччи<br/>Guccio Gucci S.p.A. | logo = [[File:Gucci logo.png |frameless|upright=1.2|class=skin-invert]] | logo_size = | logo_alt = Gucci logo | image = Gucci NYC Flagship (48064046878).jpg | image_upright = | image_caption = [[Нью-Йорк хот]]ын Gucci брэндийн тэргүүлэх дэлгүүр | trade_name = Gucci | type = [[Охин компани]] | founded = {{Start date and age|1921|p=y}} [[Флоренц]], Тоскана, Итали | founder = [[Гуччио Гуччи]] | area_served = | key_people = Стефано Кантино (CEO)<ref>{{cite web |last1=Форден |first1=Сара |title=Can Gucci Find Its Cool Again? The luxury brand's incoming CEO will have to reverse a sales slump, but Gucci's history shows the company is no stranger to dramatic turnarounds. |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2025-01-03/gucci-s-new-ceo-will-have-to-recapture-its-cool |publisher=Блүүмбэрг |date=2025-01-03}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=https://www.voguebusiness.com/story/companies/gucci-taps-stefano-cantino-as-ceo |wayback=20250905082122 |text=Gucci taps Stefano Cantino as CEO |archiv-bot=2026-07-22 05:58:33 InternetArchiveBot }} Vogue Business</ref> <br />[[Демна Гвасалия|Демна]] (бүтээлч захирал) | industry = [[Загварын салбар|Загвар]] | products = | services = | revenue = {{Currency|7.65|EUR}} тэрбум | revenue_year = 2024 | operating_income = | net_income = | assets = | equity = | owner = | num_employees = 20,032 | num_employees_year = 2024 | parent = [[Kering]] | divisions = | website = {{url|https://www.gucci.com/|gucci.com}} | footnotes = | location_city = {{nowrap|[[Виа Торнабуони]] 73/R}},<br />{{nowrap|50123 Флоренц,}}<br />Тоскана, Итали | location_country = | locations = Дэлхий даяар 635 дэлгүүр (2025)<ref name ="Gucci locations">[https://www.gucci.com/us/en/store Gucci store directory].</ref> }} '''Хаус оф Гуччи''' ({{lang-en|The House of Gucci}}), буюу товчоор '''Гуччи''' ({{lang-it|Gucci}}) нь Италийн загварын болон савхин эдлэлийн брэнд бөгөөд Францын [[PPR]] компанийн эзэмшлийн Гуччи группт харьяалагдана.<ref name="press">{{cite web |url=http://www.guccigroup.com/documents/2010/Press%20Release%20_Announcement%20AMcQ%20and%20Gucci%20Group%2027%2005%2010%20ENG%20FINAL.pdf |title=Alexander McQueen and Gucci Group appoint Sarah Burton as Creative Director |publisher=Gucci Group |accessdate=20 March 2011 |archive-date=5 Хоёрдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205093156/http://www.guccigroup.com/documents/2010/Press%20Release%20_Announcement%20AMcQ%20and%20Gucci%20Group%2027%2005%2010%20ENG%20FINAL.pdf |url-status=dead }}</ref> Гуччиг 1921 онд [[Гуччио Гуччи]] [[Флоренц]] хотноо үүсгэн байгуулжээ.<ref>{{cite web |url=http://www.gucci.com/us/worldofgucci/articles/history-1920 |title=Gucci - 1920s |publisher=www.gucci.com/us |accessdate=19 March 2012 |archive-date=13 Дөрөвдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120413223114/http://www.gucci.com/us/worldofgucci/articles/history-1920 |url-status=dead }}</ref> Гуччи нь дэлхийн хамгийн алдартай 5 том брэндийн нэг бөгөөд дэлхийн загварын чиг хандлагыг гайхалтай тодорхойлдог. Гуччигийн шинэ коллекцийн нээлт, загварын долоо хоног хамгийн шилдэг нь байж чаддаг. Гуччигийн загвар цуглуулгууд нь ерөнхийдөө сонгодог хэв маяг бүхий чамин тансаг материалаар хийсэн, шилдэг өнгөний хослол хувцас байдаг бөгөөд үүнийг нь дээд зэрэглэлийн арьс шир, савхин бүтээгдэхүүнээр бүтээгдсэн цүнх, гутал, түрийвч, мөн жинхэнэ алмаз, үнэт чулуугаар хийсэн аксиссуаруудаар гоёсон байдаг. Гуччигийн загварууд нь ямагт шинийг эрэлхийлсэн дэлхийн загварын чиг хандлагыг гайхалтай тодорхойлсон бүтээлүүд байдаг. ==Түүх== ===1920-д он=== 1921 онд Гуччио Гуччи өөрийн төрсөн нутаг Флоренцдоо боловсруулсан арьс, шир, савхин бүтээгдэхүүний үйлдвэр болон жижиг хэмжээний агуулах нээсэн байна. Тэрээр Английн язгууртнуудын чамин хээнцэр зүйлсийг хэрэглэх дуртай талаар олж мэдсэнээр энэхүү мэдрэмжээрээ Тосканы гар урчуудын мастеруудын бүтээл бүхий савхин бүтээгдэхүүнүүдийг бүтээсэн ба ажлын жилүүддээ Лондон Савой зочид буудалд өнгөрүүлж байжээ. ===1930-д он=== Хэдэн жилийн дотор тэрээр морь уналтын хувцасны хэрэгслийн цуглуулга болох цүнх, богино өмд, бээлий, гутал болон бүснүүдийг бүтээснээр олон улсын үйлчлүүлэгч, худалдан авагчдын анхаарлыг татаж чадсан байна. Үүнээс морины амгай, дөрөөний хээ зэргийг дэлхийд бүтээсэн ба энэ нь загварын ертөнцөд бэлэг тэмдэг болж байсан юм. Мөн үүнийг улам их шинэлэг болгож шинээр хийж нэвтрүүлж ирсэн билээ. ===1940-д он=== Италид Фашизмын дарангуйллын хүнд хэцүү жилүүдийн турш материалын маш их дутагдалтай байсан. Гэсэн ч Гуччи ер бусын бүтээлч авхаалжтай зангаараа үйлдвэр гэж хэлж болох байгууллагыг байгуулж чадсан юм. "Bamboo Bag"–ийг энэ үед танилцуулсан ба энэ нь хожим Гуччигийн анхны олон гайхалтай бүтээгдэхүүнүүдийн нэг болсон юм. Энэхүү алдартай язгууртнуудын хэрэглэх дуртай цүнх нь өнөөдөр ч хуучраагүй хэвээрэй байгаа билээ. ===1950-д он=== 1950-иад оны турш худалдааны тэмдэг нь ногоон–улаан–ногоон өнгөтэй байсан нь морины эмээлийн оосроос гаралтай байсан. Мэдээж энэ нь хамгийн алдартай худалдааны тэмдэг буюу лого болсон. Яг энэ үед тэрээр Милан болон Нью-Йоркт өөрийн их дэлгүүрүүдээ нээж байсан. Гуччи дэлхийг хамарсан орчин үеийн дээд зэрэглэлийн гэх бэлэг тэмдэг нь болж эхэлсэн. Гуччио Гуччи 1953 онд таалал төгссөн байна. Түүний бизнесийг хөвгүүд нь болох Альдо, Васко, Уго, Родольфо нар үргэлжлүүлж байлаа. ===1960-д он=== Гуччи тухайн үед хамгийн шилдэг гэх бүтээлүүдийг танилцуулж байсан ба эдгээр загвар нь хэзээ ч хуучиршгүй алдартай бүтээлүүд болж чадсан. Жишээ нь, [[Жаки Кеннеди]] Гуччигийн мөрлөдөг цүнхийг барьж байсан ба энэ цүнхийг орчин үед "Жаки О" гэх нэрээр нь олон бүсгүйчүүд мэднэ. Харин [[Лиз Тэйлор]], [[Питер Селлерс]] болон [[Самуэл Бэкетт]] нар замбараагүй хувцасладаг байсан ба үүнийг "Hobo Bag" буюу эрэгтэй, эмэгтэй аль ч хүйсийн хүмүүс хэрэглэж болно гэдэг. Хэзээ ч өөрчлөгдөшгүй морь уналтын хэрэгслийн сонгодог мокасин цуглуулга нь Нью-Йоркийн Метрополитан Урлагийн Музейн Хувцасны Хүрээлэнд байдаг. [[Грэйс Келли]]д зориулан ургамлын гаралтай торгон материалаар ороолт зохион бүтээж байжээ. Гуччиг энэ үед үргэлжлүүлэн хөгжүүлэхээр Лондон, Пальм Бич, Парис, бас Беверли Хиллс зэрэг олон газарт өөрийн дэлгүүрүүдийн үүд хаалгыг нээсэн. 1960-д оны дунд үед Гуччи нь хоёр G үсгийг холбосон алдарт логогоо сонгосон. ===1970-д он=== Гуччи үргэлжлүүлэн дэлхий дахинд улам ихээр өсөн хөгжи, Альдогийн хүсэл тэмүүлэл нь биелэлээ олсоор байлаа. Дараагийн төлөвлөгөө нь Азид Гуччиг таниулах байлаа. Ингээд Токио, Хонконгод дэлгүүрээ нээж чадсан. Компани бүтээгдэхүүнээ өргөжүүлэн төрөлжүүлж, судалгаа хийж, шинээр чамин хээнцэр дээд зэрэглэлийн материал гарган авсны ачаар хэзээ ч давтагдахаагүй алдартай гар урлал бүхий брэндийг нэвврүүлж чадсан байна. Алдартай сонгодог бүтээлүүдийнхээ өнгө, загварт өөрчлөлт хийсэн ба шинэ бүтээгдэхүүний зэрэглэлүүдийг танилцуулж байжээ. ===1980-д он=== 1982 онд Гуччи хязгаарлагдмал хувьцаат компани болж, удирдлагыг Родольфогийн хүү Маурицио Гуччид шилжүүлсэн. Тэрээр компаний хувьцааны 50%-г эзэмшиж байсан байна. 1984 онд Доменико Де Соле Гуччигийн Америк дахь ерөнхийлөгч болсон. Хувьцааны үлдсэн 50% Альдо Гуччид харьяалагддаг байгаад 80-д оны сүүлээр түүний үр удамд шилжсэн байна. ===1990-д он=== Гуччи шинэчлэл хийлээ. 1994 онд Том Форд Гуччигийн бүтээлийн захирлаар томилогдсон ба тэрээр эр зориг, өдөөн хатгалгыг мэдрүүлсэн шилдэг сор болсон бүтээл хийхийг эрмэлзэж чамин хээнцэр дээд зэрэглэлийн брэнд бүтээгдэхүүн гаргах зорилго тавьж ажиллаж байсан. Тэрээр торгомсог материалыг халж, нарийн ноосон утсаар нэхсэн даашинз хийсэн нь ер бусын бүтээл байлаа. 1995 онд Доменико Де Соле CEO-д томилогдсон ба Гуччи Хувьцаат компани болж өөрчлөгджээ. Мөн Гуччи Европын Бизнес Хэвлэлийн холбооноос эдийн засаг, тайлангийн гүйцэтгэл, стратегийн алсын хараа болон менежментийн чанарын үзүүлэлтээрээ "1998 оны Европын Шилдэг Компани" гэдэг өргөмжлөлийг авсан байна. 1999 онд Гуччи Пино-Принтемпс-Реду компанийн эзэмшилд орсноор ганц брэнд компанийг олон брэнд групп болгож өөрчилсөн. ===2000-д он=== 2004 онд Де Соле, Форд хоёр албан тушаалуудаа орхисон ба 2005 онд Марк Ли компаний ерөнхийлөгчөөр, бас Гуччигийн салбарын CEO-д томилогдон ажилласан байна. Харин өнөөдөр Гуччигийн бүтээлийг Фрида Жаннини хариуцаж байна. Жаннинигийн удирдлагын доор шинэ бүтээгдэхүүн гаргасан нь "La Pelle Guccissima" байсан ба энэ нь бүхэлдээ жинхэнэ шинэлэг онцлогтой арьс, шир, савхин бүтээгдэхүүн байлаа. Тэгээд энэ нь Гуччигийн цорын ганц ер бусын хүчтэй ямар ч өө сэвгүй уран хийцийг илэрхийлэхийг зорьсон байсан. ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Gucci|Гуччи}} * [http://www.guccigroup.com/ Guccigroup.com] *{{fashionlabel|id=gucci}} * [https://web.archive.org/web/20091105050302/http://bagbid.com/interview-with-frida-giannini/ Гуччигийн загвар зохион бүтээгч Фрида Жаннинитай хийсэн ярилцлага] [[Ангилал:Гутал үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцас үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Тансаг зэрэглэлийн бараа үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Маркийн нэр]] [[Ангилал:Хувцасны марк]] [[Ангилал:Италийн цаг үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Флоренцын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] 5ghgfkbwigwqq5v6bmo437mzhknlhxz Тим Бёртон 0 24822 862748 782660 2026-07-23T00:33:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862748 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Тим Бартон | зураг = Tim burton.jpg | зураг_хэмжээ = 200px | alt = | тайлбар = Бартон 64 дэх удаагийн [[Венецийн кино наадам|Венецийн кино наадмын]] үеэр, [[2007]] он. | жинхэнэ_нэр = Тимоти Уильям Бартон | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|1958|08|25}} | төрсөн_газар = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Калифорни]], [[Бербанк]] | үндэстэн = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] | боловсрол = [[Бербанкын ахлах сургууль]] | төгссөн_сургууль = [[Калифорнийн Урлагийн их сургууль]] | ажил_мэргэжил = Кино найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин | идэвхитэй_жилүүд = 1982–одоо | өндөр = 1.82 [[Метр|м]] | вэбсайт = {{URL|timburton.com}} | footnotes = }} '''Тимоти Уильям Бартон''' ({{lang-en|Timothy William "Tim" "Burton"<ref name="Walter">Tim Burton's middle name is cited as Walter by the [[Museum of Modern Art]] on its [http://www.moma.org/timburton web appearance for a 2009 exhibition on Burton's art work] and [http://books.google.com/books?id=9zWFrCfCyJ0C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%22timothy%20walter%20burton%22 a book] covering Burton's career as an artist and filmmaker, though it is cited as William by other sources, such as the [http://www.timburtoncollective.com/bio.html Tim Burton Collective].</ref>}}, ''[[1958]] оны [[8 сарын 25|наймдугаар сарын 25-нд]] төрсөн'') нь [[Америк]]ийн [[кино]] [[найруулагч]], продюсер, зохиолч, жүжигчин бөгөөд аймшигт инээдмийн жанрын бүтээл туурвигчдын томоохон төлөөлөгч юм. Тэрээр хачин жигтэй, үлгэрийн гэмээр үйл явдлаар дүүрэн ''[[Битлжүүс]]'', ''[[Хайчин гарт Эдвард]]'', ''[[Зул сарын өмнөх шөнийн аймшигт зүүд]]'', ''[[Эд Вүүд (кино)|Эд Вүүд]]'', ''[[Нойрмог хөндий (кино)|Нойрмог хөндий]]'', ''[[Үхдэл сүйт бүсгүй]]'', ''[[Суини Тодд: Плит гудамжны аймшигт үсчин (2007 оны кино)|Суини Тодд: Плит гудамжны аймшигт үсчин]]'', ''[[Пи-Вигийн гайхам адал явдал]]'', ''[[Бэтмэн (1989 оны кино)|Бэтмэн]]'', ''[[Бэтмэн эргэн ирсэн нь]]'', ''[[Сармагчингийн гариг (2001 оны кино)|Сармагчингийн гариг]]'', ''[[Чарли ба Шоколадны үйлдвэр (кино)|Чарли хүү ба шоколадны үйлдвэр]]'', ''[[9 (2009 оны кино)|9]]'' болон ''[[Алиса гайхамшигийн оронд (2010 оны кино)|Алиса гайхамшигийн оронд]]'' зэрэг олон арван кинонуудыг найруулсан эрхэм билээ. Түүний уран бүтээлүүд [[Жонни Депп]], [[Хелена Бонэм Картер]], [[Дэнни Эльфман]] нартай салшгүй холбоотой. == Нэмэлтээр уншиж болох == * Bassil-Morozow, Helena (2010): ''Tim Burton: The Monster and the Crowd''. Routledge, London, ISBN 978-0-415-48971-3 [http://www.jungarena.com/common/sample-chapters/9780415489713.pdf Read Introduction at JungArena.com] * Heger, Christian (2010): ''Mondbeglänzte Zaubernächte. Das Kino von Tim Burton''. Schüren, Marburg, ISBN 978-3-89472-554-9 [http://bookview.libreka.de/retailer/urlResolver.do?id=9783894725549&retid=100081#X2ludGVybmFsX0ZsYXNoRmlkZWxpdHk/eG1saWQ9OTc4Mzg5NDcyNTU0OSUyRkZDJmltYWdlcGFnZT0mX19zdGI9T2luZ28lMjBCb2luZ28= Read Excerpts at Libreka.de] * Gallo, Leah (2009): ''The Art of Tim Burton''. Steeles Publishing, Los Angeles, ISBN 978-1-935539-01-8 * Magliozzi, Ron / He, Jenny (2009): ''Tim Burton''. The Museum of Modern Art, New York, ISBN 978-0-87070-760-5 * Lynette, Rachel (2006): ''Tim Burton, Filmmaker''. KidHaven Press, San Diego, CA, ISBN 0-7377-3556-2 * Page, Edwin (2006): ''Gothic Fantasy: The Films of Tim Burton''. Marion Boyars Publishers, London, ISBN 0-7145-3132-4 * Salisbury, Mark (2006): ''Burton on Burton''. Revised Edition. Faber and Faber, London, ISBN 0-571-22926-3 * Fraga, Kristian (2005): ''Tim Burton – Interviews''. University Press of Mississippi, Jackson, MS, ISBN 1-57806-758-8 * Odell, Colin / Le Blanc, Michelle (2005): ''Tim Burton''. The Pocket Essentials, Harpenden 2005, ISBN 1-904048-45-5 * McMahan, Alison (2005): ''The Films of Tim Burton: Animating Live Action in Contemporary Hollywood''. Continuum, New York, ISBN 0-8264-1566-0 [http://filmsoftimburton.com/chapter3.html Read Chapter 3 at FilmsOfTimBurton.com] * Smith, Jim / Matthews, J. Clive (2002): ''Tim Burton''. Virgin, London, ISBN 0-7535-0682-3 * Woods, Paul A, (2002): ''Tim Burton: A Child's Garden of Nightmares''. Plexus, London, ISBN 0-85965-310-2 * Merschmann, Helmut (2000): ''Tim Burton: The Life and Films of a Visionary Director'' (translated by Michael Kane). Titan Books, London, ISBN 1-84023-208-0 * Hanke, Ken (1999): ''Tim Burton: An Unauthorized Biography of the Filmmaker''. Renaissance Books, Los Angeles, ISBN 1-58063-046-4 == Эшлэл == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Tim Burton|Тим Бартон}} == Холбоос == * {{Commonscat|Tim Burton|Тим Бёртон}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Tim_Burton|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Tim_Burton?uselang=mn '''''Дэвид Линч''''']</span> * [http://timburton.com/ Бартоны албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20120104005503/http://www.sensesofcinema.com/2003/great-directors/burton/ Senses of Cinema: Great Directors Critical Database – Tim Burton] * {{IMDb name|0000318}} {{DEFAULTSORT:Бартон, Тим}} [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:АНУ-ын кино зохиолч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (рыцарь)]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] grvj39ac4tszkv4g4b3dhluu7a5qegp Хасагт хайрхан 0 24842 862607 833360 2026-07-21T18:12:56Z ~2026-40818-04 106163 862607 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол улсын Говь-Алтай дахь уул}} {{Инфобокс уул | name = Хасагт хайрхан | photo = | photo_caption = | elevation_m = 3578 | elevation_ref = <ref>[http://econet.mn/pa_data/226.pdf econet.mn source]</ref> | prominence_m = 1749 | prominence_ref = <ref name="peaklist">[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html "Mongolia"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829125929/http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html |date=2012-08-29 }} Peaklist.org. Listed as "Hasgat Khairkhan Uul". Татаж авсан: 2012-04-29.</ref> | listing = [[Ультра өндөр оргил|Ультра]] | parent_peak = | map = Монгол | map_caption = Монгол дахь байршил | map_size = 300 | label_position = right | location = [[Говь-Алтай аймаг]] | country = [[Монгол]] | range = Говь-[[Алтайн нуруу]] | coordinates = {{coord|46|47|21|N|95|48|3|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref>[https://maps.google.com/ Google maps]</ref> | topo = | type = | age = | volcanic_arc/belt = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = }} '''Хасагт хайрхан''' нь [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга]] [[Жаргалан сум]]ын нутгийн баруун хэсгээр орших бөгөөд далайн түвшнээс дээш дунджаар 3000-3500 метр өргөгдсөн [[уул]] юм. Хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс доош 3578 м өндөрт оршдог. Уг уулыг 1965 онд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдийн улсын тусгай хамгаалалтад авч, [[дархан цаазат газар]] болгосон юм<ref>Бичигт овогт Т.Жамбалдорж, Дэлгэр овогт Ж.Хүрэлжанцан, ''Жаргалтай Жаргалан нутаг'', Улаанбаатар, 2004 он</ref>. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Азийн уул]] [[Ангилал:Монголын уул]] [[Ангилал:Алтайн нурууны уул]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг]] [[Ангилал:Монгол Алтайн нуруу]] {{Mongolia-stub}} {{mountain-stub}} 57byegk58dvsknlf053g3qg7td6uqec Доха 0 26487 862649 859445 2026-07-22T07:09:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862649 wikitext text/x-wiki {{Short description|Катарын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Доха | official_name = | native_name = {{lang|ar|الدوحة}} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Doha_MIA_Park_Skyline_View_12.jpg | caption1 = Дохагийн тэнгэрийн хаяа | image2 = Entrance of Amiri Diwan of Qatar.jpg | caption2 = [[Катар Улсын Амири Диван|Амири Диван]] | image3 = Souq Waqif, Doha, Catar, 2013-08-05, DD 84.JPG | caption3 = [[Сук Вакиф]] | image4 = | caption4 = Мшейреб Доха хотын төв | image5 = KataraVillageAmphitheater.jpg | caption5 = [[Катара соёлын тосгон]] }} | imagesize = 275px | image_caption = | image_flag = | pushpin_map = Катар#Персийн булан#Ази | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Катар дахь Дохагийн байршил##[[Персийн булан]]гийн бүс нутаг дахь Дохагийн байршил | image_shield = | coordinates = {{coord|25|17|12|N|51|32|0|E|type:city_region:QA-DA|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Катар}} | subdivision_type1 = [[Катарын хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Ад-Доха (хотын захиргаа)|Доха]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1825 | total_type = Хотын нутаг | area_total_km2 = 132 | population_total = 1,186,023 | population_as_of = 2020 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_metro = | timezone1 = AST | utc_offset1 = +3 | website = {{URL|https://visitqatar.com/intl-en/about-qatar/doha|visitqatar.com/doha}} | footnotes = }} '''Доха''' ({{lang-ar|الدوحة}}, '''Ад-Доха''') нь [[Катар]]ын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. == Түүх == [[1825]] онд байгуулагдсан '''Aл-Бида'''. == Хүн ам == 2009 оны тооцоогоор 998,651 оршин суугчтай байна, метрополи газар нутагт 1,450,000 оршин суугчтай байна. {| class="wikitable" |- ! Жил ! Хүн ам ! Метрополи |- | 1986 | 217,294 | |- | 1992 | 313,639 |<ref>{{Cite web |url=http://www.geocities.com/TelevisionCity/Set/2174/qatar.htm |title=Capital Doha Population 484 |access-date=2009-10-25 |archive-date=2009-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091020235913/http://geocities.com/TelevisionCity/Set/2174/qatar.htm |url-status=dead }}</ref> |- | 2001 | 299,300<ref>{{cite web |url=http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0003599.html |title=Doha |publisher=Tiscali.co.uk |date=1984-02-21 |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2009-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091105135524/http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0003599.html |url-status=dead }}</ref> | |- | 2004 | 339,847<ref>{{cite web |url=http://www.sudanair.com/qatar.htm |title=Sudan Airways – Doha |publisher=Sudanair.com |date= |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2010-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819063519/http://www.sudanair.com/qatar.htm |url-status=dead }}</ref> | 612,707 |- | 2005 | 400,051<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.hotelrentalgroup.com/Qatar/Sheraton%20Doha%20Hotel%20%26%20Resort.htm |title=Sheraton Doha Hotel & Resort &#124; Hotel discount bookings in Qatar |publisher=Hotelrentalgroup.com |date= |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2010-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819070809/http://www.hotelrentalgroup.com/Qatar/Sheraton%20Doha%20Hotel%20%26%20Resort.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hotelsdoha.eu/ |title=Archive copy |access-date=2012-07-10 |archive-date=2013-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609182915/http://www.hotelsdoha.eu/ |url-status=dead }}</ref> | |- | 2008 | | 998,651 |} == Засаг захиргааны нэгж == Доха нь 17 дүүрэгт хуваагдана: {| |- | valign="top" | * Ал Бидда '''البدع''' * Бин Махмуд '''فريج بن محمود''' * Ал Дафна '''الدفنة''' * Ал Хилал '''الهلال''' * Мадинат Халифа '''مدينة خليفة''' * Aл Мамура '''المعمورة''' * Aл Mаркиа '''المرخية''' * Aл Наср '''النصر''' | valign="top" | * Нисэх буудал '''المطار القديم أو المطار العتيق''' * Oнаиза '''عنيزة''' * Кутаифиа '''القطيفية''' * Рас Aбу Aбоуд '''راس أبو عبود''' * Aл садд '''السد''' * Румеилах '''الرميلة''' * Aл Вааб '''الوعب''' * Вади Aл Саил '''وادي السيل''' * Батыш Порт '''الخليج الغربي''' |} == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Доха (1992–2021, туйлын үе 1962–2013) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = Yes |Jan record high C = 32.4 |Feb record high C = 36.5 |Mar record high C = 41.5 |Apr record high C = 46.0 |May record high C = 47.7 |Jun record high C = 49.1 |Jul record high C = 50.4 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 46.2 |Oct record high C = 43.8 |Nov record high C = 38.0 |Dec record high C = 32.7 |Jan high C = 22.6 |Feb high C = 24.0 |Mar high C = 27.7 |Apr high C = 33.2 |May high C = 39.4 |Jun high C = 42.2 |Jul high C = 42.4 |Aug high C = 41.4 |Sep high C = 39.2 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 29.7 |Dec high C = 24.8 |year high C = |Jan mean C = 18.3 |Feb mean C = 19.4 |Mar mean C = 22.6 |Apr mean C = 27.4 |May mean C = 33.7 |Jun mean C = 36.4 |Jul mean C = 37.4 |Aug mean C = 36.6 |Sep mean C = 34.5 |Oct mean C = 31.0 |Nov mean C = 25.4 |Dec mean C = 20.6 |year mean C = |Jan low C = 14.8 |Feb low C = 15.8 |Mar low C = 18.5 |Apr low C = 23.0 |May low C = 28.0 |Jun low C = 30.5 |Jul low C = 32.1 |Aug low C = 31.8 |Sep low C = 29.7 |Oct low C = 26.5 |Nov low C = 22.0 |Dec low C = 17.2 |year low C = |Jan record low C = 3.8 |Feb record low C = 5.0 |Mar record low C = 8.2 |Apr record low C = 10.5 |May record low C = 15.2 |Jun record low C = 21.0 |Jul record low C = 23.5 |Aug record low C = 22.4 |Sep record low C = 20.3 |Oct record low C = 16.6 |Nov record low C = 11.8 |Dec record low C = 6.4 |year record low C = |Jan precipitation mm = 11.2 |Feb precipitation mm = 10.6 |Mar precipitation mm = 17.1 |Apr precipitation mm = 6.0 |May precipitation mm = 1.2 |Jun precipitation mm = 0.0 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.0 |Oct precipitation mm = 2.8 |Nov precipitation mm = 10.8 |Dec precipitation mm = 17.6 |year precipitation mm = |Jan humidity = 75 |Feb humidity = 73 |Mar humidity = 66 |Apr humidity = 57 |May humidity = 49 |Jun humidity = 46 |Jul humidity = 53 |Aug humidity = 62 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 66 |Nov humidity = 69 |Dec humidity = 74 |year humidity = |Jan sun = 244.9 |Feb sun = 234.5 |Mar sun = 248.0 |Apr sun = 267.0 |May sun = 325.5 |Jun sun = 345.0 |Jul sun = 331.7 |Aug sun = 328.6 |Sep sun = 306.0 |Oct sun = 303.8 |Nov sun = 270.0 |Dec sun = 248.0 |year sun = |Jand sun = 7.9 |Febd sun = 8.3 |Mard sun = 8.0 |Aprd sun = 8.9 |Mayd sun = 10.5 |Jund sun = 11.5 |Juld sun = 10.7 |Augd sun = 10.6 |Sepd sun = 10.2 |Octd sun = 9.8 |Novd sun = 9.0 |Decd sun = 8.0 |yeard sun = | source = Катарын Цаг Уурын Хэлтэс (Цаг уурын хэвийн 1992–2021)<ref>{{cite web |url=http://www.qweather.gov.qa/ClimateInfo.aspx |title=Climate Information For Doha |publisher=Катарын Цаг Уурын Хэлтэс |language=en |access-date=2026-05-29 |archive-date=2016-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127220143/http://www.qweather.gov.qa/ClimateInfo.aspx}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=41170&ano=2021&mes=3&day=19&hora=0&min=0&ndays=30 |title=41170: Doha International Airport (Qatar) |website=OGIMET |access-date=2026-05-29 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407170700/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=41170&ano=2021&mes=3&day=19&hora=0&min=0&ndays=30}}</ref> }} == Боловсрол == Энэ хотод Катарын их сургууль, HEC Парисын бизнесийн сургуулийн кампус байрладаг. == Мөн үзэх == * [[Катар]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Doha}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20180626222023/http://www.qatar-links.com/ Qatar Links] * [https://web.archive.org/web/20110119154215/http://www.worldarab.net/content/doha-projects-and-buildings Projects in Doha and major construction and architectural developments] * [https://web.archive.org/web/20060115064348/http://www.thepersiangulf.org/cities/doha.html Information and History of Doha] * [http://www.qatarliving.com Community site run by residents of Doha, Qatar] * [http://www.explore-qatar.com Qatar’s main portal website] * [https://web.archive.org/web/20060115064348/http://www.thepersiangulf.org/cities/doha.html Information and History of Doha] * [https://web.archive.org/web/20060216155231/http://www.doha-2006.org/en/index.php 15th Asian Games — Doha — 2006] * [http://lexicorient.com/e.o/doha.htm Brief history of Doha] * [https://web.archive.org/web/20051217171019/http://www.qatargas.com/about-qatar/ History of Qatar] == Эшлэл == <references/> {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Доха| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Катарын суурин]] e8xkj3jd230fy9qjmoiifjxtmf87y9c Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт 0 28125 862543 861403 2026-07-21T06:09:34Z CommonsDelinker 211 Yumjaagiin-tsedenbal.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Yumjaagiin-tsedenbal.jpg|]]. 862543 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2= |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dogsomyn Bodoo.jpg|100px|alt=Dogsomyn Bodoo]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | (6) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | ''1924 оны 11 сарын 28'' | 1928 оны 2 сарын 13 † | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | 7 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1928 оны 2 сарын 21 | 1930 оны 4 сарын 27 | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 9 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | 1932 оны 7 сарын 2 | 1936 оны 3 сарын 2 | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | 11 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | 1939 оны 3 сарын 24 | 1952 оны 1 сарын 26 † | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 12 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | 1952 оны 1 сарын 26 | 1974 оны 6 сарын 11 | {{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 13 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | 1974 оны 6 сарын 11 | 1984 оны 12 сарын 12 | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 14 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sodnom_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sodnom_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | 1984 оны 12 сарын 12 | 1990 оны 3 сарын 21 | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 15 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gungadorj_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gungadorj_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | 1990 оны 3 сарын 21 | 1990 оны 9 сарын 11 | {{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий''' '''сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (10)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | {{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}} | {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | {{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | {{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | {{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | {{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | {{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Nambar Enkhbayar 2001.png|100px|alt=Nambaryn Enkhbayar]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 20 | {{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | rowspan="5" | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | {{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22 | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}} | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="3" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | {{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | {{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}} | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | {{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}} | style="background:#EFA7AB;" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg|100px|alt=Chimediin Saikhanbileg]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}} | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | rowspan="2" | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}} | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="3" | 31 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg|100px|alt=Luvsannamsrain Oyun-Erdene]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="3" | 2025 оны 6 сарын 3 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}} | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 32 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | {{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |33 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |{{Age in years and days|2026|3|30}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] s3fec5c3al2cmgsw7d4v0ecgp4gmp0u Кайфэн 0 30887 862689 833603 2026-07-22T10:25:51Z Zelmepedia 105080 /* */ Added lot of information 862689 wikitext text/x-wiki '''Кайфэн (Kaifeng / 開封) нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Хэнань муж|Хэнань]] мужийн төв хэсэгт, [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] өмнөд эрэгт оршдог түүхэн болон орчин үеийн хөгжиж буй хот юм. Хятадын эртний найман нийслэлийн нэг бөгөөд ялангуяа Умард Сүн улсын (960–1127) үед дэлхийн хамгийн их хүн амтай, соёл болон худалдааны том төв байснаараа алдартай.''' '''Одоогийн Кайфэн хотын онцлог:''' '''Захиргаа ба хүн ам: Мужийн шууд харьяа аймагтай дүйцэх хот бөгөөд нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд 4.8 сая орчим хүн амтай.''' '''Бүс нутгийн интеграцчлал: Хэнань мужийн төв Жэнжоу хоттой маш ойрхон (хурдан галт тэргээр 20-30 минут) тул "Жэнжоу-Кайфэн интеграцчлал" бүтээн байгуулалтын хүрээнд дэд бүтэц, технологи, аялал жуулчлал нь хурдацтай хөгжиж байна.''' '''Аялал жуулчлал ба соёл: [[Сүн улс|Сүн улсын]] үеийн түүхийг харуулсан "[[Сүн улс|Сүн улсын]] голын зураглал" соёл-амралтын парк, алдартай шүүгч Бао Гүний сүм (Baogong Temple), болон 1049 онд баригдсан Төмөр суварга (Iron Pagoda) зэрэг түүхэн дурсгалт газруудтай.''' '''Хоолны соёл: Шөнийн зах болон уламжлалт "Шяологбао" (ууртай банш) зэрэг зоог хүнсний соёлоороо Хятад даяар алдартай.''' == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kaifeng}} * [https://web.archive.org/web/20150721175717/http://www.kaifeng.gov.cn/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] (хятадаар) {{Хятад улсад хамаарах}} [[Ангилал:Кайфэн| ]] [[Ангилал:Хэнанийн суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Хятадын урьдын нийслэл]] i0thegb4kqvp5tyubxessfl61ub0pcx Тайжун 0 33915 862541 823959 2026-07-21T05:56:23Z CommonsDelinker 211 Taichung_City_flag.svg файлыг коммонсд [[c:User:CptViraj|CptViraj]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:CSD#G2|G2]]: Broken redirect. 862541 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Тайжун хот | official_name = | other_name = | native_name = {{lang|zh-Hant-TW|臺中市}} | settlement_type = [[Тусгай хотын захиргаа (Тайвань)|Тусгай хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2 |caption_align = center |image1 = Taichung_skyline.png |caption1 = Тайжун хотын [[Тайжуны 7 дахь дахин төлөвлөлтийн бүс|7 дахь дахин төлөвлөлтийн бүс]] |image2 = Entrance of Botanical Garden of NMNS, Taichung.jpg |caption2 = [[Байгалийн шинжлэх ухааны үндэсний музей]] |image3 = Old TRA Taichung station May 2020.jpg |caption3 = [[Тайжун төмөр замын буудал]] |image4 = NanhuMountain 02.jpg |caption4 = [[Наньхү|Наньхү уул]] |image5 = 路思義的理念.jpg |caption5 = [[Люсийн дурсгалын сүм]] |image6 = Gaomei Wetland sunset DSC 5441-2.jpg |caption6 = [[Гаомей намагшсан газар]] |image7 = 台中洲際棒球場.JPG |caption7 = [[Тайжуны тив хоорондын бейсболын цэнгэлдэх хүрээлэн]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = Seal of Taichung.svg | seal_type = Лого | etymology = {{nihongo||臺中|Taichū|Тайванийн төв|lead=yes}} | nickname = Соёлын хот ({{lang|zh-hant|文化城}}) | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=24.18|frame-long=120.96}} | image_map1 = Taiwan ROC political division map Taichung City (2010).svg | mapsize1 = 200px | coordinates = {{coord|24|08|38|N|120|40|46|E|region:TW|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROC-TW}} | iso_code = TW-TXG | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1887 | established_title1 = [[Мужийн хот (Тайвань)|Мужийн хотын]] статус | established_date1 = 10 сарын 25, 1945 | established_title2 = Тусгай хотын захиргаа болгож, [[Тайжун хошуу]]тай нэгтгэв | established_date2 = 12 сарын 25, 2010 | seat = [[Шитүнь дүүрэг]] | parts_type = [[Дүүрэг (Тайвань)|Дүүрэг]] | parts = 29 | governing_body = {{unbulleted list | [[Тайжун хотын захиргаа]] | [[Тайжунхотын зөвлөл]]}} | leader_party = [[Гоминдан|KMT]] | leader_title = [[Тайжун хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Лү Шюянь]] | area_footnotes = <ref>{{cite web |script-title=zh:《中華民國統計資訊網》縣市重要統計指標查詢系統網 |url=http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp |access-date=2025-07-08 |language=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612002357/http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp |archive-date=2016-06-12 |url-status=live|title= }}</ref><ref>{{cite web |title=Demographia World Urban Areas PDF (April 2016) |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |publisher=Demographia |access-date=2025-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=2018-05-03 |url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 2214.90 | area_urban_km2 = 492 | area_rank = [[Тайванийн засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|22-оос 6-д]] | population_total = 2850285 | population_as_of = 2024 оны 4 сар | population_footnotes = <ref>{{Cite web |url=http://demographics.taichung.gov.tw/Demographic/Web/TCCReport02.aspx |script-title=zh:各區人口結構 |trans-title=Population structure by district |website=demographics.taichung.gov.tw |language=zh-hant |access-date=2025-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530123707/http://demographics.taichung.gov.tw/Demographic/Web/TCCReport02.aspx |archive-date=2016-05-30 |url-status=live|title= }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 2635000 | population_urban_footnotes = <ref>{{cite web |title=Demographia World Urban Areas PDF |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |publisher=Demographia |access-date=2025-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=2018-05-03 |url-status=live}}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_rank = [[Тайванийн засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|22-оос 2-т]] | timezone = [[Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 400-439 | area_code = (0)4 | website = {{official URL}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | title = Тайжун хот | pic = Taichung (Chinese characters).svg | piccap = "Тайжун" Уламжлалт (дээд) болон Хялбаршуулсан (доод) Хятад ханзаар | picsize = 100px | t = {{linktext|臺中|市}} | s = {{linktext|台中|市}} | l = "Тай[вань] Төв" | bpmf = ㄊㄞˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄓㄨㄥ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕˋ | w = {{tone superscript|Tʻai2-chung1}} | p = Táizhōng Shì | tp = Táijhong Shìh | gr = Tairjong Shyh | mps = Táijūng Shr̀ | myr = Táijūng Shr̀ | mi = {{IPAc-cmn|t|ai|2|.|zh|ong|1|-|shi|4}} | showflag = ppojphfs | poj = Tâi-tiong-chhī | tl = Tâi-tiong-tshī | phfs = Thòi-chûng-sṳ | j = toi4 zung1 si5 | y = Tòihjūng Síh | ci = {{IPAc-yue|t|oi|4|-|z|ung|1|-|s|i|5}} | kyujitai = 臺中市 | hiragana = たいちゅうし | katakana = タイチュウシ | shinjitai = 台中市 | romaji = Taichū-shi | kunrei = Taityuu-si }} '''Тайжун''' ([[хятад]] ханзаар 臺中, хялбар ханзаар 台中, дуудлага нь [таая-жун<sub>ъ</sub>], [[англи хэл|англи латин үсгээр]] хэвшсэн нь Taichung) — [[Тайвань]] орны 2,215 км<sup>2</sup> газар нутаг, 2,629,323 оршин суугчтай (2010 онд) [[хот]] бүхий нутаг. == Зураг == <gallery> Зураг:Taichung City in Worldwind.png Зураг:Wanhe Temple.jpg </gallery> == Мөн үзэх == * [[Тайванийн хотын жагсаалт]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Taichung City|Тайжун}} * [http://eng.taichung.gov.tw/ Taichung City] {{Бүгд Найрамдах Хятад Улс улсад хамаарах}} [[Ангилал:Тайжун| ]] [[Ангилал:Тайвань арлын суурин]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятадын төрд шууд захирагдах хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] k4zw9ouz5306pmj7ccas8qxfv64bmtp Моголчууд 0 34007 862554 828814 2026-07-21T08:20:03Z Zelmepedia 105080 Added history tab 862554 wikitext text/x-wiki {{Short description|Афганистан дахь угсаатны бүлэг}} {{distinguish|Монголчууд|Мугалчууд}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Моголчууд | image = | region1 = {{flag|Афганистан}} | pop1 = 2,000 (1990 оны тооцоо)<ref name=e25/> | region2 = | pop2 = | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Могол хэл]], [[Дари хэл|Дари Перс]] | religions = голдуу [[Суннит Ислам]] | related = [[Монгол угсаатан]] }} '''Моголчууд''' нь Их Монгол Улсын монгол цэргийн угсааны хүмүүс юм. Тэд монгол хэлэнд ордог могол хэлээр ярьдаг байсан ч одоо ихэнх нь иран хэлээр ярих болсон төдийгүй бусад үндэстэнтэй холилдсоноос монгол төрхөө алдаж зарим хэсэг нь европжуу төрхтэй болжээ. Тэд заримдаа өөрсдийгөө "шахжахан" гэж нэрлэдэг учир нь моголчууд Их Моголын хаан Шах Жаханыг дэмжиж Энэтхэгийг эзлэх цэрэгт нь нэгдэж байжээ. Харин Их Моголын могол буюу мугалчууд ихэвчлэн монгол бус өөр гаралтай (түрэг, пуштун гэх мэт) цэргүүдээс бүрдсэн үндэстэн бөгөөд цөөн хэсэг нь цагадай, [[барлас]] зэрэг монгол овгоос гаралтай хүмүүс байдаг. == Мөн үзэх == *[[Хазара]] *[[Аймак]] ==Зураг== <gallery> Файл:Могол цэрэг Назар 1955 он.jpg|Могол цэрэг Назар 1955 он Файл:Могол.jpg|Могол охин </gallery> ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20130515104501/http://www.sainbayar.com/2012/02/blog-post.html Шинэ ном: Могол угсаатныг сурвалжилсан нь - Үмэсао Тадао] *[https://web.archive.org/web/20130401080215/http://id.news.mn/content/98453.shtml Могол угсаатныг сурвалжилсан нь. Орчуулагчийн үг] [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Афганистан дахь угсаатан]] <references /> == Түүх == Мөнх Тэнгэрийн хүчин дор Чингис хааны зарлигаар, Хүлэгү хааны сүр хүчээр баруун хязгаар Хорасан, Херат, Горын сүрлэг уулсыг дагуулахаар мордсон дайчин эрсээс Могол иргэд үүсжээ. Тэд эзэлсэн нутгаа сахин хамгаалах "Тамма" цэргийн цусан тангараг тавьж, эх нутагтаа буцах замыг үл харан Хиндукушийн хавцалд бууриа засаж, агт морио сойн, нум сумаа бэлэн засаж амьдарч байв. Ил Хаант Улс ба Төмөрийн эзэнт гүрэн бутран сарниж, тал нутгийн ахан дүүсээсээ холбоо тасарсан ч тэд Горын бартаат уулсыг байгалийн цайз болгон, цас зуд, харийн дайралт, ганцаардлыг сөрөн зогсов. Баруун ба өмнөд зүгээс перс, пушту, түрэг аймгуудын дөрвөн зүгийн шахалт дунд тэд "Бид Чингис хааны дайчид бөлгөө" хэмээн өвдөг сөгдөлгүй тэмцэж, Никудари, Аргуни, Чонос овгийн засаглалаа хамгаалж, аажмаар Исламын шашинд орсон ч өвгөд дээдсээ дээдлэх Монгол ёс заншлаа сахисаар байв. Тэд зуун зууны турш 13-р зууны эртний монгол аялгуугаа цээжиндээ хадгалж, "Никан", "Көчөн", "Гурбан", "Чинос", "Мөрөн", "Баатар" хэмээх дээдсийн язгуур үгсийг гэрийн хоймордоо нангинан авч үлдсэн бөгөөд ''"Төрэ сурсан бидэ морин агсаж мордожоу, тэнгэри эзэн бидэнийг ивээж дайснаа ялжоу"'' хэмээн дуулж байжээ. 19 ба 20-р зууны улс төрийн бужигнаан, харийн хэлний албадлагаар эх хэл нь мартагдаж, залуу үе нь хот газар бараадан Дари хэл рүү шилжсэн ч Г.Ж.Рамстедт, М.Вайерс нарын эрдэмтэд тэдний эртний аялгууг дэлхийд нээж, орчин үеийн генетикийн судалгаагаар тэдний Y-хромосомын C2 гаплогрупп нь монгол дайчдын шууд үр сад мөн гэдгийг хөдөлбөргүй баталсан юм. Уулс нь өндөр, хавцал нь гүн ч, эх хэл нь мартагдаж цаг өөрчлөгдөвч, баруун хязгаарт үлдсэн Могол иргэдийн эрэлхэг цус, дайчин рух Афганистаны уулсанд мөнхөд сийлээстэй үлджээ. "Text by Zelme" 8iq5alpwa01jcea1sccf6gr9e760q80 Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 862628 862351 2026-07-22T04:47:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862628 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Дорнод Пиреней 0 35134 862735 774653 2026-07-22T16:45:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Дорнод Пиреней (департамент)]] to [[Дорнод Пиреней]] 774653 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Францын департамент |département=Дорнод Пиреней |région=[[Окситани (муж)|Окситани]] |Préfecture=[[Перпиньян]] |Sous-préfectures=[[Сере]]<br />[[Прад]] |président=Кристиан Буркен |sup=4116.02 |arr=3 |gv=12 |canton=17 |comm=226 |ISO 3166-2=66 |blason=Arms of the Pyrénées-Orientales.svg |locatormap=Францын Дорнод Пиреней департамент.png }} '''Дорнод Пиреней''' ([[францаар]] Pyrénées-Orientales [{{IPA|piʀene(z)ɔʀjɑ̃ˈtal}}], [[окситанаар]] Pirenèus Orientals, [[каталанаар]] Pirineus Orientals) — [[Франц]] улсын дорнод өмнөд хэсгийн [[Окситани (муж)|Окситани]] мужийн харьяат 4116 км² газар, 47 түмэн хүнтэй [[Департамент (Франц)|департамент]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Thémis.jpg Зураг:Salses.JPG| Зураг:Saint Martin du Canigou.jpg| Зураг:Château royal de Collioure 09.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pyrénées-Orientales|Дорнод Пиреней (департамент)}} * [https://web.archive.org/web/20071012060018/http://www.cg66.fr/ Дорнод Пиреней департаментын ерөнхий зөвлөл] [[Ангилал:Дорнод Пиреней (департамент)| ]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] 7ov8pbk04lme2cx13de594vhhunuslr Лозер 0 35138 862732 831886 2026-07-22T16:31:13Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Лозер (департамент)]] to [[Лозер]] 831886 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Францын департамент |département=Лозер |région=[[Окситани (муж)|Окситани]] |Préfecture=[[Манд]] |Sous-préfectures=[[Флорак]] |sup=5167.58 |arr=2 |gv=11 |canton=13 |comm=152 |président=Софи Пантел ([[Социалист Нам (Франц)|СН]]) |ISO 3166-2=48 |blason=Blason département fr Lozère.svg |locatormap=Францын Лозер департамент.png }} '''Лозе́р''' ({{lang-fr|Département Lozère}} [{{IPA|loˈzɛːʀ}}]) нь [[Франц]] улсын дорно өмнөд хэсгийн [Окситани (муж)|Окситани]] мужийн харьяат 5167 км² газар, 76.6 мянган хүнтэй [[Департамент (Франц)|департамент]]. Төв нь [[Манд|Манд хот]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Chateau et clocher Florac.JPG Зураг:Saint Chely Tarn.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lozère}} * [http://www.cg48.fr/ Лозер (департамент)] [[Ангилал:Лозер (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] c554m70afexjqmdt83q97bzyh151phv Ло-е-Гарон 0 35152 862730 748568 2026-07-22T16:30:56Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ло-е-Гарон (департамент)]] to [[Ло-е-Гаронн]] 748568 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Францын департамент |département= Ло-е-Гарон |région= [[Нувел-Аквитани]] |Préfecture= [[Ажен]] |Sous-préfectures=[[Марманд]]<br />[[Нерак]]<br />[[Вильнёв-сюр-Ло]] |sup=5360.91 |arr=4 |gv=13 |canton=21 |comm=319 |président=Софи Бордери |ISO 3166-2=47 |blason= Blason département fr Lot-et-Garonne2.svg |locatormap=Locator map of Departement Lot-et-Garonne 2019.png }} '''Ло-е-Гарон''' ([[франц хэл|францаар]] Lot-et-Garonne [{{IPA|lɔtegaˈʀɔn}}], [[окситан хэл|окситанаар]] Òlt e Garona) гэж [[Франц]] улсын өрнөд өмнөд биеийн [[Нувел-Аквитани]] мужийн харьяат 5361 км² газар, 305 мянган хүнтэй департамент. Төв нь [[Ажен]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Bonaguil - Château.jpg Зураг:Agen - Préfecture, ancien palais épiscopal -2.JPG Зураг:Chateau de Duras 01.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lot-et-Garonne|Ло-е-Гарон (департамент)}} * [http://www.lotetgaronne.fr/ Ло-е-Гарон департамент] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Ло-е-Гарон (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] 9g59py6502aqpzkssayj699b6g4csau 862834 862730 2026-07-23T05:09:44Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ло-е-Гаронн]] to [[Ло-е-Гарон]] 748568 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Францын департамент |département= Ло-е-Гарон |région= [[Нувел-Аквитани]] |Préfecture= [[Ажен]] |Sous-préfectures=[[Марманд]]<br />[[Нерак]]<br />[[Вильнёв-сюр-Ло]] |sup=5360.91 |arr=4 |gv=13 |canton=21 |comm=319 |président=Софи Бордери |ISO 3166-2=47 |blason= Blason département fr Lot-et-Garonne2.svg |locatormap=Locator map of Departement Lot-et-Garonne 2019.png }} '''Ло-е-Гарон''' ([[франц хэл|францаар]] Lot-et-Garonne [{{IPA|lɔtegaˈʀɔn}}], [[окситан хэл|окситанаар]] Òlt e Garona) гэж [[Франц]] улсын өрнөд өмнөд биеийн [[Нувел-Аквитани]] мужийн харьяат 5361 км² газар, 305 мянган хүнтэй департамент. Төв нь [[Ажен]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Bonaguil - Château.jpg Зураг:Agen - Préfecture, ancien palais épiscopal -2.JPG Зураг:Chateau de Duras 01.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lot-et-Garonne|Ло-е-Гарон (департамент)}} * [http://www.lotetgaronne.fr/ Ло-е-Гарон департамент] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Ло-е-Гарон (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] 9g59py6502aqpzkssayj699b6g4csau Аквитани 0 35158 862653 741496 2026-07-22T07:29:55Z Enkhsaihan2005 64429 862653 wikitext text/x-wiki {{About|Францын хуучин мужийн||}} {{Инфобокс суурин | official_name = Аквитани | native_name = {{native name|oc|Aquitània}}<br>{{native name|eu|Akitania}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Хуучин муж]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = Bandera Regió Aquitània.png | flag_size = 120px | image_shield = Arms of Aquitaine and Guyenne.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Aquitaine in France.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{coord|44.6|N|00.0|E|region:FR_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | extinct_title = Татан буугдсан | extinct_date = {{end date|df=yes|2016|01|01}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Бордо]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = [[Атлантын Пиреней]] (64) | p2 = [[Дордонь]] (24) | p3 = [[Жиронда]] (33) | p4 = [[Ланд (департамент)|Ланд]] (40) | p5 = [[Ло-е-Гарон (департамент)|Ло-е-Гарон]] (47) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ален Руссе]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 41308 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_footnotes = INSEE | population_total = 3285970 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €135.735 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €37,341 (2024) | website = {{URL|http://www.aquitaine.fr/}} | iso_code = FR-B }} '''Аквитани''' ([[франц хэл|францаар]] Aquitaine [a.ki.tɛn], [[окситан хэл|окситанаар]] Aquitània, [[баск хэл|баскаар]] Akitania, [[оросоор]] Аквита́ния) гэж [[Франц]] улсын өрнө өмнөд биед оршсон [[муж]] (регион) юм. 41300 км² газар нутаг, гурван сая хүнтэй. Төв нь [[Бордо]]. Дотроо таван департамент болж хуваагдддаг. ==Таван департамент== * [[Атлантын Пиреней (департамент)|Атлантын Пиреней]] * [[Дордонь (департамент)|Дордонь]] * [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] * [[Ланд (департамент)|Ланд]] * [[Ло-е-Гарон (департамент)|Ло-е-Гарон]] ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Arcachon 003.jpg Зураг:Blonde Aquitaine.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons category|Aquitaine|Аквитани}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} * [https://web.archive.org/web/20110223084210/http://aquitaine.fr/ Аквитани муж (францаар)] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Аквитани| ]] [[Ангилал:Францын урьдын муж]] [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн түүх]] [[Ангилал:2015 онд татан буугдсан]] qtck141xlv2skquflpqdbj0ave7983u 862654 862653 2026-07-22T07:30:21Z Enkhsaihan2005 64429 862654 wikitext text/x-wiki {{About|Францын хуучин мужийн||}} {{Инфобокс суурин | official_name = Аквитани | native_name = {{native name|oc|Aquitània}}<br>{{native name|eu|Akitania}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Хуучин муж]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = Bandera Regió Aquitània.png | flag_size = 120px | image_shield = Arms of Aquitaine and Guyenne.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Aquitaine in France.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{coord|44.6|N|00.0|E|region:FR_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | extinct_title = Татан буугдсан | extinct_date = {{end date|df=yes|2016|01|01}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Бордо]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = [[Атлантын Пиреней]] (64) | p2 = [[Дордонь]] (24) | p3 = [[Жиронда]] (33) | p4 = [[Ланд (департамент)|Ланд]] (40) | p5 = [[Ло-е-Гарон (департамент)|Ло-е-Гарон]] (47) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ален Руссе]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 41308 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_footnotes = INSEE | population_total = 3285970 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €135.735 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €37,341 (2024) | website = {{URL|http://www.aquitaine.fr/}} | iso_code = FR-B }} '''Аквитани''' ([[франц хэл|францаар]] Aquitaine [a.ki.tɛn], [[окситан хэл|окситанаар]] Aquitània, [[баск хэл|баскаар]] Akitania, [[оросоор]] Аквита́ния) гэж [[Франц]] улсын өрнө өмнөд биед оршсон [[муж]] (регион) юм. 41300 км² газар нутаг, гурван сая хүнтэй. Төв нь [[Бордо]]. Дотроо таван департамент болж хуваагдддаг. ==Таван департамент== * [[Атлантын Пиреней (департамент)|Атлантын Пиреней]] * [[Дордонь (департамент)|Дордонь]] * [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] * [[Ланд (департамент)|Ланд]] * [[Ло-е-Гарон (департамент)|Ло-е-Гарон]] ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Arcachon 003.jpg Зураг:Blonde Aquitaine.jpg </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category|Aquitaine|Аквитани}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} * [https://web.archive.org/web/20110223084210/http://aquitaine.fr/ Аквитани муж (францаар)] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Аквитани| ]] [[Ангилал:Францын урьдын муж]] [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн түүх]] [[Ангилал:2015 онд татан буугдсан]] k89hjd8fi7yenuw16mhudnns408hjyl Бретань 0 35164 862663 847972 2026-07-22T07:43:25Z Enkhsaihan2005 64429 862663 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын засаг захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | name = Бретань | official_name = | native_name = {{Plainlist| * {{native name|fr|Bretagne}} * {{resize|75%|{{native name|br|Breizh}}}} * {{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Bertaèyn}}}} {{small|([[Галло хэл|Галло]])}} }} | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Cap_Frehel_Cliff.jpg | image_caption = Гэрэлт цамхаг | image_flag = Flag of Brittany (Gwenn ha du).svg | flag_size = | image_shield = BlasonBretagne.svg | shield_size = 80px | image_blank_emblem = Logotype_de_la_Région_Bretagne.tif | blank_emblem_type = Бренд тэмдэг | anthem = "[[Bro Gozh ma Zadoù]]"<br />{{center|}} [[File:Hen Wlad fy Nhadau piano.ogg]]<br />{{center|}} | blank_emblem_size = | image_map = Brittany in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{Coord|48|00|N|3|00|W|region:FR-BRE_type:adm1st|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Ренн]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 4 | p1 = {{flag|Кот-д’Армор|logo}} (22) | p2 = {{flag|Финистер|logo}} (29) | p3 = {{flag|Иль-е–Вилен|logo}} (35) | p4 = {{flag|Морбиан|logo}} (56) | p5 = <!--Loire-Atlantique is now in the region of Pays de la Loire.--> | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Лоик Шене-Жирар]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 27208 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 12-т | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-22}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €108.252 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €32,500 | website = [https://www.bretagne.bzh/ www.bretagne.bzh] | iso_code = FR-BRE | footnotes = | flag_link = Бретанийн далбаа }} '''Бретань''' ({{lang-fr|Bretagne}} [{{IPA|bʀəˈtaɲ}}], [[Бретон хэл|бретоноор]] ''Breizh'' [{{IPA|brɛɪ̯s}}], [[галло хэл]]ээр Bertaèyn, [[англиар]] Brittany) нь [[Франц]] улсын баруун хойд захад оршдог [[муж]] (регион) юм. 27208 км² газар нутаг, гурван сая нэг буман хүнтэй. Төв нь [[Ренн]]. Бретань бол нэг ёсны хойг юм, Атлантын далай нь түүний эргийн 4/5-ыг эзэлдэг бөгөөд эрэг нь 3 мянган км урт бөгөөд газар зүйн тогтолцооны хувьд маш олон янз байдаг. Энэ муж бол Францын мужууд дотроос бүх бүсүүд нь далайд шууд гарах боломжтой цорын ганц муж юм. Дундад зууны туршид Бретань Францын вассал гүнт улс байсан бөгөөд бараг бүрэн бие даасан тусгаар тогтнолоо хадгалсаар байв. Франц, Английн хооронд гарч байсан мөргөлдөөн гарах бүрт Бретань аль нэг тал орж байв. 1491 онд VIII Шарль болон Бретанийн Анна нар гэрлэсний үр дүнд Гүнт улс Францын муж болжээ. 1532 оноос хойш Францын хаант улсын нэг хэсэг болсон. ==Засаг захиргааны хуваарь == Дотроо дөрвөн департамент болж хуваагдддаг. * [[Кот-д’Армор (департамент)|Кот-д’Армор]] * [[Финистер (департамент)|Финистер]] * [[Иль-е–Вилен (департамент)|Иль-е–Вилен]] * [[Морбиан (департамент)|Морбиан]] ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:A storm at Pors-Loubous.jpg Зураг:Altstadt von Quimper mit Kathedrale im Hintergrund.jpg Зураг:LeDiben Harbor.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Bretagne}} * [https://web.archive.org/web/20150929184908/http://www.bretagne.gouv.fr/ Бретань муж] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Бретань| ]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Францын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Европын хойг]] [[Ангилал:Францын хойг]] [[Ангилал:Атлантын далайн хойг]] gjvlqorqq3ff723cifpxxyffzf7x5cd 862664 862663 2026-07-22T07:43:53Z Enkhsaihan2005 64429 862664 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын засаг захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | name = Бретань | official_name = | native_name = {{Plainlist| * {{native name|fr|Bretagne}} * {{resize|75%|{{native name|br|Breizh}}}} * {{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Bertaèyn}}}} {{small|([[Галло хэл|Галло]])}} }} | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Cap_Frehel_Cliff.jpg | image_caption = Гэрэлт цамхаг | image_flag = Flag of Brittany (Gwenn ha du).svg | flag_size = | image_shield = BlasonBretagne.svg | shield_size = 80px | image_blank_emblem = Logotype_de_la_Région_Bretagne.tif | blank_emblem_type = Бренд тэмдэг | anthem = "[[Bro Gozh ma Zadoù]]"<br />{{center|}} [[File:Hen Wlad fy Nhadau piano.ogg]]<br />{{center|}} | blank_emblem_size = | image_map = Brittany in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{Coord|48|00|N|3|00|W|region:FR-BRE_type:adm1st|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Ренн]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 4 | p1 = {{flag|Кот-д’Армор|logo}} (22) | p2 = {{flag|Финистер|logo}} (29) | p3 = {{flag|Иль-е–Вилен|logo}} (35) | p4 = {{flag|Морбиан|logo}} (56) | p5 = <!--Loire-Atlantique is now in the region of Pays de la Loire.--> | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Лоик Шене-Жирар]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 27208 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 12-т | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-22}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €108.252 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €32,500 | website = [https://www.bretagne.bzh/ www.bretagne.bzh] | iso_code = FR-BRE | footnotes = | flag_link = Бретанийн далбаа }} '''Бретань''' ({{lang-fr|Bretagne}} [{{IPA|bʀəˈtaɲ}}], [[Бретон хэл|бретоноор]] ''Breizh'' [{{IPA|brɛɪ̯s}}], [[галло хэл]]ээр Bertaèyn, [[англиар]] Brittany) нь [[Франц]] улсын баруун хойд захад оршдог [[муж]] (регион) юм. 27208 км² газар нутаг, гурван сая нэг буман хүнтэй. Төв нь [[Ренн]]. Бретань бол нэг ёсны хойг юм, Атлантын далай нь түүний эргийн 4/5-ыг эзэлдэг бөгөөд эрэг нь 3 мянган км урт бөгөөд газар зүйн тогтолцооны хувьд маш олон янз байдаг. Энэ муж бол Францын мужууд дотроос бүх бүсүүд нь далайд шууд гарах боломжтой цорын ганц муж юм. Дундад зууны туршид Бретань Францын вассал гүнт улс байсан бөгөөд бараг бүрэн бие даасан тусгаар тогтнолоо хадгалсаар байв. Франц, Английн хооронд гарч байсан мөргөлдөөн гарах бүрт Бретань аль нэг тал орж байв. 1491 онд VIII Шарль болон Бретанийн Анна нар гэрлэсний үр дүнд Гүнт улс Францын муж болжээ. 1532 оноос хойш Францын хаант улсын нэг хэсэг болсон. ==Засаг захиргааны хуваарь == Дотроо дөрвөн департамент болж хуваагдддаг. * [[Кот-д’Армор (департамент)|Кот-д’Армор]] * [[Финистер (департамент)|Финистер]] * [[Иль-е–Вилен (департамент)|Иль-е–Вилен]] * [[Морбиан (департамент)|Морбиан]] ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:A storm at Pors-Loubous.jpg Зураг:Altstadt von Quimper mit Kathedrale im Hintergrund.jpg Зураг:LeDiben Harbor.jpg </gallery> == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Bretagne}} * [https://web.archive.org/web/20150929184908/http://www.bretagne.gouv.fr/ Бретань муж] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Бретань| ]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Францын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Европын хойг]] [[Ангилал:Францын хойг]] [[Ангилал:Атлантын далайн хойг]] h4n7e13rgqbytwv6p2dhikeu81wezxg Каталони 0 35184 862486 796555 2026-07-20T15:41:05Z Enkhsaihan2005 64429 862486 wikitext text/x-wiki {{Short description|Испанийн үндэстэн ба өөртөө засах нийгэмлэг}} {{Инфобокс суурин | name = Каталони | native_name = {{native name list |tag1=ca|name1=Catalunya |tag2=es|name2=Cataluña |tag3=oc|name3=Catalonha}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] | image_flag = Flag of Catalonia.svg | flag_size = 125px | flag_alt = Каталонийн далбаа | flag_link = Каталонийн далбаа | image_shield = Seal of the Generalitat of Catalonia.svg | shield_size = x85px | shield_alt = Каталонийн засгийн газрын сүлд | shield_link = Каталонийн засгийн газрын сүлд | anthem = {{Native name|ca|[[Els Segadors]]}}<br /> ("Хадуурчид")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Els Segadors.ogg|center]]</div> | motto = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | image_map = {{Switcher|[[File:Cataluna in Spain (plus Canarias).svg|250px]]|Испани дахь Каталонийн байршил|[[File:E.U-Catalonia.png|250px]]|Европ дахь Каталонийн байршил|}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | image_map1 = | coordinates = {{Coord|41|51|N|1|34|E|region:ES-CT_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Испани}} | seat_type = Нийслэл<br>(ба хамгийн том хот) | seat = [[Барселона]] | seat1_type = Хамгийн том хот | seat1 = | population_demonym = [[Каталанчууд]] эсвэл Каталончууд <br/> &nbsp;• ''català'', ''-ana'' ([[Каталан хэл|Кат.]]) <br/> &nbsp;• ''catalán'', ''-ana'' ([[Испани хэл|Sp.]]) <br/> &nbsp;• ''catalan'', ''-a'' ([[Окситани хэл|Oc.]]) <!-- Official Language of the Settlement (Start) --> {{Infobox | child=yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = Албан ёсны хэл | data1 = {{ubl|class=nowrap |[[Каталан хэл|Каталан]] |[[Испани хэл|Испани]]{{efn|name=e|[[Испанийн Үндсэн хууль|Испанийн Үндсэн хуулийн]] дагуу "[[Испани|Төрийн]] албан ёсны хэл".<ref>{{cite web|title=The Spanish Constitution|url=https://www.boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf|website=Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado|publisher=BOE|access-date=2026-07-20|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214738/https://www.boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf|url-status=live}}</ref>}} |[[Окситани хэл|Окситани]] ([[Аран аялга|Аран]]){{efn|name=f|Каталон болон Окситан нь Каталон болон Араны хэл бөгөөд Каталонийн өөртөө засах нийгэмлэгийн өөртөө засах тухай хуулийн дагуу албан ёсны хэл.<ref>{{cite web|url=http://www.gencat.cat/generalitat/eng/estatut/titol_preliminar.htm|title=Statute of Autonomy of Catalonia|publisher=Gencat.cat|access-date=2026-07-20|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528011550/http://www.gencat.cat/generalitat/eng/estatut/titol_preliminar.htm|archive-date=2008-05-28}}</ref>}} |[[Каталаны дохионы хэл]]{{efn|name=g|Засгийн газраас Каталаны дохионы хэлний (LSC) 17/2010 дугаар хуулийг батлахад LSC 2010 оны 6 сарын 3-нд Каталонийн албан ёсны хэлний нэг гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн.<ref name="estatut_langs" /><ref>{{cite web|title=Llei de la llengua de signes catalana|url=https://www.parlament.cat/document/nom/TL118.pdf|website=blogs.iec.cat|language=ca|access-date=2026-07-20|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009070458/https://www.parlament.cat/document/nom/TL118.pdf|url-status=live}}</ref>}} }} }} <!-- Official Language of the Settlement (End) --> | government_footnotes = | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | governing_body = [[Каталонийн Женералитат]] | leader_title = Ерөнхийлөгч | leader_name = [[Сальвадор Илья]] ([[Каталонийн Социалист Нам|PSC]]) | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Каталонийн Парламент]] | leader_title2 = Парламентын дарга | leader_name2 = [[Хосеп Руль]] ([[Каталонийн төлөө хамтдаа (2020)|Junts]]) | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = list | parts = [[Испанийн мужууд|Муж]] | p1 = [[Барселона муж]] | p2 = [[Жирона муж]] | p3 = [[Льейда муж]] | p4 = [[Таррагона муж]] | established_title = Үүсэл | established_date = 801 ([[Барселоны гүнт улс]])<br /> 1137 ([[Арагоны титэм|Арагонтой династийн нэгдэл]]) <br /> 1173 ([[Каталонийн вант улс]]) <br /> 1516 ([[Хабсбургийн Испани|Кастильтай династийн холбоо]]) <br /> 1716 (''[[Нуева Плантагийн зарлигууд|Нова Планта]]'') | established_title1 = Өөртөө засах тухай хууль | established_date1 = 1932 ([[1932 оны Каталонийн өөртөө засах тухай хууль|Анхны хууль]]) <br /> 1979 ([[1979 оны Каталонийн өөртөө засах тухай хууль|Хоёр дахь хууль]]) <br /> 2006 ([[Каталонийн өөртөө засах тухай хууль|Гурав дахь хууль]] – ''хүчин төгөлдөр'') | area_footnotes = <ref name="idescat-area">{{cite web|url=http://www.idescat.cat/pub/?id=inddt&n=396&lang=en|title=Indicadors geogràfics. Superfície, densitat i entitats de població: Catalunya|publisher=[[Каталонийн Статистикийн Хүрээлэн]]|access-date=2026-07-20|archive-date=2020-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426061452/https://www.idescat.cat/pub/?id=inddt|url-status=live}}</ref> | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|6-д]] | area_total_km2 = 32113.86 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = Испанийн 6.3% | population_footnotes = <ref name=population2024>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021–2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-20 }}</ref> | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн ам ба газарзүй|2-т]] | population_as_of = 2025 | population_total = 8,124,126 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-20|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €302.304 тэрбум (2024) | demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info3 = €37,477 (2024) | demographics_type2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] | demographics2_title1 = ХХИ {{no bold|(2022)}} | demographics2_info1 = 0.918<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-20}}</ref> ({{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|5-д]]) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = {{hlist|08XXX ([[Барселона муж|B]])|17XXX ([[Жирона муж|GI]])|25XXX ([[Двейда муж|L]])|43XXX ([[Таррагона муж|T]])}} | iso_code = [[ISO 3166-2:ES|ES-CT]] | timezone_link = Испани дахь цаг | timezone1_location = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+1) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+2) | utc_offset1_DST = | timezone2_location = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | area_code_type = Утасны код | area_codes = [[Испани дахь утасны дугаар|+34 93 (Барселона) <br /> +34 97 (Каталони)]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = | blank_name_sec2 = Мөнгөн тэмдэгт | blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | blank1_name_sec2 = Үндэсний өдөр | blank1_info_sec2 = [[Каталонийн үндэсний өдөр|9 сарын 11]] | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = | blank3_name_sec2 = | blank3_info_sec2 = | website = {{URL|1=gencat.cat}} | footnotes = | module = }} '''Каталони''' ({{lang-ca|Catalunya}} [{{IPA|kətəˈluɲə}}], {{lang-es|Cataluña}} [{{IPA|kataˈluɲa}}], [[Аран хэл|аранаар]] ''Catalonha'' [{{IPA|kataˈluɲa}}]) нь [[Испани]] улсын харьяанд [[Пиренейн хойг]]ийн дорно умард захад 32 мянган км² газар эзлэж, 7,5 сая хүн амтай [[өөртөө засах нийгэмлэг]]. Өөртөө засах нийгэмлэгийн төв нь 1.5 сая хүнтэй [[Барселон]] хот. Цаашилбал Каталонийн иргэдийн 70 хувь (5.3 сая) [[Барселон хотын бөөгнөрөл]]д аж төрөн сууж байна. Барселон хотыг агуулсан [[Барселон муж]] ба [[Жирона муж|Жирона]], [[Льейда муж|Льейда]], [[Таррагона муж|Таррагона]] гэсэн дөрвөн муж Каталонид бий. Каталони хос хэлтэй газар. [[Испани хэл|Испани]] (хүн амын 46.53%-ийн төрөлх хэл), [[Каталан хэл|каталан]] (37.26%), [[окситани хэл|окситани]] хэлээр нэвтрэлцэнэ. Замын тэмдэг, гудамжны хаяг гээд бүгд хос бичигтэй. == Газар зүй == Каталони улс дотроо [[Арагон]], [[Валенсийн Нийгэмлэг|Валенси]]тай, гадагш [[Андорра]], [[Франц]]тай хил залгадаг. [[Газар дундын тэнгис]]т тулсан урт эрэгтэй. Барселон, [[Таррагон]]ы хоёр боомт үйлчилнэ. Каталонийн ард түмэн Испаниас тусгаарлаж шинэ улс үүсгэх арга байнга сүвэгчлэн байдаг. ==Зураг== <gallery widths="160px" heights="130px"> Зураг:Roman Aqueduct, Tarragona Spain.jpg|Ромын усны суваг Зураг:Cortes Catalanas.jpg|XV зууны каталан ордон Зураг:Estanybanyoles.jpg|[[Баньолес нуур]] Зураг:CatMCVPtoponims.svg|Нутгийн хуваарь NASA Satellite Catalonia.jpg|Огторгуйн дуранд Vall de Ruda.jpg|Хөдөө Зураг:Girona panoramic.JPG|[[Жирона]] 3d10 fm de vilafranca.jpg|Хүн цамхаг </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Catalonia|Каталони}} {{Wiktionary}} * [http://www.gencat.cat/ Каталонийн Засгийн газрын цахим хуудас (''Generalitat de Catalunya'')] (каталан, кастиль, англи, окситани хэлээр) * [http://www.enciclopedia.cat/ Catalan Hyperencyclopaedia] == Эшлэл == <references responsive /> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Каталони| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]] [[Ангилал:Европын бүс нутаг]] bq57rd8103c6pdbwobiuab9l1mk1882 862487 862486 2026-07-20T15:41:56Z Enkhsaihan2005 64429 862487 wikitext text/x-wiki {{Short description|Испанийн үндэстэн ба өөртөө засах нийгэмлэг}} {{Инфобокс суурин | name = Каталони | native_name = {{native name list |tag1=ca|name1=Catalunya |tag2=es|name2=Cataluña |tag3=oc|name3=Catalonha}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] | image_flag = Flag of Catalonia.svg | flag_size = 125px | flag_alt = Каталонийн далбаа | flag_link = Каталонийн далбаа | image_shield = Seal of the Generalitat of Catalonia.svg | shield_size = x85px | shield_alt = Каталонийн засгийн газрын сүлд | shield_link = Каталонийн засгийн газрын сүлд | anthem = {{Native name|ca|[[Els Segadors]]}}<br /> ("Хадуурчид")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Els Segadors.ogg|center]]</div> | motto = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | image_map = {{Switcher|[[File:Cataluna in Spain (plus Canarias).svg|250px]]|Испани дахь Каталонийн байршил|[[File:E.U-Catalonia.png|250px]]|Европ дахь Каталонийн байршил|}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | image_map1 = | coordinates = {{Coord|41|51|N|1|34|E|region:ES-CT_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Испани}} | seat_type = Нийслэл<br>(ба хамгийн том хот) | seat = [[Барселона]] | seat1_type = Хамгийн том хот | seat1 = | population_demonym = [[Каталанчууд]] эсвэл Каталончууд <br/> &nbsp;• ''català'', ''-ana'' ([[Каталан хэл|Кат.]]) <br/> &nbsp;• ''catalán'', ''-ana'' ([[Испани хэл|Sp.]]) <br/> &nbsp;• ''catalan'', ''-a'' ([[Окситани хэл|Oc.]]) <!-- Official Language of the Settlement (Start) --> {{Infobox | child=yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = Албан ёсны хэл | data1 = {{ubl|class=nowrap |[[Каталан хэл|Каталан]] |[[Испани хэл|Испани]]{{efn|name=e|[[Испанийн Үндсэн хууль|Испанийн Үндсэн хуулийн]] дагуу "[[Испани|Төрийн]] албан ёсны хэл".<ref>{{cite web|title=The Spanish Constitution|url=https://www.boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf|website=Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado|publisher=BOE|access-date=2026-07-20|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214738/https://www.boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf|url-status=live}}</ref>}} |[[Окситани хэл|Окситани]] ([[Аран аялга|Аран]]){{efn|name=f|Каталон болон Окситан нь Каталон болон Араны хэл бөгөөд Каталонийн өөртөө засах нийгэмлэгийн өөртөө засах тухай хуулийн дагуу албан ёсны хэл.<ref>{{cite web|url=http://www.gencat.cat/generalitat/eng/estatut/titol_preliminar.htm|title=Statute of Autonomy of Catalonia|publisher=Gencat.cat|access-date=2026-07-20|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528011550/http://www.gencat.cat/generalitat/eng/estatut/titol_preliminar.htm|archive-date=2008-05-28}}</ref>}} |[[Каталаны дохионы хэл]]{{efn|name=g|Засгийн газраас Каталаны дохионы хэлний (LSC) 17/2010 дугаар хуулийг батлахад LSC 2010 оны 6 сарын 3-нд Каталонийн албан ёсны хэлний нэг гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн.<ref name="estatut_langs" /><ref>{{cite web|title=Llei de la llengua de signes catalana|url=https://www.parlament.cat/document/nom/TL118.pdf|website=blogs.iec.cat|language=ca|access-date=2026-07-20|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009070458/https://www.parlament.cat/document/nom/TL118.pdf|url-status=live}}</ref>}} }} }} <!-- Official Language of the Settlement (End) --> | government_footnotes = | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | governing_body = [[Каталонийн Женералитат]] | leader_title = Ерөнхийлөгч | leader_name = [[Сальвадор Илья]] ([[Каталонийн Социалист Нам|PSC]]) | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Каталонийн Парламент]] | leader_title2 = Парламентын дарга | leader_name2 = [[Хосеп Руль]] ([[Каталонийн төлөө хамтдаа (2020)|Junts]]) | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = list | parts = [[Испанийн мужууд|Муж]] | p1 = [[Барселона муж]] | p2 = [[Жирона муж]] | p3 = [[Льейда муж]] | p4 = [[Таррагона муж]] | established_title = Үүсэл | established_date = 801 ([[Барселоны гүнт улс]])<br /> 1137 ([[Арагоны титэм|Арагонтой династийн нэгдэл]]) <br /> 1173 ([[Каталонийн вант улс]]) <br /> 1516 ([[Хабсбургийн Испани|Кастильтай династийн холбоо]]) <br /> 1716 (''[[Нуева Плантагийн зарлигууд|Нова Планта]]'') | established_title1 = Өөртөө засах тухай хууль | established_date1 = 1932 ([[1932 оны Каталонийн өөртөө засах тухай хууль|Анхны хууль]]) <br /> 1979 ([[1979 оны Каталонийн өөртөө засах тухай хууль|Хоёр дахь хууль]]) <br /> 2006 ([[Каталонийн өөртөө засах тухай хууль|Гурав дахь хууль]] – ''хүчин төгөлдөр'') | area_footnotes = <ref name="idescat-area">{{cite web|url=http://www.idescat.cat/pub/?id=inddt&n=396&lang=en|title=Indicadors geogràfics. Superfície, densitat i entitats de població: Catalunya|publisher=[[Каталонийн Статистикийн Хүрээлэн]]|access-date=2026-07-20|archive-date=2020-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426061452/https://www.idescat.cat/pub/?id=inddt|url-status=live}}</ref> | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|6-д]] | area_total_km2 = 32113.86 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = Испанийн 6.3% | population_footnotes = <ref name=population2024>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021–2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-20 }}</ref> | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн ам ба газарзүй|2-т]] | population_as_of = 2025 | population_total = 8,124,126 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-20|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €302.304 тэрбум (2024) | demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info3 = €37,477 (2024) | demographics_type2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] | demographics2_title1 = ХХИ {{no bold|(2022)}} | demographics2_info1 = 0.918<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-20}}</ref> ({{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|5-д]]) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = {{hlist|08XXX ([[Барселона муж|B]])|17XXX ([[Жирона муж|GI]])|25XXX ([[Двейда муж|L]])|43XXX ([[Таррагона муж|T]])}} | iso_code = [[ISO 3166-2:ES|ES-CT]] | timezone_link = Испани дахь цаг | timezone1_location = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+1) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+2) | utc_offset1_DST = | timezone2_location = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | area_code_type = Утасны код | area_codes = [[Испани дахь утасны дугаар|+34 93 (Барселона) <br /> +34 97 (Каталони)]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = | blank_name_sec2 = Мөнгөн тэмдэгт | blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | blank1_name_sec2 = Үндэсний өдөр | blank1_info_sec2 = [[Каталонийн үндэсний өдөр|9 сарын 11]] | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = | blank3_name_sec2 = | blank3_info_sec2 = | website = {{URL|1=gencat.cat}} | footnotes = | module = }} '''Каталони''' ({{lang-ca|Catalunya}} [{{IPA|kətəˈluɲə}}], {{lang-es|Cataluña}} [{{IPA|kataˈluɲa}}], [[Аран хэл|аранаар]] ''Catalonha'' [{{IPA|kataˈluɲa}}]) нь [[Испани]] улсын харьяанд [[Пиренейн хойг]]ийн дорно умард захад 32 мянган км² газар эзлэж, 7,5 сая хүн амтай [[өөртөө засах нийгэмлэг]]. Өөртөө засах нийгэмлэгийн төв нь 1.5 сая хүнтэй [[Барселон]] хот. Цаашилбал Каталонийн иргэдийн 70 хувь (5.3 сая) [[Барселон хотын бөөгнөрөл]]д аж төрөн сууж байна. Барселон хотыг агуулсан [[Барселон муж]] ба [[Жирона муж|Жирона]], [[Льейда муж|Льейда]], [[Таррагона муж|Таррагона]] гэсэн дөрвөн муж Каталонид бий. Каталони хос хэлтэй газар. [[Испани хэл|Испани]] (хүн амын 46.53%-ийн төрөлх хэл), [[Каталан хэл|каталан]] (37.26%), [[окситани хэл|окситани]] хэлээр нэвтрэлцэнэ. Замын тэмдэг, гудамжны хаяг гээд бүгд хос бичигтэй. == Газар зүй == Каталони улс дотроо [[Арагон]], [[Валенсийн Нийгэмлэг|Валенси]]тай, гадагш [[Андорра]], [[Франц]]тай хил залгадаг. [[Газар дундын тэнгис]]т тулсан урт эрэгтэй. Барселон, [[Таррагон]]ы хоёр боомт үйлчилнэ. Каталонийн ард түмэн Испаниас тусгаарлаж шинэ улс үүсгэх арга байнга сүвэгчлэн байдаг. ==Зураг== <gallery widths="160px" heights="130px"> Зураг:Roman Aqueduct, Tarragona Spain.jpg|Ромын усны суваг Зураг:Cortes Catalanas.jpg|XV зууны каталан ордон Зураг:Estanybanyoles.jpg|[[Баньолес нуур]] Зураг:CatMCVPtoponims.svg|Нутгийн хуваарь NASA Satellite Catalonia.jpg|Огторгуйн дуранд Vall de Ruda.jpg|Хөдөө Зураг:Girona panoramic.JPG|[[Жирона]] 3d10 fm de vilafranca.jpg|Хүн цамхаг </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Catalonia|Каталони}} {{Wiktionary}} * [http://www.gencat.cat/ Каталонийн Засгийн газрын цахим хуудас (''Generalitat de Catalunya'')] (каталан, кастиль, англи, окситани хэлээр) * [http://www.enciclopedia.cat/ Catalan Hyperencyclopaedia] {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Каталони| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]] [[Ангилал:Европын бүс нутаг]] nbno30nq16zdvct4erj5vx2ooxgg0bl Ахеменидын эзэнт гүрэн 0 35732 862637 591480 2026-07-22T05:28:07Z Zelmepedia 105080 Added lot of information 862637 wikitext text/x-wiki '''Ахеменидын эзэнт гүрэн''' '''Ахеменидын эзэнт гүрэн (эртний перс. Xšāça — "Эзэнт гүрэн"), мөн Анхны Персийн эзэнт гүрэн хэмээн нэрлэгддэг, Н.э.ө. 550 оноос Н.э.ө. 330 он хүртэл Баруун Ази, Ойрхи Дорнод, Хойд Африкт оршин тогтнож байсан эртний дэлхийн хамгийн том супер гүрнүүдийн нэг юм. Энэхүү эзэнт гүрнийг II Кир хаан буюу Их Кир үндэслэн байгуулсан бөгөөд Н.э.ө. 550 онд Медийн эзэн Астиагийг ялснаар эзэнт гүрний суурийг тавьж, улмаар Лидийн вант улс болон Шинэ Вавилоны эзэнт гүрнийг дараалан эзлэн авч нутаг дэвсгэрээ асар хурдацтай тэлжээ. Кирийн хүү Камбиз II Н.э.ө. 525 онд Египетийг эзлэн авснаар эзэнт гүрний хил хязгаарт Хойд Африк багтах болсон бол I Дарий хааны үед улс төрийн засаглал, эдийн засаг, цэргийн хүч чадал дээд цэгтээ хүрч, баруун талдаа Балканы хойг ба Египетээс зүүн талдаа Инд мөрний хөндий хүртэлх асар том газар нутгийг хамрах болов. I Дарий эзэнт гүрнээ "сатрапи" хэмээх 20 гаруй захиргааны нэгжид хуваан, сатрап хэмээх амбан захирагчдаар дамжуулан төвлөрүүлэн удирдаж, Суза хотоос Бага Азийн Сардис хот хүртэлх 2,500 км урт "Хааны зам"-ыг байгуулан шуудан болон цэргийн шилжилт хөдөлгөөнийг шуурхай болгожээ. Эзэнт гүрний албан ёсны ба захиргааны бичиг хэрэгт Арам болон эртний перс хэлийг ашигладаг байсан ба нийслэлийн үүргийг Персеполис, Суза, Пасаргад, Экбатана хотууд гүйцэтгэж байв. Персүүдийн үндсэн шашин нь Ахура Мазда тэнгэрийг шүтдэг Зороастризм байсан хэдий ч Кирийн цилиндрт тэмдэглэгдэн үлдсэнчлэн эзлэгдсэн ард түмнийхээ соёл, шашин шүтлэгт хүлээцтэй ханддаг байснаараа онцлогтой. Гэвч Дарий болон түүний хүү I Ксеркс нарын Грекийн хот-улсуудыг эзлэхээр хийсэн Грек-Персийн дайнууд амжилтгүй болж, улмаар Н.э.ө. 334 онд [[Македоны Александр|Македоний Александр]] аян дайнаа эхлүүлэн Граник, Исс, Гавгамелагийн тулалдаанд сүүлчийн хаан III Дарийг дараалан ялснаар Н.э.ө. 330 онд Ахеменидын эзэнт гүрэн бүрэн мөхжээ.''' [[Ангилал:Эртний Ойрх Дорнодын нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Ахеменидын улс| ]] [[Ангилал:Персийн эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Эртний улс]] [[Ангилал:Өрнөд Азийн түүхэн улс]] qfvj75ojgz18qys07nrdmjzgl0yxt5l Монацит 0 35948 862787 527180 2026-07-23T03:49:20Z Erbus14789 106181 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 862787 wikitext text/x-wiki Монацит: Химийн томъёо нь (Ce, La,...)PO4, Монацит нь ГХЭ ба торийн фосфат юм. Энэ нь эдгээр элементийг үйлдвэрлэх үйлдвэрийн үндсэн түүхий эд болдог. Үндсэн нөөц нь [[Энэтхэг]], [[Бразил]], Австали, Малайз зэрэг далайгаар хүрээлэгдсэн бусад орнууд болон далайн эрэг хавийн элсэрхэг хурдаст бөөгнөрсөн байдаг. Монацит нь ерөнхийдөө торийн ислийг 50-70 хувь, ураны ислийг 0.1-0.4 хувь агуулдаг. Монацитын баяжмалын найрлага орон болгонд харилцан адилгүй байдаг. Энэ эрдэс дэх ГХЭ-ийн ихэнхи хувь нь церийн бүлгийн элементүүд байна. Иттрийн бүлгийн элементүүдийн концентрат нь 1 хувиас хэтэрдэггүй ба зарим тохиолдолд 5-6 хувь хүрдэг. Байгальд монацит нь ильменит, рутил, циркон, гранат, [[магнетит]], турмалинтай хамт тохиолддог. Техникийн хэрэглэж болохуйц уурхай нь 0.1-5 хувийн монацит агуулсан байна. [[Ангилал:Химийн нэгдэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмал]] h6x9ti3vmq26x0h9ontbib94gokn6e4 Хамниган 0 36869 862729 820219 2026-07-22T16:21:27Z Mongolgpt 95994 862729 wikitext text/x-wiki {{Short description|Умард Азийн тунгус угсаатны бүлэг}} {{Distinguish|text=[[Хамниган Буриад]]}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Хамниган | native_name = Эвэнкил | native_name_lang = evn | flag = Flag of Evenks.svg | image = Evenk family in the early 1900s.jpg | caption = 1900-аад оны эхэн үеийн Эвэнк гэр бүл | population = | region1 = {{flag|Орос}} | pop1 = 39,226 | ref1 = <ref name=gks>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Орос дахь угсаатны бүлгүүд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=2021-12-23 }}, 2010 оны хүн амын тооллого, Росстат. Татаж авсан: 2012-02-15 {{in lang|ru}}</ref> | region2 = {{flag|Хятад}} | pop2 = 30,875 | ref2 = <ref name="auto">{{Cite web|url=https://intercontinentalcry.org/indigenous-peoples/evenk|title=Evenk Archives – Intercontinental Cry|website=Intercontinental Cry|language=en-CA|access-date=2025-05-27|archive-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105123122/https://intercontinentalcry.org/indigenous-peoples/evenk|url-status=dead}}</ref> | region3 = {{flag|Монгол}} | pop3 = 384 | ref3 = <ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www2.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН|date=2017-02-20|website=Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн Хороо|access-date=2025-05-27|archive-date=2024-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009135609/https://www2.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn}}</ref> | languages = [[Хамниган хэл]], [[Саха хэл]], [[Орос хэл]], [[Хятад хэл]] | religions = [[Бөө мөргөл]], [[Үнэн алдартны шашин]], [[Төвөдийн Буддизм]] (''[[Буриад]]ад'')<ref name="solon">{{cite web|url=http://asiaharvest.org/pages/profiles/china/chinaPeoplesm/E/EwenkiSolon.pdf|title=Ewenki, Solon|website=Asiaharvest.org|access-date=2025-05-27}}{{Dead link|date=2023 оны 2 сар |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="tonggusi">{{cite web|url=http://asiaharvest.org/pages/profiles/china/chinaPeoples/E/EwenkiTungus.pdf|title=Ewenki, Tungus|website=Asiaharvest.org|access-date=2025-05-27|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930025153/http://asiaharvest.org/pages/profiles/china/chinaPeoples/E/EwenkiTungus.pdf}}</ref><ref name="zabaykal">Шубин А. Ц. ''Краткий очерк этнической истории эвенков Забайкалья (XVIII-XX век).'' Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 1973. С. 64—65 {{in lang|ru}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1994 |surname=Пучков |given=Павел И. |entry=Религиозный состав населения России |trans-entry=Оросын хүн амын шашны бүтэц |language=ru |title=Народы России: энциклопедия |trans-title=Оросын ард түмэн: нэвтэрхий толь бичиг |page=53 |editor-surname=Тишков |editor-given=Валерий А. |editor-link=Валерий Тишков |place=Москва |publisher=[[Оросын агуу нэвтэрхий толь бичиг]] Pub. |isbn=5-85270-082-7}}</ref> | related = [[Эвенүүд]], [[Орчон]], [[Орочууд]] }} {{Инфобокс Хятад хэл | order = st | s = 鄂温克族 | t = 鄂溫克族 | p = Èwēnkè Zú | c2 = 埃文基族 | p2 = Āiwénjī Zú | mon = Хамниган | monr = Khamnigan | rus = Эвенки | rusr = Evenki | lang1 = evn | lang1_content = {{lang|evn|Эвэнкил}} / {{transliteration|evn|Evenkīl}} / {{MongolUnicode|ᠧᠸᠧᠩᠺᠢ}} }} '''Хамниган''' болон '''Эвэнкийг''' ихэнх судлаачид адил хэмээн боддог, гэвч ялгааг нь сайтар тунгаагаагүйгээс тэр юм. Нийт 70,000 орчим хүн амтай Эвенкүүд нь голдуу [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] [[Саха]], [[Красноярскийн хязгаар]]ын Эвэнк тойрогт аж төрөн суудаг. Хамниган гэсэн нэршил нь эртний Киданы нэгэн отгийн нэр байсан бололтой. Ононгийн Хамнигадын нутаг хад, мод ихтэй тул бусад монголчуудаас нэлээд тасархай оршиж байсан ч эртний монгол хэлээ удтал хадгалан үлдсэн, Байгал нуур орчмын Тунгус, Дагуур, Хамниган, Буриад нар хамтран нэгэн дор хэсэг байснаа хожим нь салж сарнисан бөгөөд Зүүн тийш гарсан (Хар мөрний) Хамниганы нэлээд хэсэг нь Монголд Ерөө голын орчим хожим нь очиж суурьшсан хэмээн үздэг байна. Зарим эрдэмтэд Хамниганы гарал үүслийн талаар “олон мянган жилийн тэртээ Алтайгаас Усун улсын иргэд Хар мөрний адаг хүртэл нүүдэллэн явах замдаа үлдэж хоцорсон хүмүүс” гэлцдэг. Хамнигадууд Забайкальский Край буюу Өвөр байгалийн хязгаар Онон, Ингэдэй, Шилка голын сав дагуу, Монгол Улсын Хэнтий, Дорнод, Сэлэнгэ, Төв аймгийн зарим сумдаар мөн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын ӨЗО]], [[Хармөрөн муж]]ийн ойн бүсээр тархан суурьшдаг. Хаминган хэл нь дотороо дундад эртний өвөг монгол хэл аялга болон Хамниган Эвенк хэл гэж хуваагдах ба эвенк хэл нь Манж-Тунгусын хэлний бүлэгт хамаарагддаг. Эвенкүүд шаманизм буюу бөө шүтдэг бол Хамнигадууд буддын шашин шүтдэг. Хамниган хүмүүсийн ахуй амьдралын хэв маяг нь газар нутгаасаа шалтгаалаад өвөрмөц олон янз. Зарим нь мал аж ахуй эрхэлдэг бол зарим нь газар тариалан, ан агнуур гэх мэт. Хооллох заршлын хувьд ч мөн адил ялгаа харагддаг байна. Хамниган ястан нь гарал үүслийн хувьд өөр өөр байдаг. Монголд болон Буриадад байдаг Хамниган хүмүүст Монгол овог давамгайлдаг бөгөөд [[Буриад]]уудтай хэл соёлын хувьд төстэй бол Оросод байх Хамниган хүмүүс нь Эвен Нэгидал хүмүүстэй ойр соёлын хувьд ч Монголын Хамниганаас өөр байдаг бол Хятадад байх Хамниган хүмүүс нь Орочон ястантай гарал нэг Солон хүмүүс юм. ==Түүх== Зүүн өмнөдийн хамниганчуудын өвөг дээдэс [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] хэсгээр амьдардаг байжээ. [[Өвөр Байгалын хязгаар|Өвөр Байгалын хязгаарт]] амьдардаг хамниганчууд нь халхуудад татвар төлж байжээ. 17-р зуунд тэд оросуудад татвар төлж, Хори буриадууд татвар авахыг шаардсан. == Цахим холбоос == {{commonscat|Evenki}} [[Ангилал:Буриад ястан]] [[Ангилал:Өвөр Монгол дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хармөрөн дахь угсаатан]] [[Ангилал:Ляонин дахь угсаатан]] [[Ангилал:Бээжин дэх угсаатан]] [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн]] 4mf0e4w0borc636ei3ej5zvgj9sqqno Казах–Зүүнгарын дайнууд 0 37154 862672 861324 2026-07-22T09:10:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862672 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Featured article}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Салкам Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }}'''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 1635–1741 оны хооронд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хооронд өрнөсөн цуврал цэрэг, улс төрийн мөргөлдөөн байсан бөгөөд хоёр улсын хоорондох ноёрхлын төлөөх тэмцлийн оргил үе байв. Гэвч Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] хоорондох мөргөлдөөн үүнээс өмнө буюу XV зууны дунд үеэс эхэлж, XVI–XVII зууны турш тасралтгүй үргэлжилжээ. Энэхүү урт хугацааны дайнууд нь [[Долоон ус]], [[Чу мөрөн]], [[Талас мөрөн]], [[Сырдарья]] мөрний сав газар болон Өмнөд Казахстаны баянбүрд, худалдааны хотуудыг хяналтдаа авахын төлөө өрнөсөн бөгөөд Төв Азийн хүчний тэнцвэрт байдалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн юм. Ойрадууд XV зууны дунд үеэс [[Узбекийн хант улс]] болон [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] эзэмшилд удаа дараа довтолж эхэлсний дараа бүс нутгийн улс төрийн байдал эрс өөрчлөгдөв. 1465 онд [[Казахын ханлиг]] байгуулагдсанаар Казахууд Ойрадуудын гол өрсөлдөгч болж, XVI зууны турш хоёр тал Долоон ус болон зэргэлдээх тал нутгийн төлөө олон удаагийн довтолгоо, сөрөг довтолгоо хийжээ. Энэ үед дайсагналын зэрэгцээ түр зуурын эвсэл, харилцан захирагдах үе ч тохиолдож байсан бөгөөд эдгээр мөргөлдөөн нь хожмын Казах–Зүүнгарын дайнуудын үндэс болсон юм. 1635 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар мөргөлдөөн шинэ шатанд шилжив. Нэгдсэн, төвлөрсөн Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар Казахын ханлигтай хийх дайнууд илүү өргөн хүрээтэй болж, Зүүнгарууд Казахын нутагт хэд хэдэн томоохон аян дайн зохион байгуулсан. Энэ үед [[Салкам Янгир хаан]] олзлогдсон бөгөөд 1643 оны [[Орбулагийн тулаан]] Казахын түүхэн дэх хамгийн алдартай тулалдаануудын нэг болсон ч дайны ерөнхий явцыг эргүүлж чадаагүй юм. [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс Төв Азид хүчирхэгжин, Казахстаны өмнөд хэсэг болон [[Ташкент]], [[Сайрам (хот)|Сайрам]] зэрэг стратегийн хотуудын төлөө өргөн хэмжээний аян дайн явуулав. Галдан Казахстан, [[Киргизүүд]], [[Ферганы хөндий]], [[Бухарын хант улс]] болон бусад хөрш орнуудад цэргийн ажиллагаагаа өргөжүүлж, Долоон ус дахь Зүүнгарын ноёрхлыг бэхжүүлжээ. Гэвч түүний [[Халх]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг эхлүүлсэн дайнууд Зүүнгарын хүчийг өөр чиглэлд хуваарилахад хүргэж, Казахуудад алдагдсан газар нутгийнхаа тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж олгов. Дайны хамгийн ширүүн үе нь [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] ноёрхлын үед тохиов. 1698 оноос эхэлсэн Зүүнгарын томоохон довтолгоонууд Казахын ханлигт асар их хохирол учруулсан бөгөөд 1723 оны их довтолгоо Казахын түүхэнд ''«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»'' буюу ''Их гамшгийн жилүүд'' хэмээн дурсагддаг. Энэхүү довтолгооны улмаас олон арван мянган хүн амь үрэгдэж, олон зуун мянган хүн дүрвэн нүүдэллэж, Казахстаны өмнөд хэсгийн олон хот, суурин Зүүнгарын мэдэлд оржээ. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрийн хамгийн их тэлэлтийн үе байв. Үүний хариуд Казахын гурван жүзийн ноёд нэгдэн цэргийн хүчээ нэгтгэж, [[Калмаккирилган|Булантын тулаан]] болон [[Анракайн тулаан]] зэрэг шийдвэрлэх ялалтуудыг байгуулснаар Зүүнгарын довтолгоог зогсоож чадсан юм. Харин Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах Зүүнгарын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл Казахуудад алдсан нутаг дэвсгэрийнхээ тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж бүрдүүлжээ. [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс цэргийн болон төрийн байгуулалтынхаа оргил үед хүрч, Казахын ханлигтай хийсэн дайнд дахин стратегийн давуу байдлыг олж авчээ. Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах дотоодын тэмцлийг ялж төрийн эрхийг нэгтгэсэн Галданцэрэн Казахын ханлигт чиглэсэн довтолгоогоо сэргээж, 1731–1735 оны дайнд Ахмад Жүзийг өөрийн хараат байдалд оруулан, Ташкент, Сайрам, Түркистан зэрэг өмнөд хотууд дахь Зүүнгарын ноёрхлыг сэргээв. Дараа нь 1739–1741 оны томоохон аян дайнаар Дунд болон Бага Жүзийн эсрэг дахин амжилттай давшиж, Казахын хүчийг няцаан, Зүүнгарын цэргийн давамгай байдлыг хадгалж чаджээ. Эдгээр ялалтуудын зэрэгцээ Галданцэрэн Чин улстай байгуулсан энхийн гэрээний ачаар дорнод хилээ баталгаажуулж, цэргийн гол хүчээ баруун фронтод төвлөрүүлэх боломжтой болсон бөгөөд 1743 онд Казахуудтай энхийн хэлэлцээр байгуулснаар Зүүнгарын Хаант Улс XVII–XVIII зууны түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг үеэ туулсан юм. Харин Галданцэрэн 1745 онд нас барсны дараа хаан ширээний төлөөх тэмцэл эхэлж, Зүүнгарын төрийн тогтвортой байдал алдагдсанаар тус улс удалгүй Чин улсын довтолгоонд өртөн мөхөх нөхцөл бүрджээ. Казах–Зүүнгарын дайнууд нь XVII–XVIII зууны Төв Азийн түүхэн дэх хамгийн урт хугацаанд үргэлжилсэн нүүдэлчдийн дайнуудын нэг бөгөөд Казахстан, Зүүнгар, Орос болон Чин улсын харилцаанд урт хугацааны нөлөө үзүүлжээ. Энэхүү мөргөлдөөн нь Казахын ханлиг дотооддоо илүү нягт нэгдэхэд хүргэж, Оросын Казахстан дахь нөлөө нэмэгдэхэд хувь нэмэр оруулсан бол Зүүнгарын Хаант Улс Чин улсын эсрэг удаан үргэлжилсэн дайнд хүчээ тарамдуулснаар XVIII зууны дунд үед мөхөх нөхцөл бүрджээ. Ийнхүү Казах–Зүүнгарын дайнууд нь Төв Азийн улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг үндсээр нь өөрчилсөн томоохон түүхэн үйл явцын салшгүй хэсэг болсон юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар тайш, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], [[Хөндлөн Убаши]] нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. Эрдэнэбаатар хунтайжийн хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг дор хаяж дөрвөн удаа аян дайн эхлүүлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=131}} 1635 оны хавар [[Салкам Янгир хаан|Янгир Султан]] "Цахар Халимагууд"-тай хамтран Хөндлөн тайшийн удирдсан [[Дөрвөд|Дөрвөд–]][[Хошууд|Хошуудын]] бүлэглэл [[Торгууд|Торгуудын]] удирдагч [[Хо өрлөг|Хо өрлөгийн]] эсрэг цэргийн аян дайн эхлүүлжээ. С.К.Богоявленскийн хэлснээр Казах–Дөрвөд–Хошуудын нэгдсэн хүчин ялалт байгуулжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=132}} Үүний үр дүнд Торгуудууд баруун тийш түлхэгдэж, Эмба, Волга мөрний дагуух стратегийн газруудыг хяналтандаа алджээ.{{sfn|Remelieva|2005|p=106}} Эрдэнэбаатар хунтайж эхэндээ ялагдсан тул хожим нь казахууд руу довтолсон боловч хожим нь казахуудыг ялж, хядаж чаджээ.{{sfn|Isin|2005|p=331}} 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан Янгирыг олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}}{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=129}} Зүүнгарууд [[Найман|Наймануудыг]] баруун хойд зүгт орших Улытау нурууны Буланты, Булети голуудаас хөөж гаргасан.{{Sfn|Massanova|2010|p=232}}{{Sfn|Unknown|1959|p=278, 280, 301}} Далай баатар тайш болон түүний нөхөд тэр жилүүдэд цаашдын аян дайн хийсэн нь дайн дараагийн жилүүдэд ч үргэлжилсэн гэсэн үг юм.{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} 1635 оны сүүлээр Далай баатар тайш Эрчис голын цаана нүүдэлчин казах бүлгүүдийн эсрэг Зүүнгарын довтолгоог удирдсан. Гэрч Гаврил Ильин уг аян дайн нь "Жаныбек хааны казах орд"-ыг онилсон гэж мэдээлсэн. Түүхч В. А. Моисеев энэхүү довтолгоог Зүүнгарын хүчний амжилт гэж тодорхойлсон.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} 1636 онд Далай баатар тайш казахуудтай цаашид мөргөлдөөн үүсгэсэн боловч цэргийн мөргөлдөөний нарийн ширийн зүйлс тодорхойгүй хэвээр байна.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} Хэдийгээр Казах цэргүүд заримдаа ялагдсан ч бусад довтолгоонд ялсан бөгөөд,{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} амжилттай дайралтын нэгэнд Янгир Султан олзлогдлоос суллагдсан.{{sfn|Baipakov|2014|p=29}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак–киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000–50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Мөн онд Зүүнгарууд Туркистан, Ташкент хотууд руу аян дайнд оролцож чаджээ.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}{{sfn|Adle|2003|p=118}} Брегель Эрдэнэбаатар хунтайжийг 1643 онд нэг удаа ялагдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав Эрдэнэбаатрыг залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, Андижан,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} 1688 онд болсон Казахын цэргийн ажиллагаа амжилттай болсон бөгөөд Зүүнгарын хүчний дийлэнх хэсэг нь [[Халх|Халх Монголтой]] хийсэн дайнд сатаарсан. {{sfn|Атыгаев|2023|p=143}} Тавак хаан дайсандаа цуврал ялагдал хүлээлгэж, өмнө нь Зүүнгарын эзэлж байсан Ташкентыг эргүүлэн авч чаджээ. Оны эцэс гэхэд [[Красноярск|Красноярскын]] воевод Казахын ханлиг Галданыг түүний нутгаас хөөн гаргасан гэж мэдээлсэн.{{sfn|Ерофеева|2014|p=80}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[I Пётр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] Арыс болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === 1723 онд казахууд хатуу ширүүн өвөл туулсаны дараа Зүүнгарууд довтлов. Олон казахууд зуны бэлчээр рүү нүүдэллэхээр бэлтгэж, улирлын чанартай эдийн засгийн ажил, түүний дотор залуу амьтдыг тайрах ажил хийж байв. Зүүнгарын цэргүүд гэнэт довтолсон бөгөөд Бага болон Дунд Жүзийн захирагчид аюул заналхийллийг хүлээгээгүй байв. Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлага дор 30,000 гаруй цэрэг илгээж, Сайрам, Ташкент, Хара-Мурут зэрэг газруудад казахуудыг ялав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Эдгээр он жилүүд казахуудын түүхэнд Хөл нүцгэн зугталт буюу [[Их гамшгийн жилүүд]] ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) гэж нэрлэгдсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=74}} Үүнийг ихэвчлэн 13-р зууны Монголын довтолгоотой харьцуулдаг: олон казах овог аймгууд Өмнөд Казахстанаас зугтаж, Их Жүз болон Дунд Жүзийн нэг хэсэг нь Ташкент, Хужанд, Рашт хөндий, Фергана мужууд руу, мөн Памир хүртэл ухарчээ; Дунд Жүзийн ихэнх нь Самарканд руу явсан; Бага Жүз нь Хива, Бухар руу зугтсан.{{sfn|Erofeeva|2007|p=164}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. [[Файл:Abulkhair_Khan.jpg|thumb|[[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] хөрөг.]] 1726 онд Казах жүзүүдийн төлөөлөгчид Туркестаны ойролцоох Ордабасид уулзаж, өөр нэг цэрэг зохион байгуулахаар шийдэж, Бага жүзийн хан Абул Хайрыг командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Уулзалтын дараа Абул Хайр хан, Богенбай батыр нарын удирдсан хүчнүүд Карасийр нутгийн Улытаугийн ойролцоох Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Калмаккирилган|Булантын тулаанд]] тулалдсан. Энэ нь олон жилийн дараа казахуудын анхны томоохон ялалт байсан бөгөөд ёс суртахууны болон стратегийн хүчтэй нөлөө үзүүлсэн юм. Энэ газрыг хожим нь "Калмаққырылган" буюу "Калмакуудыг устгасан газар" гэж нэрлэжээ.{{sfnm|Adle|2003|Jambyl|2019|1p=100|2p=50}} 1727 онд Цэвээнрабдан нас барж, Галданцэрэн, Лувсансүр нарын хооронд залгамж халааны төлөөх тэмцэл өрнөв. Галданцэрэн ялж, Лувсансүр зугтав.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Энэ нь казахуудад хүчээ нэгтгэх боломжийг олгосон юм. 1728 оны 11-р сарын 6-нд Дундад Жүзийн хаан Семеке баруун ар талаа аюулгүй болгож, казахуудыг Зүүнгарын хаант улсын эсрэг төвлөрүүлэхийн тулд энхийн хэлэлцээр хийхээр Волга Халимаг руу элч илгээжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=11–12}} 1728 онд дахин нэг хурал болж, Абул Хайрыг нэгдсэн казах цэрэг армийн командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}} Казах цэрэг болон Зүүнгарын армийн хоорондох сүүлчийн томоохон тулаан Балхаш нуураас 120 км-ийн зайд, Анракай орчимд болжээ.{{efn|According to a comparative analysis of Kazakh folk toponymy and historical legends by Mukhamedzhan Tynyshpaev, the main directions of Kazakh attacks were: Senior Jüz forces crossing the Keles–Badam range west of Mount Kazykurt; Middle Jüz forces advancing north of that area; and Junior Jüz forces advancing along the western slope of the Karatau Mountains.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}}}}{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=197}} Моисеев Анракайн тулалдааныг 1729 он гэж үздэг бол,{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} Кадырбаев 1729 он эсвэл 1730 оны хавар гэж үздэг.{{sfn|Kdyrbaev|2023|p=12}} Казах морин цэрэг Абилмамбет, Барак, Абылай болон бусад дайсан цэргүүд рүү удаа дараа довтлов.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}} 1729 онд Галданцэрэн хаан Оросын эзэнт гүрнээс казахуудын эсрэг эвсэл байгуулахыг хүссэн бөгөөд тэрээр Оросын элч М.Этигеровоос:{{sfn|Moiseev|1991|p=145}}{{Blockquote|Тэд танай талын казакууд [казакууд] руу дайрахгүй гэж үү?|[[Галданцэрэн хаан]]}}Сибирийн засаг захиргаа энэхүү санал болгосон холбоог няцаав.{{sfn|Moiseev|1991|p=145}} Анракайн тулалдааны дараахан Абулмамбет, Самеке, Абул Хайр нарын хооронд дээд хааны асуудлаар иргэний мөргөлдөөн эхэлсэн бөгөөд энэ нь Бага болон Дунд Жүзийн хүчийг цэргийн ажиллагааны талбараас гарахад хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=132}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=12–13}} 1730 оны зун Казахын цэргүүд Дөрвөдийн мянга орчим гэрийг мал сүргийн хамт олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=103}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Abuseitova |first=Meruert Khuatovna |year=1998 |title=Казахстан и Центральная Азия в XV–XVII вв.: история, политика, дипломатия |trans-title=Kazakhstan and Central Asia in 15th–17th cc.: history, policy, diplomacy |publisher=Daik-Press; R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies |location=Almaty |isbn=9965-441-01-4 |language=ru |ref={{harvid|Abuseitova|1998}} }} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last1=Agadzhanov |first1=S. G. |last2=Kumekov |first2=B. E. |last3=Margulan |first3=A. Kh. |last4=Pishchulina |first4=K. A. |year=1983 |title=Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық |trans-title=History of the Kazakh SSR (from ancient times to the present day). In five volumes |volume=2 |publisher=Gylym; Ch. Ch. Valikhanov Institute of History, Archaeology and Ethnography |location=Almaty |language=kk }} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Baipakov |first=Karl |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%A3%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%203%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%202%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf |title=Урбанизация Казахского ханства во второй половине XV - XVIII в. |trans-title=Urbanization of the Kazakh Khanate in the second half of the 15th - 18th centuries |publisher=Kazakhstan Archaeological Society |year=2014 |location=Almaty |isbn=978-601-7312-42-8 |language=ru |ref={{harvid|Baipakov|2014}} }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite book |last=Isin |first=A. I. |title=История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. Том 1: Посольские материалы Русского государства (XV-XVII вв.) |publisher=Daik-Press |year=2005 |isbn=9965-699-79-8 |location=Almaty |language=ru |trans-title=History of Kazakhstan in Russian Sources of the 16th-20th Centuries. Volume 1: Ambassadorial Materials of the Russian State (15th-17th Centuries)}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. Q. |last2=Baipaqov |first2=K. M. |last3=Kömekov |first3=B. E. |last4=Pishulina|first4=K. A. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2010|volume=2|isbn=978-601-282-028-7 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{cite book |last1=Masanov |first1=N. E. |last2=Abylkhozhin |first2=Zh. |url=https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |title=История Казахстана: народы и культуры |trans-title=History of Kazakhstan: Peoples and Cultures |publisher=Dayk-Press |year=2000 |location=Almaty |pages=608 |isbn=9965-441-31-6 |language=ru |ref={{harvid|Masanov|2000}} |access-date=2026-06-12 |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526190244/https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Sultanov |first=Tursun I. |year=2006 |title=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей |trans-title=Raised on a White Felt Mat: Khans of the Kazakh Steppes |publisher=Astana Damu-21 |location=Astana |isbn=9965-9522-8-0 |pages=256 |language=ru}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Материалы по истории русско-монгольских отношений. 1636–1654. Том II |date=1959 |publisher=Издательство Академии наук СССР |location=Москва |language=ru |trans-title=Materials on the History of Russian-Mongolian Relations. 1636–1654 |volume=II}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru |ref={{harvid|Zlatkin|1983}}}} {{refend}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] e771pwdafg2ecutl6jbwn9v1br0eace Иль-де-Франс 0 37260 862805 699302 2026-07-23T04:44:05Z Enkhsaihan2005 64429 862805 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Инфобокс суурин | native_name = Île-de-France | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none |photo1a= Eiffel Tower from the Tour Montparnasse 3, Paris May 2014.jpg |photo2a= 0 Provins - Collégiale Saint-Quiriace (7).JPG |photo2b=Regio2N Viaduc St Mammes.jpg |photo3a= Versailles-Chateau-Jardins02 (cropped).jpg}} | image_caption = | image_flag = IDF flag.svg | flag_size = | image_shield = | shield_size = | shield_link = Flag and coat of arms of Île-de-France | image_blank_emblem = Région_Île-de-France_(logo).svg | blank_emblem_type = [[Wordmark]] | blank_emblem_size = 250px | image_map = Île-de-France region locator map2.svg | map_caption = Île-de-France within [[metropolitan France]] | motto = | anthem = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Парис]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = [[Парис]] (75) | p2 = [[Валь-де-Марн]] (94) | p3 = [[Валь-д’Уаз]] (95) | p4 = [[Ивелин]] (78) | p5 = [[О-де-Сен]] (92) | p6 = [[Сена-е-Марн]] (77) | p7 = [[Сен-Сен-Дени]] (93) | p8 = [[Эсон]] (91) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Валери Пекресс]] ([[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 12012 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 12-т |population_rank=[[Францын_мужууд#Захиргааны_нэгжийн_жагсаалт|1-т]] | population_total = 12,271,794<ref name="pop2022"/> | population_as_of = 2023 оны 1 сарын 1 | population_density_km2 = 1022 | population_demonym = {{langx|fr|Francilien}} | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type2 = ДНБ {{nobold|(2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €{{FXConvert|EUR|865.652|b|lk=on}} | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €{{FXConvert|EUR|68982|lk=on}} | website = {{URL|www.iledefrance.fr}} | iso_code = FR-IDF | footnotes = | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-height = 300 | mapframe-point = none | mapframe-stroke-width = 1 | mapframe-stroke-color = #676669 }} '''Иль-де-Франс''' ({{lang-fr|Île-de-France}}, [{{IPA|il dəˈfʀɑ̃s}}]) — [[Франц]] улсын 12 мянган км² газар нутаг, 11.9 сая хүн бүхий [[Франц#Орон нутаг|муж]]. ==Газар нутаг== Дотроо [[Парис]], [[Сена-е-Марн (департамент)|Сена-е-Марн]], [[Ивелин (департамент)|Ивелин]], [[Эсон (департамент)|Эсон]], [[О-де-Сен (департамент)|О-де-Сен]], [[Сен-Сен-Дени (департамент)|Сен-Сен-Дени]], [[Валь-де-Марн (департамент)|Валь-де-Марн]], [[Валь-д’Уаз (департамент)|Валь-д’Уаз]] гэх 8 [[Франц#Орон нутаг|департаменттай]]. ==Зураг== {{double image|left|Tour Eiffel, École militaire, Champ-de-Mars, Palais de Chaillot, La Défense - 03.jpg|230|Ile de France.svg|230}} {{зай авах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Île-de-France|Иль-де-Франс}} {{Wiktionary}} * [http://www.iledefrance.fr/ Иль-де-Франс] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Иль-де-Франс| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Европын метропол бүс нутаг]] [[Ангилал:Францын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Хотын бөөгнөрөл]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-1-Бүс нутаг]] g85yo353rdo2qkfnn1q7lhuqoj45hyy 862806 862805 2026-07-23T04:44:25Z Enkhsaihan2005 64429 862806 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Инфобокс суурин | native_name = Île-de-France | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none |photo1a= Eiffel Tower from the Tour Montparnasse 3, Paris May 2014.jpg |photo2a= 0 Provins - Collégiale Saint-Quiriace (7).JPG |photo2b=Regio2N Viaduc St Mammes.jpg |photo3a= Versailles-Chateau-Jardins02 (cropped).jpg}} | image_caption = | image_flag = IDF flag.svg | flag_size = | image_shield = | shield_size = | shield_link = Flag and coat of arms of Île-de-France | image_blank_emblem = Région_Île-de-France_(logo).svg | blank_emblem_type = [[Wordmark]] | blank_emblem_size = 250px | image_map = Île-de-France region locator map2.svg | map_caption = Франц дахь Иль-де-Франс | motto = | anthem = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Парис]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = [[Парис]] (75) | p2 = [[Валь-де-Марн]] (94) | p3 = [[Валь-д’Уаз]] (95) | p4 = [[Ивелин]] (78) | p5 = [[О-де-Сен]] (92) | p6 = [[Сена-е-Марн]] (77) | p7 = [[Сен-Сен-Дени]] (93) | p8 = [[Эсон]] (91) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Валери Пекресс]] ([[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 12012 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 12-т |population_rank=[[Францын_мужууд#Захиргааны_нэгжийн_жагсаалт|1-т]] | population_total = 12,271,794<ref name="pop2022"/> | population_as_of = 2023 оны 1 сарын 1 | population_density_km2 = 1022 | population_demonym = {{langx|fr|Francilien}} | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type2 = ДНБ {{nobold|(2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €{{FXConvert|EUR|865.652|b|lk=on}} | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €{{FXConvert|EUR|68982|lk=on}} | website = {{URL|www.iledefrance.fr}} | iso_code = FR-IDF | footnotes = | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-height = 300 | mapframe-point = none | mapframe-stroke-width = 1 | mapframe-stroke-color = #676669 }} '''Иль-де-Франс''' ({{lang-fr|Île-de-France}}, [{{IPA|il dəˈfʀɑ̃s}}]) — [[Франц]] улсын 12 мянган км² газар нутаг, 11.9 сая хүн бүхий [[Франц#Орон нутаг|муж]]. ==Газар нутаг== Дотроо [[Парис]], [[Сена-е-Марн (департамент)|Сена-е-Марн]], [[Ивелин (департамент)|Ивелин]], [[Эсон (департамент)|Эсон]], [[О-де-Сен (департамент)|О-де-Сен]], [[Сен-Сен-Дени (департамент)|Сен-Сен-Дени]], [[Валь-де-Марн (департамент)|Валь-де-Марн]], [[Валь-д’Уаз (департамент)|Валь-д’Уаз]] гэх 8 [[Франц#Орон нутаг|департаменттай]]. ==Зураг== {{double image|left|Tour Eiffel, École militaire, Champ-de-Mars, Palais de Chaillot, La Défense - 03.jpg|230|Ile de France.svg|230}} {{зай авах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Île-de-France|Иль-де-Франс}} {{Wiktionary}} * [http://www.iledefrance.fr/ Иль-де-Франс] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Иль-де-Франс| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Европын метропол бүс нутаг]] [[Ангилал:Францын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Хотын бөөгнөрөл]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-1-Бүс нутаг]] o7j0ay281ein8bvnrh5h3fad22qvi95 Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 862646 862354 2026-07-22T06:48:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862646 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-07-22 06:48:10 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] qen05x2kdibssrx26phrtdw5wexy0y5 Николас Отаменди 0 43837 862518 783821 2026-07-20T23:21:52Z ~2026-40668-77 106137 862518 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Николас Отаменди | image = | image_size = | caption = | fullname = Николас Эрнан Отаменди | birth_date = {{birth date and age|1988|2|12|df=y}} | birth_place = [[Аргентин]], [[Буэнос Айрес]] | height = 1.84 м | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Төвийн хамгаалагч]] | currentclub = [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] | clubnumber = | youthyears1 = 1995–2007 | youthclubs1 = [[Велес Сарсфилд]] | years1 = 2007–2010 | clubs1 = [[Велес Сарсфилд]] | caps1 = 40 | goals1 = 1 | years2 = 2010–2014 | clubs2 = [[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] | caps2 = 77 | goals2 = 6 | years3 = 2014–2026 | clubs3 = [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] | caps3 = 0 | goals3 = 0 | years4 = 2014 | clubs4 = → [[Атлетико Минейро|Атлетико]]<br>(зээл) | caps4 = 5 | goals4 = 0 | nationalyears1 = 2009–2026 | nationalteam1 = [[Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ|Аргентин]] | nationalcaps1 = 16 | nationalgoals1 = 1 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 26 | ntupdate = 2013 оны 11 сарын 19 }} '''Николас Эрнан Отаменди''' ({{lang-es|Nicolás Hernán Otamendi}}, ''[[1988]] оны [[2 сарын 12|хоёрдугаар сарын 12-нд]] [[Буэнос Айрес]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Аргентин]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ|Аргентины шигшээ]] болон [[Атлетико Минейро]]д [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиагаас]] зээлээр тоглодог. ==Замнал== [[Аргентин]]ы [[Велес Сарсфилд]]ад [[2010]] онд гялалзсан Отамендиг [[португал]]ийн [[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] 8 сая еврог хоёр хуваан төлөхөөр тохиролцон [[2010]] оны [[8 сарын 23|наймдугаар сарын 23-нд]] таван жилээр гэрээлж,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/newsid=1517284.html|title=Porto sign Argentina defender Otamendi|publisher=UEFA.com|date=23 August 2010|accessdate=25 August 2010}}</ref> үлэгдэл 50 хувийг [[2011]] оны есдүгээр сард барагдуулжээ.<ref>{{cite news|url=http://www.fcporto.pt/IncFCP/PDF/Investor_Relations/FactosRelevantes/CompraOtamendi23082010.pdf|title=Acordo de princípio para a compra do jogador Otamendi|trans_title=Negotiations for acquisition of player Otamendi|publisher=FC Porto|language=Portuguese|date=23 August 2010|accessdate=|format=PDF}}</ref> [[2014]] оны [[2 сарын 5|хоёрдугаар сарын 5-нд]] [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|ла лигийн]] [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиад]] 12 сая еврогоор элсэж, [[7 сарын 1|долоодугаар сарын 1-нд]] таван жилээр гэрээлсэн<ref>{{cite news|url=http://www.insidespanishfootball.com/97018/valencia-confirm-signing-of-nicolas-otamendi/|title=Valencia confirm signing of Nicolás Otamendi|publisher=Inside Spanish Football|date=5 February 2014|accessdate=6 February 2014|archive-date=6 Хоёрдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140206011550/http://www.insidespanishfootball.com/97018/valencia-confirm-signing-of-nicolas-otamendi/|url-status=dead}}</ref> даруйдаа [[бразил]]ын [[Атлетико Минейро]] руу зээлэгдсэн.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/es/news/21/fichajes/2014/02/07/4603034/nicolas-otamendi-jugar%C3%A1-en-atl%C3%A9tico-mineiro-cedido-por-el|title=Nicolas Otamendi jugará en Atlético Mineiro cedido por el Valencia|trans_title=Nicolas Otamendi will play in Atlético Mineiro loaned by Valencia|publisher=[[Goal.com]]|language=Spanish|date=7 February 2014|accessdate=14 February 2014}}</ref> ==Шигшээ== [[Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ|Аргентин]] [[2009]] оны дөрөвдүгээр сард [[Панамын хөлбөмбөгийн шигшээ|Панамтай]] нөхөрсөг тоглоход Отамендиг дууджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.ole.clarin.com/notas/2009/04/17/seleccion/01899938.html|title=Bocación local|trans_title=Local bocation|publisher=[[Olé (sports newspaper)|Olé]]|language=Spanish|date=17 April 2009|accessdate=2 October 2009}}</ref> Гэвч [[2010]] оны тавдугаар сард гараалсан. Анх [[2011]] оны [[9 сарын 2|есдүгээр сарын 2-нд]] [[Венесуэлийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Венесуэлтэй]] нөхөрсөг тоглоход ('''1''':0) [[Лионель Месси]]гийн дамжуулалтаар гоолдсон.<ref>{{cite news|url=http://www.elcomercio.com/deportes/futbol/Argentina-Sabella-comienza-Venezuela-Calcuta_0_547145327.html|title=La Argentina de Sabella comienza con victoria ante Venezuela en Calcuta|trans_title=Sabella's Argentina starts with win against Venezuela in Kolkata|publisher=El Comercio|language=Spanish|date=2 September 2011|accessdate=1 February 2014|archive-date=20 Хоёрдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220120822/http://www.elcomercio.com/deportes/futbol/Argentina-Sabella-comienza-Venezuela-Calcuta_0_547145327.html|url-status=dead}}</ref> ==Амжилт== * [[Аргентины хөлбөмбөгийн лиг|Аргентины аварга]] (1): 2009 (Клаусура) * [[Португалийн хөлбөмбөгийн лиг|Португалийн аварга]] (3): 2010/11, 2011/12, 2012/13 * [[Португалийн хөлбөмбөгийн цом|Португалийн цомын]] эзэн (1): 2010/11 * [[Португалийн хөлбөмбөгийн супер цом|Португалийн супер цомын]] эзэн (1): 2011 * [[УЕФА Европа лиг]]ийн түрүү (1): 2010/11 ==Үзүүлэлт== {| class="wikitable collapsible collapsed" style="text-align: center;" style="font-size:80%" |- !rowspan=2 width=140|Цом !rowspan=2|Улирал !colspan=3|Лиг !colspan=2|Үндэсний цом !colspan=2|Лиг !colspan=2|Тив !colspan=2|Бүгд |- !width=110|Дивизион !width=40|Гараа !width=40|Гоол !width=40|Гараа !width=40|Гоол !width=40|Гараа !width=40|Гоол !width=40|Гараа !width=40|Гоол !width=40|Гараа !width=40|Гоол |- | rowspan=5|[[Велес Сарсфилд]] |2007–08 |[[Аргентины хөлбөмбөгийн лиг|Премьера дивизион]] |1||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||0||0||1||0 |- |2008–09 |Премьера дивизион |18||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||0||0||18||0 |- |2009–10 |Премьера дивизион |19||1||colspan="2"|–||colspan="2"|–||14||0||33||1 |- |2010–11 |Премьера дивизион |2||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||0||0||2||0 |- !colspan=2|Бүгд ! 40!!1!!colspan="2"|–!!colspan="2"|–!!14!!0!!54!!1 |- |rowspan="5" valign="center"|[[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] |2010–11 |[[Португалийн хөлбөмбөгийн лиг|Премьера лиг]] |15||5||2||0||2||0||13||1||32||6 |- |2011–12 |Премьера лиг |20||2||1||0||2||0||6||0||29||2 |- |[[2012–13 F.C. Porto season|2012–13]] |Премьера лиг |29||0||2||0||3||1||8||0||42||1 |- |2013–14 |Премьера лиг |13||0||2||1||0||0||4||0||19||1 |- !colspan=2|Бүгд !77!!7!!7!!1!!7!!1!!31!!1!!122!!10 |- |[[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] |2013–14 |[[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Ла лиг]] |0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |[[Атлетико Минейро]] |2014 |[[Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|Сери A]] |5||0||0||0||0||0||7||0||12||0 |- ! colspan=3 | Замнал !122!!8!!7!!1!!7!!1!!52!!1!!188!!11 |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * [http://www.futbolxxi.com/Futbolista.aspx?ID=13805&SEOFutbolista=Otamendi+Nicolas+Hernan Үзүүлэлт - Аргентины лиг] * [http://www.velezsarsfield.com.ar/futbol/plantel/perfil/9-notamendi.shtml Профайл - Велеса] {{Валенсиа багийн бүрэлдэхүүн}} {{2010 оны ДАШТ-д Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Отаменди, Николас}} [[Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Атлетико Минейро багийн тоглогч]] [[Ангилал:Порто багийн тоглогч]] [[Ангилал:Велес Сарсфилд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] rnow6aus3rx9yzgkfj4mgi889f8qfot Фам Туан 0 44488 862874 568503 2026-07-23T10:28:07Z P. W. Siebert 38947 Файл 862874 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сансрын нисгэгч | name = Фам Туан | foto = TUÂN PHAM.JPG | foto_grösse = 200px | foto_text = Фам Туан | land = {{VNM}} | behörde = | rufzeichen = | auswahl = 1979 оны 4 сар | anzahl_flüge = 1 | erster_start = [[1980 он]]ы [[7 сарын 23]] | letzte_landung = [[1980 он]]ы [[7 сарын 31]] | dauer = 7 хоног 20 цаг 42 мин | anzahl_eva = | dauer_eva = | 1.Mission = Saljut 6 EP-7 | ausgeschieden = 1980 оны 7 сарын 31 }} [[Файл:Phạm Tuân .JPG|thumb|Фам Туан]] '''Фам Туан''' ({{lang-vi|Phạm Tuân}}; * [[1947 он]]ы [[2 сарын 14]]-нд Куок Туан, [[Таая Бэн|Таая Бэн аймаг]], [[Умард Вьетнам|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улс]]) нь [[инженер]] бөгөөд урьдны [[сансрын нисгэгч]] юм. Тэр вьетнамын анхны ба өнөөг хүртэлх сансарт ниссэн цорын ганц нисгэгч юм. Түүнээс гадна [[Өмнөд Вьетнам]]ын нийслэл [[Хошимин|Сайгоноос]] гаралтай [[Южин Трин]] хэмээх бас нэгэн вьетнамын сансрын нисгэгч нь 1968 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын харьяат болжээ. == Цахим холбоос == {{commonscat|Phạm Tuân|Фам Туан}} {{DEFAULTSORT:Фам Туан}} [[Ангилал:Вьетнамын сансрын нисгэгч]] [[Ангилал:Вьетнамын зэвсэгт хүчний нисгэгч]] [[Ангилал:Вьетнамын сансрын нислэг]] [[Ангилал:Вьетнамын улс төрч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Союз хөлгийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:Салют хөлгийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:Вьетнамчууд]] [[Ангилал:1947 онд төрсөн]] nd5k1kdvhzih2sckhihuposbdysx9et Пэйнтбол 0 44870 862609 841307 2026-07-21T20:30:32Z Amherst99 5169 862609 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nuxos in combat 01pl.JPG|alt=Пэйнтбол|thumb|234x234px|Пэйнтбол тоглогчдын хамгийн их тоглодог төрөл Вүүдсбол]] '''Пэйнтбол''' ({{lang-en|paintball}}) нь тоглогчид багуудад хуваагдаж буугаар байлддаг тоглоомын зарчмаар нэг нэгнээ будагтай сумаар агнаж тоглодог тоглоом юм. Пэйнтболын сум нь хоргүй, био задралд ордог, усанд уусдаг полимерээр хийгдсэн, нимгэн зөөлөн уутанцарт байдаг. Пэйнтболоор янз бүрийн тулааны спортын тэмцээнүүд зохиогддог. Пэйнтболыг мөн цэргийн хүчин, хууль сахиулах, цэргийн болон аюулгүй байдлын байгууллагуудад цэргийн бэлтгэл болгон ашигладаг. Тоглоомын талбайг тоглогчид байгалийн болон хиймэл байгууламж ашиглан тактикийн хамгаалалт болгон ашиглаж болно. Пэйнтбол тоглоомын төрөл нь эсрэг багийн тугийг эзлэн авах, дайсныг устгах, сумаа дуустал, мөн тодорхой цэг болон нутаг дэвсгэрийг хамгаалах эсвэл тоглоомын талбайд нуусан объектуудыг илрүүлэх гэх мэт байдлаар тоглож болно. Тоглоомын төрлөөс хамааран тоглоом хэдэн секунд, цаг хүртэл үргэлжилдэг, зарим тохиолдолд хэдэн өдөр үргэлжилж болдог. Пэйнтбол тоглоомын хууль ёсны байдал улс орон, бүс нутагт харилцан адилгүй байдаг. Пэйнтболыг зөвшөөрөгдсөн улс оронд тоглогчид хамгаалах маск зүүх шаардлагатай бөгөөд тоглоомын дүрмийг чанд мөрдөх болдог. Зарим тохиолдолд маск зүүхгүй байж болно. ==Хэрэгсэл== Пэйнтболын хэрэгсэл нь тоглоомын хэлбэр, даалгавар, мөн тоглогч хэрэгсэлд хэр мөнгө зарцуулах сонирхолтой байгаагаас хамаараад өөр өөр байж болно. Гэхдээ үндсэн гурван тоноглолыг тоглогч бүр ашигладаг. Тэдгээр нь: ;Пэйнтболын буу Энэ бол үндсэн хэрэгсэл. Пэйнтболын буу нь түүнийг будгаар цэнэглэж байх цэнэглэгчтэй байна. Сүүлийн үеийн буунуудад шахсан хий эсхүл CO2 канистер хэрэглэдэг болсон. Үүнээс өмнө, түгжигддэг пэйнтболын буунуудад нэг удаагийн мөнгөн капсул ашигладаг байсан ба тэдгээр нь үрлэн сумтай бууныхтай төстэй байжээ. Харин 1980-аад оны сүүлээр бууг боловсронгуй болгож агаарын даралт ашигладаг, хагас автомат ажиллагаатай болгожээ. Түүнээс хойш нэг удаад буудах тоо нэмэгдэж, нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2)-ийн савыг 9-өөс 20 унци болгон томруулсан, мөн шахсан хий болон азотын хэмжээг 13-аас 88ci болгож нэмэгдүүлсэн, түүнчлэн даралтыг 5000PSI болгосон. Гэхдээ CO2 шингэн ашиглах нь бууны дотоод мэдрэмтгий эд ангийг гэмтээдэг тул зарим үед шахсан хий ашиглаж байх нь зүйтэй. ;Пэйнтбол Буунд хэрэглэдэг сумыг хэлнэ. Пэйнтбол нь бөмбөлөг хэлбэртэй желатин капсул бөгөөд дотроо гол төлөв полиэтилийн гликол, мөн бусад хоргүй, усанд уусдаг будагч бодис агуулсан. Пэйнтболын чанар нь бөмбөгийн бүрхүүлийн бат бөх, бөмбөлгийн дугуй хэлбэр, мөн дүүргэгчийн зузаан зэргээс хамаарах ба чанар сайтай бөмбөгүүдийн хэлбэр төгс бөөрөнхий, бүрхүүл нь хүрэх төдийд задрахаар нимгэн, мөн тоглоомын явцад нууж, арчих аргагүй тод өнгөтэй байдаг. Хамгийн өндөр зэрэглэлийн пэйнтболд эрдэнэшишийн цардуул болон төмөр шиг ширхэг агуулсан байдаг тул ямар ч өнгийн гадаргуу дээр тусахад гялтганасан өнгө үлдээдэг бөгөөд арчиж арилгахад хүнд байдаг. Өдгөө хэрэглэгдэж буй бараг бүх пэйнтбол нь гаднын нөлөөгөөр задардаг бөмбөлгүүд ажээ. Пэйнтболыг хийхэд ашигладаг орц, найрлага нь хүнсний зэрэглэлийн бодисууд бөгөөд тоглогчид болон байгаль орчинд ямар ч хор нөлөөгүй ажээ. Үйлдвэрлэгчид болон дистрибьюторууд уламжлалт тосон суурьтай будаг, шахсан CO2 хийнээс татгалзаж, усан суурьтай уусмал болон шахсан хий ашигласан илүү “байгаль орчинд ээлтэй” болгох хүчин чармайлтуудыг авч хэрэгжүүлж байна. Пэйнтболын стандарт хэмжээ нь 0.68” буюу 68 калибр хэмжээтэй байна. ;Маск болон нүдний шил Тоглогчид талбайд тоглох үед аюулгүй байдал, хамгаалалтын үүднээс маскийг заавал хэрэглэх ёстой байдаг. Тоглогчид анхлан лаборатори болон мужааны цехэд ашигладагтай төстэй хамгаалалтын нүдний шил зүүдэг байжээ. Одоо хэрэглэж байгаа шилнүүд нь нүд, ам, чих, хамрын нүхийг бүрэн хаасан хатуу хүрээтэй ажээ. Маск нь мөн хоолойг хамгаалах үүрэгтэй. Сүүлийн үеийн маскууд хуучны загваруудтай харьцуулахад овор багатай болсон. Тэмцээнд оролцогчид, мэргэжлийн тоглогчдын гол төлөв хэрэглэдэг бусад тоноглолууд: ;Сумны хайрцаг Энэ нь пэйнтболын сумыг хадгалах таглаатай хуванцар сав юм. 100 ба 140 гэсэн хэмжээтэй байдгаас 140-г нь тэмцээнд голцуу хэрэглэдэг. ;Зүлгүүр Хэрэглээнээс хамаарч будагтай бөмбөг тоглогчийн буунд байхдаа задарч хагарч болно. Энэ үед пэйнтболын сум бууны дотор хэсэг, нэн ялангуяа торхтой хэсгийг нэлэнхүйд нь будаг болгох тул бууны овоо харааг бууруулдаг. Завсарлагын үеэр арчихад зориулсан энэхүү хэрэгсэл нь богино хугацаанд цэвэрлэх, үр дүнтэй, хадгалах зай бага шаарддаг зэрэг давуу талтай. ;Пэйнтболын цамц болон өмд Тэмцээнд оролцогчид тоглогчийг хөдлөхөд саадгүй, тэднийг пэйнтболын цохилт болон бусад чулуу, хатуу гадаргууд биеэ гэмтээхээс хамгаалсан тусгай хувцас өмсдөг. Дотор талбайд, цохилт маш ойроос тусах нөхцөлд тоглож байгаа үед хатуу гадаргатай хуяг өмсөж, арьсыг хөхөрч, сорви үүсэхээс сэргийлнэ. ;Тохой болон өвдөгний хамгаалалт Гадаа талбайд тоглоход ихэвчлэн хэрэглэдэг. Пэйнтболд зориулсан өвдөг, тохойн хамгаалалтыг гол төлөв тоглогчийн өмдний дотор талд зөөлөн хөөсөн материалаар хийсэн байдаг. ;Бээлий Пэйнтбол нь гар, хурууны үе болон хурууг хүчтэй өвтгөж, түр хугацаанд хөдөлгөх аргагүй болгож болно. Түүнчлэн, гадна талбайд тоглоход тоглогчид элгээрээ хэвтэх, мөлхөх зэрэг үйлдэл ихээр хийж гараа шалбалах явдал гардаг. Хамгаалалттай бээлий нь гараа гэмтээх эрсдэлийг багасгана. ;Тамирчны хамгаалагч Бусад спортод ч мөн адил хурдтай хөдөлж буй биетийн учруулж болох нөлөөнөөс хамгаалах зорилгоор тоглогчид биеийн эмзэг хэсгийг хамгаалах хамгаалалтыг өмсдөг. Эрчүүд нь хөлбөмбөг, хоккей, сагсан бөмбөгт ашигладагтай төстэй хатуу аяга хэлбэрийн хамгаалалт зүүдэг, бол эмэгтэйчүүд цээжний хамгаалалт эсхүл хатуу гадаргатай хөхөвч өмсдөг. ;Бусад будагтай зэвсгүүд Ихэвчлэн зохиомжит тоглолтод хэрэглэдэг, харин тэмцээнд зөвшөөрдөггүй бусад төрлийн будаг гаргадаг тоноглолууд байдаг. Тухайлбал, будгаар дүүргэсэн гранат, будагтай шидэгч г.м. ;Тээврийн хэрэгсэл Мөн л тэмцээнд бус, зохиомжит тоглолтод түгээмэл хэрэглэдэг дөрвөн дугуйт, түрдэг тэрэг г.м “зэвсэглэсэн тээврийн хэрэгслүүд” байдаг бөгөөд тоглогчид түүнийг цохилтоос хамгаалах, талбайг тойрохдоо ашиглана. Эдгээр тээврийн хэрэгслийг будгаар цэнэглэдэг зэвсгүүдээр тоноглосон байна. ==Пэйнтболлн дүрэм== Пэйнтболыг ихэвчлэн тоглоом эхлэхээс өмнө гаргасан журам, хувилбараар явуулах ба түүнд тодорхой хязгаар гэж байхгүй. Гэхдээ хамгийн түгээмэл мөрдөгддөг дүрэм бол тоглогчид буудуулж, будганд оногдохгүйгээр даалгаврыг гүйцэтгэх байдаг. Цохилтын тоог зохицуулах олон янзын дүрэм байдаг. Сум оноод задраагүй байсан ч тооцох эсхүл сум оноод будаг заавал тарсан байвал тооцох г.м. Суманд оногдож, тоглоомоос хасагсдан тоглогчид талбайг орхих ёстой. Ингэснээр эсрэг тал оноо авч болно. Гэхдээ тоглоомын дүрмийг анх хэрхэн тохирсноос хамаарч тоглогч үргэлжлүүлэн тоглоомд оролцох эсхүл тоглоомоос бүр мөсөн хасагдаж болно. Тоглоомын даалгаврыг түүүнийг эхлэхээс өмнө тодорхойлно. Жишээлбэл тугийг эзлэн авах эсхүл эсрэг талын тоглогчдыг бүгдийг тоглоомоос гаргах байж болно. Пэйнтбол маш олон төрөл байдаг. Түүний нэг төрөл '''Вүүдсбол''' (Woodsball) нь байгальд, маш том хэмжээний талбайд тоглохыг хэлнэ. Харин '''Спийдбол''' (Speedball) нь арай багавтар талбайд, 2 минутаас, зарим үед 20 минут хүртэлх маш богино хугацаанд тоглодог төрөл. Өөр нэг төрөл нь '''зохиомжит пэйнтбол''' юм. Тоглогчид түүхэн сэдэвт эсхүл зохиомол талбай бэлдэж тоглоно. ===Вүүдсбол=== Вүүдсбол төрөл пэйнтболын түүхэнд нилээд хожуу гарч ирсэн ойлголт бөгөөд анхандаа ой модон дунд эсхүл байгальд тоглохыг ийнхүү нэрлэж байжээ. Гэвч саяхнаас хиймэл талбай бус байгальд тоглох бүхий л хэлбэрийг Вүүдсбол гэх болсон. Ихэвчлэн хүмүүс байгальд тоглодог. Вүүдсболыг зохиомжит пэйнтболын төрөлтэй андуурч болохгүй. Учир нь тус хоёр төрөл тактик, хэмжээ болон дүрмийн хувьд ялгаатай юм. Вүүдсболд олон тоглогчтой томоохон хэмжээний багууд хэд хэдэн даалгавар гүйцэтгэж өрсөлддөгөөрөө онцлогтой. Том хэмжээний вүүдсбол тэмцээнийг Big Game эсхүл “Зохиомжит тэмцээн” гэх зэргээр нэрлэдэг. Хамгийн өргөн цар хүрээтэй болдог тэмцээнүүдээс дурдвал Нью-Йоркийн Корамд болдог Cousin’s Big Game, Мичиганы Пинкнигийн гадна зохиогддог Hell Survivor’s Monster Game, Пенсилванид болдог Invasion of Normandy зэрэг 3500-4000 орчим тоглогч оролцсон хоёр өдрийн турш үргэлжилдэг, жил тутам зохиогддог тэмцээнүүд байна. Big Game-ийн бас нэг хэлбэр нь тоглогчид томоохон хэмжээний объект, тухайлбал комплекс эсхүл том байшин руу дайрч, эзэлдэг “Дайраад, эзэл” хэлбэр юм. ===Спийдбол=== Спийдбол нь хамгаалалт болох, нуувч болох зорилгоор хийлдэг даавуун “бункер”-ээр дүүргэсэн задгай талбайд тоглодог тоглоом. Тэдгээр объектуудыг хурдан хийлж, бас хийг хялбар гардаг тул тэмцээний үеэр талбайд зөөхөд амар байдаг. Спийдбол тоглоомыг анх тэгш бус ой модтой талбайгаас илүү аюулгүй талбайг тоглогчдод бэлдэх үүднээс гаргажээ. Спийдбол тоглоомын явцад вүүдсболыг бодвол харьцангуй олон сум зарцуулдаг, мөн богино хугацаанд хурдтай өрнөж, дуусдаг. Хамгийн анх спийдболын тоглоомын талбайг хүмүүс өөрсдөө гараараа хийсэн бункерээр тохижуулж байв. Тоглоомын явцыг хурдасгахын тулд талбайн эзэд хар өнгөтэй бохирын хоолойг газарт бэхэлж, шинэ төрлийн hyperball тоглоомыг гаргажээ. Пэйнтболд томоохон ахиц авчирсан дараагийн нэг зүйл нь airball-ийг санаачилсан явдал байв. Тоглогчид нэг ижил талбайд ахин дахин тоглохоос уйдаж эхэлсэн учир хийгээр дүүргэсэн уян хатан, өндөр PVC даавуун бункеруудыг зохион бүтээжээ. Эдгээрийг зөөхөд хялбар тул талбай дахь байршлыг олон янзаар өөрчлөх боломжтой болсон юм. Талбайн зохион байгуулалтыг хоёр талд яг толины тусгал шиг ижил байхаар хийдэг тул аль нэг багт давуу тал олгодоггүй. Мөн аварга том бункерыг талбайн төвд байршуулах явдал түгээмэл болжээ. Пэйнтболд гарсан сүүлийн үеийн нэг дэвшил нь талбайд хиймэл зүлэг ашиглах болсон явдал юм. Энэ нь талбайг сэргээн засах ажлыг хялбаршуулсан. ===Тоглоомын дүрмийг хэрэгжүүлэх=== Дүрэмтэй тоглоомыг тоглогчдын аюулгүй байдлыг хангаж, тоглоомын дүрмийг хэрэгжүүлэх шүүгч хянана. Хэрэв тоглогч будаг болсон бол тэднийг талбайгаас гаргана. Гэхдээ тоглогчид нэр төрөө эрхэмлэх байдлаа хадгалж, хэрэв өөрийнх нь сум хагарсан бол хасагдана гэж үзнэ. Зөвхөн толгой болон их бие хэмээн тодорхой биеийн хэсгийг онцолж, оносон тохиолдолд хасагдахаар тоглоомын дүрэмд өөрчлөлт оруулж болно. Аюулгүй байдлыг хангах, тоглоомыг шударга явуулах, хууран мэхлэх байдлыг зогсоох үүднээс, мөн тоглох газраас хамаарч тодорхой дүрэм журмуудыг хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. ;Маск зүүх Хэдийгээр тоглоом явагдаагүй байсан ч тоглогчид тоглоомын талбайд байгаа үед бүгд маск зүүх дүрмийг хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Үүнийг илүү тодорхой болгох, талбайн тодорхой хэсэгт байгаа хүмүүс, тодруулбал тоглогч, үзэгч ялгаагүй бүгд маск зүүх эсхүл бүх тоглогчийн буунд баррелийг түгжих түгжээ байх эсхүл бууг хийн үүсвэрээс нь салгах, ингэснээр санамсаргүй сум тавигдаж нүдийг гэмтээхээс хамгаална. Зарим талбайд тоглогчдыг аль болох өрсөлдөгчийнхөө нүүр рүү онилохгүй байхыг зөвлөдөг. Учир нь масканд ойн цацарсан будаг амьсгалах нүхээр нэвтэрч нүдийг загатнуулах, мөн хэт ойроос маск руу буудах үед зөв хийгээгүй линзийг унагах, толгой, хүзүү болон нүүрний хамгаалалтгүй хэсэгт онож гэмтээх зэрэг эрсдэлтэй. ;Хоорондын зай хамгийн багадаа хэд байх Онилогдсон үед, сум ирж байгаа зайнаас хамаарч, буудуулсны дараа бие шууд хөхөрнө. Зарим үед сорви үлдэх эсхүл цус гоожих тохиолдол гардаг. Пэйнтболын суманд оногдсоноос үүдэх зовууриас болж зарим нээлттэй тэмцээний үеэр тоглогч өрсөлдөгчдөө заасан зайнаас дотогш ойртсон үед буудаж болохгүй байх дүрмийг хэрэгжүүлдэг бөгөөд ийнхүү хамгийн бага зайг 4,5м г.м.-ээр тогтоодог. Мөн зарим газарт үүний оронд “бууж өгөх дүрэм”-ийг хэрэгжүүлдэг. Жишээ нь тоглогч өрсөлдөгчдөө ойртсон бол түүнийг буудахаас өмнө бууж өгөх боломжийг олгох ёстой ажээ. Ингэснээр тэмцээний үеэрх гэмтэл, маргааныг бууруулдаг хэдий ч томоохон хэмжээний тэмцээнд уг дүрмийг ховорхон хэрэглэдэг. Дайрч байгаа тоглогч тэр даруй буудалгүй, тээнэгэлзэх тул түүнд ашиггүй байдлыг бий болгодог. Тоглогчийг маш ойр зайнаас буудах тохиолдол тоглогч бункерын ард нуугдсан өрсөлдөгч рүү зогсолтгүй галлахын хамтаар бункер руу ойртон урагшилж байгаад буудах үед гарна. ;Онолт Хэрэв пэйнтболын сум оролцогчийн бие эсхүл тоноглолд гүн, дөрвөлжин хэмжээтэй мөр үлдээсэн бол оногдсонд тооцно. Зарим тоглоомд оносон тоог тоолдоггүй байхад, заримд нь хөл, гар дээр хэд хэдэн оносон байхыг шаарддаг. Ихэнх мэргэжлийн тэмцээнд тоглогчийн бие болон түүний хэрэглэж буй тоноглол дээр оносныг тооцож тоолдог. Хэрэв пэйнтболын сум тоглогчийн бие дээр бус, зэргэлдээх гадаргуу дээр тусаж будаг үсэрсэн бол үүнийг тооцохгүй, учир нь будаг тоглогч дээр гүн мөр үлдээсэн байх ёстой. ;Хэт олон буудах Тоглогч буудуулж тоглоомоос гарчихаад байхад түүн рүү удаа дараалан буудахыг зөвшөөрдөггүй. Мөн тоглогч түүнийг хасагдсаныг мэдсэн хэр нь үргэлжлүүлэн буудахыг “хэт олон буудсанд” тооцох бөгөөд энэ нь өрсөлдөгчид аюултай гэмтэл учруулж болзошгүй байдаг. ;Шүрших Шүрших гэдэг нь тоглогч хэд хэдэн удаа хурдтай буудаж эсхүл галлах хязгаарыг давуулан буудсаны дараа цахилгаан буунуудад ажиглагддаг бөгөөд буу гохыг дарахаас ч хурдтайгаар буудаж эхлэхийг хэлнэ. Хурдтай шүршиж буудахыг пэйнтболын дийлэнх тэмцээнд хориглодог бөгөөд хязгаар тогтоосон байдаг. Зарим томоохон хэмжээний тэмцээнд тодорхой хязгаар заан зөвшөөрсөн байдаг. ;Арчих Тоглогч өөрөө будгаа арчиж хуурах оролдлого гаргаж, оногдоогүй мэт жүжиглэн, тоглоомд үлдэхийг санаархдаг. Хэрэв энэ нь баригдвал “арчигчдыг” тоглоомоос хасах бөгөөд олон дахин давтагдвал талбайгаас бүр гаргаж ч болно. Томоохон хэмжээний тэмцээнд арчиж байгаад баригдсан тоглогчийн багт нэмэлт шийтгэл ногдуулж, тухайн баригдсан тоглогчийг түүний ойр байгаа хоёр тоглогчийн хамтаар тэмцээнээс хасах арга хэмжээ авдаг. ;Биед хүрэхгүй байх Үндсэндээ тоглогчдыг бие биедээ хүрэхийг хориглодог. Тухайлбал хоорондоо мөргөлдөх, биеэрээ хаах, ялангуяа зангидсан гар, хөл, хамгаалалтын хэрэгсэл ашиглан дайрах, буугаараа нэгнийгээ цохихыг хориглоно. Нударгаар зодолдох нь тулаанд оролцогчдод аюултай байгаад зогсохгүй талбай дээр эсхүл гадна байгаа бүх хүнд аюултай. Шүүгч ийм зодооныг нэн даруй зогсоож, оролцсон тоглогчийг тоглоомд оролцох эрхийг хасна. ==Стратеги== Тоглогчийн стратеги талбайд тавьсан бункер эсхүл багийн тоглогчдийн тооноос хамаарч ялгаатай байна. Жишээ нь Airball эсхүл Hyperball ашигласан талбайд явагдах тэмцээнд талбайн захад буй хийлдэг бункер руу ухасхийн очиж, нөгөө багт “ойртох” стратегийг баримтална. Гэхдээ тоглогчдын тооноос хамаарч өөр тактик хэрэглэнэ. Хэрэв багууд 15-7 тоглогчтой бол хэсэг нь ард үлдээд, нөгөө хэсэг нь “хориглох гал нээнэ”. Хэрэв багууд 6-1 тоглогчтой бол талбайн нөгөө зах руу давших нь ялалтад хүрэхэд тустай байж болно. ==Тоглоомын талбай== Пэйнтболыг олон нийтийн газарт төлбөртэйгөөр үзүүлэх байдлаар эсхүл хувийн өмчийн газартаа ч тоглож болно. Талбай нь байгалийн эсхүл хиймэл байж болох ба ой мод эсхүл хотын орчин мэтээр сэдэвжүүлсэн байж болно. Түүхийн сэдэв сонгосон байх нь олон. Спийдбол болон тэмцээний зориулалттай жижгэвтэр талбайд олон тооны хийлдэг бункер байршуулсан байдаг ба ийм талбайд гэмтэл бэртэл учрах нь бага байдаг. Хийлдэг саад ашиглаж эхлэхээс өмнө талбайд фанер, банз гэх мэт хатуу барилгын материал, тэр бүү хэл бетон болон хуванцар бохирын хоолой зэрэг ашигладаг байсан. Хуванцар хоолойг тулгуур модонд уяж ашиглах нь түгээмэл болсон. Талбай дахь ийм саадын байршлыг өөрчлөхөд хялбар байдаг. Амралт чөлөө цагаа өнгөрөөх пэйнтболын талбайд бат бөх байдал, шинэлэг байдлыг харгалзан эдгээр хуучны материалуудыг гол төлөв ашигладаг. Бусад талбайд модон эсхүл хуванцар саадыг түлхүү ашиглаж байна. Олон нийтэд зориулсан пэйнтболын талбайд ариун цэврийн өрөө, хээрийн хоол идэх хэсэг, хувцасны шүүгээ, тоног төхөөрөмжийн түрээс, хий дүүргэх үйлчилгээ болон хоолны үйлчилгээ үзүүлдэг. Зарим оронд тодорхой аюулгүйн болон даатгалын стандартыг багтаасан пэйнтболын спортын журам гэж байдаг бөгөөд оролцогчдод аюулгүй байдлыг хангаж тоглоход нь заавар, зөвлөгөө өгөх тусгай ажилтан хүртэл гаргасан байдаг. Зарим талбайд (BYOP) гэж заасан байдаг нь тоглогчдыг дурын дэлгүүрээс өөрөө будгаа худалдан авч, түүнийгээ талбайд хэрэглэж болохыг зөвшөөрснийг илтгэнэ. Гэвч дийлэнх талбайд FPO гэж заасан байдаг. Энэ нь зөвхөн тухайн талбайгаас будаг авч хэрэглэхийг шаардсан гэсэн үг. Энэ нь ашиг олох гэхээсээ илүүтэй аюулгүй байдал талаасаа зөв зүйтэй юм. Учир нь чанар муу эсхүл буруу хадгалсан будаг нь бууг гацаах, тоглогчийн биед гэмтэл учруулах үр нөлөөтэй. Пэйнтболын будаг нь хүнсний будаг агуулсан байдаг ба зарим сумны найрлагад илүү тод харагдуулах зорилгоор төмөрлөг ширхэг болон эрдэнэ шишийн цардуул агуулагдсан байдаг. Гэвч эдгээр нь бүгд усан сан болон цэвэршүүлэх байгууламжид асуудал үүсгэж болно. Иймд пэйнтболын талбайг цэвэрлэсэн ус бохирын байгууламжид орж байх ёстой. ==Тэмцээн== Хамгийн анхны зохион байгуулалттай явагдсан пэйнтболын тэмцээнийг 1981 онд Нью-Хэмпширт Чарльз Гэйнэс болон Боб Гарнси хэсэг нөхдийн хамтаар явуулж байсан хэмээн тэмдэглэгдэн үлджээ. Түүнээс жил орчмын дараа Нью-Хэмпширийн Суттонд анхны пэйнтболын талбай нээгджээ (эзэн нь Боб Гарнси байсан). 1983 онд анхны Үндэсний аварга шалгаруулах тэмцээн зохион байгуулагдсан бөгөөд ялсан багт 14,000 ам.долларын мөнгөн шагнал өгч байжээ. 2010 оноос, пэйнтболын лиг оролцсон томоохон хэмжээний тэмцээнүүд зохиогдох болсон. ===Лиг=== Спийдболын лиг нь Спийдболын тоглогчдын хоорондоо өрсөлдөх тогтсон дүрэмтэй тэмцээний зохион байгуулалт. Лигүүд нь бүс нутгийн, үндэсний эсхүл олон улсын гэсэн янз бүрийн хэмжээтэй байх бөгөөд зохион байгуулалттай тэмцээнийг мэргэжлийн, хагас мэргэжлийн болон сонирхогчдын багуудын дунд зохион явуулдаг. Заримдаа тэмцээн нь мөнгөн шагналтай байна. Британийн анхны лиг нь 1989 онд Гэри Морхалл, Ричард Харт болон Дерек Вилдермат нарын байгуулсан Британийн Пэйнтболын Лиг юм. 2010 оны байдлаар, томоохон хэмжээний лигд АНУ-ын NPPL, PSP болон NSL, Азид Пэйнтболын Азийн Лиг, баруун Европт Millennium Series, Зүүн Европт Centurio series, АНУ болон Канадад Үндэсний коллежийн пэйнтболын холбоо зэрэг орж байна. ===Тэмцээний хэлбэр=== Пэйнтболын арга хэмжээний хэлбэр болон хугацааг түүнийг зохион байгуулж байгаа лиг тодорхойлох бөгөөд тоглоомын дүрмийг ч мөн гаргадаг. Тухайлбал нэг баг хэдэн гишүүнтэй байх, ямар тоноглол хэрэгсэл ашиглаж болохыг тогтооно. Тэмцээний явцад явагдах тоглолтын тоог ч тоглох багийн тооноос хамаарч тогтооно. Тоглолтыг шүүгч шүүх бөгөөд түүний шийдвэр эцсийнх байна. Тэмцээний дүрмийг лиг тодорхойлох хэдий ч тоглолтын үеэр тоглогчид хоорондоо төхөөрөмж ашиглан харилцах, мөн талбайн саадыг өөрчлөн байршуулах зэргийг ерөнхийдөө хориглодог. Эсрэгээрээ зугаацах үүднээс хийж буй энгийн тоглоом нь илүү хатуу дүрэмтэй байдаг ба дүрмийг зөрчвөл тоглогч эсхүл бүр багийг торгох нь бий. Пэйнтболын тэмцээнийг анх ой модонд явуулдаг байсан ч спийдбол 1990-ээд оноос стандарт өрсөлдөөний хэлбэр болжээ. Бункер гэх мэт хиймэл хиймэл саад ашигладаг жижиг хэмжээний талбай нь аль аль багт тохируулан зарим саадыг авч болдгоороо давуутай бол вүүдсболын талбайд ингэх аргагүй. Саяхнхаас газарт бэхэлсэн хийлдэг бункер бүхий талбай нь ихэнх тэмцээнийг явуулдаг стандарт хэлбэр болсон бөгөөд зөөлөн саад нь гэмтэл бэртлийг бууруулдаг байна. Мөн хийлдэг бункерыг хийг нь гаргаад багахан талбайд хадгалж болох учир түр хэрэглэх талбай бэлдэхэд хялбар болгосны зэрэгцээ хөрсөнд үзүүлэх нөлөө ч бага юм. ==Мэргэжлийн баг== Мэргэжлийн пэйнтболын баг нь нэг эсхүл түүнээс илүү спонсороос санхүүгийн, тоног төхөөрөмжийн болон бусад хэлбэрийн туслалцаа авч, хариуд нь сурталчилгааг явуулж тоглодог багийг хэлнэ. Мэргэжлийн багууд нь спонсороос хамаараад өөр өөр нэртэй байна. ==Шүүмж== Өнгөрсөн хугацаанд, хууль бус бүлэглэл болон террористууд пэйнтболыг дараах тохиолдлуудад тактикийн сургалт хийхэд ашиглаж байсан хэмээн буруутгаж байжээ. 2010 оны 6 сард Мухамед Махмуд Алесса болон Карлос “Омар” Эдвардо Алмонте гэгч хоёр эрийг Сомалитай холбоотой хэмээн баривчилсан бөгөөд тэднийг АНУ-аас гадна хүмүүсийг алах, зэрэмдэглэх болон хулгайлах ажиллагаа болон алан хядах ажиллагаанд оролцсон хэмээн буруутгажээ. Тэдний эсрэг мэдүүлсэн гомдлын дагуу тэд Нью-Жерсигийн Вест Милфордод пэйнтболын талбайд сургуулилт хийдэг байжээ. Үүний зэрэгцээ 2003-04 оны хооронд Виржиниа Жихад Сүлжээнд байсан хэргээр буруутгагдсан 11 эр Виржиниагийн Спотсилваниа Каунтид пэйнтболын сургуулилт хийдэг байсан бөгөөд яллагчдын үзсэнээр тэд жихад ажиллагаанд бэлтгэн тулааны ур чадвараа хөгжүүлэх, тактикийн үйл ажиллагаа явуулах бэлтгэлээ тэнд хийж байсан ажээ. 2006 онд, Виржиниа Жихад Сүлжээний Али Асад Чандиад Пакистаны террорист байгууллага болон Лашкар-и-Тайбад дэмжлэг үзүүлж байсан үндэслэлээр 15 жил шоронд хорих ял оноожээ. Тэрээр АНУ-аас Пакистан руу 50,000 пэйнтбол ачуулахад тусалж байсан ажээ. 2006 оны Торонтод болсон террорист хэрэгт сэжиглэгдсэн этгээдүүд дайралтаа пэйнтболын талбайд бэлддэг байжээ. 2007 онд Нью-Жерсийн Форт Дикст байрлаж байсан Америк цэргүүдийг алах зорилготой дайралтад оролцсон этгээдүүд пэйнтболын талбайд бэлтгэл хийдэг байжээ. ==Аюулгүй ажиллагааны статистик== ===Тоглолтын үед=== Пэйнтбол тоглогчдын гэмтэж бэртэх эрсдэл нь жилд 100,000 тоглогч тутамд 45 гэмтэл бэртэл байдаг ажээ. Миннесотагийн Пэйнтболын Нийгэмлэгийн хийсэн судалгаагаар пэйнтболыг харьцангуй аюулгүй спорт гэж үзсэн бөгөөд жилд 100,000 тоглогч тутамд 20 бэртэл гэмтэл байдаг. 2003 оны судалгаагаар 1992 оны 4 сараас 2002 оны 3 сарын хооронд Порто Жоа Эмнэлгийн нүдний тасагт спортоос үүдэн нүдэндээ гэмтэл авсан 24 өвчтөний зөвхөн 5 нь л пэйнтбол тоглох үед нүдэндээ гэмтэл авсан байжээ. Түүнлчэн Бостон дахь Массачусетсын Нүд, чихний эмнэлгийн нэг жилийн хугацаанд явуулсан судалгаагаар хамгийн их нүдэнд гэмтэл учруулдаг спортод сагсан бөмбөг, бэйсбол, хоккей болон бадминтон багтжээ. Өөр нэг судалгаагаар пэйнтболоос авсан нүдний гэмтэл нь маск гэх мэт хамгаалалтын төхөөрөмж хэрэглээгүй, эсхүл тоглогч өөрөө тайлсан тохиолдолд авсан гэмтэл байгааг тогтоожээ. Хамгаалалтын хэрэгслийг зохих ёсоор зүүгээгүй тохиолдолд нүдний гэмтэл авсан байсан бөгөөд тухайн гэмтэл нь ихэнхдээ хараагүй болгох үр нөлөөтэй байжээ. Аюулгүй байдлын үүндээс дийлэнх пэйнтболын талбайд маск зүүх дүрмийг хэрэгжүүлдэг. 2007 онд Канадад пэйнтбол тоглож байсан 11 насны хүү маскаа авсан байсан үедээ мөн ижил талбайд тоглож байсан насанд хүрсэн тоглогчийн сум яг нүдэнд нь онож ноцтой гэмтэл авсан тохиолдолд болсон бөгөөд үүнээс үүдэн пэйнтбол тоглох насны доод хязгаарыг 16 хэмээн тогтоожээ. Австралид, пэйнтбол тоглож байсан 39 насны эр цээжиндээ буудуулаад зүрхний шигдээс болж нас барсан нь нэлээд шүүмжлэл дагуулж байв. Түүнчлэн, пэйнтболын бууг зориулалтын тоглох талбайгаас гадна авч явах, ашиглах нь асуудал үүсгэж байжээ. 1998 онд АНУ-д 14 настай Жорел Линн Травис мөхөөлдөсний мухлагийн хажууд зогсож байгаад пэйнтболын буугаар нүдэндээ буудуулжээ. 2001 онд Аляскын Анчоразад арьс өнгөөр ялгаварлагчид Аляскын уугуул иргэд рүү пэйнтболын буу ашиглан дайрч байжээ. 2007 онд Канадын Оттавад Эшли Рүүс автобус хүлээн зогсож байгаад пэйнтболын буугаар буудуулан, хараагүй болсон тохиолдол гарч байв. ==Хууль зүй== ===Аргентин=== Буэнос-Аэрос мужийн парламентаас пэйнтболыг хүчирхийллийг сурталчилсан зохисгүй тоглоом гэж үзэж байв. 14.492 тоот хуулиар (2012 оны 12 сар) түүний хэрэглээг ийн зохицуулжээ: 16 наснаас доош хүүхэд тоглохыг хатуу хориглосон ба 16-18 насны хүүхдүүд зөвхөн эцэг, эх эсхүл харгалзах хүний хамтаар тоглохыг зөвшөөрсөн. Анхлан, 21-ээс доош насныханд бүрэн хориглохоор хэлэлцэж байжээ. Хуулиар оноох ял шийтгэлийг ч мөн тогтоосон бөгөөд 30 хоног албадан хөдөлмөр эрхлүүлэх эсхүл бусад шийтгэл ногдуулахаар заажээ. ===Австрали=== Австралид муж бүрд пэйнтболыг цагдаагийнхан хяналтандаа авсан байдаг бөгөөд муж бүрд тавигдах насны доод хязгаарлалт өөр өөр байдаг. 18-аас доош насны тоглогчид эцэг эхийн зөвшөөрөлтэйгээр тоглож болдог. Өмнөд Австрали болон Баруун Австралид насны доод хязгаарыг 12 гэж тогтоосон бол Квинслэндэд 15, Шинэ Өмнөд Уэльс болон Австралийн нийслэлийн нутаг дэвсгэрт 16, Викториа мужид 18 хэмээн тус тус тогтоожээ. 1996 онд болсон Порт Артурын аллагаас хойш Тасманиад пэйнтболыг хориглосон. Австралид пэйнтболын буу хувьдаа эзэмшихийн тулд (Тасманиа болон Хойд нутаг дэвсгэрээс гадна) пэйнтболын буу ашиглахад зориулсан галт зэвсэг эзэмших эрх авах ёстой. Автсралийн Хойд нутаг дэвсгэрт С ангиллын галт зэвсэг болон хувьдаа буу эзэмших нь хууль бусад тооцогддог. Баруун Австралид пэйнтболын буу нь Е ангиллын бусад буу зэвсэг гэдэгт багтдаг. Шинэ Өмнөд Уэльс, Викториа, Өмнөд Австрали, Австралийн нийслэлийн нутаг дэвсгэр болон Квинслэндэд пэйнтболын бууг А ангиллын галт зэвсэгт багтаадаг бөгөөд эзэмших, хадгалахад зөвшөөрөл авах шаардлагатай. Пэйнтболын үйл ажиллагаа эрхлэгчид буу хадгалах, аюулгүй ажиллагаан сургалт, талбайн хэмжээн талаарх хууль журмыг дагах ёстой бөгөөд хувиараа пэйнтболын буу эзэмшигчид хадгалалтын талаарх мужийн хуулийн дагуу буу эзэмшинэ. Пэйнтболын бууг үндсэндээ Австралид галт зэвсэгт тооцдог. ===Кипр=== Австралийн нэг адил, Бүгд Найрамдах Кипр улсад пэйнтбол нь цагдаагийн хяналтад байдаг бөгөөд бүх пэйнтболын бууг бүртгүүлж, гэрчилгээ авах ёстой байдаг. Харин пэйнтболын талбай нь тодорхой стандартын шаардлагын хангасан байхыг шаарддаг бөгөөд пэйнтболын талбай ажиллуулах зөвшөөрөл авахын тулд цагдаагаар хяналт, шалгалт хийлгэнэ. Хувьдаа пэйнтболын буу худалдан авах явц маш нарийн түвэгтэй бөгөөд худалдан авагч цэргийн алба хаасан, ял шийтгэл эдэлж байгаагүй байхын зэрэгцээ насанд хүрсэн этгээд байна. Пэйнтбол тоглохыг зөвшөөрөх насны доод хязгаар нь 14 бөгөөд эцэг эхийн зөвшөөрлийг авсан байна. Мөн 16-18 насныхан ч адил эцэг, эхийн зөвшөөрлийг авдаг. Мөн бүх тоглогч хамгаалалтын маск, хүзүү болон цээжний хамгаалалтын өмсөх ёстой. Пэйнтболын бууны сумны хурд нэг секунд дэх фрэйм 290-аас хэтрэхгүй, буудлагын хурд хамгийн дээд тал нь 12бит/с байна. ===Герман=== Германд пэйнтболыг 18-аас доош насныханд хориглосон. Пэйнтболын бууг галт зэвсэгт тооцдог ч лиценз, зөвшөөрөл шаарддаггүй. Тэдгээрийг худалдан авах, ашиглахыг насанд хүрэгчдэд хуулиар зөвшөөрсөн. 2009 оны 5 сард Виннендоны дунд сургуульд болсон буудалцааны дараагаар Германы хууль тогтоогчид хүчирхийллийг дэмжсэн хэмээн пэйнтбол зэрэг тоглоомыг хориглохоо мэдэгдсэн ч, хэдэн өдрийн дараа төлөвлөгөөг хүчингүй болгожээ. Германд гадна талбайд тоглодог пэйнтболын газруудад нүүрээ нуусан хувцас өмсөх эсхүл бодит буу шиг харагддаг пэйнтболын буу ашиглахыг хориглосон. ===Ирланд=== Пэйнтболыг Ирландад амралт чөлөөт цагаа өнгөрөөх тоглоом хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд тодорхой зохицуулах журам байдаггүй. Хойд Ирландад пэйнтболын бууг галт зэвсгийн ангилалд багтаасан бөгөөд ийм буу эзэмшигчид нь Хойд Ирландын Цагдаагийн албанаас зөвшөөрөл авах ёстой байдаг. Мөн пэйнтбол тоглох насны доод хязгаарыг 16 хэмээн тогтоосон. ===Шинэ Зеланд=== Шинэ Зеландын хуулиар пэйнтболын бууг хийн буу гэж ангилсан бөгөөд 18-аас дээш насныхан тоглох болон пэйнтболын буу эзэмшихийг зөвшөөрсөн (Харин 16-18 насныхан галт зэвсгийн зөвшөөрөл авах шаардлагатай). 2012 оны Гал зэвсгийн тухай хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтөөр, автомат ажиллагаатай пэйнтболын бууг худалдан авах, ашиглахыг хуулиар зөвшөөрсөн. Цэргийн бууг дууриалгасан хувилбарт импортын зөвшөөрөл шаарддаг. ===Их Британи=== Нэгдсэн Вант Улсын Пэйнтболын Спортын Холбоо (UKPSF) бол Их Британийн хараат бус, ашгийн төлөө бус пэйнтболын байгууллага юм. Тус байгууллага нь Их Британид зохиогдох пэйнтболын арга хэмжээний аюулгүй байдал, чанарыг хангадаг хараат бус байгууллага юм. UKPSF-ийн магадлал итгэмжлэл нь тус байгууллагын эрүүл ахуй, аюулгүй байдалд тавигдах үндсэн шаардлагыг хангуулах зорилготой. Их Британийн пэйнтболын буунд холбогдох хуульд үүнийг хүний биед гэмтэл учруулахаасаа илүүтэй сум нь задардаг тул Хийн зэвсэг хэмээн ангилсан. Тухайн буу нь секундэд 300 фут-ээс дээш хурдтай (91м/с) галладаггүй л бол эзэмшигч зөвшөөрөл авах шаардлагатай байдаг. Зөвхөн зөвшөөрөгдсөн пэйнтболыг хэрэглэх бөгөөд буу нь бүрэн автомат байна. Пэйнтболын буу эзэмших насны доод хязгаар 17 байх бөгөөд клуб, галерей эсхүл хувийн өмчийг онилох зэргийг хориглосон. Пэйнтболын бууг олон нийтийн газарт авч явахыг мөн хориглосон. Пэйнтбол тоглох насны доод хязгаарыг 10 хэмээн тогтоосон авч хүч багатай бууг түүнээс бага насныхан ашиглан тоглож болох ажээ. ===АНУ=== АНУ-ын найман мужид пэйнтболын буунд хамаарах тодорхой хууль журам гаргасан байдаг. Пенсилваниад, пэйнтболын бууг тээвэрлэхэд тусгай шаардлага тавих бөгөөд пэйнтбол тоглох үед ашиглахаас бусад үед ашиглах болон эд хөрөнгөд хохирол учруулахаар ашиглахыг хориглоно. Нью-Хэмпшир болон Род-Айлэндэд пэйнтболын буу эзэмших насны доод хязгаар 18 ажээ. Иллинойст эзэмшигч нь 12 наснаас дээш байх бөгөөд түүнийг зөвхөн хувийн байр эсхүл онилох хүрээг хязгаарласан орчинд аюулгүй ашиглахыг зөвшөөрсөн. Виржиниа муж бол пэйнтболын бууны талаар захирамж гаргасан хоёр мужийн нэг бөгөөд зөвхөн орон нутгийн удирдлагууд зөвшөөрөл олгодог. Делаварт зөвхөн Вилмингтонд, гэхдээ ферм дээр тоглохыг зөвшөөрчээ. Флорида болон Техаст засаг захиргааны газраас зөвшөөрөл олгохоор заасан. Үндсэндээ бүх хууль тогтоомжид, пэйнтболын бууг зориулалтын бус байдлаар эсхүл зориулалтын талбайн гадна ашиглах нь олон түмний амгалан тайван байдлыг алдагдуулсан, эмх замбараагүй байдал үүсгэсэн, гэмт хэргийн санаа агуулсан эсхүл хүндрүүлэх шалтгаан бүхий танхайрал зэрэг үндэслэлээр эрүүгийн хариуцлага ногдуулахад хүргэж болзошгүй юм. ==Дэлхий дахинд пэйнтболл== ===Австрали=== Хатуу чанд хууль тогтоомжтой ч, пэйнтбол өрсөлдөөнт спорт гэдэг утгаар нэлээд хөгжиж байгаа бөгөөд улс даяар хэд хэдэн лиг, тэмцээн зохион байгуулагддаг. Муж бүрд пэйнтболын талбай байх бөгөөд пэйнтболын буу эзэмшихийг хуулиар зөвшөөрсөн. ===Канад=== Ийстерн Тауншип болон Лаурентианст хэд хэдэн пэйнтболын талбай нээгдсэн. Анхандаа эдгээр талбай нь мод, хуучин хаймар болон торхоор тохижуулсан маш энгийн бүтэцтэй задгай талбайнууд байжээ. Харри Кругер 1980-аад оноос хойш Албертад “Тугийг булаах” гэж алдаршсан пэйнтболын талбайг ажиллуулж байгаа юм. 1995 онд Ланаудиерийн бүс нутагт Алфонзе-Родригезэд “Бигфүүт Пэйнтбол” төв нээгджээ. Хэдхэн жилийн дараагаар л Кэбэкт пэйнтбол эрчимтэй хөгжсөн байна. 2013 онд пэйнтбол Канадад хүчээ авч Канадын дийлэнх том хотуудад пэйнтболын дотор тоглох байгууламжууд олноор баригдсан бөгөөд хөдөө орон нутгаар ч мөн задгай талбайнууд олноор бий болжээ. ===ипр=== Кипр 10 орчим талбай байдгаар хамгийн алдартай нь Никозиад байдаг Lapatsa Paintball Ranch, Пафост байдаг DNA-Paintball, Лимасолд байдаг Paintball Cyprus тус тус багтана. Бүгд Найрамдах Кипр улс нь CRL, CSL зэрэг лигүүдтэй. Лиг бүр нь сар болгон тэмцээн зохион байгуулдаг нэг улирлын үргэлжлэх хугацаа ихэвчлэн 7-9 сар байдаг. ===Дани=== Данид пэйнтболын спорт нэлээд хөгжсөн. Данид гадна болон дотор тоглодог нийт 25 пэйнтболын талбай байдаг. Төв Европт хамгийн томдоо ордог дотор тоглодог пэйнтболын төв Копенхаген хотод байдаг. ===Энэтхэг=== 2005 онд TPCI (The Paintball Co.) Азийн бүс нутагт пэйнтболын спортыг хөгжүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэдэг PALS (Пэйнтболын Азийн Лиг)-тэй хамтарч энэхүү спортыг Энэтхэг улсад нэвтрүүлэх ажлын хүрээнд Харяана мужийн Гургаонд Дамдама нуурын эрэгт пэйнтболлын паркиыг байгуулжээ. Энэтхэгт, тус спортыг хөгжүүлэхэд гарах зардлыг танах, Энэтхэгийн хатуу ширүүн уур амьсгалд тохируулах үүднээс 2005 оноос хойш шинэлэг арга хэмжээнүүдийг авсан. Тус спортыг сурталчлах зорилгоор PALS болон TPCI хамтран 2007 онд Энэтхэгийн Спортын байгууллагатай хамтран ажиллаж, хөдөлмөр эрхлээгүй залуусыг сургасан бөгөөд өдгөө Энэтхэг 200 гаруй пэйнтболын талбайтай болжээ. Өнөөдөр Энэтхэг улс пэйнтбол болон бусад түүний бусад тоноглолуудыг үйлдвэрлээд зогсохгүй, дэлхий дахинд экспортлох мэргэжлийн пэйнтболын бууг угсарч байна. 2007 оноос хойш, TPCI жил бүр Энэтхэгийн засгийн газар болон бусад үйлдвэр, аж ахуй нэгжүүдийн дэмжлэгтэйгээр үндэсний лигийн тэмцээнийг зохион явуулж байна. Энэтхэгийн хоёр дахь лиг болох Үндэсний Пэйнтболын Лиг нь 2010 онд пэйнтболын спортыг Өмнөд Энэтхэгт сурталчлах зорилготой TPCI-ын удирдах ажилтнуудын нэгний санаачлагаар байгуулагдсан. Энэтхэгийн Спортын Газар нь тус спортыг зохицуулах стандарт дүрэм гаргаж байгаа ажээ. Гэвч хэд хэдэн бүтэлгүй тохиолдол бүртгэгдсэний дотор хуурамч, чанар муутай тоног төхөөрөмж ашигласан, Олон улсын чанарын стандартуудыг дордуулсан хэргүүд гарчээ. NPCI, PALS нар Энэтхэгийн Спортын Газартай зөвшөөрөлгүй пэйнтболын паркуудыг зохицуулах, бүрэн хэмжээний Сургалт, Гэрчилгээжүүлэлт болон Аудитын ажиллагааг авч хэрэгжүүлэх ажлыг хэлэлцэж байгаа ажээ. Шинэ Дели болон Банглор зэрэг IT компаниуд олноор байдаг газруудад пэйнтболыг байгууллагын сургалтын хэрэгсэл болгон ашиглаж байна. ===Иран=== Иранд пэйнтбол мөн түгээмэл спорт. Бараг хот бүрд нэг эсхүл хэд хэдэн пэйнтболын талбай байдаг бөгөөд муж бүрд үндэсний лигт тоглодог баг байдаг. Иран өөрөө үндэсний багтай. ===Ливан=== Ливаны Хезболла зэвсэгт бүлэг пэйнтболыг сургуулилалт хийх зорилгоор ашигладаг. ===Өмнөд Африк=== Өмнөд Африкт 1980-аад оны сүүл үеэс хойш пэйнтболын спортыг хөгжүүлсэн. Пэйнтболд хамаарах цорын ганц гэгдэх эрх зүйн зохицуулалт нь пэйнтболын бууг олон нийтийн газарт хориглосон явдал юм. Пэйнтболын буу эзэмшихэд зөвшөөрөл шаарддаггүй бөгөөд насны хязгаар ч тогтоогоогүй. Гэхдээ “Аюултай зэвсгийн тухай акт”-ыг хэрэгжүүлэх тухай асуудал энэ байдлыг өөрчилж магадгүй байгаа ажээ. Өмнөд Африкт тус спорт нэвтэрсэн цагаасаа хойш тогтвортой хөгжиж байгаа ажээ. Бушбол (Bushball) нь улс даяар тархсан хамгийн түгээмэл төрөл хэдий ч сүүлийн жилүүдэд спийдбол хурдацтай өсөж байгаа. Өмнөд Африкийн Пэйнтболын Лиг 2002 онд байгуулагдсан. 2013 онд Өмнөд Африк Францын Парист болсон анхны Пэйнтболын Дэлхийн Цомын тэмцээнд багаа оролцуулжээ. Өмнөд Африкийн баг дэлхийд албан ёсоор 13 дугаарт бичигддэг. The Tippmann Challenge, D-Day болон Navy Festival SWAT Challenge зэрэг алдартай тэмцээнүүдэд улс орон даяар зуу зуун тоглогчид оролцдог. Хамгийн анхны олон нийтэд зориулсан пэйнтболын тоглолтыг 2013 онд Swartkop Airshow-ийн үеэр Өмнөд Африкт зохион байгуулжээ. 80 гаруй пэйнтболын тоглогч зэвсгийн наймаачид террористуудын эсрэг дайралтын үзүүлбэр үзүүлэхэд оролцжээ. Одоогийн байдлаар Өмнөд Африкт үндэсний спийдболын хамгийн том лиг нь 500 гаруй гишүүнтэй SARPL (Өмнөд Африкын Бүсийн Пэйнтболлын Лиг) ажээ. Тус лиг нь жилд үндэсний болон бүс нутгийн чанартай 31 арга хэмжээнд оролцдог. ===Малайз=== Пэйнтбол Малайзад маш түгээмэл спорт. Малайз пэйнтболын тоглогчдын хэмжээгээр Азид тэргүүлдэг. Пэйнтболын Азийн Лиг (PALS)-ийн төв байр нийслэл Куала-Лампур хотын орчим Петалинг Жаяа хэмээх газарт байрладаг. Тэд улсдаа болон Азийн бүс нутагт тэмцээн, арга хэмжээ зохион байгуулдаг. PALS-ийн зохион байгуулдаг тэмцээнээс гадна, Малайзын Үндэсний Пэйнтболын Лиг (MY-NPL), Малайзын Супер Долоо (Malaysian Super Sevens Series), Дэлхийн Пэйнтбол Тоглогчдын Лиг (WPPL), Малайзын Үнэмлэхүй Вүүдболын Лиг (UWL Malaysia) болон Тактикnaн Пэйнтболын Аварга шалгаруулах (TPC) тэмцээнүүд байдаг. Дэлхийн Пэйнтболын Цомын Азийн Тэмцээн жил бүр Ланкави арал дээр зохион байгуулагддаг. Олон улсын зохиомжит пэйнтболын тэмцээн (ISPG) зэрэг жил тутам зохиогддог хэд хэдэн вүүдсболын болон зохиомжит пэйнтболын томоохон тэмцээнүүд явагддаг ба Paintball Warfare Group Malaysia (P.W.G-Malaysia)-аас зохион явуулдаг тэмцээн мөн багтдаг. Улс орон даяар бараг бүх томоохон хотуудад пэйнтболын талбай байдаг бөгөөд дийлэнх нь Кланг хөндийн бүс нутагт төвлөрсөн байдаг. 2013 оны 12 сард, Малайзын Эзэн Хааны Цагдаагийн Газраас пэйнтболын бууг эзэмшихэд зөвшөөрөл шаардах болсныг мэдэгдсэн байна. Пэйнтболын зарим байгууллагууд үүнийг “томоохон цохилт” болно гэж байхад, нөгөө хэсэг нь энэ мэдэгдэл пэйнтболын спортод огтхон ч нөлөөлөхгүй гэж үзэж байгаа ажээ. [[Ангилал:Пэйнтбол| ]] [[Ангилал:Спортын төрөл зүйл]] [[Ангилал:Цэц мэргэний спортын төрөл]] t3gllfeso3mpyyktvdkoogo52fswl7f Загвар:Далбаа Кабо-Верде 10 46674 862575 409958 2026-07-21T11:57:59Z CommonsDelinker 211 [[File:Flag_of_Cape_Verde.svg]]-г [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government s 862575 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Flag of Cape Verde (10-17).svg|border|{{{1|22px}}}|Кабо-Вердегийн далбаа]]<noinclude> [[Ангилал:Загварууд:Далбаанууд|Кабо-Верде]] </noinclude> 0vfzkj1g5gqlh2tgkb8ib5gehg1hjp5 Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E 3 48103 862767 796533 2026-07-23T02:31:27Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862767 wikitext text/x-wiki {{Hello}}--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 08:47, 1 Гуравдугаар сар 2015 (UTCС) {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="center" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]]<br/>Архив |- | style="font-size:0.8em"> align="center" | [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2015|2015]], [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2016|2016]]<br/>[[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2017|2017]], [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2018|2018]]<br/>[[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2019|2019]], [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2020|2020]]<br/>[[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2021|2021]], [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2022|2022]] |} == Flower of the month == [[File:Trollius altaicus.jpg|thumb|<center>Trollius altaicus]] Hi Munkhzaya.E For your huge efforts on Mongolian Wikipedia I want to award you with the [[:als:Wikipedia:Blueme vum Monet|Flower of the month]]. Best regards, --[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 03:54, 18 Наймдугаар сар 2021 (UTC) :Ach, ich sehe gerade, dass du auch Deutsch sprichst. Viele Grüße und Glückwunsch zur Blume des Monats. --[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 03:59, 18 Наймдугаар сар 2021 (UTC) ::Wo denn? ich spreche Deutsch auch [[Хэрэглэгч:Gologmine|Gologmine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Gologmine|talk]]) 15:32, 20 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) == Сайн байна уу == Википедиагаа жаахан шинэчлэе гээд хэд хэдэн хэлэлцүүлгийг эхлүүлсэн байгаа юм, та завтай бол санал онолоо өгөөч? Баярлалаа! * [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр_хуудас]] [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:17, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == TOGG == @[[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] Hi, I created an article for the new Turkish car manufacturer TOGG but it was deleted twice since I used machine translation. I have seen that you have created some car-related articles on Mongolian Wikipedia and I want to ask you can you create an article for TOGG for me please? Thanks [[Хэрэглэгч:ARDITGILA|ARDITGILA]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ARDITGILA|talk]]) 07:40, 28 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) == Очирваань-Отгонтэнгэр Богд-Хаан Лус,Савдаг-уул усны эзэд гэх утгатай бөгөөд энэ нь санскрит үг юм аа хэл эрлийзжих тун аюултай. == Очирваань-Отгонтэнгэр Богд-Хаан Лус,Савдаг-уул усны эзэд гэх утгатай бөгөөд энэ нь санскрит үг юм аа хэл эрлийзжих тун аюултай. [[Тусгай:Contributions/66.181.161.60|66.181.161.60]] 14:02, 1 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) qimqakr6euckbpxoeilv2vg4sbvqj58 Дүгэржавын Маам 0 52492 862634 778350 2026-07-22T05:04:31Z Bayarkhangai 1129 862634 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Дүгэржавын Маам | зураг = | хэмжээ = | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = Цэрэндорж | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = | төрсөн огноо = 1935 | төрсөн газар = [[Сүхбаатар]] аймгийн [[Түвшинширээ сум]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | мэргэжил = 3охиолч | гарал үүсэл = | яс үндэс = монгол | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Дээд | төрөл = Үргэлжилсэн үгийн зрхиол, түүхэн роман, орчуулга, | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = БНМАУ-ын [[Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]], [[Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]] | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Орлой Мажигийн Дүгэржавын Маам''' (1935 оны 2-р сарын 26-нд буюу хөхөгчин гахай жил [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Түвшинширээ сум|Түвшинширээ сумын]] нутаг Бүдүүн овооны Завсрын бууц хэмээх газар төрсөн) Монгол Улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] зохиолч. ==Намтар== Маам зохиолч багадаа [[Цэрэндорж]] гэдэг нэртэй байжээ. Түүний [[аав]]ыг [[Мажиг]], [[ээж]]ийг [[Должин]], [[эгч]]ийг [[Мишигдорж]], [[ах]]ыг [[Дүгэржав]], [[дүү]]г [[Данжилаа]] гэдэг. Түүнийг 4 настай байхад аав Мажиг /[[Гавьж|гавж]]/ хэлмэгдэн буудуулж, түүнээс 10 жилийн дараа ээж нь хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлжээ. Аав нь хэлмэгдсэн учир Цэрэндорж хүү нэрээ сольж ах Дүгэржаваараа овоглох болсон байна. Зохиолч Маамын анхны зохиол нь “[[Мөнгөн өвөл]]” [[шүлэг]] байлаа. Тэрээр 9 настайдаа [[Түвшинширээ сум]]ын [[бага сургууль]]д элсэн орж улмаар [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймг]]ийн [[дунд сургууль]]д 8-р ангиа төгсчээ. 1951-1954 онд [[Багшийн техникум]]ыг [[онц дүн]]тэй төгссөн тул 1954-1957 онд [[Багшийн дээд сургууль]]д шууд элсэн орж [[Орос хэл]]ний [[багш]]ийн мэргэжил эзэмшжээ. 1957-1958 онд Сүхбаатар аймгийн арван жилийн сургуульд Орос хэл, [[Уран зохиол]]ын багшаар ажилласан бөгөөд 1959-1962 онд [[Ардыг Гэгээрлийн яам]]ны [[хүүхдийн утга зохиол]]ын газрын [[редактор]]оор ажиллажээ. 1962-1968 онд [[Москва|Москва хот]]ноо [[Олон улсын харилцааны дээд сургууль|Олон улсын харилцааны дээд сургуул]]ийг “[[Олон улсын түүхч]]” мэргэжлээр төгссөн. Мөн тэрээр [[Гадаад явдлын яам]]анд [[референт]], [[Каир]] дахь [[Монголын элчин сайдын яам]]ны [[орчуулагч]], [[атташе]] зэрэг алба хашиж байгаад [[шинжлэх ухааны академ]]ийн [[Дорно дахины судлалын хүрээлэн]]д [[эрдэм шинжилгээний ажилтан]], [[Дэд захирал|дэд захирл]]ын алба хашжээ. [[1990 он]]оос [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл]]ийн [[нарийн бичгийн дарга]], [[дарга]]ар ажиллаж байлаа. 1990-1992 онд [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурл]]ын [[гишүүн]]ээр ажиллаж шинэ [[Үндсэн хууль|Үндсэн хуул]]ийг боловсруулах батлахад өөрийн оюун ухаан, мэдлэг чадвараа зориулж явсан төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн. ==Шагнал== [[1983 он]]д [[Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал]], [[1996 он]]д [[Монгол улсын Соёлын Гавьяат зүтгэлтэн цол]]оор шагнагджээ. ==Алдаршуулсан нь== [[1996 он]]д Сүхбаатар аймгийн Түвшинширээ сумын сургуулийг Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, [[эрдэмтэн]] [[зохиолч]] Орлой Мажигийн [[Дүгэржавын Маам]]ын нэрэмжит болгосон. ==Зохиолчийн бүтээлүүд== * “[[Сүүлчийн захидал]]” найраглал [[1959 он]] * “[[Хөгшин тэнүүлч]]” [[1962 он]] * “[[Мандах зул]]” уянгын [[найраглал]] [[1965 он]] * “[[Тэмээний дууль]]” [[1970 он]] * “[[Тархинд хийсэн аян]]” [[1972 он]] * “[[Маоизм, Маогийнхан]]” [[1975 он]] * “[[Түмэн газрын замд]]” [[Яруу найраг|яруу найрг]]ийн [[ном]] [[1976 он]] * “[[Өндөр Сүхээ]]” шилдэг [[өгүүллэг]] [[1981 он]] * “[[Сарнай төрөх учир]]” [[1969 он]] * “[[Цагийн салхи]]” [[1991 он]] * [[Газар шороо (роман)|“Газар шороо” роман]] [[1977 он|1977]], [[1981 он|1981]], [[1982 он|1982]], [[1989 он]] * “[[Гишгэх газаргүй хөл]]” [[памфлет роман]] [[1979 он]] * “[[Хоёр хар буурын туурь]]” [[1969 он]] * “[[Мартах эрхгүй]]” [[кино]] [[1980 он]] * “[[Цөвүүн цагийн Богд]]” кино [[1989 он]] * “[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]” [[киноны редактор]] [[1990 он]] * “[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]” кино [[1994 он]] ==Эрдэм шинжилгээний бүтээл== * “[[Хятадын удирдагчдаас араб дорно дахинд явуулж буй бодлого]]” [[1977 он]] * “[[Маогийн бодлогод хэлмэгдэж буй Төвд орон]]” [[1975 он]] * “[[Араб дорно дахин, Бээжингийн бодлого]]” [[1977 он]] * “[[Синайн дайн]]” [[1972 он]] ==Орчуулга== *[[Александр Сергеевич Пушкин|А.С Пушкин]] “[[Руслан Людмила хоёр]]” [[1965 он]] *[[Лермонтов]] “[[Банди]]”, “[[Шулам]]” {{DEFAULTSORT:Маам, Дүгэржавын}} [[Ангилал:Дүгэржавын Маам| ]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]] [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Кино зохиолч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Түвшинширээгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:2006 онд өнгөрсөн]] h7peo18vqg8jr7kx6vwrw18dvr7d1cc 862635 862634 2026-07-22T05:07:50Z Bayarkhangai 1129 862635 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Дүгэржавын Маам | зураг = | хэмжээ = | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = Цэрэндорж | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = Маам | төрсөн огноо = 1935 | төрсөн газар = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Сүхбаатар]] аймгийн [[Түвшинширээ сум]] | нас барсан огноо = 1996 | нас барсан газар = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]] | мэргэжил = [[Дипломат төлөөлөгч|Дипломатич]], [[3охиолч]], [[Түүхч]] | гарал үүсэл = | яс үндэс = монгол | иргэний харъяалал = Монгол Улс | боловсрол = Дээд | төрөл = Үргэлжилсэн үгийн зрхиол, түүхэн роман, орчуулга, | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]], [[Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]] | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Орлой Мажигийн Дүгэржавын Маам''' (1935 оны 2-р сарын 26-нд буюу хөхөгчин гахай жил [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Түвшинширээ сум|Түвшинширээ сумын]] нутаг Бүдүүн овооны Завсрын бууц хэмээх газар төрсөн) Монгол Улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] зохиолч. ==Намтар== Маам зохиолч багадаа [[Цэрэндорж]] гэдэг нэртэй байжээ. Түүний [[аав]]ыг [[Мажиг]], [[ээж]]ийг [[Должин]], [[эгч]]ийг [[Мишигдорж]], [[ах]]ыг [[Дүгэржав]], [[дүү]]г [[Данжилаа]] гэдэг. Түүнийг 4 настай байхад аав Мажиг /[[Гавьж|гавж]]/ хэлмэгдэн буудуулж, түүнээс 10 жилийн дараа ээж нь хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлжээ. Аав нь хэлмэгдсэн учир Цэрэндорж хүү нэрээ сольж ах Дүгэржаваараа овоглох болсон байна. Зохиолч Маамын анхны зохиол нь “[[Мөнгөн өвөл]]” [[шүлэг]] байлаа. Тэрээр 9 настайдаа [[Түвшинширээ сум]]ын [[бага сургууль]]д элсэн орж улмаар [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймг]]ийн [[дунд сургууль]]д 8-р ангиа төгсчээ. 1951-1954 онд [[Багшийн техникум]]ыг [[онц дүн]]тэй төгссөн тул 1954-1957 онд [[Багшийн дээд сургууль]]д шууд элсэн орж [[Орос хэл]]ний [[багш]]ийн мэргэжил эзэмшжээ. 1957-1958 онд Сүхбаатар аймгийн арван жилийн сургуульд Орос хэл, [[Уран зохиол]]ын багшаар ажилласан бөгөөд 1959-1962 онд [[Ардыг Гэгээрлийн яам]]ны [[хүүхдийн утга зохиол]]ын газрын [[редактор]]оор ажиллажээ. 1962-1968 онд [[Москва|Москва хот]]ноо [[Олон улсын харилцааны дээд сургууль|Олон улсын харилцааны дээд сургуул]]ийг “[[Олон улсын түүхч]]” мэргэжлээр төгссөн. Мөн тэрээр [[Гадаад явдлын яам]]анд [[референт]], [[Каир]] дахь [[Монголын элчин сайдын яам]]ны [[орчуулагч]], [[атташе]] зэрэг алба хашиж байгаад [[шинжлэх ухааны академ]]ийн [[Дорно дахины судлалын хүрээлэн]]д [[эрдэм шинжилгээний ажилтан]], [[Дэд захирал|дэд захирл]]ын алба хашжээ. [[1990 он]]оос [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл]]ийн [[нарийн бичгийн дарга]], [[дарга]]ар ажиллаж байлаа. 1990-1992 онд [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурл]]ын [[гишүүн]]ээр ажиллаж шинэ [[Үндсэн хууль|Үндсэн хуул]]ийг боловсруулах батлахад өөрийн оюун ухаан, мэдлэг чадвараа зориулж явсан төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн. ==Шагнал== [[1983 он]]д [[Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал]], [[1996 он]]д [[Монгол улсын Соёлын Гавьяат зүтгэлтэн цол]]оор шагнагджээ. ==Алдаршуулсан нь== [[1996 он]]д Сүхбаатар аймгийн Түвшинширээ сумын сургуулийг Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, [[эрдэмтэн]] [[зохиолч]] Орлой Мажигийн [[Дүгэржавын Маам]]ын нэрэмжит болгосон. ==Зохиолчийн бүтээлүүд== * “[[Сүүлчийн захидал]]” найраглал [[1959 он]] * “[[Хөгшин тэнүүлч]]” [[1962 он]] * “[[Мандах зул]]” уянгын [[найраглал]] [[1965 он]] * “[[Тэмээний дууль]]” [[1970 он]] * “[[Тархинд хийсэн аян]]” [[1972 он]] * “[[Маоизм, Маогийнхан]]” [[1975 он]] * “[[Түмэн газрын замд]]” [[Яруу найраг|яруу найрг]]ийн [[ном]] [[1976 он]] * “[[Өндөр Сүхээ]]” шилдэг [[өгүүллэг]] [[1981 он]] * “[[Сарнай төрөх учир]]” [[1969 он]] * “[[Цагийн салхи]]” [[1991 он]] * [[Газар шороо (роман)|“Газар шороо” роман]] [[1977 он|1977]], [[1981 он|1981]], [[1982 он|1982]], [[1989 он]] * “[[Гишгэх газаргүй хөл]]” [[памфлет роман]] [[1979 он]] * “[[Хоёр хар буурын туурь]]” [[1969 он]] * “[[Мартах эрхгүй]]” [[кино]] [[1980 он]] * “[[Цөвүүн цагийн Богд]]” кино [[1989 он]] * “[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]” [[киноны редактор]] [[1990 он]] * “[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]” кино [[1994 он]] ==Эрдэм шинжилгээний бүтээл== * “[[Хятадын удирдагчдаас араб дорно дахинд явуулж буй бодлого]]” [[1977 он]] * “[[Маогийн бодлогод хэлмэгдэж буй Төвд орон]]” [[1975 он]] * “[[Араб дорно дахин, Бээжингийн бодлого]]” [[1977 он]] * “[[Синайн дайн]]” [[1972 он]] ==Орчуулга== *[[Александр Сергеевич Пушкин|А.С Пушкин]] “[[Руслан Людмила хоёр]]” [[1965 он]] *[[Лермонтов]] “[[Банди]]”, “[[Шулам]]” {{DEFAULTSORT:Маам, Дүгэржавын}} [[Ангилал:Дүгэржавын Маам| ]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]] [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Кино зохиолч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Түвшинширээгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:2006 онд өнгөрсөн]] 53bg1doppbj0jsiuc9ir8gdhd9q5mul Шолой убаши хунтайж 0 56313 862610 840660 2026-07-21T20:53:36Z ChagataiBorjigin 93332 Цолны мэдээлэл зассан 862610 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name =Шолой убаши хунтайж | title =Убаши хунтайж, Алтан хан | image = | caption = | reign = 1587?-1623 | coronation = | full name = | predecessor = | successor = [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]] | spouse = | issue = | royal house =[[Боржигин]] | dynasty = | father =[[Түмэндарь дайчин]] | mother =Тайгал хатан<ref>Эртний Монголын Хаадын Үндэсний Их Шар тууж оршвой. УБ., 2006. т.102</ref> | birth_date ={{birth-date|1567}} | birth_place = | death_date = {{death year and age|1623|1567}} | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |}} '''Шолой убаши хунтайж''' нь [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]ын ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжын]] дэд хүү [[Түмэндарь дайчин]]гийн ахмад хүү юм. Шолой убаши хунтайж, түүний хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо Эрдэнэ]] нарын үед газар нутаг тэлж, цэрэг, эдийн засгийн хувьд хүчирхэгжиж халхын баруун гарын тэргүүлэгчдийн мэдлээс гарч бие даах бодлого явуулж ирсэн бөгөөд түүний эзэмшил нь баруун тийш Алтайн Урианхай, [[Красноярск]] хязгаар, зүүн тийш Сэлэнгэ, Тамирын эхэнд тулж байв. Мөн тэд Орос улстай харилцан элч солилцож худалдаа наймаа хийж байжээ. Иймээс Оросын хаан [[Хотгойд]]ын ноёдыг '''"Алтан царь”''' гэж дууддаг байсан бол хотгойд өөрсдийгөө '''"Алтан хаан”''' гэдэг байжээ. == Тойм == Ингэж харилцахдаа Оросын цагаан хааны зүгээс дорно зүг хаяа тэлж Сибирь, алс Дорнодод ирсэн тул улмаар [[Хотгойд]]ын хангуудтай харилцаа тогтоох, цаашлаад өөрийн хил хязгаарыг сахиулах, алба бариулж, түшмэг хараат улс болгох бодлого барьж байсан бол, [[Хотгойд]]ын Алтан хангуудын зүгээс Ойрадуудтай байлдахад түшиг болгох, худалдаа, эдийн засгийн харилцаа тогтоох, халхад нэр нөлөөгөө ахиулахад Оросыг ашиглах бодлого барьж байлаа. Оросууд Алтан хан Шолой Убашийн тухай анхны мэдээг 1604 онд хүлээж авсан ба Алтан хантай харилцах зорилгоор анхны элчдийг Иван Белоголовоор удирдуулан 1607 онд явуулсан боловч Шолой Убашийн Ойрадтай хийж байсан байлдааны улмаас очиж чадалгүй Киргизийн нутагт хүлээж өвөлжөөд 1609 оны хавар Томск руугаа буцжээ. Энэ үеэс Оросын хаан В.В. Волынский нарын элчийг илгээсэн боловч Шолой Убашид бараалхаж амжаагүй байна. Ингээд хэсэг хугацаанд засварласны дараа 1617 оны 2 сарын 2 - нд Томскийн харьяат Василий Тюмениц, аравны дарга И.Петров нар Оросын хаан Михайл Федоровичийн элчээр Алтан хан руу зарагдаж 18 өдрийн турш хүнд хэцүү замыг туулан Алтан ханы нутгийн захад иржээ. Алтан ханы өргөөнд ойртон очиход хан өөрийн бага хүүг 50 орчим нум сум бүхий морьт цэргийн хамт илгээн идээ ундааны зүйлтэйгээр тосон авчээ. Оросын элчдийн зорилго нь Алтан ханаар Оросын хараат болох тангараг өргүүлэх, тэдний зан байдал, нутаг орныг тандан судлах байв. Алтан хан Оросын элчийг хүлээн авч хэрэг зоригийг асуун бэлэг сэлтийг хүлээн авч дайллага цайллага хийн өнгөн дээрээ Оросын хааныг хүндэтгэн үзэж байгаа мэт боловч үнэн хэрэгтээ өөрийгөө эзэн хааны хэмжээнд тавьж түүнээс цэргийн тусламж авахын зэрэгцээ шаардлага гарвал зохих хэмжээний цэргийг Орос улсад илгээж байж болохыг мэдэгдээд өөрийн элч Даян, Хичээнгүй нарыг дагалдуулан илгээжээ. Ийнхүү Оросын элч нар үндсэн зорилгоо биелүүлээгүй бөгөөд Алтан ханы бурхан тахих ёслолд оролцсоноо “Алтан хан Оросын эзэн хааны харьяат болох тангараг үйлдэв” хэмээн эндүүрэн ойлгож “ Алтан хан Шолой Убашийн өргөө нь Хан Хөхүйн нурууны ойролцоо орших давсархаг Увс нуурын хавиар нүүдэллэн оршдог” .....” нэг газартаа долоо хоногоос удаан байхгүй, уул, усны хооронд өвөл зунгүй нүүдэллэн явна.Хүмүүс нь сайхан зантай. Ойролцоогоор түүний хүмүүс 100 000 орчим харагдсан. Таван хошуу малыг эрхлэх боловч тэд тариаланг мэдэхгүй, учир нь хад чулуу ихтэй уулархаг нутагтай” гэх мэтчилэн мэдээтэй буцжээ. Алтан ханы элч нарын гол зорилго нь Ойрадын Хар хултай байлдахад тусламж үзүүлэх, дарь хийх, галт зэвсэг үйлдэх дархан илгээх, Сибирын хотод худалдаа хийлгэхийг гуйжээ. Оросын хаан мөн л найрсаг харилцаа тогтоохыг хүсэн буйгаа илэрхийлэн дайлж цайлаад тавьсан саналуудад нь тодорхой хариу өгөөгүй бөгөөд 1617 оны 8 сард Монголын элчдийн хамт өөрийн элч Иван Петлинээр удирдуулсан 11 хүнтэй багийг Монголоор дайруулан Хятадад очуулахаар буцаасан байна. Алтан хан Оросын талын хүссэнээр И.Петлин нарыг Хятадад хүргэхийн тулд агт мориор хангаж Билэгт, Дархан хэмээх хоёр ламаар газарчлуулжээ. 1618 онд Алтан хан И.Петлинийг буцахад түүнийг дагалдуулан өөрийн элчээр дотны хүн Дархан ламыг Москвад илгээжээ. Дархан лам 1620 оны эхээр Москвад хүрэлцэн очиж Оросын эзэн хаан Михайл Федоровичид бараалхан Алтан ханы бичсэн жуух бичгийг гардуулжээ. Элчийн зорилго нь Орос улсад амласан амлалтаа сахиж буй дүр үзүүлэх, Ойрадтай хийх тэмцэлдээ Орос улсаас цэрэг, зэвсгийн тусламж хүсэх, Сибирь хотод худалдаа хийхийг зөвшөөрүүлэх, өндөр цол хэргэм хүсэх зэрэг байсан бөгөөд Оросын хаанаас асуудалд ихэд болгоомжтой хандан элчийг жил орчим байлгаж байгаад “Алтан ханыг Их эзэн хааны ивээлд орвол түүнийг дайснаас хамгаалах болно“ гэсэн хариутайгаар буцаажээ. Мөн дахин Алтан ханы элчийг хүлээж авахгүй, тэдэнтэй ямар нэгэн хэлбэрээр харилцахгүй байхыг Сибирийн хотуудын захирагч нарт тушаасан байна. [[Хотгойд]]ын Алтан хан эл тулгасан шаардлагыг хүлээн аваагүйгээр үл барам түүнд хорсон Оросын хараат Енисей хавийн болон түрэг аймгуудыг уулгалан довтолж алба татвар хураах болсноор харилцаа нэлээд эвдэрэлцэж иржээ Энэ үеэс тэдгээрийн хоорондын харилцаа муудаж эхэлсэн бөгөөд Шолой Убаши ч Ойрадын Хар хул хаантай байлдаж эхэлсэн учраас харилцаа нэг хэсэгтээ тасарчээ.  Удалгүй 1627 онд Шолой Убаши хунтайж ойрадтай хийсэн дайнд алагдаж, түүний оронд [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]] /1627-1657/ хан ширээнд суужээ.  == Үр хойчис == Убаши хунтайж нь Чандмань тойн, Гүүш тайж, Зоригт тайж, [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Бадма эрдэнэ хунтайж]], Дорждай хунтайж, Дай ноён, Гомбо илдэн, Сан тайж<ref name=":0">Жамба. Асрагч нэртийн түүх. УБ., 2006. т.67</ref> гэсэн найман хөвгүүнтэй. Бадма эрдэнэ хунтайж эцгээ залгамжлан, хоёр дахь үеийн Алтан хан болж, Хотогойдын эзэн суусан. * '''Чандмань тойны''' хөвгүүн Гүмэчи номч, Түсхэр баатар, Султан тайж, Хаан тайж. Гүмэчи номчийн хөвгүүн Ядам. Түсхэр баатарын хөвгүүн Цөөхүр тайж<ref name=":0" /> * '''Гүүш тайжийн''' хөвгүүн Сэцэн гүүш, Баатар тайж, Дүгэр дайчин хушууч, Буйма эрх баатар. Сэцэн гүүшийн хөвгүүн Цэрэн ахай. Дайчин хушуучийн хөвгүүн Хоргол тайж.<ref name=":0" /> * '''Зоригт тайжийн''' хөвгүүн Содном цөөхүр, Цэрэн илдэн, Санжуба тайж, Убаши баатар, Эрх тайж, Тарва сэцэн зоригт. Содном цөөхүрийн хөвгүүн Чидар мэргэн ахай. Цэрэн илдэнгийн хөвгүүн Бахасу тайж. Шанжуба тайжийн хөвгүүн Дорж тайж. Убаши баатарын хөвгүүн Доржжав.<ref name=":0" /> * '''Бадма эрдэнэ хунтайжийн''' хөвгүүн [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин сайн хунтайж]], Жалханз хутагтын гэгээн. Сайн хунтайжийн хөвгүүн Рааш хатан баатар, Хучигир, Бандида, Анди багахан Рааш, Тахахи.<ref name=":1">Жамба. Асрагч нэртийн түүх. УБ., 2006. т.68</ref> * '''Дорждай хунтайжийн''' хөвгүүн Сэнгүн баатар тайж, Эрдэнэдай хунтайж, Балдан дүүргэч, [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн бэйл]]. Сэнгүн баатарын хөвгүүн Хувилгаан. Эрдэнэдай хунтайжийн хөвгүүн Маханиту тайж. Балдан дүүргэчийн хөвгүүн Алдар тайж.<ref name=":1" /> Гэндэн бэйлийн хөвгүүн [[Бүүвээ баатар|Бүүвэй бэйл]], Бүүвэйн хөвгүүн Сүнжинсэнгэ, Сүнжинсэнгийн хөвгүүн Банди бэйл, Бандийн хөвгүүн [[Чингүнжав]] * '''Дай ноёны''' хөвгүүн Шарав мэргэн дайчин, Аюуш баатар, Лувсандай ноён. Шарав мэргэн дайчингийн хөвгүүн Дургал тайж.<ref name=":1" /> * '''Гомбо илдэнгийн''' хөвгүүн Эрдэнэ Гурбагула.<ref name=":1" /> * Сан тайж үр үгүй. == Эшлэл == [[Ангилал:1623 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын түүх]] 3p7mwhf20kmuoxlib001cmgxlqh31z3 862849 862610 2026-07-23T07:59:28Z Megzer 20491 862849 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name =Шолой убаши хунтайж | title =Убаши хунтайж,<br>Хотгойдын Алтан хаан | image = | caption = | reign = 1587?-1623 | coronation = | full name = | predecessor = | successor = [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]] | spouse = | issue = | royal house =[[Боржигин]] | dynasty = | father =[[Түмэндарь дайчин]] | mother =Тайгал хатан{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=102}} | birth_date ={{birth-date|1567}} | birth_place = | death_date = {{death year and age|1623|1567}} | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |}} '''Шолой убаши хунтайж''' нь [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]ын ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжын]] дэд хүү [[Түмэндарь дайчин]]гийн ахмад хүү юм. Шолой убаши хунтайж, түүний хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо Эрдэнэ]] нарын үед газар нутаг тэлж, цэрэг, эдийн засгийн хувьд хүчирхэгжиж халхын баруун гарын тэргүүлэгчдийн мэдлээс гарч бие даах бодлого явуулж ирсэн бөгөөд түүний эзэмшил нь баруун тийш [[Алтайн Урианхай]], [[Красноярск]] хязгаар, зүүн тийш [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]], [[Тамир гол|Тамирын]] эхэнд тулж байв. Мөн тэд Орос улстай харилцан элч солилцож худалдаа наймаа хийж байжээ. Иймээс Оросын хаан [[Хотгойд]]ын ноёдыг '''"Алтан царь”''' гэж дууддаг байсан бол хотгойд өөрсдийгөө '''"Алтан хаан”''' гэдэг байжээ.{{Citation needed}} == Тойм == Ингэж харилцахдаа Оросын цагаан хааны зүгээс дорно зүг хаяа тэлж Сибирь, алс Дорнодод ирсэн тул улмаар [[Хотгойд]]ын хангуудтай харилцаа тогтоох, цаашлаад өөрийн хил хязгаарыг сахиулах, алба бариулж, түшмэг хараат улс болгох бодлого барьж байсан бол, [[Хотгойд]]ын Алтан хангуудын зүгээс Ойрадуудтай байлдахад түшиг болгох, худалдаа, эдийн засгийн харилцаа тогтоох, халхад нэр нөлөөгөө ахиулахад Оросыг ашиглах бодлого барьж байлаа. Оросууд Алтан хан Шолой Убашийн тухай анхны мэдээг 1604 онд хүлээж авсан ба Алтан хантай харилцах зорилгоор анхны элчдийг Иван Белоголовоор удирдуулан 1607 онд явуулсан боловч Шолой Убашийн Ойрадтай хийж байсан байлдааны улмаас очиж чадалгүй Киргизийн нутагт хүлээж өвөлжөөд 1609 оны хавар Томск руугаа буцжээ. Энэ үеэс Оросын хаан В.В. Волынский нарын элчийг илгээсэн боловч Шолой Убашид бараалхаж амжаагүй байна. Ингээд хэсэг хугацаанд засварласны дараа 1617 оны 2 сарын 2 - нд Томскийн харьяат Василий Тюмениц, аравны дарга И.Петров нар Оросын хаан Михайл Федоровичийн элчээр Алтан хан руу зарагдаж 18 өдрийн турш хүнд хэцүү замыг туулан Алтан ханы нутгийн захад иржээ. Алтан ханы өргөөнд ойртон очиход хан өөрийн бага хүүг 50 орчим нум сум бүхий морьт цэргийн хамт илгээн идээ ундааны зүйлтэйгээр тосон авчээ. Оросын элчдийн зорилго нь Алтан ханаар Оросын хараат болох тангараг өргүүлэх, тэдний зан байдал, нутаг орныг тандан судлах байв. Алтан хан Оросын элчийг хүлээн авч хэрэг зоригийг асуун бэлэг сэлтийг хүлээн авч дайллага цайллага хийн өнгөн дээрээ Оросын хааныг хүндэтгэн үзэж байгаа мэт боловч үнэн хэрэгтээ өөрийгөө эзэн хааны хэмжээнд тавьж түүнээс цэргийн тусламж авахын зэрэгцээ шаардлага гарвал зохих хэмжээний цэргийг Орос улсад илгээж байж болохыг мэдэгдээд өөрийн элч Даян, Хичээнгүй нарыг дагалдуулан илгээжээ. Ийнхүү Оросын элч нар үндсэн зорилгоо биелүүлээгүй бөгөөд Алтан ханы бурхан тахих ёслолд оролцсоноо “Алтан хан Оросын эзэн хааны харьяат болох тангараг үйлдэв” хэмээн эндүүрэн ойлгож “ Алтан хан Шолой Убашийн өргөө нь Хан Хөхүйн нурууны ойролцоо орших давсархаг Увс нуурын хавиар нүүдэллэн оршдог” .....” нэг газартаа долоо хоногоос удаан байхгүй, уул, усны хооронд өвөл зунгүй нүүдэллэн явна.Хүмүүс нь сайхан зантай. Ойролцоогоор түүний хүмүүс 100 000 орчим харагдсан. Таван хошуу малыг эрхлэх боловч тэд тариаланг мэдэхгүй, учир нь хад чулуу ихтэй уулархаг нутагтай” гэх мэтчилэн мэдээтэй буцжээ. Алтан ханы элч нарын гол зорилго нь Ойрадын Хар хултай байлдахад тусламж үзүүлэх, дарь хийх, галт зэвсэг үйлдэх дархан илгээх, Сибирын хотод худалдаа хийлгэхийг гуйжээ. Оросын хаан мөн л найрсаг харилцаа тогтоохыг хүсэн буйгаа илэрхийлэн дайлж цайлаад тавьсан саналуудад нь тодорхой хариу өгөөгүй бөгөөд 1617 оны 8 сард Монголын элчдийн хамт өөрийн элч Иван Петлинээр удирдуулсан 11 хүнтэй багийг Монголоор дайруулан Хятадад очуулахаар буцаасан байна. Алтан хан Оросын талын хүссэнээр И.Петлин нарыг Хятадад хүргэхийн тулд агт мориор хангаж Билэгт, Дархан хэмээх хоёр ламаар газарчлуулжээ. 1618 онд Алтан хан И.Петлинийг буцахад түүнийг дагалдуулан өөрийн элчээр дотны хүн Дархан ламыг Москвад илгээжээ. Дархан лам 1620 оны эхээр Москвад хүрэлцэн очиж Оросын эзэн хаан Михайл Федоровичид бараалхан Алтан ханы бичсэн жуух бичгийг гардуулжээ. Элчийн зорилго нь Орос улсад амласан амлалтаа сахиж буй дүр үзүүлэх, Ойрадтай хийх тэмцэлдээ Орос улсаас цэрэг, зэвсгийн тусламж хүсэх, Сибирь хотод худалдаа хийхийг зөвшөөрүүлэх, өндөр цол хэргэм хүсэх зэрэг байсан бөгөөд Оросын хаанаас асуудалд ихэд болгоомжтой хандан элчийг жил орчим байлгаж байгаад “Алтан ханыг Их эзэн хааны ивээлд орвол түүнийг дайснаас хамгаалах болно“ гэсэн хариутайгаар буцаажээ. Мөн дахин Алтан ханы элчийг хүлээж авахгүй, тэдэнтэй ямар нэгэн хэлбэрээр харилцахгүй байхыг Сибирийн хотуудын захирагч нарт тушаасан байна. [[Хотгойд]]ын Алтан хан эл тулгасан шаардлагыг хүлээн аваагүйгээр үл барам түүнд хорсон Оросын хараат [[Енисей мөрөн|Енисей]] хавийн болон түрэг аймгуудыг уулгалан довтолж алба татвар хураах болсноор харилцаа нэлээд эвдэрэлцэж иржээ Энэ үеэс тэдгээрийн хоорондын харилцаа муудаж эхэлсэн бөгөөд Шолой Убаши ч Ойрадын Хар хул хаантай байлдаж эхэлсэн учраас харилцаа нэг хэсэгтээ тасарчээ.  Удалгүй 1627 онд Шолой Убаши хунтайж ойрадтай хийсэн дайнд алагдаж, түүний оронд [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]] /1627-1657/ хан ширээнд суужээ.  == Үр хойчис == Убаши хунтайж нь Чандмань тойн, Гүүш тайж, Зоригт тайж, [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Бадма эрдэнэ хунтайж]], Дорждай хунтайж, Дай ноён, Гомбо илдэн, Сан тайж{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=67}} гэсэн найман хүүтэй байсан. Бадма эрдэнэ хунтайж эцгээ залгамжлан, хоёр дахь үеийн Алтан хан болж, Хотогойдын эзэн суусан. {{tree list}} *''' Шолой Убаши хунтайж, Алтан хаан'''{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=67-68}} ** '''Чандмань тойн''' ***Гүмэчи номч ****Ядам ***Түсхэр баатар ****Цөөхүр тайж ***Султан тайж ***Хаан тайж ** '''Гүүш тайж''' *** Сэцэн гүүш **** Цэрэн ахай *** Баатар тайж *** Дүгэр дайчин хушууч **** Хоргол тайж *** Буйма эрх баатар ** '''Зоригт тайж''' *** Содном цөөхүр **** Чидар мэргэн ахай *** Цэрэн илдэн **** Бахасу тайж *** Санжуба тайж **** Дорж тайж *** Убаши баатар **** Доржжав *** Эрх тайж *** Тарва сэцэн зоригт ** '''[[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Бадма эрдэнэ хунтайж]]''' *** [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин сайн хунтайж]] **** Өлзийт Рааш хатанбаатар ***** Намаринзамбу тайж: 1709-1718 онд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны анхны засаг ноён **** Жамьян: 1718-1724 онд тус хошууны засаг ноён **** Гомбоцэрэн тайж: 1724-1732 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноён **** Лхари тайж: 1732-1737 онд тус хошууны засаг ноён *** [[Жалханз хутагт|Жалханз хутагтын]] анхдугаар гэгээн ** '''Дорждай хунтайж''': *** Сэнгүн баатар тайж **** Хувилгаан *** Эрдэнэдай хунтайж **** Маханиту тайж *** Балдан дүүргэч **** Алдар тайж *** [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн бэйл]]: 1694-1697 онд Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошууны анхны засаг ноён ****[[Бүүвээ баатар|Бүүвэй бэйл]]: 1704-1730 онд тус хошууны засаг ноён ***** Сүнжинсэнгэ засаг, улсад туслагч гүн: 1697-1703 онд тус хошууны засаг ноён ****** Банди бэйл: 1730-1737 онд тус хошууны засаг ноён ******* '''[[Чингүнжав|жүн ван Чингүнжав]]''': 1737-1756 онд тус хошууны засаг ноён ** '''Дай ноён''': Засагт хан аймгийн Ахай засгийн хошууны засаг ноёдын өвөг дээдэс *** Шарав мэргэн дайчин **** Дургал тайж *** Аюуш баатар *** Лувсандай ноён **** Шагж засаг, улсад туслагч гүн: 1724-1737 онд Засагт хан аймгийн Далай засгийн хошууны анхны засаг ноён болсон. ** '''Гомбо илдэн''' *** Эрдэнэ Гурбагула ** Сан тайж үр хүүхэдгүй{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=68}} {{tree list/end}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Жамба. Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |last2=Munkh-Uchral |first2=E |title=Үндэсний Их Шар тууж оршвой |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:1623 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын түүх]] ej8otyi8180kwi4l9pdvjjm753mmntq BGP 0 57678 862782 749423 2026-07-23T03:35:34Z Erbus14789 106181 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 862782 wikitext text/x-wiki [[Файл:BGP pictures.png|thumbnail|526x526px]] == Хилийн гарцын протокол (BGP) == '''Border Gateway Protocol''' (BGP) бол AS-уудын хоорондох замчлалыг хангадаг замчлалын протокол юм. TCP холболтоор илгээгдсэн мэдээллүүдийг гадаад системд замчлаж өөрөөр хэлбэл сүлжээний аль замаар дамжихыг заана. BGP хувилбарууд BGP-1 (RFC1105), BGP-2 (RFC1163) болон BGP-3 (RFC1267) байсан. Одоо хэрэглэж байгаа хувилбар бол BGP-4 RFC4271 стандартаар тодорхойлогдоно. Сүлжээнүүдийг нэгтгэх болон CIDR,VLSM –г дэмжинэ.CIDR нь замчлалын хүснэгтийн хэмжээ ихсэхээс сэргийлнэ. Зөвхөн TCP-179 портыг ашигладаг. TCP холболт үүсгэнэ сайн замыг сонгохдоо метрик ашиглахгүй оронд нь path attribute ашигладаг. BGP4 болон CIDR нь замчлалын хүснэгтийн хэмжээ ихсэхээс сэргийлнэ. * CIDR ажиллахгүйгээр BGP хүснэгтэнд 2,000,000 орчим бичлэг байна. * CIDR ажилласнаар BGP хүснэгтэд 300,000 орчим бичлэг байна. BGP нь дотроо 2 төрөлтэй.  * External BGP- хөршөө зарлахдаа AS-ын дугаар өөр байвал * Internal BGP- Хөршөө зарлахдаа AS дугаар ижил байвал == Autonomous System == [[Файл:Gns bgp2.png|thumbnail|454x454px|Ялгаатай AS-уудын хооронд BGP протокол ажиллана]] AS гэдэг нь ижил замчлалын бодлогон дор ажиллаж байгаа рутеруудын цуглуулга юм.Хэрвээ AS гадаад гарцын протокол ашиглан (жишээлбэл BGP) нийтийн интернет сүлжээтэй холбогдож байгаа бол Internet Assigned Numbers Authority (IANA)-аас '''unique AS number'''-ыг авсан байх шаардлагатай. AS-ын дамжууллын төрлөөс хамаарч 2 хуваагдана. * Transit- Өөр өөр AS-уудыг холбож өгнө * Non-Transit- бусад AS-н мэдээлли йг өөр дээгүүрээ дамжуулахгүй. '''AS-ын дугаар:''' AS-ын дугаар 1-65535 хооронд байна. 64512-65535 дугаарыг хувийн хэрэглээнд ашигладаг. (IP хаягийн private хаягтай ижил).Regional Internet Register (RIR) 1-64512 хоорондох дугаарыг удирддаг. IETF RFC4893 (16 битийн урттай), RFC5398 (32 битийн урттай) стандартуудыг шинэчлэн гаргасан. == BGP үндсэн ойлголт == '''BGP-н төрөл''' [[Файл:Bgp2.png|thumbnail|338x338px| BGP протоколын төрөл]] Хэрвээ 2 BGP рутерууд өөр AS-д ажиллаж байгаа бол бие биетэйгээ шууд холбогдож EBGP peer үүсгэх боломжтой. 2 BGP рутер BGP peer холболт үүсгэх үед TCP 179-р портыг ашиглана. BGP-Peers (хөрш) BGP peer болон BGP хөрш гэсэн нь хөршийн харилцаа үүссэнийг илэрхийлнэ. TCP холболт үүсгэж BGP замчлалын мэдээллээ солилцоно. Үүнийг BGP Peer эсвэл BGP neighbor гэж нэрлэдэг. AS-уудын хооронд хөрш болоход заавал шууд холбоотой байх ёстой. BGP Peer нь заавал BGP neighbor коммандаар тохируулагдана. '''EBGP Хөрш болох шаардлагууд''' * Хөршийг тодорхойлох: BGP Замчлалын мэдээлэл солилцож эхлэхийн өмнө TCP холболт үүссэн байх * Шууд холбоотой байх: EBGP хөршүүд шууд холбоотой байх * AS дугаар өөр байх:  EBGP хөршүүд заавал өөр AS дугаартай байх * Ижил AS-д байгаа BGP рутерууд BGP peer холболт үүсгэнэ. Энэ холболтыг IBGP peer холболт гэнэ. * IBGP Peer холболтын зөвхөн [[физик]] интерфейс дээр биш логик холболтонд ч үүсгэх боломжтой. '''IBGP Хөрш болох шаардлагууд''' * Хөршийг тодорхойлох:  BGP Замчлалын мэдээлэл солилцож эхлэхийн өмнө TCP холболт үүссэн байх * Шууд холбоотой байх: IBGP хөршүүд IGP ашиглан холбогдсон байна. IBGP хөршийг Loopback хаягаар тодорхойлох * AS дугаар ижил байх: IBGP хөршүүд заавал ижил AS дугаартай байх === BGP Patch Vector Characteristic === Дотоод гарцын протоколууд сүлжээнүүдийн жагсаалт, сүлжээ бүрт хүрэх метриктэй байдаг. BGP рутерууд шууд холбоотой байгаа сүлжээний мэдээллүүдийг солилцохдоо path attribute-ыг цуглуулдаг. Path vector-ын мэдээлэл нь дотроо: * AS дугаар (Тухайн сүлжээрүү очихдоо дамжих AS-ын тоог тодохойлно.) * Next-hop attribute (Тухайн AS-руу хүрэхдээ ямар IP хаягтай төхөөрөмжрүү гарахыг тодорхойлно.) * Origin-Code attribute (Тухайн замчлалын мэдээний үүсгүүрийг заана) 3 төрөлтэй: # I – internal (BGP network коммандаар орсон сүлжээ) # E – external (EGP) ашиглагдахгүй # ? – incomplete (Бусад эх үүсвэрээс ирсэн сүлжээ) BGP Synchronization AS дотор замчлалаа хийсний дараа өөр AS-тай холбогдож замчлалын мэдээллээ солилцоно. Default утга нь идэвхигүй байдаг. Cisco [[IOS]] 12.2-с дээш хувилбар дэмжинэ. '''BGP холболтын төлвүүд''' * Idle (Хөршөө зарлах үед) * Connect (Хөрштэй TCP холболт үүсэх үед) * Open sent (Хөрштэйгөө TCP холболт үүссэний дараа, хөрш илрүүлэх үед) * Open confirm (BGP хөрш болсон үед) * Established (Update замын мэдээллээ солилцоно) '''BGP мессежийн төрөл''' * Mессеж нь 19-4096 байтын урттай * BGP мессежүүдийн ижил 3 талбар *# Marker талбар (16 байт) - BGP мессежийг баталгаажуулах, 2 BGP peer-ын хооронд синхрончлолын алдагдлыг илрүүлэх *# Length талбар (2 байт) – Header-т агуулагдаж байгаа BGP мессежийн нийт урт *# Type талбар (1 байт) – BGP мессежийн төрлийг тодорхойлно. (Open, Update, Notification, Keepalive) * Open Message * Update Message * Notification Message * Keepalive Message '''Open мессеж''' [[Файл:Pictq.png|thumbnail|481x481px| Open мессежийн бүтэц]] * TCP холболт үүссэний дараа, Full BGP adjacency болохоос өмнө илгээгдэнэ. Тохиргооны параметрүүдийг агуулдаг. * BGP Peer хоёулаа харилцан зөвшөөрвөл BGP Update мессежээр замчлалын мэдээллээ солилцож эхлэхэд бэлэн болно. '''Update мессеж''' [[Файл:Pictw.png|thumbnail|448x448px| Update мессежийн бүтэц]] * Update мессеж нь BGP-ын бүх мэдээллийг агуулна. * BGP Update мессеж нь зөвхөн нэг замын мэдээлэлтэй байна, хэд хэдэн замын хувьд хэд хэдэн update мессеж шаардлагатай. * Update мессеж нь дараах мэдээг агуулна: * Unreachable routes information (Талбарын хэмжээ хувьсах урттай) * Замчлалын шинэчилсэн мэдээний жагсаалтад байгаа үүнийг BGP замчлалын хүснэгтээс устгах шаардлагатай. * Path attribute information (Талбарын хэмжээ хувьсах урттай) * AS-path, origin, local preference, next-hop * Network-layer reachability information (NRLI, Талбарын хэмжээ хувьсах урттай) * NRLI (10.1.1.0 255.255.255.0 à 24, 10.1.1.0 гэж илэрхийлэгдэнэ.) '''Notification мессеж''' [[Файл:Picte.png|thumbnail|372x372px| Notification мессежийн бүтэц]] * BGP notification мессеж нь алдаа илэрсэн үед илгээгдэнэ. * BGP холболт хязгаарлагдмал бол үед нэн даруй энэ мессежийг илгээнэ. * Notification мессеж нь error code, error subcode, өгөгдөлтэй холбоотой алдаа зэргийг агуулдаг. '''Keepalive мессеж''' [[Файл:Pictr.png|thumbnail|197x197px| Keepalive мессежийн бүтэц]] * Peer-уудын хооронд default-аар 60 сек тутамд илгээгддэг. * Message header нь 19 байтын урттай. === Path Attribute === BGP Path attribute-уудаар сайн замаа тодорхойлдог. Зарим атрибутууд заавал эсвэл автоматаар update мессежэнд байдаг бол зарим нь гараар тохируулагддаг. BGP атрибутууд замчлалын бодлого хэрэгжүүлэх боломжтой. '''3 талбартай  (2 байтын урттай)''' * Attribute type * Attribute length * Attribute value '''Attribute-н 4 төрөлтэй''' # Well-Known Mandatory #* AS PATH- Хүлээн авах сүлжээ хүртлэх AS дарааллын дугаар байна. Замчлалын мэдээллийг үүсгэж байгаа рутер нь өөрийн AS дугаарыг оруулан дамжуулах ба өөр AS-аар дамжих бүрд уг талбар тухайн дамжиж байгаа AS-ийн дугаараар нэмэгдэн дамжуулагдана. #* NEXT HOP-Ерөнхийдөө IGP-ын Next-Hop гэсэн ойлголттой ижил. #* eBGP- ийн хувьд энэ нь хүлээн авах сүлжээг зарлаж байгаа хөрш рутерийн мэдээнд ирэх ба хөрш өөрийн хаягийг илгээнэ. #* iBGP-ийн хувьд eBGP-ийн мэдээний Next hop хадгалагдаж дараагийн рутерт дамжуулагдах бөгөөд хүлээн авах сүлжээ нь нэг AS-д байгаа рутерт холбоотой байгаа бол тухайн сүлжээний тухай мэдээллийг зарлаж байгаа рутерийн хаяг нь байна. Ашиглах комманд: neighbor {ip-address| peer-group-name} next-hop-self #* ORIGIN- Замчлалын мэдээллийн үүслийг тодорхойлоход ашиглагдана. 3 төрөл байна. #*# IGP: Энэ тэргүүн зэрэглэлийн замчлалын мэдээлэл болохыг заана. Замчлал нь BGP замчлалын хүснэгтэд network командын тусламжтайгаар орсон. #*# EGP: Энэ нь хоёрдугаар зэрэглэлийн замчлалын мэдээлэл. Гадаад замчлалын мэдээллүүд байна. #*# incomplete: энэ нь хамгийн бага зэрэглэлтэй замчлал. Redistribute-ээр орж ирсэн замчлалын мэдээлэл хамаарагдана. # Well-Known Discretionary #* LOCAL Preference - Дотоод AS-уудын мэдээллийг гаргах сайн замыг тодорхоOг сонгох процесс боловсруулна.Хэрвээ олон замуудын хувьд originator эсвэл router-id ижил байвал бага cluster-list замыг сонгоно.йлно. Энэ нь дефаултаараа 100 байна. (IBGP-д хамааралтай) #* Atomic aggregate - Замуудыг нэгтгэн дамжуулахад ашигладаг. # Optional Transitive #* AGGREGATOR - Aggregator attribute агуулганд бүх замын мэдээлэл байна. Энэ attribute нь тухайн рөүтэрийн BGP id болон AS дугаар зэргийг агуулж atomic, aggregator хамт бүх замыг үүсгэнэ. #* Community - Замчлалын бодлого ашиглах тохиолдолд ашиглана.Нууц үг өгдөг. # Optional Nontransitive #* MED - Зөвхөн тухайн AS-руу орж ирж байгаа замуудаас аль нь сайн зам бэ гэдгийг тодорхойлно. #* Originator id - Рөүтэр id (хамгийн их ip хаягтай нь рөүтэр id)-тай адаил замыг сонгох процесс боловсруулна. Хэрвээ олон замуудын хувьд originator эсвэл router-id ижил байвал бага cluster-list замыг сонгоно. #* Cluster list- Нэг AS дотор байгаа рөүтерүүдийг cluster болгож cluster дотроо сервер болон клинт гэсэн рөүтерүүд байна.Дараа нь сервер дээрээ хөршөө бүртгээд аль аль хөрш нь клинт болохыг зааж өгнө. Ашиглах комманд: neighbor {ip-address} cluster-id ''cluster-id'' == BGP Communities == ====== BGP Communities Explained ====== BGP Community бол нэгээс олон мэдээллийг BGP-н хөршүүдэд нэмж  зарлаж өгдөг нэмэлт мэдээллийн хэсэг юм. Энэ нь IP хаягийн багц болгосон IGP дах таг гэж үзэж болно. BGP замчлагч протоколын нэмэлт attribute юм. Community strings нь ихэвчлэн замчлалыг удирдахад BGP attribute-н IP хаягийн багцыг хэрэглэдэг. Community-c IP хаягийг prefix-list эсвэл access-list-ээр зарлаж өгнө. Community attribute зарласан бол энэ нь рөүтер дээр route-map функцээр өөрчлөж болно. Дефаултаараа community string нь аравтын тооллоор байдаг. Дөрвөн төрлийн Well known BGP community байдаг. # Internet: Бүх BGP хөрш руу prefix зарлах # No-Advertise:  Аль ч BGP хөрш руу prefix зарлахгүй байх # No-export:  Аль ч eBGP хөрш руу prefix зарлахгүй байх. # Local-AS: sub-AS-ын гадаад prefix-д зарлахгүй байх (BGP холбоо тогтооход ашиглана.) '''BGP Community No Advertise''' Энэ нь 4 well known community-н нэг юм.No advertise community-аас prefix нэмэх үед хүлээн авах BGP рөүтерийг ашиглах мөн BGP хүснэгтэнд prefix-н утга хадгалагдах боловч бусад хөршүүдэд зарлаж чадахгүй. Утга нь 0xFFFFFF01. '''BGP Community No Export''' BGP хөршүүдийн prefix-ийг зөвхөн iBGP хөршид л зарлаж өгнө. Утга нь 0xFFFFFF01. '''BGP Community Local AS''' Local AS community бол well known BGP community мөн BGP-д хамаарахад ашиглаж болно. Энэ нь no export community-тай адил боловч 1 sub-AS дотор хамаарч ажиллана.Утга нь 0xFFFFFF03. '''Advanced BGP Features''' Full-mesh топологитой сүлжээнд  олон iBGP peer үүсэх бөгөөд энэ үед peer хооронд loop үүсэх боломжтой. Үүнээс сэргийлэхийн тулд peer –ийг багасгах шаардлага гардаг. 2 төрлийн техникийг ашиглаж iBGP peer багасгадаг. # '''BGP route reflector (RR)''' # '''BGP Confederation''' '''1. BGP route reflector (RR)''' Route reflector нэг AS дотор байгаа бүх iBGP холболтууд нь хоорондоо мэдээллээ солилцдог. Энэ мэдээнд loop үүсэх боломжтой сүлжээний талаарх мэдээлэл байна. Мөн тухайн сүлжээнд хэдэн peer үүсэх боломжтой тодорхойлж болно. Дараах томьёогоор олох боломжтой. N*(N-1)/2   N=> тухайн AS –д ажиллаж байгаа төхөөрөмжийн тоо. Route reflector –ын ажиллагаа нь тухайн сүлжээнд байгаа төхөөрөмжөөс нэгийг нь RR сонгоно. RR сонгогдсон төхөөрөмж бусад төхөөрөмжүүдтэй  peer холболт үүсгэж холбогдоно. Route reflector 3 төрлийн peer байх боломжтой. * EBGP neighbor * IBGP client neighbor * IBGP non-client neighbor Route reflector тохируулагдсан үед бусад IBGP рөүтэрүүд нь client эсвэл non-client эсэхийг рөүтэрт мэдэгдэнэ. Client нь IBGP рөүтэр дээр route reflector бол “reflect” зам , non-client нь зөвхөн байнгын IBGP хөрш байна. Route reflector замчлал хийгдэж байх үед, дараах хэдэн дүрэмтэй: * EBGP хөршөөс замчлалаа суралцаж бусад EBGP хөршүүд , client болон non-client рүү дамжуулалт хийгдэнэ. * Client –ээс замчлалаа суралцаж бусад  EBGP хөрш, client болон non-client руу дамжуулалт хийгдэнэ. * Non-client –ээс замчлалаа суралцаж бусад EBGP хөрш болон client рүү дамжуулал хийгдэнэ гэхдээ non-client рүү хийгдэхгүй. Дээрх 3 дүрэм нь энгийн IBGP split horizon  шинж чанараас сэргийлэх ач холбогдолтой.   '''2. BGP Confederation''' BGP confederation нь AS хувааж sub-AS-ууд үүсгэн iBGP peer –д шаардагдах холболтыг багасгана. Sub-AS нь full-mesh IBGP шаардагдах боловч sub-AS хооронд заримдаа EBGP ашиглаж болно. Гэхдээ IBGP ( confederation BGP ) шинж чанарыг агуулсан байна. Доорх зурагт харуулснаар full-mesh үед 15 IBGP peer үүсэж байсан бол 2 sub-AS болгон хувааснаар 8 IBGP peer үүсгэж peer –ийг багасгасан. === BGP хүснэгт === * BGP table: - Бүх сүлжээний тухай мэдээлэл. Зам бүрийн шинж чанарууд болон хүлээн авах сүлжээ хүрэх олон замуудыг харуулна. * Routing table: Хамгийн сайн боломжит замуудыг харуулна. * Neighbor table: Хөршийн жагсаалтыг харуулна. '''Хэрхэн BGP хүснэгт унших талаар''' [[Файл:Pictjj.png|thumbnail|351x351px|BGP тохируулсан рөүтэрийн замчлалыг шалгах (show ip bgp)]]'''show ip bgp''' командын гаралтыг харахад: * * - Энэ утга бол BGP-д байгаа зам * > - Сайн замаар сонгогдсонг тэмдэглэнэ. '''Origin codes''': Замчлалын мэдээний үүсвэрийг  дараах 3 төрлөөр заана. * I => IGP- Энэ тэргүүн зэрэглэлийн замчлалын мэдээлэл болохыг заана.Замчлал нь BGP замчлалын хүснэгтэнд network командын тусламжтайгаар орсон. * E => EGP- Энэ нь хоёрдугаар зэрэглэлийн замчлалын мэдээлэл.Гадаад замчлалын мэдээллүүд байна. * ? => incomplete- Энэ нь хамгийн бага зэрэглэлтэй замчлал.Redistribute-ээр орж ирсэн замчлалын мэдээлэл хамаарагдана. '''Status code''': Энд харж байгаа бусад зүйлсээс BGP хүснэгтийн хувилбар нь хамгийн сайн зам. * Suppressed:Энэ нь BGP-н сүлжээг мэддэг ч түүнийг зарлахгүй, энэ нь сүлжээг орж ирэхэд  хэсэг хэсгээр нь нэгтгэж чаддаг. * Damped:Энэ нь BGP-н сүлжээг зарлаж чадахгүй. * History:BGP сүлжээг мэдэж байсан ч одоо хүчинтэй зөв замаараа чиглүүлэгдэнэ. * RIB-failure:BGP энэ сүлжээг мэдсэн замчлалын хүснэгтэндээ боловсруулж чадаагүй.Бусад замчлалын протоколын хувьд AD бага үед мэднэ. * Stale: Энэ нь non-stop forwarding хэрэглэдэг.Хол байгаа BGP хөршийн мэдээлэл ирсэн үед шинэчлэгддэг байх ёстой. * * valid:зөв зам * > best :Хамгийн сайн зам * i - internal: Дотоод зам == Дотоод гарцын протоколууд болон BGP харьцуулалт == {| class="wikitable" |'''Протокол''' |'''Дотоод эсвэл гадаад''' |'''Төрөл''' |'''Шаталсан бүтэц шаардлагатай юу?''' |'''Метрик''' |- |'''RIP''' |Дотоод |Distance vector |Үгүй |Hop count |- |'''OSPF''' |Дотоод |Link state |Тийм |Cost |- |'''IS-IS''' |Дотоод |Link state |Тийм |Metric |- |'''EIGRP''' |Дотоод |Advanced distance vector |Үгүй |Холимог |- |'''BGP''' |'''Гадаад''' |'''Path Vector''' |'''Үгүй''' |'''Patch vectors (атрибут)''' |} == Топологи == BGP протоколыг VPN MPLS -тэй хамт хэрэгжүүлсэн. ===== Төхөөрөмжүүдийн тохиргооны хэсэг ===== Төхөөрөмжүүдийн суурь тохиргоог оруулаагүй бөгөөд та хийж чадна. ====== '''R1 тохиргоо''' ====== [[Файл:BGP VPN MPLS топологи.png|thumbnail|BGP VPN MPLS-тэй хэрэгжүүлсэн топологи|693x693px]] {| class="wikitable" |int fa0/0 ip add 10.1.1.2 255.255.255.252 <nowiki>!</nowiki> int fa0/1 ip add 10.1.1.5 255.255.255.252 <nowiki>!</nowiki> int loop1 ip add 10.1.1.101 255.255.255.255 <nowiki>!</nowiki> mpls label protocol ldp mpls ldp router-id Loop0 mpls ip <nowiki>!</nowiki> router ospf 1 network 10.1.1.0 0.0.0.3 area 1 network 10.1.1.4 0.0.0.3 area 1 redistribute connected subnets <nowiki>!</nowiki> |} ====== R2 тохиргоо ====== {| class="wikitable" |mpls ip <nowiki>!</nowiki> mpls label protocol ldp mpls ldp router-id Lo0 <nowiki>!</nowiki> int fa0/0 ip add 10.1.1.1 255.255.255.252 <nowiki>!</nowiki> int ser0/0 ip vrf forwarding Customer2 mpls ip <nowiki>!</nowiki> int ser0/1 ip vrf forwarding Customer1 mpls ip <nowiki>!</nowiki> ip vrf Customer 1 rd 65000:100 route-target both 65000:100 <nowiki>!</nowiki> ip vrf Customer 2 rd 65000:200 route-target both 65000:200 <nowiki>!</nowiki> int s0/0 ip vrf forwarding Customer2 encapsulation ppp desc R2?R4 ip add 172.16.90.1 255.255.255.252 <nowiki>!</nowiki> int s1/1 ip vrf forwarding Customer 1 ip address 172.16.100.1 255.255.255.252 <nowiki>!</nowiki> router ospf 1 network 10.1.1.0 0.0.0.3 area 1 network 10.1.1.100 0.0.0.3 area 1 redistribute connected subnets redistribute static subnets <nowiki>!</nowiki> bgp router 65000 neighbor 10.1.1.103 remote-as 65000 neighbor 10.1.1.103 update-source Lo0 neighbor 10.1.1.103 next-hop-self <nowiki>!</nowiki> address-family ipv4 vrf Customer1 neighbor 172.16.100.2 remote-as 65531 neighbor 172.16.100.2 activate neighbor 172.16.100.2 as-override neighbor 172.16.100.2 soft-reconfiguration inbound <nowiki>!</nowiki> address-family ipv4 vrf Customer2 redistribute connected redistribute static address-family vpnv4 neighbor 10.1.1.103 activate neighbor 10.1.1.103 send-community extended <nowiki>!</nowiki> ip route 192.168.10.0 255.255.255.0 172.16.90.2 ip route vrf Customer2 192.168.10.0 255.255.255.0 172.16.90.2 <nowiki>!</nowiki> |} R3 тохиргоо {| class="wikitable" |mpls ip <nowiki>!</nowiki> mpls label protocol ldp mpls ldp router-id Lo0 <nowiki>!</nowiki> int fa0/0 ip vrf Customer 1 rd 65000:100 route-target both 65000:100 <nowiki>!</nowiki> ip vrf Customer 2 rd 65000:200 route-target both 65000:200 <nowiki>!</nowiki> int s0/0 ip vrf forwarding Customer2 encapsulation ppp desc R3?R5 ip add 172.16.120.1 255.255.255.252 <nowiki>!</nowiki> int s0/1 ip vrf forwarding Customer 1 ip address 172.16.110.1 255.255.255.252 encap ppp desc R3?R7 <nowiki>!</nowiki> |} R4 тохиргоо {| class="wikitable" |router ospf 1 network 10.1.1.4 0.0.0.3 area 1 network 10.1.1.100 0.0.0.3 area 1 redistribute connected subnets redistribute static subnets <nowiki>!</nowiki> bgp router 65000 neighbor 10.1.1.102 remote-as 65000 neighbor 10.1.1.102 update-source Lo0 neighbor 10.1.1.102 next-hop-self address-family ipv4 vrf Customer1 neighbor 172.16.110.2 remote-as 65531 neighbor 172.16.110.2 activate neighbor 172.16.110.2 as-override neighbor 172.16.110.2 soft-reconfiguration inbound <nowiki>!</nowiki> address-family ipv4 vrf Customer2 redistribute connected redistribute static <nowiki>!</nowiki> address-family vpnv4 neighbor 10.1.1.102 activate neighbor 10.1.1.102 send-community extended <nowiki>!</nowiki> ip route 192.168.20.0 255.255.255.0 172.16.90.2 ip route vrf Customer2 192.168.20.0 255.255.255.0 172.16.120.2 <nowiki>!</nowiki> |} R5 тохиргоо {| class="wikitable" |ip route 0.0.0.0 0.0.0.0 172.16.90.1 ip route 0.0.0.0 0.0.0.0 ser0/0 172.16.90.1 name to-ISP ip route 192.168.10.0 255.255.255.0 null0 ip route 0.0.0.0 0.0.0.0 172.16.120.1 namte to-isp ip route 192.168.20.0 255.255.255.0 null0 <nowiki>!</nowiki> |} R6 тохиргоо {| class="wikitable" |router bgp 65531 neighbor 172.16.100.1 remote-as 65000 neighbor 172.16.100.1 soft-reconfiguration inbound redistribute connected redistribute static <nowiki>!</nowiki> ip route 192.168.10.0 255.255.255.0 null0 <nowiki>!</nowiki> |} R7 тохиргоо {| class="wikitable" |router bgp 65531 neighbor 172.16.110.1 remote-as 65531 neighbor 172.16.110.1 soft-reconfiguration inbound redistribute connected redistribute static <nowiki>!</nowiki> ip route 192.168.20.0 255.255.255.0 null0 <nowiki>!</nowiki> |} == Ашигласан материал == # https://networklessons.com/bgp/introduction-to-bgp/ # http://www.cisco.com/c/en/us/support/docs/ip/border-gateway-protocol-bgp/13753-25.html # https://web.archive.org/web/20160329095836/http://netcerts.net/category/bgp/ [[Ангилал:Интернэт хэрэглээний протокол]] [[Ангилал:Routing протокол]] sta8lyiavc7prpdsep9ob0hplgycm9x Метро Этернет сүлжээ 0 57924 862783 633223 2026-07-23T03:38:21Z Erbus14789 106181 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 862783 wikitext text/x-wiki '''Metro Ethernet''' нь [[Бизнес]] эрхлэгч болон орон сууц барилга байгууламжийн хэрэглэгчид хооронд мегабит хурдаар өгөгдөл дамжуулж харилцаа холбоо тогтоох зориуалттай сүлжээ юм.Мөн өндөр түвшний дотоод сүлжээний төвд Gigabit Ethernet системийг хэрэглэдэг. Энэ нь 1000 мегабитс буюу 1 Gb хүртэлх хурдаар өгөгдлийг дамжуулах чадвартай. Ethernet сүлжээнд ихэвчлэн coaxial cable буюу [[зэс]] утсан эсвэл Twisted Pair кабелуудыг ашигладаг. Метро этернэт сүлжээ нь өргөжсөөр хүн ам ихээр суурьшсан хотын бүсүүдээр үйл ажиллагаа нь нэмэгдэж байгаа.Маш олон үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага этернет сүлжээн дээр үндэслэн дараа үеийн сүлжээг(NGN) зохон байгуулж байна. Хамгийн өргөн тархсан Ethernet систем нь 10BASE-T ба энэ нь 10 Mb хүртэлх хурдаар өгөгдлийг дамжуулдаг. Fast Ethernet буюу 100BASE-T систем нь 100 Mb хүртэлх хурдаар өгөгдлийг дамжуулах боломжтой бөгөөд ихэвчлэн дотоод сүлжээний төв буюу backbone системд ашигладаг бол 10BASE-T системийг хэрэглэгчийн түвшинд хэрэглэдэг. Мөн өндөр түвшний дотоод сүлжээний төвд Gigabit Ethernet системийг хэрэглэдэг. Энэ нь 1000 мегабитс буюу 1 Gb хүртэлх хурдаар өгөгдлийг дамжуулах чадвартай. Мetro Ethernet нь зөвхөн үйлчилгээнд чиглэгдсэн загварыг зах зээлд санал болгодог. Ethernet нь LAN технологийн хөгжүүлэлт бөгөөд broadcast болон multicast холболт ашиглан протокол дахь үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Томоохон Ethernet сүлжээнд 2-р түвшний свитч хэрэглэх бөгөөд энэ нь хэрэглэгчдэд өгөгдөл broadcast-аар дамжин очих хил нь болж өгдөг юм. Дамжуулалтын хурд нь давтамж болон зурвасын өргөнөөс хамаарна. Секундэд хэдий олон цикл байна төдий чинээ шинэ өгөгдөл сувгаар дамжигдана. Ethernet нь Frame Relay, ATM, болон MPLS гэсэн ямар ч дохиог дамжуулдаг механизм юм. Ethernet технологийг үндсэн болон бүсийн сүлжээнд ашигласан үед үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага нь ATM, Frame Relay, MPLS зэрэг механизмыг ашиглана. Ethernet сүлжээ нь MAN сүлжээ төдийгүй WAN сүлжээний хооронд multicast, broadcast, стандарт unicast-аар үйл ажиллагаа явуулдаг. STP нь 2-р түвшний пакетуудыг loop үүсэхээс нь сэргийлдэг чухал ач холбогдолтой.Хүлээн авах талын сервер нь харилцагч талын эх үүсвэртэй Vlan id(шошго)-г солилцсон байх шаардлагатай. Metro Ethernet сүлжээг 1-р түвшинд цэгээс-цэгт холболтоор, 2-р түвшинд Bridge/switch-ээр, 3-р түвшинд рутер ашиглан дамжуулалт хийнэ гэж сүлжээний инженеүүд тодорхойлсон байдаг. Хэрэглэгчийн байршлын тоо харилцан адилгүй байдаг тул цэгээс-цэгт холболтоос гадна олон цэгийн холболтоор этернет сүлжээг дамжууулах нь чухал болж байна. Ихэвчлэн үйлчилгээний түвшний хэлэлцээр (SLAs) хийх хэрэгтэй байдаг.Учир нь Metro Ethernet сүлжээ нь хэрэглэгчдийн бус үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагын асуудлыг авч үздэг. ==Metro Ethernet Services== Этернет үйлчилгээ үзүүлэгч нь дамжууллын лан сүлжээг хамарсан үйлчилгээ(TLS),Этернет хувийн шугамын үйлчилгээ(EPL),Этернетээс [[Интернэт|интернет]] хоорондох үйлчилгээ,Этернет цэгээс-олон цэгийн үйлчилгээ болон идэвхгүй оптик сүлжээний үйлчилгээ(EPONs) гэх мэтийг хамарна. Хүснэгт 1-д Интернэтээр хангагч байгууллагын санал болгож буй Ethernet-д суурилсан үйлчилгээний Метро этернет багцыг үзүүллээ.<br/> Хүснэгт 1. Ethernet-д суурилсан үйлчилгээ<br/> Эх сурвалж: Cisco Systems, Inc. [[Файл:metrozurag1.jpg|Хүснэгт 1.|Хүснэгт 1.]] Хүснэгт 1-т харуулснаар Ethernet нь 1-р түвшин, 2-р түвшин, мөн дамжууллын 3-р түвшнийг ашиглаж чадна. <br/> Этернет үйлчилгээний топологиуд нь цэгээс-цэгт холболт мөн олон цэгийн холболтоороо хоорондоо ялгаатай байх бөгөөд тухайн топологийн онцлог , нэр ,төрөл ,цаашдын харилцагч ,тэдгээрийн ашиглах програмуудыг тодорхой тогтоосон байдаг. Сиско-оос Ethernet гэсэн нэршлээр илэрхийлдэг ч энэ нь метро Ethernet-тэй харьцуулахад илүү хялбар нэршил юм.<br/> Metro Ethernet-ийг дараах байдлаар ангилж болно:<br/> * Ethernet Private Line (EPL) * Ethernet Wire Service (EWS) * Ethernet Relay Service (ERS) * Ethernet Private Ring (EPR) * Ethernet Multipoint Service (EMS) * EthernetRelay MultipointService (ERMS) * MPLS VPN сүлжээний үйлчилгээ (VPLS) ("Виртуал Хувийн Сүлжээ ")<br/> <br/> ===Ethernet Private Line (EPL)=== EPL үйлчилгээ нь цэгээс-цэгт холболтоор өгөгдөл дамжуулдаг үйлчилгээ юм. Metro Ethernet гэсэн нэр томъёоны хүрээнд Ethernet хувийн шугамын хэрэглэгчийн интерфэйсээр (UNI) WAN эсвэл MAN сүлжээний хэрэглэгчтэй холболт тогтоох зорилготой юм. Уламжлалт UNI холболтыг ашиглан ISDN BRI/PRI, T1 болон T3 гэсэн хувийн шугамаар цэгээс-цэгт холболт ашиглан EPL хэрэглэгчдийг Этернет сүлжээнд нэгтгэнэ.<br/>EPL нь 1-р түвшинд, цэгээс-цэгт холболтоор дамжууллын үйлчилгээ үзүүлнэ. Үйлчилгээ үзүүлэгч тал нь хүлээн авагч талын зай болон зурвасын өргөн магадгүй үнэ өртөгөнд тулгуурлан үйлчилгээгээ санал болгодог. 1-р түвшний хувьд битийн хурд нь бүх шугамаар 10mbps, 100mbps, 1000mbps эсвэл бүр 10,000mbps -ч байх боломжтой. Учир нь энэ үйлчилгээ нь зориулалтын дамжуулах шугамтай бөгөөд бүх төрлийн этернет пакет нь EPL үйлчилгээгээр дамжигдаж өгөгдлийн нэгж нь STP протоколын тусламжтай гүүрээр дамжина. EPL нь үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагынхаа этернет свичийг ашиглаж чадахгүй.Үйлчлүүлэгчийг рутер эсвэл свич, тэр ч байтугай компьютеруудын аль нэгэнтэй холбож болно.Үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага нь EPLүйлчилгээг хэрэгжүүлэхийн тулд CWDM эсвэл DWDM сүлжээгээр дамжин SONET/SDH сүлжээг сонгон авдаг.Үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагын сүлжээний гол аргачлал бол хэрэглэгчдийг ил тод байлгах юм.EPL нь аюул учирсан үед өгөгдлийг нөхөн сэргээх, санах ойд толин тусгалыг нь хадгалсан байх, зураг дүрслэлийг нь харуулах зэрэг бусдаас өөр онцгой ач холбогдолтой программуудтай байдаг нь ашигтай юм.<br/>Зураг 1. Ethernet Private Line<br/> [[Файл:EPLZurag1.jpg|Зураг 1.|Зураг 1.]] ===Ethernet Wire Service (EWS)=== EWS нь EPL-тэй төстэй бөгөөд цэгээс-цэгт холболттой , порт дээр суурилсан үйлчилгээ юм. Гол ялгаа нь EWS-ийн дундын төхөөрөмж нь свич байдаг бол EPL нь тийм биш юм. Газарзүйн хувьд алслагдсан LAN сүлжээг холбохын тулд ашиглаж байгаа этернет шугамын үйлчилгээ юм.Үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагын дотоод сүлжээ нь свич функцийн үйл ажиллагаатай байдаг.Энэ нь үндсэндээ үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагын сүлжээ нь 2-р түвшинд туннел үүсгэн нэг шугамаар үйлчилгээгээ явуулна гэсэн үг юм.Үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага нь ихэвчлэн POP-д суурилсан этернет свичүүд, DWDM, Ethernet дээгүүр 2-р түвшний MPLS(VPLS) эсвэл 3 дахь хувилбарын туннелийн протоколын(L2TPv3) аль алийг нь ашиглаж үйлчилгээгээ үзүүлдэг. EWS-ийн гол зорилго нь хэрэглэгчдийг ил тод байлгадаг.Тиймээс Этернет пакетын BPDUs болон STP-г төгсгөлийн холболтонд зогсоох болдог.Үйлчилгээний хувьд үнэ өртөг багатай.<br/>Зураг 2. Ethernet Wire Service<br/> [[Файл:EWSZurag1.jpg|Зураг 2.|Зураг 2.]]<br/><br/>'''Ethernet Relay Service (ERS)'''<br/>ERS нь hub-and-spoke топологийн бүтэцтэй,2-р түвшний свитч-д суурилсан, Frame relay протоколын үйлчилгээ юм. Цэгээс-Олон цэгт гэсэн холболтоор хаб ашиглан хандалтын үйлчилгээ явуулна.Олон сайтуудаас ирж хаб дээр нэгтгэгдсэн хаягуудыг Frame Relay DLCI хаяг ашиглан дахин давтагдашгүй Vlan-гийн дугаар өгч ялгаж хэрэглэнэ.Төв шугам нь хаб-аар холбогдож цэгээс-цэгт холболтоор харилцагч талын зурвасын өргөн ихтэй интерфейстэй рутерээр холбогдоно.Үйлчилгээ үзүүлэгч тал нь зурвасын өргөн болон хүлээн авагч талын алсын зайн дээр суурилж болно. Мөн үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага нь POP-д суурилсан сүлжээний свитчүүд болон 2 ба 3-р түвшний MPLS, Frame Realy, ATM зэрэг протоколуудыг ашиглан үйлчилгээг хүргэнэ. Frame Relay эсвэл ATM ашиглаж байгаа үед Этернетээс Frame Relay(RFC 2427) болон Этернэтээс АТМ (RFC 2684) хооронд зайлшгүй харилцан холбогдох шаардлагатай.Хотын томоохон сүлжээнээс хэд хэдэн алслагдсан салбарыг холбоход зориулагдсан хэрэглэгчийн ерөнхий программ бол ERS юм.Өөрөөр хэлбэл хэд хэдэн өөр томоохон ISP-г холбох юм. Switched болон shared үйлчилгээний хувьд ERS нь Hub-and-spoke топологи ашигласнаар EPL-ээс илүү өртөг багатайгаараа давуу талтай.<br/>Зураг 3.Ethernet Relay Service (ERS)<br/><br/>[[Файл:ERSZurag1.jpg|Зураг 2.|Зураг 2.]]<br/><br/>'''Ethernet Private Ring (EPR)'''<br/> EPR нь Metro Ethernet сүлжээний төрөл бөгөөд үйлчилгээ үзүүлэгч талын гол сүлжээ нь SONET/SDH болон RPR/DPT оптик цагираг ашигладаг. EPR нь тусгай зориулалтын зурвасын өргөнөөр цэгээс-цэгт болон цэгээс-олон цэгт гэсэн холболтын топологийн аль алийг нь ашиглан дамжууллын үйлчилгээ явуулна.Үйлчилгээ үзүүлэгч тал нь оптик цагирагийн технологийг ашиглан зурвасын өргөнийг хүртээмжтэй байхаар хуваарилдаг.Зориулалтын зурвасын өргөний үйлчилгээний хувьд энэ нь ихэвчлэн үйлчилгээний түвшин болон зурвасын өргөнд үндэслэн баталгааждаг.Этернет холболтоор кампус цагираг үүсгэн мэдээллийн төвөөс штабын хооронд маш чухал мэдээллийг дамжуулах бөгөөд үүнийг ихэвчлэн бизнесийн томоохон компаниуд ашигладаг. EPR нь үндсэндээ олон цэгийн холболтыг ашигласан хувийн этернет лан сүлжээний үйлчилгээ юм. ===Ethernet Multipoint Service /EMS/=== EMS нь олон цэгийн холболттой, портод суурилсан үйлчилгээ юм. Ethernet Сүлжээ нь WAN болон MAN сүлжээтэй холбогдохын тулд хэд хэдэн цогцолбор сүлжээний байршил болон хэрэглэгчийн этернет сүлжээг тодорхойлох шаардлагатай болдог ба цэгээс-олон цэгийн холболтоор 802.1Q гэсэн стандартаар үйлчлүүлэгчдэд ил тод байхыгшаарддаг.Cisco-ийн 802.1Q-in Q гэсэн хэллэгийг салбарын инженерүүдхоорондоо Q-in-Q гэсэн нэр томъёогоор богиносгож ярьдаг . Q-in-Q нь 802.1Q VLAN стандартын өргөтгөл бөгөөд LAN –суурьтай VLAN сүлжээнд ажиллаж тунель үүсгэн MAN сүлжээ рүү дамжуулалт хийдэг. Энгийнээр хэлбэл: Хэрэглэгчийн 802.1Q VLAN-ийн толгойн мэдээллийг үйлчилгээ үзүүлэгч талын 802.1Q VLAN-ны толгойн мэдээллийн хэсэгт оруулж таниулдаг. 802.1Q үзүүлэлт нь үйлчилгээ үзүүлэгч талын VLAN-ийн толгойн мэдээллийг 12бит байхыг шаарддаг. Тэгэхээр энэ нь 4096 хүртэлх VLAN-ын ажиллагааг дэмжинэ. Энэ нь ерөнхийдөө худалдан авагч, эсвэл том аж ахуйн нэгжийн хувьд хангалттайбайдаг ч олон худалдан авагчтай томоохон үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагын хувьд хангалтгүй байгаа юм. Q-in-Q –ажиллагааг ашиглан, үйлчилгээ үзүүлэгчийн VLAN-ийн хаяг болон хэрэглэгчийн VLAN-ийн хаягийг хамтад нь хэрэглэж 4096 хүртэлх хязгаарлалтаас цааш VLAN-г үйлчилгээ үзүүлэгч тал нь ашиглаж чадна. Энэ үйлчилгээний үндсэн шаардлага нь хэрэглэгчдэд дахин давтагдашгүй VLAN-ын дугаар өгсөн байх юм. Одоо хэрэглэгч нь хоёрдогч холболтоо хот доторх цогцолбортой хийхийг хүсэх ба энэ цогцолбор нь мөн адил VLAN-ийн дугаараа тараана. Хэрэглэгчид Vlan-ийн дугаарын мэдээллийг хүссэн учраас олон харилцагчтай үйлчилгээ үзүүлэгч нь тэдгээрийг танилцуулна. Үйлчилгээ үзүүлэгч нь голдуу Этэрнэт виртуал суваг үүсгэн POP-д суурилсан Этернэт свитчүүд эсвэл MPLS сүлжээнд хэрэглэгдэх Virtual Private Lan Service (VPLS)-г хэрэглэж байна. Үйлчлүүлэгчийн өгөгдөл нь үйлчилгээ үзүүлэгч талд Ethernet UNI холболтоор ирдэг. Үйлчлүүлэгчийн холболтонд үйлчилгээ үзүүлэгч нь 802.1q vlan дугаарт утга онооно. Нийлүүлэгч нь үйлчлүүлэгчийн багц мэдээлэл бүрд, үйлчлүүлэгчид зориулсан vlan дугаарынмэдээллийг оруулж өгнө. Үйлчилгээ үзүүлэгч нь 802.1q стандартаар vlan дугаар оруулж мэдээллээ дамжуулахдаа Этернэт виртуал сувгаар этернэтээр хандах эрхтэй домайн нэр хэрэглэнэ. Үйлчлүүлэгчдийн өгөгдлийн эх vlan tag-ийг бүрэн бүтэн дамжуулан хүргэх болно. Бүх төрлийн этернэт сүлжээний өгөгдлийн нэг нь BPDU юм. Энэ нь TLS механизмтай технологи юм. Мөн vlan tag хадгалалт/хийх гэж нэрлэдэг. Заримдаа виртуал LAN сүлжээнд зах зээл гэж нэрлэдэг. Зурвасын өргөнд суурилсан сүлжээний нийтлэг шинж нь хэмжээг хязгаарлах юм. CoS болон багцалсан мэдээллийн хурд (CIR), мэдээлийн хурдны дээд хэмжээ (PIR), алдсан багцын хэмжээнүүд,ханган нийлүүлэгчид TLS үйлчилгээнүүдийн хувьд Cisco7600 ба 3550 платформуудыг хэрэглэж болдог.TLS нь хэзээд ч POP-дээр суурилсан үйлчилгээ болон этернэт дэхь SONET/SDH, RPR-н этернэт, MPLS LDP –н этернэт, IP-суурилсан RSVP-TE зэрэг гол дохиолол сигналын механизмыг авч хэрэгжүүлэх боломжтой байдаг.<br/> Зураг 4. Ethernet Multipoint Service<br/>[[Файл:EMPSZurag1.jpg|Зураг 2.|Зураг 2.]]<br/><br/> ===Ethernet Relay Multipoint Service /ERMS/=== ERMS нь Vlan-д суурилсан олон цэгийн үйлчилгээ бөгөөд EMS-ээс ялгаатай нь олон цэгийн болон цэгээс-цэгт үйлчилгээг үзүүлэх боломжтой. Мөн хэрэглэгчийн этернэт UNI хандалттай. Үйлчилгээ үзүүлэгчид нь ерөнхийдөө РОР-д суурилсан этернэт свитчүүд хэрэглэдэг баэнэ төрлийн үйлчилгээнд MPLS, H-VPLS хэрэглэх боломжтой. <br/>Зураг 5. Ethernet Relay Multipoint Service<br/>[[Файл:ERMPSZurag1.jpg|Зураг 2.|Зураг 2.]] ==Metro Ethernet үйлчилгээнүүдийг харьцуулах нь== Хүснэгт 2-т Metro Ethernet үйлчилгээнүүдийн ихэнх онцлог шинжүүдийг нэгтгэн хураангуйллаа.<br/> {| class="wikitable" |- ! '''Тодорхойлолт''' !! Etnernet Private Line !! Ethernet Wire Service !! Ethernet Relay Service !! Ethernet Private Ring !! Ethernet Multipoint Service !! Ethernet Realy Multipoint Service|| |- | '''Түвшин''' || 1 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2|| |- | '''Топологи''' || Цэгээс-цэгт холболтонд зориулагдсан || Vlan суурьтай,цэгээс-цэгт холболттой || Цэгээс олон цэгийн холболттой свитчэд сүлжээ || Цэгээс-цэгт болон олон цэгийн холболттой || Портод суурилсан,олон цэгийн холболттой || Vlan суурьтай,олон цэгийн болон цэгээс цэгт холболттой|| |- | '''Хэрэглээ''' || T1/E1 хувийн сүлжээ || T1/E1 түрээсийн шугам || Frame relay протокол hub-spoke || SONET/SDH нягтруулга эсвэл RPR үйлчилгээ || ATM ELANs || ~|| |- | '''Үнэд нөлөөлөх зүйлc''' || Бүх шугамын хурд 10 Mbps 100 Mbps || Зурвасын өргөн, үйлчилгээний төрөл, зай || Зурвасын өргөн, үйлчилгээний төрөл, зай || Зурвасын өргөн, үйлчилгээний төрөл, зай || Зурвасын өргөн, үйлчилгээний төрөл, зай || Зурвасын өргөн, үйлчилгээний төрөл, зай|| |- | '''SLA баталганы сонголт''' || Хугацаа, пакетын хоцролт || CIR, PIR , пакетын хоцролт || CIR, PIR , пакетын хоцролт || Хугацаа, пакетын хоцролт || CIR, PIR , пакетын хоцролт || CIR, PIR , пакетын хоцролт|| |- | '''Нийлүүлэгчийн үндсэн үйлчилгээ''' || POP-д суурилсан свитчүүд, Этернэт дээгүүрх SONET/SDH, ATM, DWDM || POP-д суурилсан свитчүүд, CWDM/DWDM, Этернэт дээгүүрх L2 MPLS, L2TPv3 || POP-д суурилсан свитчүүд, Frame Relay болон ATM, L2 MPLS, L3 MPLS || Этернэт дээгүүрх SONET/SDH, Этернэт дээгүүрх RPR/DPT || POP-д суурилсан свитчүүд, H-VPLS ашиглах MPLS LDP, 802.1Q in 802.1Q || POP-д суурилсан свитчүүд, H-VPLS ашиглах MPLS LDP, 802.1Q in 802.1Q|| |- | '''Хэрэглэгчийн Vlan ил тод харагдах эсэх''' || Тийм || Тийм || Үгүй || Тийм || Тийм || Үгүй|| |- | '''UNI-г нягтруулсан эсэх''' || Үгүй || Үгүй || Тийм || Үгүй || Үгүй || Тийм, цэгээс цэгт холболт нэмэгдсэн|| |- | '''Захиалга''' || Үгүй || Тийм || Тийм || Үгүй || Тийм || Тийм|| |- | '''L2 PDU ил тод харагдах байдал''' || Тунель CDP, VTP, STP || Тунель CDP, VTP, STP || CDP, VTP, STP-г хэрэгсэхгүй байх || Тунель CDP, VTP, STP || Тунель CDP, VTP, STP || CDP, VTP, STP-г хэрэгсэхгүй байх|| |- | '''CPE-ийн нийтлэг төрөл''' || Рөүтер эсвэл свитч || Рөүтер эсвэл свитч || Рөүтер эсвэл 3-р түвшний свитч || Рөүтер эсвэл свитч || Рөүтер эсвэл 3-р түвшний свитч || Рөүтер эсвэл 3-р түвшний свитч|| |- | '''Үйлчилгээнд чиглэсэн програмууд''' || Эрхэм зорилго,Интернэтхандалт,бизнесийн хохиролыгнөхөн сэргээх,LAN сүлжээнд холбох || Орон нутгийн этернэт сүлжээ,Этернэтээс IP / VPN-рүү хандах, Этернэтээс ISP-руу хандах || Алсын салбарт холбогдо,олон газраас ISP-руу холбогдо,дотоод сүлжээ,өргөтгөсн сүлжээ || Эрхэм зорилго,Интернэтхандалт,бизнесийн хохиролыгнөхөн сэргээх,LAN сүлжээнд холбох || Хотхоны дотоод сүлжээний өргөтгөл,Этернэт WAN || Хотхоны дотоод сүлжээний өргөтгөл,Этернэт WAN, нэмэлтээр цэгээс цэгт холболт, Орон нутгийн этернэт сүлжээ,Этернэтээс IP VPN-рүү хандах, Этернэтээс ISP-руу хандах|| |- | '''Мэргэжлийн хэрэглээ''' || Хувийн шугаманд зориулагдсан || Свитчэд хувийн шугам || ~ || Хувийн LAN үйлчилгээнд зориулагдсан || Дамжуулалын LAN үйлчилгээ || ~|| |} ==Зах зээл дээрх метро этернэтийг сонгож авах== Нийлүүлэгчид ихэвчлэн өөрсдийн зах зээлд этернэтийн ямар төрлийн үйлчилгээ хэрэглэгчдийн хүсэл шаардлагад илүү тохирч байгааг судалгаа хийн тодорхойлж мөн өөрсдийн бизнесийн стратеги зорилгод нийцүүлсэн байдаг. Нийлүүлэгчид нь ихэвчлэн этернэт хувийн нууцлалтай сүлжээ болон Ethernet TLS, TLS-ийн ялгаатай түвшин Cos-ийг ашигладаг. Цэгээс-цэгт холболтонд зориулалтын Этернэт хувийн сүлжээний үйлчилгээ хэрэгтэй. Зориулалтын зурвасын өргөний төхөөрөмжиндEthernet, Fast Ethernet, Gigabit Ethernet нь шаардагдах бит хурдыг хангаж чаддаг. TLS нь ихэвчлэн өмнө тодорхойлсон EMS-тэй төстэй байдаг. Гэхдээ цэгээс-олон цэгийн холболттой ERMS-ийн онцлогийг оруулсан байж болдог. Өөрөөр хэлбэл этернэтийн Frame Relay сүлжээнд хэрэглэгчийг шилжүүлэх гэх мэт. Нийлүүлэгчид гол төлөв зай, Cos-ын хэрэгцээ, зурвасын өргөн дээр үндэслэн TLS-ийн түвшингээр ялгадаг. <br/>Нийлүүлэгчид нь TLS CoS-ын 4н түвшинтэй байдаг. Энэ нь [[алт]], мөнгө, хүрэл, зэс гэсэн урсгалын зэрэглэл юм. Алслагдмал өөр өөр хэрэглэгчид Q хэрэглэн дамжуулалт хийхдээ 802.1q-ийн толгойн мэдээллийн зохих талбарт Cos-ын түвшинг зааж өгөх хэрэгтэй. Зах зээлийн хэрэгцээ шаардлагууд болох худалдааны бодлогууд , үнийн бодлогын хэрэгжүүлэлт хөрөнгө оруулагчдын ашиг, эргэлт өсөх зэрэгт нийлүүлэгчидийн бий болгож байгаа өөр нэгэн шинэ зүйл эсвэл шинэчлэгдсэн этернэт үйлчилгээнүүдийн хосолсонхүчин чармайлтууд нь худалдаачны бараа бүтээгдэхүүний үнийг тогтоох болон тэдний санал болгож байгаа метро этернэт үйлчилгээнүүдийн гүйлгээнд нөлөөлдөг.Тодорхой хугацаанд үргэлжлэх энэхүү олон түвшин дээр суурьлаж буй худалдаачны бараа бүтээгдэхүүнийг баталгаажуулах зорилгын тухайд энэ үйл явц нь урт хугацаатай байж болно. Үйлчлүүлэгчийн бүтээгдэхүүнийг шалган зөвшөөрөх, суурьлуулах, шинэчлэх, хангалтыг сайжруулах, хяналт шинжилгээ, удирдлага, нэгдсэн тооцоо гэх мэт олон үеүдийг дамждаг юм. Нийлүүлэгчид болон операторууд нь өөр өөр төрлийн тоног төхөөрөмж сонгох бүр өөр өөр төрлийн үйлдвэрлэгчдээсолон янзын метро этернэтийн үйлчилгээнүүдийг дэмждэг тоног төхөөрөмжөөс сонголт хийх боломжтой. Тэдгээр нь портын тоо, өгөгдлийн урсгалын удирдлага, хяналт тавих шинж чанар олон түвшинт сүлжээнд суурилсан эсэх RIO ашиг зэргийг харгалзан үзнэ. Хуучин тоног төхөөрөмж нь анхан шатны үйлчилгээ үзүүлэх хэмжээний байна. Зөвхөн үйлдвэрлэгчээс бүтээгдэхүүн сонгосны дараа хэрэгжүүлэлтийг төлөвлөх, шийдэл гаргах, метро этернэт үйлчилгээ үргэлжлүүлэх урьтал нөхцөл болно. Метро этернэт нь үйлчлүүлэгчийн зурвас дахь сүлжээний интерфейсүүдийн өөр өөр төрлүүдийг танилцуулж байдаг. Нийлүүлэгчид этернэтийн 10 эсвэл 100 мигабайт хурд бүхий хүчин чадлаар зэс болон шилэн кабель интерфейс ашиглан хэрэглэгчдийг холбодог. 1 шилэн кабель нь 1000 MBps буюу 1 Gbps этернэт интерфейс юм.<br/> * • 10 Base - Т, 100 Base –ТХ ; Зэс хоболт ; 5 RJ-45 стандарт * • 10 Base- FL, 100 Base –FX, 1000 Base- SX; шилэн кабель; олон цэгийн шилэн кабель ST эсвэл SC холбогчид * • 1000 Base- LX; шилэн интерфейс ; SMF -тэй SC холбогчид<br/> DWDM SONET/SDH нь 10 гигабит этернэт интерфейсийг илүү хурдан болгох боломж олгож байгаа. Ерөнхий харьцуулалт:<br /> {| class="wikitable" |- ! ~!!Ethernet нь: !! Metro Ethernet нь: |- | Холболт ||Зэс кабель хэрэглэнэ. || Оптик кабель хэрэглэнэ. |- | Хурд || 100Mbps-1Gbps || 100Mbps-10Gbps-40Gbps |- | Хамрах хүрээ||бага || их |} [[Ангилал:Метропол бүс нутаг]] 8e37126eqse2m1hw4vd9o8wkseflsqj I2P 0 58276 862555 811715 2026-07-21T08:42:01Z Nordat 72461 I2P logo 2019.svg 862555 wikitext text/x-wiki {{Short description|Free and open source project building an anonymous network}} {{Инфобокс программ хангамж | title = | name = I2P&nbsp;— The Anonymous Network | logo = [[file:I2P logo 2019.svg]] | logo_size = 300px | logo_alt = | logo caption = | screenshot = <!-- Image name is enough --> | screenshot_size = | screenshot_alt = | caption = I2P 0.9.8.1 Router Console | collapsible = | author = I2P Team<ref name="team">{{cite web |url=https://geti2p.net/en/about/team |title=I2P Project Members |website=geti2p.net |access-date=2015-11-22 |archive-date=2019-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226201821/http://geti2p.net/en/about/team |url-status=live }}</ref> | developer = | released = {{Start date and age|2003}} | latest release version = {{wikidata|property|preferred|references|edit|Q565283|P348|P548=Q2804309}} | latest release date = {{Start date and age|2025|02|04}} | latest preview version = {{wikidata|property|preferred|references|edit|Q565283|P348|P548=Q51930650}} | latest preview date = {{Start date and age|2025|02|04}} | programming language = [[Java]] | operating system = [[Платформ хоорондын]]: [[Юникс төст]] ([[Андройд (үйлдлийн систем)|Андройд]], [[Линукс]], [[BSD]], [[macOS]]), [[Microsoft Windows]] | platform = | size = | language = Англи, Испани<br />Бүрэн бус орчуулга: Орос, Франц, Румын, Герман, Швед, Итали, Португал, Хятад, Нидерланд, Польш, Унгар, Араб, Япон, Эстони, Перс<ref>{{Citation | title = I2P | url = https://www.transifex.com/projects/p/I2P/ | publisher = Transifex | type = project | access-date = 2014-02-12 | archive-date = 2013-12-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131225141917/https://www.transifex.com/projects/p/I2P/ | url-status = live }}.</ref> | language count = <!-- DO NOT include this parameter unless you know what it does --> | language footnote = | genre = [[Нэрээ нууцлах программ]], [[Давхардсан сүлжээ]], [[холих сүлжээ]], [[сармис чиглүүлэлт|сармис чиглүүлэгч]], [[Peer to peer computing|peer-to-peer]] | license = [[Олон нийтийн домэйн]], [[BSD-ийн лицензүүд|BSD]], [[GNU General Public License|GPL]], [[MIT-ийн лиценз|MIT]] (бүрэлдэхүүн хэсгээс хамаарч өөр өөр)<ref>{{ Citation | access-date = 2013-12-24 | archive-date = 2013-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131224112728/https://geti2p.net/en/get-involved/develop/licenses | contribution = Licenses | contribution-url = https://geti2p.net/en/get-involved/develop/licenses | publisher = Get I2P | title = Get involved | url-status = live }}</ref> | alexa = | website = {{URL|https://geti2p.net/}} | standard = | AsOf = }} '''Үл үзэгдэгч Интернэт төсөл (The Invisible Internet Project) (I2P)''' нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Overlay_network давхаргын сүлжээ] болон darknet аппликешн pseudonymously-ыг ашиглан аюулгүй бие биендээ аюулгүйгээр мессеж илгээх боломжтой юм. Хэрэглээ нь бол чатлах, блог болон файлын дамжуулах, нэр нь үл мэдэгдэгч Вэб аялж орно. Энэ давхарга хэрэгжүүлэх программ хангамж нь I2P чиглүүлэгч гэж нэрлэдэг бөгөөд I2P ажиллаж байгаа компьютерийг I2P зангилаа гэж нэрлэдэг. Энэ программ үнэгүй бөгөөд мөн нээлттэй эх үүсвэр бас олон лицензнд түгээгдсэн байдаг.I2P Үл үзэгдэгч Интернэт төсөл (The Invisible Internet Project) математикийн бичлэгээр I²P гэж дүрслэгдсэн байдаг. Энэ програмын үндэс болох TOR(The Onion Routing)-Сонгинон замчлал дээр бүрддэг юм.TOR нь хэн нэгэнд өөрийгөө гэдгийг мэдэгдүүлэхгүйгээр холболт үүсгэж болох үнэ төлбөр нэхдэггүй програм юм. TOR гэх нэр нь TOR төслийн The Onion Router(Сонгинон Router) үгийн эхний үсгүүдээр товчилсон нэршил. TOR нь траффик мэдээллийг 7000-аас багагүй хэмжээний солбилцолд оруулж TOR-г хэрэрлэж буй хүний байршил, юунд ашиглаж байгаа зэргийг сүлжээний хяналт болон траффик мэдээллийг ажиглаж буй этгээдээс халхалж өгдөг. TOR-г ашигласнаар Web Site-аар зочлох, Online-аар пост бичих, Chat, болон бусад зүйлсийг үйлдэж буй хүний үйл хөдлөлийг мөшгөхөд улам хэцүү болгож өгдөг. TOR-н гол зорилго нь хэрэглэчийн хувийн орон зай, Internet-р чөлөөтэй аялах зэргийг мөшгөх боломжгүй болгох явдал юм. === <big>'''Техникийн загвар'''</big> === I2P-ыг 2003 оноос хойш улам сайжруулсаар байгаа.Гэвч хөгжүүлэгчид программ хангамжимд алдаанууд байх магадлалтай байдаг гэдгийг онцлон өнөөг хүртэл сайжруулалт хийсээр байгаа ч энэ нь хангалтгүй байна гэж үзжээ.Гэсэн хэдий ч эх код нь тогтвортой мөн сайн хөгжүүлэлт хийсэн бас I2P-ыг эрсдэлээс сэргийлж сайн дурыхан хүртэл хувь нэмрээ оруулжээ.Сүлжээ өөрөө чанд мессеж дээр суурилсан (IP гэх мэт), харин түүний дээд хэсэгт найдвартай урсгал холбоог (TCP төстэй боловч хувилбар 0.6 нь шинэ UDP дээр суурилсан SSU дамжуулагчтай байна) зөвшөөрөх боломжтой library үүссэн байдаг.Бүх харилцаа холбоо эцсийн цэгээс нөгөө эцсийн цэг хүртэл нууцлагдаж (нийт зурвас илгээх үед ашигласан шифрлэлт нь дөрвөн давхаргатай байдаг),төгсгөлийн цэгүүд ("очих газар") криптограф тодорхойлогч( ерөнхийдөө хос нийтийн түлхүүр ашиглах) болж,иймд зурвас аль нь ч илгээгч эсвэл хүлээн авагч нь нөгөө талд буюу гуравдагч этгээд өөрсдийн IP хаягийг илчлэх хэрэгтэй болж байгаа юм. Гэсэн хэдий ч олон хөгжүүлэгчид Үл үзэгдэгч IRC(I2p) болон Freenet холбоог хийж байсан ч тэдний загвар болон ойлголтууд ихээхэн ялгаатай байдаг.Үл үзэгдэгч интернэт төсөл нь нууцлалтайгаар IRC сервэр дээр байрладаг байсан.Freenet нь censorship-ын эсрэг тархсан data store юм. I2P ямар нэг уламжлалт интернэтэд үйлчилгээнд( жишээ: Usenet, email, IRC, file sharing, Web hosting ,HTTP, Telnet) суурилсан peer-to-peer-ээр нууцлалтайгаар тархаж нөгөө талд application хэлбэрээр холболт тогтдог. I2P-гын хөгжүүлэгчдийг зохиомол нэрээр олонд нэрлэгдсэн байдаг.Өмнөх гол хөгжүүлэгч jrandom, одоогын хөгжүүлэгчид hiatus,such as zzz, ''killyourtv'', мөн ''Complication'' эдгээр хүмүүс улам сайжруулж буйн хажуугаар олон нэмэлт төсөлүүдийг хийдэг. '''''Гаралтууд''''' I2P хувилбар бүр нь зургаан найман долоо хоног байдаг ба шинэчлэл нь I2P торрент дамжуулан тарааж байгаа бөгөөд хувилбар бүрт хөгжүүлэгч нар (ZZZ буюу str4d) гарын үсэг зурсан байна. {| class="wikitable" ! colspan="3" |I2P гарсан хувилбарууд |- |'''Хувилбарууд''' |'''Гарсан огноо''' |'''Нэмэлтүүд''' |- |'''0.9.11''' |2014-02-08 |outproxy холболт дэмжиж, түрээсийн багц хайх аюулгүй байдлыг сайжруулж, санах ой ашиглалтыг багасгадаг. |- |'''0.9.12''' |2014-03-31 |ECDSA-г дэмжиж , Jetty 8-д шинэчлэлээ илгээдэг болсон. |- |'''0.9.13''' |2014-05-22 |Susi mail-ыг сайжруулж , чиглүүлэгчийн галт ханыг засварласан. |- |'''0.9.14.1''' |2014-08-09 |I2PSnark болон консолын засварууд. |- |'''0.9.14''' |2014-07-26 |XSS-д том хэмжээний засвар хийж , эмзэг байдлыг сайжруулсан. |- |'''0.9.15''' |2014-09-20 |Ed25519 EdDSA гарын үсэг урьдчилсан дэмжлэг үзүүлдэг болсон. |- |'''0.9.16''' |2014-11-01 |Чиглүүлэгчийн мэдээллийг хүчин чадал сайтай болгосон. |- |'''0.9.17''' |2014-11-30 |Шинэчлэлтийг баталгаажуулдаг болсон. |- |'''0.9.18''' |2015-02-22 |Ачааллах хугацаа багасач, сүлжээн дэхь протоколийн хаягдал буурсан. |- |'''0.9.19''' |2015-04-12 |Хэд хэдэн засварууд хийгдэж, утсгалыг дүүргэлтийн гүйцэтгэлийг сайжруулах. |- |'''0.9.20''' |2015-06-02 |Алдааны чухал засварууд хийгдэж, сүлжээн дэх дүүргэлтийн чадавхийг нэмэгдүүлэсэн. |- |'''0.9.21''' |2015-07-31 |Хэд хэдэн өөрчлөлтөөр сүлжээний хүчин чадлыг нэмэж, floodfills үр ашгийг нэмэгдүүлэж, зурвасын өргөнийг илүү үр дүнтэй ашигласан. |- |'''0.9.22''' |2015-09-12 |I2PSnark-д асуудал үүсхээс өмнөх засваруудыг хийж, чиглүүлэгчийн шилжилтэнд Ed25519 гарын үсэгтэй болсон |- |'''0.9.23''' |2015-11-19 |rekeying үйл явцыг хурдасгасан. |- |'''0.9.24''' |2016-01-29 |Шинэ хувилбар нь SAM (v3.2) болон олон тооны алдааны засварууд болон үр ашгийг нэмэгдүүлэсэн. |} === '''Software''' === I2P нь үл мэдэгдэгч сүлжээний давхарга байдаг тул энэ нь ийм бусад програм хангамж үүнийг ашиглаж үл мэдэгдэгч харилцааны холбоо тогтоох зорилготой юм. Ийм учраас I2P-гаас гадна олон тооны хэрэгсэлүүд байдаг. [[Файл:I2P router console.png|thumb|I2P-н консол харагдах хэсэг]] ===== Ерөнхий сүлжээ ===== * I2PTunnel нь дотоод сүлжээнд байхдаа TCP/IP-тай холболт тогтоож улмаар программ гадаад сүлжээнд орох өмнөх бэлтгэлийг бүрдүүлж өгдөг. * SAM (Энгийн Anonymous Зурвас) I2P чиглүүлэгч нь сокет дээр суурилсан интерфэйсийг ашиглаж, I2P дээр харилцах ямар ч програмчлалын хэл дээр бичсэн клиент програм олгодог протокол юм. * BOB (үндсэн Нээлттэй Bridge) "SAM" [төстэй чиглүүлэгч протокол нь бага цогц програм юм. ===== Чат ===== * Internet Relay Chat ажиллаж чадаж байвал IRC клиент дахин I2P IRC сервер (дотоод сүлжээтэй) холбогдоно. ===== Файл дамжуулалт ===== Хэд хэдэн програмууд I2P сүлжээнд дахь ашиглах BitTorrent гүйцэтгэлүүдийг хангадаг.Хэрэглэгчид дотор бус I2P торрент буюу peer-to-peer холбогдож чадахгүй байгаа ч гадны I2P peer-to-peer-ээс холбогдож болно. ===== Clearnet гүүр ===== Одоогоор Vuze I2P болон эсрэгээрээ байгаа clearnet торрент болгодог цорын ганц Torrent клиент юм.Энэ нь I2P сүлжээнд холбох залгаас юм.Хэрэглэгчийн анх I2P дээр хийсэн Torrent нь нэмдэг бол I2P болон clearnet аль аль нь дээр seed-тэй болно.Энэ шалтгааны улмаас торрент нь өмнө зөвхөн I2P дээр хэвлэгдсэн бүх интернэтэд боломжтой бөгөөд I2P-ын нууцлалыг хадгалах бол I2P хэрэглэгчид интернэтээс ямар ч Torrent татаж авч болно. ===== Эмайл ===== * I2P-Bote аюулгүй байдалд хүчтэй анхаарал хандуулах нь үнэ төлбөргүй бүрэн төвлөрсөн болон тархалтуудын нэр нь үл мэдэгдэгч и-мэйл систем юм.Энэ нь хэд хэдэн өвөрмөц дэмжлэгтэйгээс гадна энэ нь metadata эмайл-ыг ил болгодгүй юм.2015 оны байдлаар энэ нь одоо ч бета програм хангамж гэж үздэг. I2P-Bote I2P вэб консол интерфэйс эсвэл стандарт и-мэйл протоколыг ашиглан дамжин орох боломжтой.Бүх Bote-мэйл ил тод байдаг ба эцсийн төгсгөл хүртэлх шифрлэгдэж, улмаар PGP-аар болон бусад и-мэйл шифрлэлт програм хангамжийн хэрэгцээг арилгах, илгээгчийн хувийн түлхүүрээр гарын үсэг зурдаг.I2P-Bote хувьсах урттай delay-тай эмайл-ыг ашиглах боломжтой нэмэлт нууцлалыг санал болгож байдаг.Энэ нь төвлөрсөн бус учраас бие биетэйгээ харилцах гэх мэт өөр өөр и-мэйл өвөрмөц хамааралтай болох учраас ямар нэгэн төвлөрсөн и-мэйл сервер байдаггүй.Мэйл дамжуулах тэр ч байтугай илгээгчид мэдэгдэхгүй, мөн гадна илгээгч болон хүлээн авч нар ч мэдэхгүй харин өндөр нуугдмал мэйл чиглэлийн төгсгөл болон хадгалах хэсэгт хэнээс явсныг мэдэх боломжтой юм.Анхны илгээгч и-мэйл хүлээн авах боломжтой болтол офлайн байж болно.Ямар ч данс бүртгэл хэрэггүй харин та зөвхөн шинээр үүсгэхэд л болно.[[Файл:I2PBote-inbox-0.4.png|thumb|I2PBote-inbox-0.4]] * Мөн I2P Postman гэдэг хувь хүн ажиллуулж буй үнэгүй зохиомол нэрээр гаргасан и-мэйл үйлчилгээ юм.Susimail үндсэндээ Postman-ын мэйл сервер хэрэглэх зориулалттай вэб-д суурилсан и-мэйл клиент юм, аюулгүй байдал, нэрээ нууцлалыг нэгтгэсэн байдаг. === Шуурхай зурвас илгээх === * I2P-Messenger энгийн Qt суурилсан, serverless, end-to-end хүртэл нууцлалтай дамждаг I2P-гын мэссэнжэр юм.Этгээдүүдийн хоорондын харилцаанд ямарч сервэр оролцодгүй давуу талтай.Ямар ч ISP хэрэглэгчийн чаттыг хэзээ, эсвэл хэр удаан байсныг мэдэх боломжгүй болчоч байгаа юм.Энэ serverless тул I2P нь plaintext-ийг алдагдахаас урьдчилан сэргийлэх үүднээс мөн адил end-to-end device-ийг шифэрлэж дамжуулдаг.I2P messenger-ийг нууцлалтайгаар ашиглаж, өөрийгөө хэн, хаана , хэзээ гэдгээ мэдэгдүүлэхгүйгээс гадна файл дамжуулалтанд үүнд багтаж байгаа. * I2P-Talk нь I2P-Messenger тэй хамгаалтын хувьд төстэй болов ч ажилгаа нь өөр өөр байдаг. === TOR(The Onion Routing)-Сонгинон замчлал === [[Файл:Tor logo.jpg|thumb|TOR]] Сонгинон Routing нь дээрхи зүйлсийг хэрэгжүүлэхдээ протокол дээр маш олон хэмжээний энкриптлэгдсэн халхавчийг хийж өгдөг, яг л сонгино олон давхаргатай байдаг шиг. TOR өгөгдлийг асар олон удаа энкриптлэн(Үүнд IP хаяг багтана) TOR-н дурийн солбилцоонд оруулж түүнийгээ ар араасаа дараалласан виртуал хэлхээнд оруулдаг. Солбилцоо бүр энкриптэлсэн өгөгдлийн зөвхөн гадаргуу хэсгийн халхавчын энкриптийг(энэ хэсэгт дараагын солбилцооны хаяг байдаг) арилгаж дараагын солбилцоонд хүрэх замыг замчилж үлдсэн энкриптлэгдсэн өгөгдлийг тэр чигээр нь дамжуулах боломж бий болгодог. Хамгийн суулчийн солбилцоо нь өгөгдлийн гадаргуу хэсгийн халхавчаас бусад хэсгийн энкриптийг арилгаж гадаргуу хэсгийг энкрипттэй хэвээр нь үлдээснээр өгөгдлийг илгээгч IP хаягийг ил болголгүйгээр(TOR өөрөө ч мэдэхгүйгээр) хүлээн авагч хаяг дээр хүргэдэг. === Darkweb(Харанхуй Веб) === Харанхуй веб бол darknets-ын WWW(World Wide Web) бөгөөд нийтийн сүлжээгээр тусгай програм(I2P, TOR) ашиглан overlay сүлжээгээр нууц сайтуудруу ханддаг юм.Харанхуй веб deep web-ын нэг хэсэг учраас ямарваа нэгэн энгийн хайлтын хэрэгсэлээр хайхад илэрц гарч ирдэггүй нь deep web-ыг ойлгоход хэцүү болгож байгаа.Харанхуй нэтворк ерөнхийдөө жижиг жижиг dark web-ыг цуглуулж, I2P,TOR,Freenet ашиглан peer-to-peer,friends-to-friends ээр хандалт хийдэг ба олон нийтийн байгууллага болон хувь хүмүүсийн үйл ажиллагаа явуулдагаа. ==== Content ==== Портсмут их сургуулийн Гарет Оуэн гаргасан 2014 оны 12 сарын судалгааны ажлын удирдамжийг дээр агуулгын хамгийн түгээмэл ханддаг хэлбэрүүд хар зах, дараа нь, хүүхдийн порнограф байсан ба хамгийн их урсгалтай бие даасан Ботнет сайт үйл ажиллагаагаа явуулдаг байжээ.Олон мэдээлэгчийн сайтуудас гадна улс төрийн хэлэлцүүлэг форум байдаг.Ихэнх сайтууд биткойнтой(bitcoin),fraud хамтарч ажилдаг ба үүгээрээ майл үйлчилгээ зэрэг явуулгууд хийдэг.Хааны Коллежийн Лондонгийн судлаач нар 2016 оны 2 дугаар сард .onion үйлчилгээг хууль бус хэрэглээг онцлон, өөр нэг зэрэг багц дүрмээр агуулгыг устгахаар завсарлага өгсөн. == Нэмэлт холбоосууд == * [https://geti2p.net/en/ {{official website}}] * [https://geti2p.net/en/papers/ Tutorials (in the area papers)] * [https://www.youtube.com/watch?v=QeRN2G9VW5E Video tutorial : installing I2P on a Debian Linux system] (2010) ([https://www.youtube.com/watch?v=4E1K4YPowLs copy]), by the [[:en:Net_activist|net activists]] group [[:en:Telecomix|Telecomix]]. * [https://www.youtube.com/watch?v=uszXkbVeZh8 Video tutorial. "Cyber Ninja" : I2P setup on Windows] (2013. [[:en:Project_Mayhem|PM]]2020) * [https://help.ubuntu.com/community/I2P I2P - Community Ubuntu Documentation] (2011) * [https://web.archive.org/web/20120119095830/http://www.linuxtoday.com/news_story.php3?ltsn=2011-11-14-011-41-OS-PY Linux Today - I2P - Anonymity for the Masses] (2011) * [https://geti2p.net/_static/pdf/I2P-PET-CON-2009.1.pdf Peer Profiling and Selection in the I2P Anonymous Network] (2009) * [https://web.archive.org/web/20160828082813/https://rev.proxies.online/wiki/ Proxies Encyclopedia & Knowledge Base Wiki](2015) == Зүүлт тайлбар == <references /> [[Ангилал:Чөлөөт аюулгүй байдлын программ]] [[Ангилал:Сүлжээний протокол]] [[Ангилал:Аноним байдал]] [[Ангилал:Чөлөөт P2P программ]] 9nxyia21jn65y3nhcs4psgqtgt4w7b2 862556 862555 2026-07-21T08:42:49Z Nordat 72461 862556 wikitext text/x-wiki {{Short description|Free and open source project building an anonymous network}} {{Инфобокс программ хангамж | title = | name = I2P&nbsp;— The Anonymous Network | logo = I2P logo 2019.svg | logo_size = 300px | logo_alt = | logo caption = | screenshot = <!-- Image name is enough --> | screenshot_size = | screenshot_alt = | caption = I2P 0.9.8.1 Router Console | collapsible = | author = I2P Team<ref name="team">{{cite web |url=https://geti2p.net/en/about/team |title=I2P Project Members |website=geti2p.net |access-date=2015-11-22 |archive-date=2019-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226201821/http://geti2p.net/en/about/team |url-status=live }}</ref> | developer = | released = {{Start date and age|2003}} | latest release version = {{wikidata|property|preferred|references|edit|Q565283|P348|P548=Q2804309}} | latest release date = {{Start date and age|2025|02|04}} | latest preview version = {{wikidata|property|preferred|references|edit|Q565283|P348|P548=Q51930650}} | latest preview date = {{Start date and age|2025|02|04}} | programming language = [[Java]] | operating system = [[Платформ хоорондын]]: [[Юникс төст]] ([[Андройд (үйлдлийн систем)|Андройд]], [[Линукс]], [[BSD]], [[macOS]]), [[Microsoft Windows]] | platform = | size = | language = Англи, Испани<br />Бүрэн бус орчуулга: Орос, Франц, Румын, Герман, Швед, Итали, Португал, Хятад, Нидерланд, Польш, Унгар, Араб, Япон, Эстони, Перс<ref>{{Citation | title = I2P | url = https://www.transifex.com/projects/p/I2P/ | publisher = Transifex | type = project | access-date = 2014-02-12 | archive-date = 2013-12-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131225141917/https://www.transifex.com/projects/p/I2P/ | url-status = live }}.</ref> | language count = <!-- DO NOT include this parameter unless you know what it does --> | language footnote = | genre = [[Нэрээ нууцлах программ]], [[Давхардсан сүлжээ]], [[холих сүлжээ]], [[сармис чиглүүлэлт|сармис чиглүүлэгч]], [[Peer to peer computing|peer-to-peer]] | license = [[Олон нийтийн домэйн]], [[BSD-ийн лицензүүд|BSD]], [[GNU General Public License|GPL]], [[MIT-ийн лиценз|MIT]] (бүрэлдэхүүн хэсгээс хамаарч өөр өөр)<ref>{{ Citation | access-date = 2013-12-24 | archive-date = 2013-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131224112728/https://geti2p.net/en/get-involved/develop/licenses | contribution = Licenses | contribution-url = https://geti2p.net/en/get-involved/develop/licenses | publisher = Get I2P | title = Get involved | url-status = live }}</ref> | alexa = | website = {{URL|https://geti2p.net/}} | standard = | AsOf = }} '''Үл үзэгдэгч Интернэт төсөл (The Invisible Internet Project) (I2P)''' нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Overlay_network давхаргын сүлжээ] болон darknet аппликешн pseudonymously-ыг ашиглан аюулгүй бие биендээ аюулгүйгээр мессеж илгээх боломжтой юм. Хэрэглээ нь бол чатлах, блог болон файлын дамжуулах, нэр нь үл мэдэгдэгч Вэб аялж орно. Энэ давхарга хэрэгжүүлэх программ хангамж нь I2P чиглүүлэгч гэж нэрлэдэг бөгөөд I2P ажиллаж байгаа компьютерийг I2P зангилаа гэж нэрлэдэг. Энэ программ үнэгүй бөгөөд мөн нээлттэй эх үүсвэр бас олон лицензнд түгээгдсэн байдаг.I2P Үл үзэгдэгч Интернэт төсөл (The Invisible Internet Project) математикийн бичлэгээр I²P гэж дүрслэгдсэн байдаг. Энэ програмын үндэс болох TOR(The Onion Routing)-Сонгинон замчлал дээр бүрддэг юм.TOR нь хэн нэгэнд өөрийгөө гэдгийг мэдэгдүүлэхгүйгээр холболт үүсгэж болох үнэ төлбөр нэхдэггүй програм юм. TOR гэх нэр нь TOR төслийн The Onion Router(Сонгинон Router) үгийн эхний үсгүүдээр товчилсон нэршил. TOR нь траффик мэдээллийг 7000-аас багагүй хэмжээний солбилцолд оруулж TOR-г хэрэрлэж буй хүний байршил, юунд ашиглаж байгаа зэргийг сүлжээний хяналт болон траффик мэдээллийг ажиглаж буй этгээдээс халхалж өгдөг. TOR-г ашигласнаар Web Site-аар зочлох, Online-аар пост бичих, Chat, болон бусад зүйлсийг үйлдэж буй хүний үйл хөдлөлийг мөшгөхөд улам хэцүү болгож өгдөг. TOR-н гол зорилго нь хэрэглэчийн хувийн орон зай, Internet-р чөлөөтэй аялах зэргийг мөшгөх боломжгүй болгох явдал юм. === <big>'''Техникийн загвар'''</big> === I2P-ыг 2003 оноос хойш улам сайжруулсаар байгаа.Гэвч хөгжүүлэгчид программ хангамжимд алдаанууд байх магадлалтай байдаг гэдгийг онцлон өнөөг хүртэл сайжруулалт хийсээр байгаа ч энэ нь хангалтгүй байна гэж үзжээ.Гэсэн хэдий ч эх код нь тогтвортой мөн сайн хөгжүүлэлт хийсэн бас I2P-ыг эрсдэлээс сэргийлж сайн дурыхан хүртэл хувь нэмрээ оруулжээ.Сүлжээ өөрөө чанд мессеж дээр суурилсан (IP гэх мэт), харин түүний дээд хэсэгт найдвартай урсгал холбоог (TCP төстэй боловч хувилбар 0.6 нь шинэ UDP дээр суурилсан SSU дамжуулагчтай байна) зөвшөөрөх боломжтой library үүссэн байдаг.Бүх харилцаа холбоо эцсийн цэгээс нөгөө эцсийн цэг хүртэл нууцлагдаж (нийт зурвас илгээх үед ашигласан шифрлэлт нь дөрвөн давхаргатай байдаг),төгсгөлийн цэгүүд ("очих газар") криптограф тодорхойлогч( ерөнхийдөө хос нийтийн түлхүүр ашиглах) болж,иймд зурвас аль нь ч илгээгч эсвэл хүлээн авагч нь нөгөө талд буюу гуравдагч этгээд өөрсдийн IP хаягийг илчлэх хэрэгтэй болж байгаа юм. Гэсэн хэдий ч олон хөгжүүлэгчид Үл үзэгдэгч IRC(I2p) болон Freenet холбоог хийж байсан ч тэдний загвар болон ойлголтууд ихээхэн ялгаатай байдаг.Үл үзэгдэгч интернэт төсөл нь нууцлалтайгаар IRC сервэр дээр байрладаг байсан.Freenet нь censorship-ын эсрэг тархсан data store юм. I2P ямар нэг уламжлалт интернэтэд үйлчилгээнд( жишээ: Usenet, email, IRC, file sharing, Web hosting ,HTTP, Telnet) суурилсан peer-to-peer-ээр нууцлалтайгаар тархаж нөгөө талд application хэлбэрээр холболт тогтдог. I2P-гын хөгжүүлэгчдийг зохиомол нэрээр олонд нэрлэгдсэн байдаг.Өмнөх гол хөгжүүлэгч jrandom, одоогын хөгжүүлэгчид hiatus,such as zzz, ''killyourtv'', мөн ''Complication'' эдгээр хүмүүс улам сайжруулж буйн хажуугаар олон нэмэлт төсөлүүдийг хийдэг. '''''Гаралтууд''''' I2P хувилбар бүр нь зургаан найман долоо хоног байдаг ба шинэчлэл нь I2P торрент дамжуулан тарааж байгаа бөгөөд хувилбар бүрт хөгжүүлэгч нар (ZZZ буюу str4d) гарын үсэг зурсан байна. {| class="wikitable" ! colspan="3" |I2P гарсан хувилбарууд |- |'''Хувилбарууд''' |'''Гарсан огноо''' |'''Нэмэлтүүд''' |- |'''0.9.11''' |2014-02-08 |outproxy холболт дэмжиж, түрээсийн багц хайх аюулгүй байдлыг сайжруулж, санах ой ашиглалтыг багасгадаг. |- |'''0.9.12''' |2014-03-31 |ECDSA-г дэмжиж , Jetty 8-д шинэчлэлээ илгээдэг болсон. |- |'''0.9.13''' |2014-05-22 |Susi mail-ыг сайжруулж , чиглүүлэгчийн галт ханыг засварласан. |- |'''0.9.14.1''' |2014-08-09 |I2PSnark болон консолын засварууд. |- |'''0.9.14''' |2014-07-26 |XSS-д том хэмжээний засвар хийж , эмзэг байдлыг сайжруулсан. |- |'''0.9.15''' |2014-09-20 |Ed25519 EdDSA гарын үсэг урьдчилсан дэмжлэг үзүүлдэг болсон. |- |'''0.9.16''' |2014-11-01 |Чиглүүлэгчийн мэдээллийг хүчин чадал сайтай болгосон. |- |'''0.9.17''' |2014-11-30 |Шинэчлэлтийг баталгаажуулдаг болсон. |- |'''0.9.18''' |2015-02-22 |Ачааллах хугацаа багасач, сүлжээн дэхь протоколийн хаягдал буурсан. |- |'''0.9.19''' |2015-04-12 |Хэд хэдэн засварууд хийгдэж, утсгалыг дүүргэлтийн гүйцэтгэлийг сайжруулах. |- |'''0.9.20''' |2015-06-02 |Алдааны чухал засварууд хийгдэж, сүлжээн дэх дүүргэлтийн чадавхийг нэмэгдүүлэсэн. |- |'''0.9.21''' |2015-07-31 |Хэд хэдэн өөрчлөлтөөр сүлжээний хүчин чадлыг нэмэж, floodfills үр ашгийг нэмэгдүүлэж, зурвасын өргөнийг илүү үр дүнтэй ашигласан. |- |'''0.9.22''' |2015-09-12 |I2PSnark-д асуудал үүсхээс өмнөх засваруудыг хийж, чиглүүлэгчийн шилжилтэнд Ed25519 гарын үсэгтэй болсон |- |'''0.9.23''' |2015-11-19 |rekeying үйл явцыг хурдасгасан. |- |'''0.9.24''' |2016-01-29 |Шинэ хувилбар нь SAM (v3.2) болон олон тооны алдааны засварууд болон үр ашгийг нэмэгдүүлэсэн. |} === '''Software''' === I2P нь үл мэдэгдэгч сүлжээний давхарга байдаг тул энэ нь ийм бусад програм хангамж үүнийг ашиглаж үл мэдэгдэгч харилцааны холбоо тогтоох зорилготой юм. Ийм учраас I2P-гаас гадна олон тооны хэрэгсэлүүд байдаг. [[Файл:I2P router console.png|thumb|I2P-н консол харагдах хэсэг]] ===== Ерөнхий сүлжээ ===== * I2PTunnel нь дотоод сүлжээнд байхдаа TCP/IP-тай холболт тогтоож улмаар программ гадаад сүлжээнд орох өмнөх бэлтгэлийг бүрдүүлж өгдөг. * SAM (Энгийн Anonymous Зурвас) I2P чиглүүлэгч нь сокет дээр суурилсан интерфэйсийг ашиглаж, I2P дээр харилцах ямар ч програмчлалын хэл дээр бичсэн клиент програм олгодог протокол юм. * BOB (үндсэн Нээлттэй Bridge) "SAM" [төстэй чиглүүлэгч протокол нь бага цогц програм юм. ===== Чат ===== * Internet Relay Chat ажиллаж чадаж байвал IRC клиент дахин I2P IRC сервер (дотоод сүлжээтэй) холбогдоно. ===== Файл дамжуулалт ===== Хэд хэдэн програмууд I2P сүлжээнд дахь ашиглах BitTorrent гүйцэтгэлүүдийг хангадаг.Хэрэглэгчид дотор бус I2P торрент буюу peer-to-peer холбогдож чадахгүй байгаа ч гадны I2P peer-to-peer-ээс холбогдож болно. ===== Clearnet гүүр ===== Одоогоор Vuze I2P болон эсрэгээрээ байгаа clearnet торрент болгодог цорын ганц Torrent клиент юм.Энэ нь I2P сүлжээнд холбох залгаас юм.Хэрэглэгчийн анх I2P дээр хийсэн Torrent нь нэмдэг бол I2P болон clearnet аль аль нь дээр seed-тэй болно.Энэ шалтгааны улмаас торрент нь өмнө зөвхөн I2P дээр хэвлэгдсэн бүх интернэтэд боломжтой бөгөөд I2P-ын нууцлалыг хадгалах бол I2P хэрэглэгчид интернэтээс ямар ч Torrent татаж авч болно. ===== Эмайл ===== * I2P-Bote аюулгүй байдалд хүчтэй анхаарал хандуулах нь үнэ төлбөргүй бүрэн төвлөрсөн болон тархалтуудын нэр нь үл мэдэгдэгч и-мэйл систем юм.Энэ нь хэд хэдэн өвөрмөц дэмжлэгтэйгээс гадна энэ нь metadata эмайл-ыг ил болгодгүй юм.2015 оны байдлаар энэ нь одоо ч бета програм хангамж гэж үздэг. I2P-Bote I2P вэб консол интерфэйс эсвэл стандарт и-мэйл протоколыг ашиглан дамжин орох боломжтой.Бүх Bote-мэйл ил тод байдаг ба эцсийн төгсгөл хүртэлх шифрлэгдэж, улмаар PGP-аар болон бусад и-мэйл шифрлэлт програм хангамжийн хэрэгцээг арилгах, илгээгчийн хувийн түлхүүрээр гарын үсэг зурдаг.I2P-Bote хувьсах урттай delay-тай эмайл-ыг ашиглах боломжтой нэмэлт нууцлалыг санал болгож байдаг.Энэ нь төвлөрсөн бус учраас бие биетэйгээ харилцах гэх мэт өөр өөр и-мэйл өвөрмөц хамааралтай болох учраас ямар нэгэн төвлөрсөн и-мэйл сервер байдаггүй.Мэйл дамжуулах тэр ч байтугай илгээгчид мэдэгдэхгүй, мөн гадна илгээгч болон хүлээн авч нар ч мэдэхгүй харин өндөр нуугдмал мэйл чиглэлийн төгсгөл болон хадгалах хэсэгт хэнээс явсныг мэдэх боломжтой юм.Анхны илгээгч и-мэйл хүлээн авах боломжтой болтол офлайн байж болно.Ямар ч данс бүртгэл хэрэггүй харин та зөвхөн шинээр үүсгэхэд л болно.[[Файл:I2PBote-inbox-0.4.png|thumb|I2PBote-inbox-0.4]] * Мөн I2P Postman гэдэг хувь хүн ажиллуулж буй үнэгүй зохиомол нэрээр гаргасан и-мэйл үйлчилгээ юм.Susimail үндсэндээ Postman-ын мэйл сервер хэрэглэх зориулалттай вэб-д суурилсан и-мэйл клиент юм, аюулгүй байдал, нэрээ нууцлалыг нэгтгэсэн байдаг. === Шуурхай зурвас илгээх === * I2P-Messenger энгийн Qt суурилсан, serverless, end-to-end хүртэл нууцлалтай дамждаг I2P-гын мэссэнжэр юм.Этгээдүүдийн хоорондын харилцаанд ямарч сервэр оролцодгүй давуу талтай.Ямар ч ISP хэрэглэгчийн чаттыг хэзээ, эсвэл хэр удаан байсныг мэдэх боломжгүй болчоч байгаа юм.Энэ serverless тул I2P нь plaintext-ийг алдагдахаас урьдчилан сэргийлэх үүднээс мөн адил end-to-end device-ийг шифэрлэж дамжуулдаг.I2P messenger-ийг нууцлалтайгаар ашиглаж, өөрийгөө хэн, хаана , хэзээ гэдгээ мэдэгдүүлэхгүйгээс гадна файл дамжуулалтанд үүнд багтаж байгаа. * I2P-Talk нь I2P-Messenger тэй хамгаалтын хувьд төстэй болов ч ажилгаа нь өөр өөр байдаг. === TOR(The Onion Routing)-Сонгинон замчлал === [[Файл:Tor logo.jpg|thumb|TOR]] Сонгинон Routing нь дээрхи зүйлсийг хэрэгжүүлэхдээ протокол дээр маш олон хэмжээний энкриптлэгдсэн халхавчийг хийж өгдөг, яг л сонгино олон давхаргатай байдаг шиг. TOR өгөгдлийг асар олон удаа энкриптлэн(Үүнд IP хаяг багтана) TOR-н дурийн солбилцоонд оруулж түүнийгээ ар араасаа дараалласан виртуал хэлхээнд оруулдаг. Солбилцоо бүр энкриптэлсэн өгөгдлийн зөвхөн гадаргуу хэсгийн халхавчын энкриптийг(энэ хэсэгт дараагын солбилцооны хаяг байдаг) арилгаж дараагын солбилцоонд хүрэх замыг замчилж үлдсэн энкриптлэгдсэн өгөгдлийг тэр чигээр нь дамжуулах боломж бий болгодог. Хамгийн суулчийн солбилцоо нь өгөгдлийн гадаргуу хэсгийн халхавчаас бусад хэсгийн энкриптийг арилгаж гадаргуу хэсгийг энкрипттэй хэвээр нь үлдээснээр өгөгдлийг илгээгч IP хаягийг ил болголгүйгээр(TOR өөрөө ч мэдэхгүйгээр) хүлээн авагч хаяг дээр хүргэдэг. === Darkweb(Харанхуй Веб) === Харанхуй веб бол darknets-ын WWW(World Wide Web) бөгөөд нийтийн сүлжээгээр тусгай програм(I2P, TOR) ашиглан overlay сүлжээгээр нууц сайтуудруу ханддаг юм.Харанхуй веб deep web-ын нэг хэсэг учраас ямарваа нэгэн энгийн хайлтын хэрэгсэлээр хайхад илэрц гарч ирдэггүй нь deep web-ыг ойлгоход хэцүү болгож байгаа.Харанхуй нэтворк ерөнхийдөө жижиг жижиг dark web-ыг цуглуулж, I2P,TOR,Freenet ашиглан peer-to-peer,friends-to-friends ээр хандалт хийдэг ба олон нийтийн байгууллага болон хувь хүмүүсийн үйл ажиллагаа явуулдагаа. ==== Content ==== Портсмут их сургуулийн Гарет Оуэн гаргасан 2014 оны 12 сарын судалгааны ажлын удирдамжийг дээр агуулгын хамгийн түгээмэл ханддаг хэлбэрүүд хар зах, дараа нь, хүүхдийн порнограф байсан ба хамгийн их урсгалтай бие даасан Ботнет сайт үйл ажиллагаагаа явуулдаг байжээ.Олон мэдээлэгчийн сайтуудас гадна улс төрийн хэлэлцүүлэг форум байдаг.Ихэнх сайтууд биткойнтой(bitcoin),fraud хамтарч ажилдаг ба үүгээрээ майл үйлчилгээ зэрэг явуулгууд хийдэг.Хааны Коллежийн Лондонгийн судлаач нар 2016 оны 2 дугаар сард .onion үйлчилгээг хууль бус хэрэглээг онцлон, өөр нэг зэрэг багц дүрмээр агуулгыг устгахаар завсарлага өгсөн. == Нэмэлт холбоосууд == * [https://geti2p.net/en/ {{official website}}] * [https://geti2p.net/en/papers/ Tutorials (in the area papers)] * [https://www.youtube.com/watch?v=QeRN2G9VW5E Video tutorial : installing I2P on a Debian Linux system] (2010) ([https://www.youtube.com/watch?v=4E1K4YPowLs copy]), by the [[:en:Net_activist|net activists]] group [[:en:Telecomix|Telecomix]]. * [https://www.youtube.com/watch?v=uszXkbVeZh8 Video tutorial. "Cyber Ninja" : I2P setup on Windows] (2013. [[:en:Project_Mayhem|PM]]2020) * [https://help.ubuntu.com/community/I2P I2P - Community Ubuntu Documentation] (2011) * [https://web.archive.org/web/20120119095830/http://www.linuxtoday.com/news_story.php3?ltsn=2011-11-14-011-41-OS-PY Linux Today - I2P - Anonymity for the Masses] (2011) * [https://geti2p.net/_static/pdf/I2P-PET-CON-2009.1.pdf Peer Profiling and Selection in the I2P Anonymous Network] (2009) * [https://web.archive.org/web/20160828082813/https://rev.proxies.online/wiki/ Proxies Encyclopedia & Knowledge Base Wiki](2015) == Зүүлт тайлбар == <references /> [[Ангилал:Чөлөөт аюулгүй байдлын программ]] [[Ангилал:Сүлжээний протокол]] [[Ангилал:Аноним байдал]] [[Ангилал:Чөлөөт P2P программ]] l4cg4m1yd7wy1o23oabhszimnmu6m7l MPLS 0 58291 862615 699122 2026-07-22T00:27:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862615 wikitext text/x-wiki <!-- -->{|border="0" cellspacing="3" style="float:right; padding-left:15px" |+ MPLS [[TCP/IP]]-д |-align="center" bgcolor="#EEEEEE" | bgcolor="#FFEEBB" | &nbsp;''Хэрэглээ''&nbsp; | [[Hypertext Transfer Protocol|HTTP]] | [[BGP]] | [[Label Distribution Protocol|LDP]] |-----align="center" bgcolor="#EEEEFF" | bgcolor="#FFEEBB" | &nbsp;''Транспорт''&nbsp; | [[Transmission Control Protocol|TCP]] | [[User Datagram Protocol|UDP]] |-----align="center" bgcolor="#EEEEFF" | bgcolor="#FFEEBB" | &nbsp;''Интернэт''&nbsp; | colspan="4" | &nbsp;'''[[Internet Protocol|IP]]'''&nbsp; |-----align="center" bgcolor="#EEEEFF" | bgcolor="#FFCC99" | &nbsp;'''—'''&nbsp; | colspan="4" bgcolor="#9999FF" | &nbsp;'''MPLS'''&nbsp; |-----align="center" bgcolor="#EEEEFF" | bgcolor="#FFEEBB" | &nbsp;''Сүлжээний оролт''&nbsp; | [[Asynchronous Transfer Mode|ATM]] | [[Frame Relay|FR]] | colspan="2" | [[Ethernet]] |} == Суурь сүлжээний технологиуд == * IP * ATM * MPLS * GMPLS Мэдээллийн сүлжээг гүйцэтгэж байгаа үүргээр нь суурь сүлжээ, түгээх сүлжээ, хандалтын сүлжээ гэж гурван хэсэгт хуваан хөгжүүлдэг. Суурь сүлжээний гол үүрэг нь өгөгдлийн багцуудыг өөрт байгаа бүх боломжоороо хамгийн хурдан замчилж, хүлээн авагчид хүргэх үүрэгтэй. Одоогоор IP, MPLS, ATM суурьтай технологиуд нь суурь сүлжээнд хамгийн өргөн хэрэглэгдэж байна. Эдгээр технологиос хамгийн ноёрхох байр суурьтай технологи нь IP суурьтай технологи байсан бол сүүлийн үед IP болон ATM протоколын давуу талуудыг өөртөө нэгтгэсэн MPLS технологи давамгайлах хандлагатай болоод байна. === ATM сүлжээний онцлог === Үйлчилгээний чанарыг маш сайн хангадаг, найдвартай дамжуулалт(connection oriented) хийдэг, өгөгдлийн бүтцийн урт нь тогтсон 53 байт хэмжээтэй байдаг учир дундын төхөөрөмж дээр хийгдэх боловсруулалт хурдан, өгөгдлийг дамжуулахаас өмнө тухайн өгөгдөл дамжих зам аль хэдийн тогтсон байдаг. === IP сүлжээний онцлог === Үйлчилгээний чанар хангадаггүй(best effort), найдвартай биш дамжуулалт хийдэг(connection-less), янз бүрийн хэмжээтэй багцууд нь замчлалын хүснэгтийн дагуу боломжит замуудаар дамжигдана. == '''MPLS-ийн түүх''' == 1998 онд MPLS нь анх Ipsilon Network-ийн инженерүүдийн багаас гаргасан бөгөөд "IP Switching" технологи нь зөвхөн ATM-аар ажиллахаар тодорхойлогдож байсан ба зах зээлийн ноёрхлыг олоогүй. Cisco System, Inc.нь энэхүү технологийг "Tag Switching" гэж нэрлэж байсан ба ATM-ийн дамжуулалтад хязгааргүй гэсэн саналыг дэвшүүлж, "Label Switching" гэж нэрлэх болсон. Үүнийг нээлттэй сандартчилал IETF-д дэвшүүлж, IETF нь хэд хэдэн түнш байгууллагуудын саналуудыг нэгтгэж, зохицуулалтын протоколыг илүү сайжрүүлж өгсөн. MPLS-ийн дэвшилтэд замчлалын үйлчилгээ нь бат бөх бүтцийг хангадаг учир тэрээр хэцүү асуудлуудын тоог цөөлөх боломжтой болсон. Тэмдэглэгээ(label) нь сүлжээний ажиллагааны төвөгтэй байдлыг багасгах ач холбогдолтой. MPLS нь өндөр түвшинд өгөгдөл дажууллын хэрэгсэл бөгөөд энэ нь Layer 3 ба Layer 2 ийн хурд ба бүтцийг нэгтгэж өгсөн. MPLS дараах ухагдахуун дээр суурилна. * IP сүлжээний өгөгдлийн багцуудыг бэлтгэхэд хэрэглэгддэг тархсан удирдлагын протоколуудын нийлэгдэхүүн байна. * IP чиглүүлэгчийн функцийн дамжуулал болон удирдлага гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдана. * Тэмдэглэгээ (label) нь энгийн, тогтмол урттай, тусгай протоколын заагчуудад IP хаягуудыг тэмдэглэх аргаар хангана. * Удирдлагын түвшинд multiple-routing, өгөгдлийн түвшинд single-forwarding аргыг ашиглана. * Завсрын чиглүүлэгч бүрт багц бүрийн IP толгойн хэсгийн өгөгдлийг шалгах хэрэгцээг арилгана. * Шинэ замчлалын үйлчилгээ дамжуулахад уян хатан чанарыг хангана. * Мэдээллийн үйлчилгээний интеграчилал, видео ба дууг хялбарчлах бөгөөд баталгаатай үйлчилгээг хүргэнэ. * IP сүлжээнд виртуаль дотоод сүлжээ (VPN) технологийг дэмжинэ * Олон байгууллагуудын хамтран ажиллах боломжийг дэмжих стандартуудад суурилсан шийдлийг санал болгоно. MPLS-ийг зорилго нь багц сүлжээний дамжуулалт ба hop-by-hop зонхилсон хэв загварын ажиллагаа болон нарийвчлалыг сайжруулна. Түүний гол зорилго нь сүлжээний түвшинд хаягийн холболтын дамжууллын аргыг нэгтгэх технологийг стандартчилах явдал юм. MPLS нь IPv6 ба IPv4 протоколуудыг дэмждэг. MPLS-ийн хөгжлийн гол зорилго нь замчлалын хурдыг нэмэгдүүлэх ба хурд нь ASIC, TCAM болон CAM-д суурилсан холболтыг хэрэглэдэг учир уртаас хамааралгүй байна. MPLS-ийн гол өрсөлдөгчүүд нь Provider Backbone Bridges(PBB) болон Layer2 ба Layer3 VPN-үүд гэх мэт үйлчилгээг хангах MPLS-TP юм L2TPv3 нь өрсөлдөгчөөр байсаар байгаа боловч илүү амжилтанд хүрээгүй. == Multiprotocol Label Switching(MPLS)-н тухай ойлголт == MPLS протоколыг “multi protocol” гэж нэрлэсний учир бол энэ протокол нь бүх протоколуудын нэгдсэн нэг суурь болж чадах суурь сүлжээний технологи юм. 2,5 түвшний протокол. MPLS нь пакетийг forward хийхдээ destination IP хаягийг хэрэглэдэггүй харин LABEL(шошго) ашигладаг. Ингэж forward хийх давуу тал нь замчлалыг илүү үр ашигтай хурдан болгодог. IP технологид нэг сул тал гарсан нь 3-р түвшинд өгөгдлийг дамжуулах үйл ажиллагаа удаан байсан. IP/Ethernet –ийн сул талыг нөхөх үүднээс IP болон ATM протоколын давуу талыг өөртөө агуулсан MPLS технологи гарсан. IP пакетад MPLS шошго(label) оруулахыг PUSH, эсрэг үйлдлийг POP, харин нэгэнт шошголсон пакетийн шошгыг солих үйлдлийг SWAP гэнэ. IP пакет дээр хийгдэж байгаа PUSH болон POP, SWAP үйлдлүүд нь зөвхөн MPLS router-үүд дээр хийгдэнэ. Гэхдээ MPLS рутер гэдэг нь онцгой тусгай төхөөрөмж биш cisco рутерийн хувьд IOS нь 12.0-оос дээш байхад дэмжин ажиллах боломжтой. {| class="wikitable" |- ! IP !! MPLS |- | Холболт тогтолтод бус(Connection-less) || Холболт тогтолтод бус(Connection-oriented) |- | VPN хэрэгжүүлэхэд төвөгтэй || VPN хэрэгжүүлэхэд хялбар |- | Хурдан || Илүү хурдан |} == MPLS header == L2 толгой мэдээлэл болон L3 толгой мэдээлийн хооронд MPLS толгой мэдээлэл орж ирнэ. [[File:Packet.png|thumb|Зураг 1. MPLS Header бүтэц|x250px]] * Label value – Label шошгоны утга(16-1 048 575) ашиглагдана. * Exp(Experimental) - QoS хэрэгжүүлэхэд ашиглагдана. * S(Stacking bit) - Олон давхар шошго ашиглагдаж байгаа эсэхийг * заана. * TTL(Time To Live) - Дамжигдаж байгаа IP багцын TTL утга хуулагддаг. MPLS сүлжээ дараах дөрвөн хүснэгт дээр тулгуурлаж пакетийг дамжуулдаг. Үүнд: * Routing Information Base (RIB) – Ямар нэгэн замчлалын протоколын тусламжтайгаар замчлалын хүснэгт үүснэ. Замчлалын хүснэгтэд сүлжээний хаяг болон гарцын хаяг агуулагдана. (жишээ нь : EIGRP) {| class="wikitable" |- | Destination Network || Next hop address |} * Label Information Base (LIB) - RIB дээр үндэслэж бүх сүлжээгээ шошиглоно. LIB-д сүлжээний хаягууд болон харгалзах шошгууд агуулагдана. LIB нь пакетэд ямар нэг үйлдэл хийхгүй ноорог байдлаар хэрэглэгдэнэ. {| class="wikitable" |- | Destination Network || Local Label |} * Forwarding Information Base (FIB) – LIB- үүссэний дараа Label Distribution Protocol (LDP) –оор хөршүүд хоорондоо шошгын мэдээллээ солилцоод , хөршүүдээс ирсэн шошголсон хаягийн мэдээллээ өөрийн LIB дээрээ нэмж бичнэ. Ингэснээр LIB-ээс сүлжээний хаяг болон шошгоны мэдээлэл, RIB-ээс сүлжээ рүү хүрэх гарцын хаягийн мэдээллийг авч FIB үүснэ. FiB-д шошголсон сүлжээнүүд болон гарцын хаяг агуулагдана. FIB нь шошгогүй пакет орж ирсэн үед шошго олгож (push) цааш дамжуулна. {| class="wikitable" |- | Destination Network Next hop address || Label |} * Label Forwarding Information Base (LFIB) – FIB –аас сүлжээний хаяг ,гарцын хаяг local label, LIB- хөршүүдийн сүлжээний шошгын мэдээллийг авч LFIB үүснэ. LFIB нь шошготой пакетийн шошгыг сольж(swap) дамжуулах болон шошгыг авч (pop) дамжуулахад ашиглагдана. {| class="wikitable" |- | Destination network || Next hop address || Label |} Хостууд нь мэдээж MPLS шошгогүй пакетийг үүсгэнэ. MPLS router(PE-1) нь пакетийг шошголоод дараагийн MPLS сүлжээнд байгаа router лүү дамжуулна. Дараагийн router(PE-2) нь шошго дээр үндэслэн forward хийнэ. Хамгийн сүүлийн MPLS router(PE-3) нь шошгыг аваад destination host руу пакетийг дамжуулна. Шошготой пакет төгсгөлийн хост руу хэзээ ч дамжуулагдахгүй. == MPLS нэр томъёо == LSR(Label Switch Router) - LSR нь пакетад шошгыг push, pop хийх мөн шошголосон пакетийг forward хийнэ. LSR нь пакетийг forward хийхийн тулд CEF FIB, MPLS LFIB-ийг 2-ууланг нь ашигладаг. Энэ 2 нь шошгын мэдээлэл, гаралтын интерфейс, пакетийг forward хийх дараагийн hop гэх мэт чухал мэдээллийг агуулдаг. Edge-LSR(E-LSR) - MPLS сүлжээний захын router бөгөөд шошголосон болон шошголоогүй пакет дээр 2-ууланд нь боловсруулалт хийдэг. * Ingress E-LSR(Imposing): Пакетэд MPLS шошгыг нэмдэг router. * Egress E-LSR(Disposing): Пакетаас MPLS шошгыг авч хаядаг router. * LSP(Label Switched Paths): MPLS сүлжээнд мэдээллээ солилцох зам Control plane дээр шаардлагатай замын мэдээллүүдээ цуглуулж, Data plane дээр цуглуулсан өгөгдлийг дамжуулна. == MPLS-ийн давуу тал == MPLS нь дуу ба өгөгдлийн трафикт их хэмжээний өргөн зурвасыг ашиглах олон байршилтай бизнессүүлдэд маш сайн ойлголт юм.Түүнчлэн MPLS-ийн давуу тал нь трафик удирдлага ба олон үйлчилгээний төрлүүдийг дэмжих чадвар юм. MPLS нь өндөр хурдны холболтын бүрэн давуу талыг ашиглах холболт дээр хэрэгжинэ. Ердийн холбогч нь тэдгээрийг орлож, тэмдэглэгээг хайж болох боловч сүлжээний толгойн хэсэгт анализ хийж чадахгүй, ядаж анализ хийлээ гэхэд хангалттай хурдан биш учир ердийн холболтуудад сүлжээний толгойн хэсгийн мэдээлэл дээр суурилсан дамжууллыг хийхэд хэцүү байдаг. MPLS сүлжээ рүү багц мэдээлэл хүрч ирэх үед оролтон дахь чиглүүлэгч түүүнд хамаарах FEC-ийг шийдвэрлэнэ. MPLS-ийн чиглүүлэгчид суурилсан замчлалыг гүйцэтгэхэд хялбар учир ялгаатай чиглэлүүдээс ирэх багцуудад өөр өөр тэмдэглэгээг дамжуулна. Учир нь чиглүүлэгчийн ID нь багцаар илгээгдэхгүй учир ердийн замчлалын загвар энэхүү функцыг дэмждэггүй. Тухайн багцын дараалалд тохирсон замыг тодорхойлсон багц бүрийг тэмдэглэгээгээр ялгах замаар чиглүүлэгч тухайн багцыг цааш дамжуулах дараагийн цэгийн хаягийг хайж олох хугацааг хэмнэдэг. Хэвийн чиглүүлэгдсэн орчинд фреймүүд hop-by-hop суурьт үүсгэврээс очих цэгт дамжигдана. Багцын дайран өнгөрөх чиглүүлэгчүүд очих цэг рүү дараагийн hop(алхам)-ийг тодорхойлох чиглэлийн хүснэгтийг хайлт хийх ба фрейм бүрийн Layaer 3 толгойн хэсэгт суурилна. Энэ фрейм бүрийг боловсруулах эрчимтэй CPU-ийн шаардлагын улмаас сүлжээний нэвтрүүлэх чадамжийг багасгах хандлагатай байна. Гэсэнч зарим чиглүүлэгчүүд өндөр хурдны санах ойн бүртгэлүүд хийх, үнэлгээний үйл явцыг хурдасгах техник хангамж ба программын холболтын техникүүдийг гүйцэтгэнэ. Гадаадын олон сүлжээний үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага дараа үеийн ухаалаг сүлжэээг бий болгоход MPLS чухал үүрэг гүйцэтгэнэ гэж үзэж байна. Одоогийн байгаа сүлжээний дэд бүтцэд, орчин болоод технологуудын өөрчлөлт хийхгүйгээр тэдгээрийн хооронд хялбархан интеграц хийж болох эдийн засгийн хувьд үр ашигтай шийдэл юм. == MPLS-ийн дутагдалтай тал == Аливаа байгууллагын хувьд MPLS сүлжээний менежментийн асуудал нь нилээн ээдрээтэй бөгөөд сүлжээ нь өгөгдлийг яг зөв чиглүүлэх эсэх нь гагцхүү мэдээлэл дамжуулах замчлалын протоколоос хамаарна. Гэхдээ техник технологийн дэвшилтийн дүнд буву Layer 3 холботын тусламжтайгаар ASIC-д суурилсан мэдээлэл дамжуулах зам нь мэдээллийг хангалттай хурдаар хайлт хийх боломжтой. Тийм учраас мэдээлэл дамжуулах зам болон хурдасгуур дахь ямар нэг технологи зогссоноос болж тодорхой тохиолдолд багц мэдээлэл чиглэлээ өөрчилж буруу замаар дамжих буюу мэдээллийг гээх зэрэг сөрөг үзэгдэл үүснэ. Иймээс үр ашигтай шийдэлд хүргэдэг дэвшилтэт технологийг ашиглах нь нэн чухал асуудал болоод байна. Техник технологийн зах зээлд маш олон янзын бүтээгдхүүн, дэвшилтэт технологи нэвтрээд байна. == MPLS router тохируулах == {| class="wikitable" |+ style="text-align: left;" | Тохиргоо |- | Router# configure terminal || Global configuration горим руу шилжих |- | Router(config)#ip cef || Cef-ийг идэвхжүүлнэ |- | Router(config)#mpls label protocol ldp || LDP-ийг идэвхжүүлнэ |- | Router(config)#mpls ldp router-id loopback 0 || LDP рутер ID-ийг олгоно. Loopback интерфейсийн хаяг нь LDP router-ID-р сонгогдоно. Хэрвээ ямар нэг Loopback хаяг тохируулагдаагүй бол физик интерфейс дээр олгогдсон хамгийн их IP хаяг нь LDP router-ID болно |- | Router(config-if)#mpls ip || Интерфейс бүр дээр шошго дээр үндэслэж пакетийг forward хийх боломжтой болгохын тулд mpls-ийг идэвхжүүлнэ. |} {| class="wikitable" |+ style="text-align: left;" | Шалгах |- | Router#show mpls interfaces || Интерфейсүүд дээр mpls идэвхтэй байгаа эсэхийг шалгах |- | Router#show mpls ldp discovery || LDP discovery процессийг шалгах |- | Router#show mpls ldp neighbor || LDP хөршийн статусыг шалгах |- | Router#show ip route || Замчлалын хүснэгтийг шалгах |- | Router#show mpls ldp binding || LIB хүснэгт шалгах |- | Router#show ip cef || FIB хүснэгт шалгах, Cef идэвхтэй байгаа эсэхийг шалгах |- | Router#show mpls forwarding-table || LFIB хүснэгт шалгах |} == MPLS VPN-ын тухай == Хэрвээ албан газарт нэгээс олон компьютер хэрэглэдэг бол сүлжээ ашиглах нь зүйтэй. Систем болон сүлжээгээр мэдээллийг аюулгүй, баталгаатай явуулахад MPLS VPN зэрэг найдвартай сүлжээ хэрэглэх шаардлагатай. Энэ нь дотоод виртуал сүлжээ бөгөөд тухайн компани ,алсын зайны хэрэглэгчидтэй холбогдоход хэрэгдэгддэг нийтийн сүлжээ юм. Хэрэглэгчдийн хувьд MPLS VPN нь тухайн сүлжээнд нэвтрэх, мэдээлэл авах, илгээх үйл явцыг урьдчилж өндөр түвшинд тодорхойлж чадсан бөгөөд мэдээллийн найдвартай, баталгаатай байдлыг өндөр түвшинд хангадаг. Мөн MPLS VPN сүлжээ нь маш найдвартай бөгөөд мэдээлэл дамжуулах, мэдээллийг хадгалахдаа аюулгүй баталгаатай. MPLS VPN сүлжээг хэрэглэснээр хэрэглэгчдэд тулгарах төвөг бэрхшээл багасч, өртөгийг хэмнэж, заавал байгууллага доторх техникийн ажиллах хүчийг шаардахгүй сайн талтай. Түрээсэлж буй 2 талын холбооны шугамыг удирдах хэсгийн хооронд өөр өөрийнх нь хувийн суваг шинээр бий болгохын оронд,MPLS VPN сүлжээний хэрэглэгч нь тухайн үйлчилгээ үзүүлж байгаа компаний сүлжээнд нэвтрэх эрхийг аваад нэг л холболтоор олон зам ашиглах боломжтой. MPLS сүлжээ бий болгоход хэрэглэгчийн хэсэг (CE)-ийг үйлчилгээний хэсэгтэй(PE) холбодог. Харин үйлчилгээний хэсэг нь гол сүлжээ (P)-д дотоод сүлжээгээр холбогдсон байдаг. MPLS VPN сүлжээ нь Layer 2 болон Layer 3 гэсэн үйлчилгээг хангана. == Гадаад холбоосууд == [[:en:Multiprotocol_Label_Switching|https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprotocol_Label_Switching]] http://www.cisco.com/c/en/us/products/ios-nx-os-software/multiprotocol-label-switching-mpls/index.html https://www.ietf.org/rfc/rfc3031.txt https://web.archive.org/web/20160406185919/http://www.protocols.com/papers/mpls.htm https://networklessons.com/mpls/ [[Ангилал:Түгээлтийн техник]] 6als3mp621mixa9624q1wzws9gxc809 Цэдэнгийн Гарамжав 0 59314 862540 862278 2026-07-21T05:20:20Z CommonsDelinker 211 Garamjav_Tseden.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Didym|Didym]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 862540 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бизнесвүмэн, улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан |name = Цэдэнгийн Гарамжав |image = |office = Эрдэс Баялаг Эрчим Хүчний Дэд сайд |term_start = 2012 оны 2 сар |term_end = 2012 оны 9 сар |office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |constituency2= 71-р, [[Сонгинохайрхан]] |term_start2 = 2016 оны 7 сар |term_end2 = 2020 оны 6 сар |birth_date = |birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] |party = [[Монгол Ардын Нам]] |website = [http://www.garamjav.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] }} '''Цэдэнгийн Гарамжав нь''' нь Монгол Улсын ТОП-100 аж ахуй нэгжийн нэг, үндэсний үйлдвэрлэгч, үндэсний хөрөнгө оруулагч Монполимет группийн үүсгэн байгуулагч бизнес эрхлэгч, улс төрч эмэгтэй юм. == Товч намтар == Цэдэнгийн Гарамжав 1990 онд  Улсын  Барилгын зургийн  институт  задрахад мэргэжил  нэгт  нөхдийнхөө хамт  өөрсдийн  хоршооллыг байгуулсан  нь  өдгөөгийн Монполимет  групп гэдэг. Геологи,  уул  уурхайн инженер  техникийн  мэргэжилтэй 10  хүрэхгүй хүнээс бүрдсэн тэд өнөөдрийн 1000 гаруй  гишүүнтэй  тус группийн эхлэл байжээ. Эх  орныхоо өнцөг  булан  бүрийн эрдэс  баялгийг  судлах, шинжлэхийн  бэлгэдэл  болгож “Монголын  поли  металл” буюу  Монполимет  хэмээн нэрлэж байсан түүхтэй аж. Түүний удирдсан Монполимет компани нь монголын уур уурхайн салбарт нөхөн сэргээлтийн жишиг тогтоосон юм. Мэргэжлийн инженер хүн учир Ц.Гарамжав уул уурхайн олборлолт,  нөхөн сэргээлт  нь  арга билэг  мэт  хамт байх  учиртай гэж үздэг бөгөөд  Монполимет ХХК 400 мянга гаруй  мод  тарьж, ургуулан,  ойн  7 төглийг  бүтээж, 23 удаа  Тэргүүний нөхөн  сэргээгч  байгууллагаар шалгарсан байдаг. <ref>{{Cite web |title=Footer |url=https://en.monpolymet.mn/ |access-date=2026-07-17 |website=Monpolymet Group |language=en-US}}</ref> Ц.Гарамжав Монгол Улсад таван үйлдвэр байгуулсан инженер эмэгтэй. Монполимет группийн улс орны эрдэнэсийн санд хувь нэмэр оруулагч Тосон үйлдвэр, байгальд ээлтэй, орчин үеийн технологитой Драгийн хоёр үйлдвэр, Монгол Улсад хүнд үйлдвэрлэлийн шинэ сэргэлтийг авч ирсэн Монцемент үйлдвэр, байгальд ээлтэй, дэлхийн шилдэг технологи бүхий WHR үйлдвэрийг тэрбээр хамт олныхоо хамт бүтээсэн байна. Тэрбээр Европын  сэргээн босголт  хөгжлийн банкны  “Women in  Business  Awards 2012” шагнал  хүртэж,  2015 онд  дэлхийн  алдарт “Forbes”  сэтгүүлээс  түүнийг Азийн  хүчирхэг  50 бизнес  эмэгтэйн  нэгээр шалгаруулж байжээ.<ref>{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}</ref> == Төгссөн сургууль == * 1969 онд Улаанбаатар хотын дөрөвдүгээр бага сургууль * 1975 онд Баатар хот Москвагийн нэрэмжит 33 дугаар сургууль * 1981 онд МУИС-ийн Геологи уул уурхайн сургуулийг инженер, геологич-гидрогеологич мэргэжлээр төгссөн. * 1984 онд ЗХУ-ын Москва хотын их сургуулийн уул уурхайн факультетыг инженер геологич, хөрс судлаач мэргэжлээр дүүргэсэн. * 1994 онд Итали Улсын Ром хотноо Олон улсын ашигт малтмалын гэрээ эрх зүйн чиглэлээр мэргэжил дээшлүүлсэн. == Ажлын туршлага == * 1983–1989 онд Барилгын зургийн институтийн инженер, геологийн товчоонд инженер, ахлах инженер, лабораторийн эрхлэгч * 1989-1992 онд Барилгын зургийн институтийн Инженер хайгуулын товчоонд эрдэм шинжилгээний ажилтан, * 1992-2012 онд Монполимет ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, ерөнхий захирал * 2012.02-09 дүгээр сард Эрдэс баялаг, эрчим хүчний дэд сайд, * 2013-2016 Монполимет Группийн зөвлөх * 2016-2020 Улсын Их Хурлын гишүүн * 2020 оноос Монполимет Группийн зөвлөх == Гишүүнчлэл == * Монголын Бизнес Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Дэд Ерөнхийлөгч * Нийгмийн Ардчилал–Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Зөвлөлийн гишүүн * Булган Хишиг Хөгжлийн Сангийн Үүсгэн байгуулагч, Зөвлөлийн тэргүүн * Монголын Уул Уурхайн Үндэсний Ассоциацийн Зөвлөлийн гишүүн * МАН-ын Бага хурлын гишүүн == Гавьяа шагнал == *2003 онд  Монгол Улсын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан *2004 онд  ОХУ-ын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан *2006 онд  Монгол Улсын Төрийн дээд шагнал Алтан гадас одон *2009 онд  Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан *2012 онд ЕСБХБ Women in Business Awards<ref>{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}</ref> *2015 онд Asia’s Power Business women by Forbes<ref>{{Cite web |last=Scott |first=Mary E. |title=Asia's Power Businesswomen, 2015 |url=https://www.forbes.com/sites/forbesasia/2015/02/25/asias-power-businesswomen-2015/ |access-date=2026-07-17 |website=Forbes |language=en}}</ref> *2026 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар == Зүүлт тайлбар == <references /> {{DEFAULTSORT:Гарамжав, Цэдэнгийн}} [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] 6geskvq3efgux2nurti02yspmuln12q 862847 862540 2026-07-23T06:27:41Z Editerforever88 93709 minor format improvement 862847 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бизнесвүмэн, улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан |name = Цэдэнгийн Гарамжав |image = |office = Эрдэс Баялаг Эрчим Хүчний Дэд сайд |term_start = 2012 оны 2 сар |term_end = 2012 оны 9 сар |office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |constituency2= 71-р, [[Сонгинохайрхан]] |term_start2 = 2016 оны 7 сар |term_end2 = 2020 оны 6 сар |birth_date = |birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] |party = [[Монгол Ардын Нам]] |website = [http://www.garamjav.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] }} '''Цэдэнгийн Гарамжав нь''' нь Монгол Улсын ТОП-100 аж ахуй нэгжийн нэг, үндэсний үйлдвэрлэгч, үндэсний хөрөнгө оруулагч Монполимет группийн үүсгэн байгуулагч бизнес эрхлэгч, улс төрч эмэгтэй юм. == Товч намтар == Цэдэнгийн Гарамжав 1990 онд Улсын Барилгын зургийн институт задрахад мэргэжил нэгт нөхдийнхөө хамт өөрсдийн хоршооллыг байгуулсан нь өдгөөгийн Монполимет групп гэдэг. Геологи, уул уурхайн инженер техникийн мэргэжилтэй 10  хүрэхгүй хүнээс бүрдсэн тэд өнөөдрийн 1000 гаруй гишүүнтэй тус группийн эхлэл байжээ. Эх орныхоо өнцөг булан бүрийн эрдэс баялгийг судлах, шинжлэхийн бэлгэдэл  болгож “Монголын поли металл” буюу Монполимет хэмээн нэрлэж байсан түүхтэй аж. Түүний удирдсан Монполимет компани нь монголын уур уурхайн салбарт нөхөн сэргээлтийн жишиг тогтоосон юм. Мэргэжлийн инженер хүн учир Ц.Гарамжав уул уурхайн олборлолт, нөхөн сэргээлт нь арга билэг мэт хамт байх учиртай гэж үздэг бөгөөд Монполимет ХХК 400 мянга гаруй мод тарьж, ургуулан, ойн 7 төглийг бүтээж, 23 удаа Тэргүүний нөхөн сэргээгч байгууллагаар шалгарсан байдаг. <ref>{{Cite web |title=Footer |url=https://en.monpolymet.mn/ |access-date=2026-07-17 |website=Monpolymet Group |language=en-US}}</ref> Ц.Гарамжав Монгол Улсад таван үйлдвэр байгуулсан инженер эмэгтэй. Монполимет группийн улс орны эрдэнэсийн санд хувь нэмэр оруулагч Тосон үйлдвэр, байгальд ээлтэй, орчин үеийн технологитой Драгийн хоёр үйлдвэр, Монгол Улсад хүнд үйлдвэрлэлийн шинэ сэргэлтийг авч ирсэн Монцемент үйлдвэр, байгальд ээлтэй, дэлхийн шилдэг технологи бүхий WHR үйлдвэрийг тэрбээр хамт олныхоо хамт бүтээсэн байна. Тэрбээр Европын сэргээн босголт хөгжлийн банкны  “Women in Business Awards 2012” шагнал хүртэж, 2015 онд дэлхийн  алдарт “Forbes” сэтгүүлээс түүнийг Азийн хүчирхэг 50 бизнес  эмэгтэйн нэгээр шалгаруулж байжээ.<ref>{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}</ref> == Төгссөн сургууль == * 1969 онд Улаанбаатар хотын дөрөвдүгээр бага сургууль * 1975 онд Баатар хот Москвагийн нэрэмжит 33 дугаар сургууль * 1981 онд МУИС-ийн Геологи уул уурхайн сургуулийг инженер, геологич-гидрогеологич мэргэжлээр төгссөн. * 1984 онд ЗХУ-ын Москва хотын их сургуулийн уул уурхайн факультетыг инженер геологич, хөрс судлаач мэргэжлээр дүүргэсэн. * 1994 онд Итали Улсын Ром хотноо Олон улсын ашигт малтмалын гэрээ эрх зүйн чиглэлээр мэргэжил дээшлүүлсэн. == Ажлын туршлага == * 1983–1989 онд Барилгын зургийн институтийн инженер, геологийн товчоонд инженер, ахлах инженер, лабораторийн эрхлэгч * 1989-1992 онд Барилгын зургийн институтийн Инженер хайгуулын товчоонд эрдэм шинжилгээний ажилтан, * 1992-2012 онд Монполимет ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, ерөнхий захирал * 2012.02-09 дүгээр сард Эрдэс баялаг, эрчим хүчний дэд сайд, * 2013-2016 Монполимет Группийн зөвлөх * 2016-2020 Улсын Их Хурлын гишүүн * 2020 оноос Монполимет Группийн зөвлөх == Гишүүнчлэл == * Монголын Бизнес Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Дэд Ерөнхийлөгч * Нийгмийн Ардчилал–Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Зөвлөлийн гишүүн * Булган Хишиг Хөгжлийн Сангийн Үүсгэн байгуулагч, Зөвлөлийн тэргүүн * Монголын Уул Уурхайн Үндэсний Ассоциацийн Зөвлөлийн гишүүн * МАН-ын Бага хурлын гишүүн == Гавьяа шагнал == *2003 онд  Монгол Улсын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан *2004 онд  ОХУ-ын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан *2006 онд  Монгол Улсын Төрийн дээд шагнал Алтан гадас одон *2009 онд  Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан *2012 онд ЕСБХБ Women in Business Awards<ref>{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}</ref> *2015 онд Asia’s Power Business women by Forbes<ref>{{Cite web |last=Scott |first=Mary E. |title=Asia's Power Businesswomen, 2015 |url=https://www.forbes.com/sites/forbesasia/2015/02/25/asias-power-businesswomen-2015/ |access-date=2026-07-17 |website=Forbes |language=en}}</ref> *2026 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар == Зүүлт тайлбар == <references /> {{DEFAULTSORT:Гарамжав, Цэдэнгийн}} [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] dnvabhs2t85cgzmmud06eypfu4nh0u4 Страсбург 0 61158 862724 859487 2026-07-22T15:48:30Z Enkhsaihan2005 64429 862724 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын Гранд Эстийн префектур}} {{Инфобокс Францын коммун | name = Страсбург | native name = {{native name|gsw-FR|Strossburi}} <br /> {{native name|de|Straßburg}} | commune status = [[Францын префектур|Префектур]] болон [[Францын коммунууд|коммун]] | image = {{multiple image |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Strasbourg Cathedral.jpg |caption1 = [[Страсбургийн цогчин дуган]] ба [[Гранд-Иль, Страсбург|Хуучин хот]] |image2 = Absolute ponts couverts 02.jpg |caption2 = [[Бүрхүүлтэй гүүр, Страсбург|Бүрхүүлтэй гүүр]] |image3 = Strasbourg Palais Rohan depuis le quai des Bateliers.jpg |caption3 = [[Роханы ордон, Страсбург|Роханы ордон]] |image4 = Absolute Petite France 02.jpg |caption4 = [[Жижиг Франц, Страсбург|Жижиг Франц]] |image5 = Straßburger Kaiserpalast (heute Palais du Rhin).jpg |caption5 = [[Райны ордон]] |image6 = Strasbourg-Hôtel Brion (2).jpg |caption6 = [[Брион зочид буудал]] |image7 = European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg |caption7 = [[Европын Парламент]] }} | image flag = Flag of Strasbourg.svg | image coat of arms = Greater coat of arms of Strasbourg.svg | coordinates = {{coord|48|35|00|N|07|44|45|E|display=inline,title}} | arrondissement = Страсбург | canton = [[Страсбургийн кантонууд|6 кантон]] | mayor = [[Кэтрин Траутманн]]<ref>{{cite web|title=In Strasbourg, Catherine Trautmann returns as mayor 37 years after first victory|url=https://www.lemonde.fr/en/politics/article/2026/03/23/in-strasbourg-catherine-trautmann-returns-as-mayor-37-years-after-first-victory_6751737_5.html|date=2026-03-23|language=en|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2026-05-05|language=fr}}</ref> | term = 2026&ndash;32 | party = [[Социалист Нам (Франц)]] |INSEE = 67482 | elevation min m = 132 | elevation max m = 151 | area km2 = 78.26 | population = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} | population ranking = 8-р байр | urban area km2 = 240.2 | urban area date = 2018{{NoteTag|name=only_FR|Only the part of the urban area on French territory.}} | urban pop = 530,517 | urban pop date = 2020<ref>{{cite web |title = Unité urbaine 2020 de Strasbourg (partie française) (67701) |url = https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=UU2020-67701 |website = insee.fr |access-date = 2026-06-20 |archive-date = 2023-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230305220938/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=UU2020-67701 |url-status = live }}</ref>{{NoteTag|name=only_FR}} | metro area km2 = 2227.1 | metro area date = 2019{{NoteTag|name=only_FR}} | metro area pop date = 2020<ref name=AAV>{{cite web |title = Aire d'attraction des villes 2020 de Strasbourg (partie française) (010) |url = https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=AAV2020-010 |website = insee.fr |access-date = 2026-06-20 |archive-date = 2023-07-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230718015037/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=AAV2020-010 |url-status = live }}</ref>{{NoteTag|name=only_FR}} | metro area pop = 860,744 | intercommunality = [[Страсбург Евро их хот]] | website = {{URL|http://www.strasbourg.eu/}} | dialling code = 0388, 0390, 0368 }} '''Страсбург''' нь [[Франц|Бүгд Найрамдах Франц Улсад]] орших хот юм. Тус хотод Европын Холбооны Парламентын төв байр оршино. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Страсбург - Энцхайм ([[Страсбургийн нисэх буудал|SXB]]), өндөр: {{convert|150|m|ft|0|abbr=on}} (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1923–одоо) |collapsed = |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 17.6 |Feb record high C = 21.2 |Mar record high C = 26.3 |Apr record high C = 30.0 |May record high C = 34.6 |Jun record high C = 38.8 |Jul record high C = 38.9 |Aug record high C = 38.7 |Sep record high C = 33.4 |Oct record high C = 31.0 |Nov record high C = 22.1 |Dec record high C = 18.6 |year record high C = 38.9 |Jan high C = 5.2 |Feb high C = 7.3 |Mar high C = 12.1 |Apr high C = 17.0 |May high C = 20.9 |Jun high C = 24.4 |Jul high C = 26.4 |Aug high C = 26.1 |Sep high C = 21.6 |Oct high C = 15.8 |Nov high C = 9.4 |Dec high C = 5.9 |year high C = 16.0 |Jan mean C = 2.5 |Feb mean C = 3.6 |Mar mean C = 7.4 |Apr mean C = 11.3 |May mean C = 15.5 |Jun mean C = 18.9 |Jul mean C = 20.6 |Aug mean C = 20.3 |Sep mean C = 16.1 |Oct mean C = 11.5 |Nov mean C = 6.3 |Dec mean C = 3.3 |year mean C = 11.4 |Jan low C = -0.2 |Feb low C = 0.0 |Mar low C = 2.6 |Apr low C = 5.7 |May low C = 10.1 |Jun low C = 13.4 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 14.5 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 7.2 |Nov low C = 3.3 |Dec low C = 0.8 |year low C = 6.9 |Jan record low C = -23.6 |Feb record low C = -22.3 |Mar record low C = -16.7 |Apr record low C = -5.6 |May record low C = -2.4 |Jun record low C = 1.0 |Jul record low C = 4.9 |Aug record low C = 3.2 |Sep record low C = -1.3 |Oct record low C = -7.6 |Nov record low C = -10.8 |Dec record low C = -23.4 |year record low C = -23.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 35.4 |Feb precipitation mm = 34.1 |Mar precipitation mm = 38.6 |Apr precipitation mm = 41.8 |May precipitation mm = 77.2 |Jun precipitation mm = 68.5 |Jul precipitation mm = 71.9 |Aug precipitation mm = 61.3 |Sep precipitation mm = 54.6 |Oct precipitation mm = 59.5 |Nov precipitation mm = 47.6 |Dec precipitation mm = 45.2 |year precipitation mm = 635.7 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 9.1 |Feb precipitation days = 8.3 |Mar precipitation days = 8.5 |Apr precipitation days = 8.6 |May precipitation days = 10.8 |Jun precipitation days = 10.2 |Jul precipitation days = 10.4 |Aug precipitation days = 9.5 |Sep precipitation days = 8.0 |Oct precipitation days = 9.6 |Nov precipitation days = 9.2 |Dec precipitation days = 10.2 |year precipitation days = 112.3 |Jan snow days = 7.0 |Feb snow days = 6.7 |Mar snow days = 3.3 |Apr snow days = 0.7 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 2.2 |Dec snow days = 6.0 |year snow days = 25.9 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 72 |May humidity = 73 |Jun humidity = 74 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 76 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 85 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 86 |Jan sun = 55.5 |Feb sun = 85.8 |Mar sun = 146.4 |Apr sun = 186.9 |May sun = 209.1 |Jun sun = 226.4 |Jul sun = 239.7 |Aug sun = 224.2 |Sep sun = 173.5 |Oct sun = 100.4 |Nov sun = 55.2 |Dec sun = 44.2 |year sun = 1747.3 |source = Meteociel (цастай өдөр 1981-2010)<ref>{{cite web|title=Normals and records for Strasbourg-Entzheim (67) |url= https://www.meteociel.fr/obs/clim/normales_records.php?code=67124001&normes=2010&normes2=0|publisher=Meteociel|language=fr|access-date=2026-06-20}}</ref> | source 2 = Infoclimat.fr (харьцангуй чийгшил 1961–1990)<ref name=Infoclimat>{{cite web | url = http://www.infoclimat.fr/climatologie-07190-strasbourg-entzheim.html | title = Normes et records 1961–1990: Strasbourg-Entzheim (67) – altitude 150m | language = fr | publisher = Infoclimat | access-date = 2026-06-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160315040604/http://www.infoclimat.fr/climatologie-07190-strasbourg-entzheim.html | archive-date = 2016-03-15}}</ref> }} {{Том зураг|Strasbourg seen from Esca Tower in 2014.jpg|780|Страсбург хотын төв хэсгийн харагдах байдал}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Strasbourg}} {{Wikisource}} {{Wikiquote}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} * [https://web.archive.org/web/20030717015110/http://www.strasbourg.fr/ Страсбург хотын цахим хуудас] [[Ангилал:Страсбург| ]] [[Ангилал:Доод Райн департаментын коммун]] [[Ангилал:Гранд Эстийн суурин]] [[Ангилал:Францын мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Францын аймаг]] [[Ангилал:Райн мөрний суурин]] [[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Франц дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Чөлөөт эзэнт гүрний хот]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн хот]] [[Ангилал:Францын их сургуулийн хот‎]] [[Ангилал:Францын хот]] 1t7fhseg8b5r77887wn8svcyv3aes6x Нүүрстөрөгчийн дан исэл 0 62538 862742 764232 2026-07-22T20:50:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862742 wikitext text/x-wiki {{Chembox | verifiedrevid = 477004453 | ImageFile3 = Carbon monoxide 2D.svg | ImageSize3 = 170px | ImageName3 = Нүүрстөрөгчийн дан ислийн загвар | ImageFileL1 = Carbon-monoxide-3D-balls.png | ImageNameL1 = Нүүрстөрөгчийн дан ислийн бөмбөлөг ба савх загвар | ImageFileR1 = Carbon-monoxide-3D-vdW.png | ImageNameR1 = Нүүрстөрөгчийн дан ислийн огторгуйн загвар | PIN = Carbon monoxide, Нүүрстөрөгчийн дан исэл | OtherNames = Нүүрстөрөгийн дутуу исэл<br/>Угаарын хий<br/>Нүүрстөрөгчийн моноксид<br />Нүүрстөрөгчийн моно-исэл<br />Нүүрстөрөгчийн(II) оксид<br />Карбонил<br/>Flue gas<br/>Monoxide |Section1={{Chembox Identifiers | InChI = 1/CO/c1-2 | InChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYAT | CASNo = 630-08-0 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 281 | ChemSpiderID = 275 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 7U1EE4V452 | EINECS = 211-128-3 | UNNumber = 1016 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D09706 | MeSHName = Carbon+monoxide | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 17245 | RTECS = FG3500000 | SMILES = [C-]#[O+] | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/CO/c1-2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYSA-N | Beilstein = 3587264 | Gmelin = 421}} |Section2={{Chembox Properties | Formula = CO | MolarMass = 28.010 g/mol | Appearance = өнгөгүй хий | Odor = үнэргүй | Density = 789&nbsp;kg/m<sup>3</sup>, шингэн<br />1.250&nbsp;kg/m<sup>3</sup> 0&nbsp;°C-д, 1&nbsp;atm<br />1.145&nbsp;kg/m<sup>3</sup> 25&nbsp;°C-д, 1&nbsp;atm | Solubility = 27.6&nbsp;mg/L (25&nbsp;°C) | SolubleOther = [[хлорформ]], [[цууны хүчил]], [[этил ацетат]], [[этанол]], [[аммонийн гидроксид]], [[бензол]] зэрэгт уусдаг | MeltingPtC = −205.02 | BoilingPtC = −191.5 | Dipole = 0.122 [[Дебай|D]] | RefractIndex = 1.0003364 | HenryConstant = 1.04 atm-m<sup>3</sup>/mol }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | HeatCapacity = 29.1 J/K mol | Entropy = 197.7 J·mol<sup>−1</sup>·K<sup>−1</sup> | DeltaGf = | DeltaHf = −110.5 kJ·mol<sup>−1</sup> | DeltaHc = −283.4 kJ/mol }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0023.htm ICSC 0023] | EUClass = {{Hazchem F}} {{Hazchem T+}} | NFPA_ref = <ref>{{cite book|last1=Richard|first1=Pohanish|title=Sittig's Handbook of Toxic and Hazardous Chemicals and Carcinogens|date=2012|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4377-7869-4|page=572|edition=2|url=https://books.google.com.au/books?id=f6HclgoIkjcC&pg=PA572|accessdate=5 September 2015}}</ref> | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 4 | NFPA-R = 0 | RPhrases = {{R61}} {{R12}} {{R26}} {{R48/23}} | SPhrases = {{S53}} {{S45}} | FlashPtC = −191 | AutoignitionPtC = 609 | ExploLimits = 12.5–74.2% | NIOSH_ref = <ref name=PGCH>{{PGCH|0105}}</ref> | PEL = TWA 50 ppm (55 mg/m<sup>3</sup>) | REL = TWA 35 ppm (40 mg/m<sup>3</sup>) C 200 ppm (229 mg/m<sup>3</sup>) | IDLH = 1200 ppm | LC50 = 8636 ppm (харх, 15 мин)<br/>5207 ppm (харх, 30 мин)<br/>1784 ppm (харх, 4 ц)<br/>2414 ppm (хулгана, 4 ц)<br/>5647 ppm (гвинейн гахай, 4 ц)<ref name=IDLH>{{IDLH|630080|Carbon monoxide}}</ref> | LCLo = 4000 ppm (хүн, 30 мин)<br/>5000 ppm (хүн, 5 мин)<ref name=IDLH/> }}<ref>{{Cite web |url=http://cameochemicals.noaa.gov/chemical/335 |title=Archive copy |access-date=2016-11-24 |archive-date=2017-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170509115526/https://cameochemicals.noaa.gov/chemical/335 |url-status=dead }}</ref> |Section8={{Chembox Related | OtherFunction_label = нүүрстөрөгчийн ислүүд | OtherFunction = [[Нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]<br/>[[Нүүрстөрөгчийн дэд исэл]]<br/>[[Оксокарбон]]ууд }} }} '''Нүүрстөрөгчийн дан исэл''' нь [[Нүүрстөрөгч|C]][[Хүчилтөрөгч|O]] [[химийн томъёо]] бүхий [[химийн нэгдэл|нэгдэл]]. Нүүрстөрөгчийн дан исэл нь өнгөгүй, үнэргүй, амтгүй, агаараас бага зэрэг хүнд [[хий]]. Нүүрстөрөгчийн дан исэл нь 35 [[parts-per notation|ppm]]-ээс дээш [[концентраци]]тай тохиолдолд [[гемоглобин]]тэй амьтдад (хүн багтана) хортой ч, амьтдын энгийн метаболизмаар бага хэмжээтэй үүсгэгддэг, өөрийн биологийн үүрэгтэй гэж үздэг. Агаарт, орон зайн хувиралттай ба богино хугацаанд оршиж, [[озон]]ы доод давхаргын үүсэлд оролцдог. ==Эх сурвалж== {{Reflist|35em}} == Цахим холбоос == {{commons category|Carbon monoxide}} *[https://web.archive.org/web/20110720030754/http://courses.chem.psu.edu/chem210/mol-gallery/co/co.html Explanation of the structure] *[https://web.archive.org/web/20110628021103/http://www.cosafety.org/ Carbon Monoxide Safety Association] *[http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0023.htm International Chemical Safety Card 0023] *[http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0105.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] **[http://www.cdc.gov/niosh/topics/co-comp/ CDC – Carbon Monoxide – NIOSH Workplace Safety and Health Topic] ** http://www.cdc.gov/co/faqs.htm *[https://web.archive.org/web/20060516154404/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/CA/carbon_monoxide.html External MSDS data sheet] *[https://web.archive.org/web/20081218075252/http://www.homesafe.com/coalert/detect.htm Carbon Monoxide Detector Placement] *[http://www.rccostello.com/copure.html Carbon Monoxide Purification Process] *[http://zenstoves.net/COHazard.htm Carbon Monoxide Hazards with Backpacking Stoves] *[http://mattson.creighton.edu/CO/index.html Microscale Gas Chemistry Experiments with Carbon Monoxide] *[http://www.rsc.org/Publishing/Journals/cb/Volume/2007/11/Dont_blame_the_messenger.asp Instant insight] outlining the physiology of carbon monoxide from the [[Royal Society of Chemistry]] *[https://web.archive.org/web/20081217234549/http://rad.usuhs.mil/medpix/medpix_cow.html?mode=quiz&pt_id=10478&quiz=yes#top Pictures of CO Poisoning] Radiology and Pathology Images from MedPix. [[Ангилал:Галын аюултай бодис]] [[Ангилал:Хорт бодис]] [[Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис]] [[Ангилал:Нөхөн үржихүйд хортойгоор нөлөөлөх бодис]] [[Ангилал:Нүүрстөрөгчийн нэгдэл]] [[Ангилал:Оксид]] [[Ангилал:Шатагч хий]] 5knm0hb6sx88myce80jn8hbxrmcpipd Эсгий 0 63353 862785 713921 2026-07-23T03:39:57Z Erbus14789 106181 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 862785 wikitext text/x-wiki '''Эсгий''' ({{MongolUnicode|ᠢᠰᠡᠭᠡᠢ}}) нь малын ноосыг зулж хавтайлган хийсэн эд. == Эсгий хийх == Малчин ардууд эсгийг ихэвчлэн 8 дугаар сарын дундуур хийдэг. Тухайн айл дангаараа хийхэд хүч хүрэхгүй ажил учраас айл хотлоороо нийлж хийнэ. Өдрийн сайныг сонгон тогтож, эсгийндээ гурван төрлийн ноосыг урьдчилан бэлтгэсэн байна. Үүнд, тухайн жилийн зун хяргасан эр хонь, төлөгний уртын ноос, өнгөрсөн намрын ахарын ноос, тухайн жилийн шинэ хурганы ноос хамаарна. Эм хонины ноосыг эсгийнд хэрэглэдэггүй. 2 метр өргөнтэй, 4-5 метр урттай эсгийнд ойролцоогоор 25-30 кг ноос ордог. Эсгий хийх арга ажиллагаа 3 үе шаттай явагддаг бөгөөд эхлээд ноосоо зулна, дараа нь услаад эсгийгээ татах буюу чирж нягтруулдаг. Цэнгэг устай худгийн ойролцоо эсгий татах, зулахад тохирсон, тэгш сайхан талбайтай газрыг сонгоно. Эсгийний усалгаанд зөвхөн худгийн усыг хэрэглэнэ. Нуурын [[ус]] нь эсгийг шарлуулдаг учраас хэрэглэдэггүй. Хамгийн түрүүнд ноосоо дэвсгэр дээр дэлгэж 7 хоног орчим үдийн наранд сайтар хатааж хогийг нь цэвэрлэнэ. Хатаасныхаа дараа ноосоо савж эхлэх ба ноос савахад хэдэн ч хүн орж болно. Хүн бүр хоёр саваа мод хэрэглэх бөгөөд дунджаар 20-25 минут савна. Ноосоо савж гүйцсэний дараа савсан хэсэг тус бүрийг хуйлна. Дараа нь хуйлсан ноос эрчилж чангараад мушгирч ирэхээр нь үзүүр хэсгийг дотор нь оруулж тэр чигээр нь эсгий хийх хүртлээ чийг авахуулахгүй хадгална. Эсгий татах өдөр лам залж ном уншуулна. Эсгий татах хүмүүс болон чирүүлэх азаргаа товлоно. Эсгийг голдуу азаргаар татаж чирдэг бөгөөд говь газар бол тэмээгээр татдаг байжээ. Эсгий хийх нь шүүстэй буюу шүүсгүй гэж хоёр янзаар нэрлэгддэг. [[Хонь]] гаргаж найр хийвэл шүүстэй хэмээдэг бөгөөд дан цагаан идээгээр цайлж байвал шүүсгүй хэмээн нэрлэгдэнэ. Хонины ноос өөрөө зунгагтайн дээр ямааны тосоор тосолж орхивол борооны ус нэвчдэггүй байна. Эсгийний өнгийг цайруулахын тулд ясны гурил, шохойгоор өнгөлнө. Адууны хялгасаар бат бөх дээс томж гэрийн бүслүүр, өрх ба дээвэр даруулах олс хийнэ. Унины углуурга, хананы үдээс сэлтийг бод малын шир, шөрмөсөөр голдуу хийнэ. Орчин үед үйлдвэрийн аргаар эсгийг зунгагнаас нь салган цэвэрлэж угаасан ноосоор эсгий хийдэг болсон. [[Ангилал:Малын бүтээгдэхүүн]] 5ee4koblv0ysi8j64lrgtds441ke9ux Доржпүрэвийн Энхтайван 0 63644 862675 718441 2026-07-22T09:20:23Z ~2026-40912-30 106192 бодит үнэн мэдээлэл 862675 wikitext text/x-wiki '''Доржпүрэвийн Энхтайван''' нь [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Гачуурт]] сумын харъяат/ одоогийн Баянзүрх дүүргийн 20 дугаар хороо/, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн аймгийн арслан цолтой бөх. Чөлөөт бөхийн спортын мастер цолтой. 1996 онд Дорноговь аймгийн наадамд сумын заалтай цолтой барилдаж түрүүлэн аймгийн арслан цолны болзол хангасан. Бөхийн өргөө байгуулагдхаас өмнөх үеүүдэд Анагаахын шинжлэх ухаан үндэсний их сургуулийн зааланд болдог байсан аймаг, цэргийн цолтой бөхчүүдийн барилдаанд 2 түрүүлж, 4 үзүүрлэн, 6 удаа их шөвөгт үлдэж байсан. === Улсын наадмын дэвжээнд === === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- ! | | |} [[Ангилал:Гачууртын хүн]] [[Ангилал:Аймгийн арслан]] 5kb4ed9d01v2v2jl99kib17yojwcxee 862676 862675 2026-07-22T09:21:10Z ~2026-40912-30 106192 а 862676 wikitext text/x-wiki '''Доржпүрэвийн Энхтайван''' нь [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Гачуурт]] сумын харъяат/ одоогийн Баянзүрх дүүргийн 20 дугаар хороо/, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн аймгийн арслан цолтой бөх. Чөлөөт бөхийн спортын мастер цолтой. 1996 онд Дорноговь аймгийн наадамд сумын заан цолтой барилдаж түрүүлэн аймгийн арслан цолны болзол хангасан. Бөхийн өргөө байгуулагдхаас өмнөх үеүүдэд Анагаахын шинжлэх ухаан үндэсний их сургуулийн зааланд болдог байсан аймаг, цэргийн цолтой бөхчүүдийн барилдаанд 2 түрүүлж, 4 үзүүрлэн, 6 удаа их шөвөгт үлдэж байсан. === Улсын наадмын дэвжээнд === === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- ! | | |} [[Ангилал:Гачууртын хүн]] [[Ангилал:Аймгийн арслан]] h5qtvoussp4qk9a3r3fwhuon8lub72m ИКЕА 0 65118 862525 839769 2026-07-21T02:55:28Z CommonsDelinker 211 IKEA_Shopping_centre_Sweden.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Yann|Yann]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Photograph was included in a press release (at the link provided in the source), however no license to use 862525 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведэд байгуулагдсан олон улсын тавилгын компани}} {{Инфобокс компани | name = IKEA | logo = Ikea logo.svg | image = | image_caption = Швед, [[Гётеборг]], [[Коллеред]] дэх дэлгүүр | trading_name = IKEA | type = [[Хувийн компани|Хувийн]] | industry = [[Жижиглэн худалдаа]] | parent = [[Inter IKEA Group]] | foundation = {{Start date and age|df=yes|1943|7|28}}<ref>{{cite web |url=https://www.dezeen.com/2018/08/02/ikea-75th-anniversary-gratulera-series-design-news/ |title=IKEA celebrates 75th anniversary with vintage furniture collections |work=Dezeen |last=Хитти |first=Наташа |date=2018-08-02 |access-date=2025-11-20 |archive-date=2019-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812063725/https://www.dezeen.com/2018/08/02/ikea-75th-anniversary-gratulera-series-design-news/ |url-status=live }}</ref> Шведэд | founder = [[Ингвар Кампрад]] | revenue = {{Increase}} €45.1{{nbsp}}тэрбум (2024)<ref>{{cite web |url=https://www.ikea.com/global/en/newsroom/corporate/ikea-retail-sales-fy24-241010/ |title=IKEA continues to lower prices for customers }}</ref> | hq_location = [[Делфт]], [[Нидерланд]]<br>([[Inter IKEA Systems B.V.]])<br> [[Лейден]], [[Нидерланд]]<br>([[INGKA Holding|INGKA Holding B.V.]]) | hq_location_city = | hq_location_country = | num_locations = 483 (2025)<ref>{{cite web |url=https://www.ikea.com/global/en/our-business/how-we-work/#:~:text=473%20IKEA%20stores%20in%2063%20markets |title=How we work – IKEA Global }}</ref> | area_served = Worldwide | key_people = {{Plainlist| * Жеспер Бродин ([[INGKA Holding]]-ийн дарга ба [[CEO]])<ref>{{Cite news |url=http://fortune.com/2017/05/24/ikea-new-ceo-jesper-brodin/ |title=IKEA Has a New CEO |date=2017-05-24 |work=[[Fortune (сэтгүүл)|Fortune]] |access-date=2025-11-20 |archive-date=2019-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618105040/http://fortune.com/2017/05/24/ikea-new-ceo-jesper-brodin/ |url-status=live }}</ref> * Жон Абрахамссон Ринг ([[Inter IKEA Holding]]-ийн дарга ба CEO)<ref name="IKEA finalizing its biggest overhaul in decades">{{cite news|title=IKEA finalizing its biggest overhaul in decades|url=https://www.reuters.com/article/us-ikea-restructuring-idUSKCN0XC0IA|work=Reuters|access-date=2025-11-20|archive-date=2019-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618105037/https://www.reuters.com/article/us-ikea-restructuring-idUSKCN0XC0IA|url-status=live}}</ref> }} | products = {{Plainlist| * [[Угсрахад бэлэн тавилга]] * [[чимэглэлийн урлаг|Гэрийн хэрэгсэл]] * [[Хоол]]ны бүтээгдэхүүн }} | homepage = {{Plainlist| * {{URL|https://about.ikea.com}} * {{URL|https://ingka.com}} * {{URL|https://ikea.com}} (жижиглэн худалдаа) }} }} [[File:Map of IKEA stores.svg|thumb|300x300px|Map of countries with IKEA stores: {{legend|#00f|Одоогийн дэлгүүрийн байршил}} {{legend|#ffc90e|Ирээдүйн дэлгүүрийн байршил}} {{legend|#c50b1e|Хуучин дэлгүүрийн байршил}} {{legend|#b9b9b9|Одоогийн болон төлөвлөсөн дэлгүүрийн байршил байхгүй}}]] Ингвар Кампрад 1943 онд '''ИКЕА'''-г үндэслэн байгуулсан бөгөөд ИКЕА нь олон улсын гэр ахуйн тавилгын компани юм. ИКЕА гэдэг нь '''И'''нгвар '''К'''апрад '''Е'''лмтаруд '''А'''гуннаруд гэсэн үгнүүдийн эхний үсэгнүүдийн нийлбэр бөгөөд Елмтаруд Агуннаруд гэдэг нь Ингварын төрж өссөн нутгийнх нь нэр юм. Эл компанийг Люксенбургийн Интерого хэмээх байгууллагын нөлөөн дор байдаг Голландын нэгэн байгууллага эзэмшдэг боловч Кампрадын гэр бүлийнхэн одоо болтол хянасаар байдаг. 2015 онд ИКЕА нь 32,7 тэрбум еврог эргэлдүүлжээ. Мөн тус онд 43 оронд 155 000 ажилчинтай байлаа. == Цахим холбоос == {{Commons|IKEA|ИКЕА}} * [http://www.ikea.com/ ИКЕА компанийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Нидерландын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:ИКЕА| ]] [[Ангилал:Дизайны компани‎]] [[Ангилал:Тавилга үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Шведийн хааны ордны нийлүүлэгч‎]] bxng1j3j80tuevyxgpdabhgx4v71nhw R (программчлалын хэл) 0 66085 862616 862348 2026-07-22T00:43:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862616 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2<sup>31</sup> and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''<sup>2</sup> + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] 6q3j7t2tlexe784gtza9ecxnhdott1f Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 862754 862379 2026-07-23T01:20:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862754 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-07-23 01:20:56 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 38ns8qwpskwov7c8agiyutfkq8qm9cn Догшин ноён хутагт 0 66961 862647 801178 2026-07-22T06:57:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862647 wikitext text/x-wiki '''Догшин ноён хутагт''' гэдэг нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн буддын шашны]] [[Ньингма]] сургуулийн хувилгаадын цуваанд Монголын говиос тодорсон дүр юм. Анхны ноён хутагт нь [[Агваангончиг]] 1622 онд тодорч байжээ. Өнөөг хүртэл ноён хутагтын есөн дүр (найм, есдүгээр дүр давхардаж) тодорсон байна. Тав дахь хутагтаар тодорсон [[Дулдуйтын Данзанравжаа]] (1803-1856) агуу их яруу найрагч, зохиолч, сурган хүмүүжүүлэгч байсан байна. Ес дэх ноён хутагт [[Данзанлувсантүдэв]] нь 1984 онд төрсөн юм. == Говийн ноён хутагтууд == Говийн хутагтуудын жагсаалт # Агваангончиг (1622–1701) # Жамъяндамбийжанцан (1701–1745) # Жамъянданзан (1745–1767) # Жамъян Ойдовжамц (1769–1803) # [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Лувсанданзанравжаа]] (1803–1856) #Лувсандондов (1868-1875) #Агваанлувсандамбийжанцан (1875-1882) #Лувсанданзанням ба Агваансамданжамц нар ##Лувсанданзанням (1930-1946, 1938 онд Зүүн Сөнөдийн Цагаан овоо гэгээн Жамьянлигшиджамц тодруулж, 1942 онд Шилийн голын 10 хошууны наадмаар ширээнд залж, 1946 онд Далай цоржийн сүм дээр Өвөр Монголын улаантан Өлзий-Очирын Цагаан Богдын цэрэг буудсан) ##Агваансамданжамц (1933 онд Монголд нууцаар тодруулсан, 1968 онд учир битүүлгээр нас барсан) #Лувсантүндэвням ба Данзанлувсатүдэв нар ##Лувсантүндэвням (1948-1975, 1950 онд Номч гэгээн тодруулж, Алшаа баруун хошууны Алтан тэвшийн сүмд 3 настайд нь залсан) ##Данзанлувсантүдэв (1984) ''(Цаг үеийн ороо бусгаа байдлаас болж ноён хутагтын найм ба есдүгээр дүр тус бүр давхардаж тодорчээ)'' == Хамрын хийд == Догшин ноён хутагтын суух газар нь [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Хамарын хийд]] юм. == Ном == * Frank Riedinger: Mongolia – Faces of a Nation. 2012 ([http://books.google.de/books?id=klMpr69N0kEC&pg=PT119&lpg=PT119&dq=#v=onepage&q&f=false Цахим ном]) == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20140405020721/http://www.news.mn/content/142223.shtml Ноён хутагтыг сэнтийд нь заллаа] (бичлэгтэй) * [https://web.archive.org/web/20140203180824/http://english.news.mn/content/136732.shtml 9th Noyon Khutagt recognized] * [https://web.archive.org/web/20140202183814/http://www.dharma.mn/index.php/2013-04-13-12-03-02/2013-04-14-12-31-42/2013-05-24-08-40-07/222-7-1875-1931 ГОВИЙН ДОГШИН НОЁН ХУТАГТ 7-Р ЛУВСАНДАМБИЙЖАНЦАН (1875-1931)] * [http://www.ovguide.com/video/dogshin-hutagt-danzanravjaa-922ca39ce10036ba0e11ac52c455830e Говийн догшин ноён хутагт Данзанравжаагийн бичлэг] * [https://web.archive.org/web/20160304030935/http://www.touristinfocenter.mn/cate14_more.aspx?CateID=14&ItemID=81 Говийн ноён хутагт Данзанравжаа] * [https://web.archive.org/web/20140219071817/http://tourmongolia.de/index.php/responsible-travel/our-projects/item/140 Хамарын хийд] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Буддын шашны цол]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] [[Ангилал:Нингма]] [[Ангилал:Төвөдийн буддын шашны хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Хутагт]] 9xr7aa7tw2u1033mi8oas6crho190m1 Болдын Түвшинтулга 0 84430 862633 718301 2026-07-22T05:02:25Z ~2026-41122-47 106183 /* */ 862633 wikitext text/x-wiki '''Болдын Түвшинтулга''' нь [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Сайхандулаан сум|Сайхандулаан]] сумын харьяат. [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн аймгийн заан цолтой бөх. == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2018 |Дорноговь аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн<nowiki/> " Аймгийн харцага " цол хүртс<nowiki/>эн. !<nowiki/><nowiki/>256 |} [[Ангилал:Аймгийн харцага]] [[Ангилал:Сайхандулааны хүн]] f3fzcrh001ffb00grk8z5hoxajafvqu Кабо-Верде 0 90016 862576 739133 2026-07-21T12:13:29Z CommonsDelinker 211 [[File:Flag_of_Cape_Verde.svg]]-г [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government s 862576 wikitext text/x-wiki {{Short description|Африкийн баруун хойд хэсэгт орших арлын улс}} {{About|Африкийн улс}} {{redirect|Кабо-Верде}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Кабо-Верде Улс | native_name = {{native name|pt|República de Cabo Verde}} | common_name = Кабо-Верде <!-- This field is not visible to the reader, it provides codes for page links. It should not be changed to Cabo Verde unless the actual pages are moved. --> | image_flag = Flag of Cape Verde (10-17).svg | flag_type = [[Кабо-Вердегийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Cape Verde.svg | symbol_type = [[Кабо-Вердегийн төрийн сүлд|Сүлд]] | image_map = {{Switcher|[[File:Cape Verde (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|upright= 1.15|frameless]]|Африкийн газрын зураг|default= 1}} | map_caption = | national_motto = {{vunblist|{{native phrase|pt|Unidade, Trabalho, Progresso|italics= on|nolink= off}} |({{lang-mn|"Эв нэгдэл, Хөдөлмөр, Хөгжил дэвшил"}})}} | national_anthem = {{native name|pt|[[Кабо-Вердегийн төрийн дуулал|Cântico da Liberdade]]|nolink= yes}}<br />({{Lang-mn|"Эрх чөлөөний дуу"}})<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Cântico da Liberdade (instrumental).ogg]]</div> | official_languages = [[Португал хэл]]<ref name=":0" /> | national_languages = [[Кабо-Вердегийн Креол хэл]]<ref name=":0" /> | capital = [[Прая]] | coordinates = {{coord|14|54|59|N|23|30|34|W|display=inline}} | largest_city = capital | demonym = [[Кабо-Вердечүүд]]<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2014/07/228873.htm |title=On the Occasion of the Republic of Cabo Verde's National Day |author=John Kerry |author-link=John Kerry |publisher=U.S. Department of State |date=8 July 2014 |access-date=11 July 2014 |quote=On behalf of President Obama and the people of the United States, I send best wishes to Cabo Verdeans as you celebrate 39 years of independence on July 5. |archive-date=21 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121035312/https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2014/07/228873.htm |url-status=live }}</ref> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|холимог]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="SpL">{{cite SSRN |last1=Amorim Neto |first1=Octávio |last2=Costa Lobo |first2=Marina |year=2010 |ssrn=1644026 |title=Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries}}</ref> | leader_title1 = [[Кабо-Вердегийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Жозе Мария Невеш]] | leader_title2 = [[Кабо-Вердегийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Улиссеш Корреиа э Силва]] | legislature = [[Үндэсний Хурал (Cape Verde)|Үндэсний Хурал]] | area_rank = 166 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 4033 | area_sq_mi = 1,557 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = бага | population_census = 561,901<ref>{{cite web |title=Population, total - Cabo Verde |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CV |website=World Bank |access-date=17 November 2022 |archive-date=31 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331022608/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CV |url-status=live }}</ref> | population_census_rank = 172 <!-- UN WPP --> | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 123.7 | population_density_sq_mi = 325.0 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 89 | GDP_PPP = $4.413 тэрбум | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = $7,740<ref name="imf.org">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=624,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2022 |website=www.imf.org |access-date=20 September 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173224/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=624,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_nominal = $1.997 тэрбум | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = $3,502<ref name="imf.org" /> | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол {{nobold|([[Португал]]аас)}} | established_event1 = Олгогдсон | established_date1 = 7 сарын 5, 1975 | Gini_year = 2015 | Gini_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 42.4 | Gini_ref = <ref name="gini-index">{{cite web |title=GINI index |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2002+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=2 |publisher=World Bank |access-date=16 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220051710/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2002+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=2 |archive-date=20 December 2013 |url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.662 <!-- number only --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book |title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |date=15 December 2020 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126442-5 |pages=343–346 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=16 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 128 | currency = [[Кабо-Верде эскудо]] | currency_code = CVE | time_zone = [[Кабо-Вердегийн Цаг|КВЦ]] | utc_offset = –1 | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[+238]] | cctld = [[.cv]] | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |81.7% [[Христийн шашин|Христ]] |—72.5% [[Католик]] |—9.2% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |15.6% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |1.3% [[Ислам]] |1.2% Бусад<ref>{{Cite web |url=https://ine.cv/noticias/ine-apresenta-os-resultados-definitivos-do-v-recenseamento-geral-da-populacao-habitacao-rgph-2021/ |title=INE APRESENTA OS RESULTADOS DEFINITIVOS DO V RECENSEAMENTO GERAL DA POPULAÇÃO E HABITAÇÃO (RGPH-2021) |website=Instituto Nacional de Estatística - INE |date=4 April 2022 |access-date=26 August 2018}}</ref>}} | religion_year = | religion_ref = | today = }} '''Кабо-Верде Улс''' (албан ёсоор: '''Бүгд Найрамдах Кабо-Верде Улс'''; {{lang-pt|'''Cabo Verde'''}} [{{IPA|ˌkabuˈveɾdɨ}}]) нь [[Африк]]т орших [[арлын орон|арлын улс]] юм. [[Атлантын далай]]н төв хэсэгт, тус тивийн баруун эргээс 570 километрийн зайд байрлах, 10 арал бүхий [[Кабо-Вердегийн арлууд]]ыг<ref>[https://web.archive.org/web/20150525161853/https://portoncv.gov.cv/portal/page?_pageid=118,188596&_dad=portal&_schema=PORTAL&p_dominio=28&p_menu=20&p_item=69 A HISTÓRIA DE CABO VERDE] (Memento vom 25. Mai 2015 im Internet Archive). portoncv.gov.cv. Abgerufen am 25. Mai 2015</ref> эзлэн орших ба үүнээс 9-д нь хүн оршин суудаг. == Цахим холбоос == {{Commons|Cabo Verde|Кабо-Верде}} {{Wiktionary}} * [http://www.governo.cv/ Кабо-Вердегийн засгийн газрын цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} [[Ангилал:Кабо-Верде| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэгийн гишүүн орон]] c73vujd3a1wqtt9r476t6aahmvv5d58 Шинэ Аквитани 0 90948 862819 704129 2026-07-23T04:54:21Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Нувел-Аквитани]] to [[Шинэ Аквитани]] 704129 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс францын муж |Titel=Нувел-Аквитани |Flagge=Flag of Nouvelle-Aquitaine.svg |Wappen=BlasonNouvelleAquitaine.svg |Karte=Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg |Verwaltungssitz=Бордо |Präsident=Ален Руссе |Partei=Социалист Нам (Франц) |Abkz=СН |Bev={{#expr:{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|16}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|17}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|19}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|23}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|24}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|33}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|40}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|47}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|64}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|79}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|86}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|87}}}} |Jahr={{EWD|FR|16}} |Fläche=84030 |Départements(Nummer)=12 |Arrondissements=41 |Gemeindeverband=155 |Kantone=258 |Gemeinden=4314 |ISO 3166-2=NAQ |Reliefkarte=Reliefkarte Nouvelle-Aquitaine 2018.png }} '''Нувел-Аквитани''' ({{lang-fr|Nouvelle-Aquitaine}} [{{IPA|nuvɛl akitɛn}}], {{lang-mn|'''Шинэ Аквитани'''}}) нь 2016 оны долоодугаар сарын 27-нд болсон орон нутгийн зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг үндэслэн мөн оны аравдугаар сарын 1-ний өдрөөс хүчин төгөлдөр болсон [[Франц]]ын нэгэн шинэ [[Муж (Франц)|мужийн]] нэр юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://laregion-alpc.fr/la-region-choisit-son-nom-nouvelle-aquitaine/ |wayback=20160627213935 |text=''La région choisit son nom : Nouvelle-Aquitaine'' |archiv-bot=2019-05-04 11:53:20 InternetArchiveBot }} auf laregion-alpc.fr, abgerufen am 27. Juni 2016</ref> 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд үүсгэн байгуулагдсан тус муж нь эхлээд ''Аквитани-Лимузен-Пуату-Шаранта'' гэх нэртэй байсан ба энэ нь хуучин байсан [[Аквитани]], [[Лимузен]], [[Пуату-Шаранта]] мужуудын нэрийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар холбон нийлүүлснээр бий болжээ. Нувел-Аквитани нь нийт 84.061 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ тус улсын хамгийн том нутаг дэвсгэртэй мужид орох бол хүн амын тоогоороо (5.935.603 хүнтэй, 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-ний мэдээлэл) дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгдэнэ. Мужийн төв нь [[Бордо|Бордо хот]]. == Хотууд == Нувел-Аквитани мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <br /><small>(Мэдээ: {{#time:Y|{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|33063|STAND}}}})</small> ! Департамент |- | [[Бордо]] || style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|33063}} || [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] |- | [[Лимож]] || style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|87085}} || [[Дээд Вьен (департамент)|Дээд Вьен]] |- | [[Пуатье]] || style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|86194}} || [[Вьен (департамент)|Вьен]] |- | [[По]] || style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|64445}} || [[Атлантын Пиреней (департамент)|Атлантын Пиреней]] |- | [[Ла-Рошель]] || style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|17300}} || [[Шаранта-Маритим (департамент)|Шаранта-Маритим]] |- | [[Мериньяк]] || style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|33281}} || [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] |- | [[Пессак]] || style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|33318}} || [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] |- | [[Ниор]] || style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|79191}} || [[Дө-Севр (департамент)|Дө-Севр]] |- | [[Байон]] || style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|64102}} || [[Атлантын Пиреней (департамент)|Атлантын Пиреней]] |- | [[Брив-ла-Гайард]] || style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|19031}} || [[Коррез (департамент)|Коррез]] |- |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed"> Dune à Boyardville.JPG| Baretous piemont Pyreneen.jpg| Castelnaud-la-Chapelle 2 Stevage.jpg| BordLac.jpg| 2009 Aubusson Creuse France 3820681551.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nouvelle-Aquitaine}} * [http://www.nouvelle-aquitaine.fr/ Нувел-Аквитани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) == Эшлэл == <references /> {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Нувел-Аквитани| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] mstlmsml3zqqrcs7ij8woi4osbab4ee 862843 862819 2026-07-23T05:20:51Z Enkhsaihan2005 64429 862843 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | official_name = Шинэ Аквитани | native_name = {{resize|75%|{{native name|oc|Nòva Aquitània}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|eu|Akitania Berria}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Novéle-Aguiéne}} ([[Пуатевин-Сентонже]])}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Le chateau de La Roque en Perigord, vue d’ensemble N.E. en automne, commune de Meyrals, Dordogne, France.jpg | image_caption = [[Мераль]] дахь Рокийн цайз | image_flag = File:Flag Nouvelle Aquitaine.svg | flag_size = 120px | image_shield = File:BlasonNouvelleAquitaine.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Бордо]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 12 | p1= {{flag|Атлантын Пиреней}} (64) | p2 = {{flag|Вьенна|logo}} (86) | p3 = {{flag|Дээд Вьенна}} (87) | p4 = {{flag|Дордонь}} (24) | p5 = {{flag|Дө-Севр}} (79) | p6 = {{flag|Жиронд|logo}} (33) | p7 = {{flag|Коррез|logo}} (19) | p8 = {{flag|Крёз}} (23) | p9 = {{flag|Ланд}} (40) | p10 = {{flag|Ло-е-Гарон}} (47) | p11 = {{flag|Шарант}} (16) | p12 = {{flag|Шарант-Маритим|logo}} (17) | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ален Руссе]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 84036 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 1st | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Шинэ Аквитанчууд | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €189.278 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €31,700 | website = {{URL|nouvelle-aquitaine.fr}} | iso_code = FR-NAQ | blank1_name_sec2 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec2 = [[Франц хэл|Франц]] }} '''Шинэ Аквитани''' ({{lang-fr|Nouvelle-Aquitaine}} [{{IPA|nuvɛl akitɛn}}], {{lang-mn|'''Шинэ Аквитани'''}}) нь 2016 оны долоодугаар сарын 27-нд болсон орон нутгийн зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг үндэслэн мөн оны аравдугаар сарын 1-ний өдрөөс хүчин төгөлдөр болсон [[Франц]]ын нэгэн шинэ [[Муж (Франц)|мужийн]] нэр юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://laregion-alpc.fr/la-region-choisit-son-nom-nouvelle-aquitaine/ |wayback=20160627213935 |text=''La région choisit son nom : Nouvelle-Aquitaine'' |archiv-bot=2019-05-04 11:53:20 InternetArchiveBot }} auf laregion-alpc.fr, abgerufen am 27. Juni 2016</ref> 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд үүсгэн байгуулагдсан тус муж нь эхлээд ''Аквитани-Лимузен-Пуату-Шаранта'' гэх нэртэй байсан ба энэ нь хуучин байсан [[Аквитани]], [[Лимузен]], [[Пуату-Шаранта]] мужуудын нэрийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар холбон нийлүүлснээр бий болжээ. Нувел-Аквитани нь нийт 84.061 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ тус улсын хамгийн том нутаг дэвсгэртэй мужид орох бол хүн амын тоогоороо (5.935.603 хүнтэй, 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-ний мэдээлэл) дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгдэнэ. Мужийн төв нь [[Бордо|Бордо хот]]. == Хотууд == Нувел-Аквитани мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <br /><small>(Мэдээ: 2016)</small> ! Департамент |- | [[Бордо]] || style="text-align:right;"| 252,040 || [[Жиронд]] |- | [[Лимож]] || style="text-align:right;"| 132,660 || [[Дээд Вьенна|Дээд Вьенна]] |- | [[Пуатье]] || style="text-align:right;"| 87,961 || [[Вьенна (департамент)|Вьенна]] |- | [[По]] || style="text-align:right;"| 77,251 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Ла-Рошель]] || style="text-align:right;"| 75,736 || [[Шарант-Маритим]] |- | [[Мериньяк]] || style="text-align:right;"| 70,317 || [[Жиронд]] |- | [[Пессак]] || style="text-align:right;"| 61,859 || [[Жиронд]] |- | [[Ниор]] || style="text-align:right;"| 59,005 || [[Дө-Севр]] |- | [[Байон]] || style="text-align:right;"| 50,589 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Брив-ла-Гайард]] || style="text-align:right;"| 47,004 || [[Коррез]] |- |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed"> Dune à Boyardville.JPG| Baretous piemont Pyreneen.jpg| Castelnaud-la-Chapelle 2 Stevage.jpg| BordLac.jpg| 2009 Aubusson Creuse France 3820681551.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nouvelle-Aquitaine}} * [http://www.nouvelle-aquitaine.fr/ Нувел-Аквитани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) == Эшлэл == <references /> {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Нувел-Аквитани| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] 4cz0o8opr55b305g8ibqnmantpwbqlg Загвар:Францын муж 10 91069 862665 791999 2026-07-22T07:55:02Z Enkhsaihan2005 64429 862665 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Францын муж |title = [[Франц]]ын [[Францын мужууд|мужууд]] |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |bodyclass = hlist |group1 = Одоогийн <br/>(2016 оноос) |list1 = * [[Бретань]] * [[Бургунд-Франш-Конте]] * [[Гранд Эст]] * [[Иль-де-Франс]] * [[Корсика]] * [[Норманди]] * [[Нувел-Аквитани]] * [[Овернь-Рона-Альп]] * [[О-де-Франс]] * [[Окситани (муж)|Окситани]] * [[Пеи де ла Луар]] * [[Прованс-Альп-Номин эрэг]] * [[Төв-Вал де Луар]] (2015 он хүртэл Төв Муж) |group2 = Хуучин (1982–2015) |list2 = * [[Аквитани]] * [[Бургунд]] * [[Доод Норманди]] * [[Дээд Норманди]] * [[Лангедок-Руссильон]] * [[Лимузен]] * [[Лотаринг]] * [[Нор-Па-де-Кале]] * [[Овернь]] * [[Өмнөд-Пиреней]] * [[Пикарди]] * [[Пуату-Шаранта]] * [[Рона-Альп]] * [[Франш-Конте]] * [[Шампань-Ардень]] * [[Эльзас]] |group3 = [[Францын далайн чанадын департамент|Далайн чанад <br/>дахь муж]] |list3 = * [[Гваделуп]] * [[Мартиник]] * [[Майотт]] * [[Реюньон]] * [[Францын Гвиана]] |group4 = Холбоотой өгүүлэл |list4 = * [[Францийн мужийн далбаанууд|Далбаа]] * [[Францын бүс нутгуудын эрэмбэлсэн жагсаалт|Газар нутаг/хүн амын хэмжээгээр]] * [[Францын муж ба бүс нутгийн жагсаалт (ДНБ-ээр)|ДНБ-ээр]] *[[Францын мужийн жагсаалт (ХХИ-ээс)|ХХИ-ээс]] * [[Нутгийн зөвлөл (Франц)|Нутгийн зөвлөлүүд]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 4dyrj6t8xo3h8k8dpabojhwq2shwlfz 862809 862665 2026-07-23T04:45:41Z Enkhsaihan2005 64429 862809 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Францын муж |title = [[Франц]]ын [[Францын мужууд|мужууд]] |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |bodyclass = hlist |group1 = Одоогийн <br/>(2016 оноос) |list1 = * [[Бретань]] * [[Бургунд-Франш-Конте]] * [[Гранд Эст]] * [[Иль-де-Франс]] * [[Корсика]] * [[Норманди (захиргааны нэгж)|Норманди]] * [[Нувел-Аквитани]] * [[Овернь-Рона-Альп]] * [[О-де-Франс]] * [[Окситани (муж)|Окситани]] * [[Пеи де ла Луар]] * [[Прованс-Альп-Номин эрэг]] * [[Төв-Вал де Луар]] (2015 он хүртэл Төв Муж) |group2 = Хуучин (1982–2015) |list2 = * [[Аквитани]] * [[Бургунд]] * [[Доод Норманди]] * [[Дээд Норманди]] * [[Лангедок-Руссильон]] * [[Лимузен]] * [[Лотаринг]] * [[Нор-Па-де-Кале]] * [[Овернь]] * [[Өмнөд-Пиреней]] * [[Пикарди]] * [[Пуату-Шаранта]] * [[Рона-Альп]] * [[Франш-Конте]] * [[Шампань-Ардень]] * [[Эльзас]] |group3 = [[Францын далайн чанадын департамент|Далайн чанад <br/>дахь муж]] |list3 = * [[Гваделуп]] * [[Мартиник]] * [[Майотт]] * [[Реюньон]] * [[Францын Гвиана]] |group4 = Холбоотой өгүүлэл |list4 = * [[Францийн мужийн далбаанууд|Далбаа]] * [[Францын бүс нутгуудын эрэмбэлсэн жагсаалт|Газар нутаг/хүн амын хэмжээгээр]] * [[Францын муж ба бүс нутгийн жагсаалт (ДНБ-ээр)|ДНБ-ээр]] *[[Францын мужийн жагсаалт (ХХИ-ээс)|ХХИ-ээс]] * [[Нутгийн зөвлөл (Франц)|Нутгийн зөвлөлүүд]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 3z4i460mhd2vdc2x7lbbngbruiqc2ut 862821 862809 2026-07-23T04:54:41Z Enkhsaihan2005 64429 862821 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Францын муж |title = [[Франц]]ын [[Францын мужууд|мужууд]] |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |bodyclass = hlist |group1 = Одоогийн <br/>(2016 оноос) |list1 = * [[Бретань]] * [[Бургунд-Франш-Конте]] * [[Гранд Эст]] * [[Иль-де-Франс]] * [[Корсика]] * [[Норманди (захиргааны нэгж)|Норманди]] * [[Овернь-Рона-Альп]] * [[О-де-Франс]] * [[Окситани (муж)|Окситани]] * [[Пеи де ла Луар]] * [[Прованс-Альп-Номин эрэг]] * [[Төв-Вал де Луар]] (2015 он хүртэл Төв Муж) * [[Шинэ Аквитани]] |group2 = Хуучин (1982–2015) |list2 = * [[Аквитани]] * [[Бургунд]] * [[Доод Норманди]] * [[Дээд Норманди]] * [[Лангедок-Руссильон]] * [[Лимузен]] * [[Лотаринг]] * [[Нор-Па-де-Кале]] * [[Овернь]] * [[Өмнөд-Пиреней]] * [[Пикарди]] * [[Пуату-Шаранта]] * [[Рона-Альп]] * [[Франш-Конте]] * [[Шампань-Ардень]] * [[Эльзас]] |group3 = [[Францын далайн чанадын департамент|Далайн чанад <br/>дахь муж]] |list3 = * [[Гваделуп]] * [[Мартиник]] * [[Майотт]] * [[Реюньон]] * [[Францын Гвиана]] |group4 = Холбоотой өгүүлэл |list4 = * [[Францийн мужийн далбаанууд|Далбаа]] * [[Францын бүс нутгуудын эрэмбэлсэн жагсаалт|Газар нутаг/хүн амын хэмжээгээр]] * [[Францын муж ба бүс нутгийн жагсаалт (ДНБ-ээр)|ДНБ-ээр]] *[[Францын мужийн жагсаалт (ХХИ-ээс)|ХХИ-ээс]] * [[Нутгийн зөвлөл (Франц)|Нутгийн зөвлөлүүд]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 5jzlwo95lg40a5rtibpakb2kouvgb2v Бургунд-Франш-Конте 0 91075 862720 704126 2026-07-22T15:36:54Z Enkhsaihan2005 64429 862720 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Инфобокс суурин | official_name = Бургунд-Франш-Конте | native_name = {{native name|fr|Bourgogne-Franche-Comté}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none | photo1a = Besançon, la cathédrale Saint-Jean ; portail nord.jpg | photo2a = Vue panoramique de Dijon 07.jpg | photo2b = Théâtre Lons Saunier 7.jpg | photo3a = Nevers - Pont de Loire 2.jpg}} | image_caption = | image_flag = Flag_of_the_region_Bourgogne-Franche-Comté.svg | flag_size = 120px | image_shield = Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg | shield_size = | image_blank_emblem = Bourgogne-Franche-Comté 2016.svg | blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]] | blank_emblem_size = | image_map = Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = Мужийн зөвлөлийн байршил | seat = [[Безансон]] | seat1_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat1 = [[Дижон]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = {{flag|Ду|logo}} (25) | p2 = {{flag|Дээд Сон|logo}} (70) | p3 = {{flag|Йон|logo}} (89) | p4 = {{flag|Кот-д’Ор|logo}} (21) | p5 = {{flag|Ньевр|logo}} (58) | p6 = {{flag|Сон-е-Луар|logo}} (71) | p7 = {{flag|Теритуар де Белфор|logo}} (90) | p8 = {{flag|Юра (департамент)|logo}} (39) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Жером Дюрен]] | leader_name1 = Виолен Демаре | leader_title1 = [[Префект (Франц)|Префект]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 47783 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 6-д | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-22}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €81.712 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €29,200 | website = {{URL|www.bourgognefranchecomte.fr}} | iso_code = FR-BFC | footnotes = }} '''Бургунд-Франш-Конте''' ({{lang-fr|Bourgogne-Franche-Comté}} [{{IPA|buʁgɔɲ fʁãʃ kɔ̃te}}]) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Бургунд]] ба [[Франш-Конте]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм. Мужийн төв нь [[Дижон|Дижон хот]]. Бургунд-Франш-Конте нь нийт 47.784 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ Францын мужуудыг газар нутгаар нь жагсаасан жагсаалтад тавдугаарт (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) бичигддэг. Нийт 2.818.338 хүн амтай (мэдээ: 2016 он) ба хүн амын тоогоороо сүүлээсээ гуравт орно. == Хотууд == Бургунд-Франш-Конте мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <br /><small>(Мэдээ: 2016)</small> ! Департамент |- | [[Дижон]] || style="text-align:right;"| 155,090 <small>(2016)</small> || [[Кот-д’Ор (департамент)|Кот-д’Ор]] |- | [[Безансон]] || style="text-align:right;"| 116,466 <small>(2016)</small> || [[Ду (департамент)|Ду]] |- | [[Белфор]] || style="text-align:right;"| 48,973 <small>(2016)</small> || [[Теритуар де Белфор]] |- | [[Шалон-сюр-Сон]] || style="text-align:right;"| 45,446 <small>(2016)</small> || [[Сон-е-Луар (департамент)|Сон-е-Луар]] |- | [[Осер]] || style="text-align:right;"| 34,846 <small>(2016)</small> || [[Йон (департамент)|Йон]] |- | [[Невер]] || style="text-align:right;"| 33,235 <small>(2016)</small> || [[Ньевр (департамент)|Ньевр]] |- | [[Макон]] || style="text-align:right;"| 33,427 <small>(2016)</small> || [[Сон-е-Луар (департамент)|Сон-е-Луар]] |- | [[Монбельяр]] || style="text-align:right;"| 25,304 <small>(2016)</small> || [[Ду (департамент)|Ду]] |- | [[Санс]] || style="text-align:right;"| 25,913 <small>(2016)</small> || [[Йон (департамент)|Йон]] |- | [[Доль]] || style="text-align:right;"| 23,579 <small>(2016)</small> || [[Юра (департамент)|Юра]] |- |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bourgogne-Franche-Comté}} * [https://www.bourgognefranchecomte.fr/ Бургунд-Франш-Конте мужийн албан ёсны цахим хуудас] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Бургунд-Франш-Конте| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] 3ax2y0jbf7vl4qfwyt2171bzrqfknkw 862721 862720 2026-07-22T15:37:16Z Enkhsaihan2005 64429 862721 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Инфобокс суурин | official_name = Бургунд-Франш-Конте | native_name = {{native name|fr|Bourgogne-Franche-Comté}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none | photo1a = Besançon, la cathédrale Saint-Jean ; portail nord.jpg | photo2a = Vue panoramique de Dijon 07.jpg | photo2b = Théâtre Lons Saunier 7.jpg | photo3a = Nevers - Pont de Loire 2.jpg}} | image_caption = | image_flag = Flag_of_the_region_Bourgogne-Franche-Comté.svg | flag_size = 120px | image_shield = Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg | shield_size = | image_blank_emblem = Bourgogne-Franche-Comté 2016.svg | blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]] | blank_emblem_size = | image_map = Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = Мужийн зөвлөлийн байршил | seat = [[Безансон]] | seat1_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat1 = [[Дижон]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = {{flag|Ду|logo}} (25) | p2 = {{flag|Дээд Сон|logo}} (70) | p3 = {{flag|Йон|logo}} (89) | p4 = {{flag|Кот-д’Ор|logo}} (21) | p5 = {{flag|Ньевр|logo}} (58) | p6 = {{flag|Сон-е-Луар|logo}} (71) | p7 = {{flag|Теритуар де Белфор|logo}} (90) | p8 = {{flag|Юра (департамент)|logo}} (39) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Жером Дюрен]] | leader_name1 = Виолен Демаре | leader_title1 = [[Префект (Франц)|Префект]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 47783 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 6-д | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-22}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €81.712 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €29,200 | website = {{URL|www.bourgognefranchecomte.fr}} | iso_code = FR-BFC | footnotes = }} '''Бургунд-Франш-Конте''' ({{lang-fr|Bourgogne-Franche-Comté}} [{{IPA|buʁgɔɲ fʁãʃ kɔ̃te}}]) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Бургунд]] ба [[Франш-Конте]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм. Мужийн төв нь [[Дижон|Дижон хот]]. Бургунд-Франш-Конте нь нийт 47.784 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ Францын мужуудыг газар нутгаар нь жагсаасан жагсаалтад тавдугаарт (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) бичигддэг. Нийт 2.818.338 хүн амтай (мэдээ: 2016 он) ба хүн амын тоогоороо сүүлээсээ гуравт орно. == Хотууд == Бургунд-Франш-Конте мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <br /><small>(Мэдээ: 2016)</small> ! Департамент |- | [[Дижон]] || style="text-align:right;"| 155,090 <small>(2016)</small> || [[Кот-д’Ор (департамент)|Кот-д’Ор]] |- | [[Безансон]] || style="text-align:right;"| 116,466 <small>(2016)</small> || [[Ду (департамент)|Ду]] |- | [[Белфор]] || style="text-align:right;"| 48,973 <small>(2016)</small> || [[Теритуар де Белфор]] |- | [[Шалон-сюр-Сон]] || style="text-align:right;"| 45,446 <small>(2016)</small> || [[Сон-е-Луар (департамент)|Сон-е-Луар]] |- | [[Осер]] || style="text-align:right;"| 34,846 <small>(2016)</small> || [[Йон (департамент)|Йон]] |- | [[Невер]] || style="text-align:right;"| 33,235 <small>(2016)</small> || [[Ньевр (департамент)|Ньевр]] |- | [[Макон]] || style="text-align:right;"| 33,427 <small>(2016)</small> || [[Сон-е-Луар (департамент)|Сон-е-Луар]] |- | [[Монбельяр]] || style="text-align:right;"| 25,304 <small>(2016)</small> || [[Ду (департамент)|Ду]] |- | [[Санс]] || style="text-align:right;"| 25,913 <small>(2016)</small> || [[Йон (департамент)|Йон]] |- | [[Доль]] || style="text-align:right;"| 23,579 <small>(2016)</small> || [[Юра (департамент)|Юра]] |- |} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bourgogne-Franche-Comté}} * [https://www.bourgognefranchecomte.fr/ Бургунд-Франш-Конте мужийн албан ёсны цахим хуудас] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Бургунд-Франш-Конте| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] 2x6elcp22wszjpaly7o2achqvnhzyz2 Гранд Эст 0 91083 862803 810546 2026-07-23T04:38:16Z Enkhsaihan2005 64429 862803 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Гранд Эст | native_name = {{resize|75%|{{native name|fr|Grand Est}}<br />{{native name|gsw|Grossa Oschta}}<br />{{native name|lb|Groussen Osten}}}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg | image_caption = [[Хаут-Кёнигсбург цайз]], [[Кольмар]] | image_flag = <!--Flag of Grand Est (2022-present).svg--> | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Logo Région Grand Est - 2022.png | blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 250 | image_map = Grand Est in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Страсбург]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 10 | p1 = {{flag|Ардень}} (08) | p2 = {{flag|Вогез}} (88) | p3 = {{flag|Марн}} (51) | p4 = {{flag|Дээд Марн}} (52) | p5 = {{flag|Мёрт-е-Мозель}} (54) | p6 = {{flag|Мёз}} (55) | p7 = {{flag|Мозель|logo}} (57) | p8 = {{flag|Об|logo2}} (10) | p9 = {{flag|Доод Райн|logo}} (67) | p10 = {{flag|Дээд Райн|logo}} (68) | government_type = | governing_body = [[Гранд Эстийн мужийн зөвлөл]] | leader_party = [[Бусад барууныхан|DVD]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Франк Лерой]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 57433 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 5th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €166.919 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €30,100 | website = {{URL|https://www.grandest.fr}} | iso_code = FR-GES | blank1_name_sec2 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec2 = [[Франц хэл|Франц]], | blank2_name_sec2 = Хүлээн зөвшөөөгдсөн хэл | blank2_info_sec2 = [[Алеманн Герман хэл|Алеманн Герман]] ба [[Мозелийн Франк хэл|Франк]] }} '''Гранд Эст''' ({{lang-fr|Grand Est}} [{{IPA|ɡʁɑ̃t‿ɛst}}], , {{lang-mn|'''Их Зүүн'''}}) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Эльзас]] ''(Alsace'') [[Лотаринг]] (''Lorraine''), [[Шампань-Ардень]], гурван муж нэгдсэнээр бий болсон. Муж байгуулагдсан даруйдаа ''Эльзас-Шампань-Ардень-Лотаринг'' хэмээх нэрийг хэрэглэв. Энэ нэрийг нь 2016 оны аравдугаар сарын 1-нд төрөөс өөрчлөн одооны нэрийг өгсөн байна.<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/eli/decret/2016/9/28/INTB1614083D/jo/texte ''Décret n° 2016-1262 du 28 septembre 2016 portant fixation du nom de la région Grand Est''] auf legifrance.gouv.fr. Abgerufen am 1. Oktober 2016.</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=fr|autor=Mathilde Siraud|url=http://www.lefigaro.fr/politique/2016/06/27/01002-20160627ARTFIG00071-occitanie-nouvelle-aquitaine-discordes-autour-des-nouveaux-noms-de-regions.php|titel=Occitanie, Nouvelle-Aquitaine …: discordes autour des nouveaux noms de régions|werk=lefigaro.fr|hrsg=Le Figaro|datum=2016-06-27|zugriff=2019-04-05}}</ref> Гранд Эст нь нийт 57.433 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ Францын мужуудад нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээрээ дөрөвт (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) орно. Нийт 5.555.186 хүн амтай (мэдээ: 2016 он) байгаа нь энэ мужийг зургаадугаар том мужийн тоонд оруулдаг. Мужийн төв нь [[Страсбург|Страсбург]] [[хот]]. Гранд Эст нь (цагийн зүүний дагуу) [[Бельги]], [[Люксембург]], [[Герман]], [[Швейцар]] зэрэг [[улс]]ууд болон [[Бургунд-Франш-Конте]], [[Иль-де-Франс]], [[О-де-Франс]] мужуудтай хиллэдэг. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Strasbourg Cathédrale Notre-Dame façade sud octobre 2013.jpg| Зураг:Strasbourg Petite-France place Benjamin-Zix septembre 2015.jpg| Зураг:PA00078776-Cathédrale Notre-Dame de Reims 5.jpg| Mulhouse Porte Jeune.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Grand Est|Гранд Эст}} * [http://www.grandest.fr/ Гранд Эст мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) == Эшлэл == <references /> {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Гранд Эст| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] f0czqffpv6a5p7d1n6lljjjrgpr0u6o Өмнөд Дани 0 102498 862652 704320 2026-07-22T07:21:44Z Enkhsaihan2005 64429 862652 wikitext text/x-wiki {{Short description|Данийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөд Дани муж | native_name = {{native name|da|Region Syddanmark}}<br><small>{{native name|de|Region Süddänemark}}<br>{{native name|frr|Regiuun Syddanmark}}</small> | settlement_type = [[Данийн мужууд|Муж]] | image_blank_emblem = Flag of Region Syddanmark.svg | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = Лого | image_map = Syddanmark in Denmark.svg | mapsize = | coordinates = {{coord|55|20|N|9|40|E|region:DK_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Дани]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Вайлэ]] | seat1_type = Хамгийн том хот | seat1 = [[Оденсе]] | parts_type = [[Данийн хотын захиргааны жагсаалт#Өмнөд Дани муж|Хотын захиргаа]] | parts = 22 | p1 = [[Ассенс хотын захиргаа|Ассенс]] | p2 = [[Биллунн, Дани|Биллунн]] | p3 = [[Вайен]] | p4 = [[Вайлэ хотын захиргаа|Вайлэ]] | p5 = [[Варде]] | p6 = [[Кертеминне хотын захиргаа|Кертеминне]] | p7 = [[Коллинг хотын захиргаа|Коллинг]] | p8 = [[Лангелан хотын захиргаа|Лангелан]] | p9 = [[Миддельфарт хотын захиргаа|Миддельфарт]] | p10 = [[Норфюнс хотын захиргаа|Норфюнс]] | p11 = [[Нюборг хотын захиргаа|Нюборг]] | p12 = [[Обенро хотын захиргаа|Обенро]] | p13 = [[Оденсе хотын захиргаа|Оденсе]] | p14 = [[Свенборг хотын захиргаа|Свенборг]] | p15 = [[Сөнерборг]] | p16 = [[Төнер]] | p17 = [[Фанө]] | p18 = [[Фоборг-Митфюн хотын захиргаа|Фоборг-Митфюн]] | p19 = [[Фредериси хотын захиргаа|Фредериси]] | p20 = [[Хадерслев]] | p21 = [[Эрө хотын захиргаа|Эрө]] | p22 = [[Эсбьерг]] | leader_party = [[Венстре (Дани)|В]] | leader_title = Дарга | leader_name = [[Бо Либергрен]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 12191 | population_footnotes = <ref>[http://www.statistikbanken.dk/FOLK1 FOLK1: Population 1 October] [[Данийн статистикийн алба]]ны мэдээллийн сангаас</ref> | population_total = 1240472 | population_as_of = 2025 оны 1 сарын 1 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-22|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €68.822 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €55,502 (2024) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec2 = 0.937<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Данийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|5-аас 3-т]] | website = {{URL|http://www.regionsyddanmark.dk}} | footnotes = | iso_code = DK-83<ref>{{cite web|title=Denmark Country Codes|url=https://codesofcountry.com/countries/dk|website=codesofcountry.com|accessdate=2026-07-22|archive-date=2024-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111081325/https://codesofcountry.com/countries/dk|url-status=dead}}</ref> }} '''Өмнөд Дани''' мужид [[Ютланд]]ын өмнөд хэсэг, [[Фюн]] арал ба түүний өмнүүр орших жижиг арлууд хамаарна. Энэхүү мужийн засаг захиргааны төв нь [[Вайлэ]] хот. 2007 онд засаг захиргааны бүтцийн өөрчлөлт хийн шинээр бий болгосон таван мужийн нэг юм. == Суурингууд == * [[Ассенс]] (Assens) * [[Биллунн]] (Billund) * [[Вайен]] (Vejen) * [[Вайлэ]] (Vejle) * [[Варде]] (Varde) * [[Кертеминне]] (Kerteminde) * [[Коллинг]] (Kolding) * [[Лангелан]] (Langeland) * [[Миддельфарт]] (Middelfart) * [[Норфюнс]] (Nordfyns) * [[Нюборг]] (Nyborg) * [[Обенро]] (Aabenraa) * [[Оденсе]] (Odense) * [[Свенборг]] (Svendborg) * [[Сөнерборг]] (Sønderborg) * [[Төнер]] (Tønder) * [[Фанө]] (Fanø) * [[Фоборг-Митфюн]] (Faaborg-Midtfyn) * [[Фредериси]] (Fredericia) * [[Хадерслев]] (Haderslev) * [[Эрө]] (Ærø) * [[Эсбьерг]] (Esbjerg) == Цахим холбоос == {{Commonscat|Region Syddanmark}} * [http://www.regionsyddanmark.dk/ Өмнөд Дани] албан ёсны цахим хуудас == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Өмнөд Дани муж| ]] [[Ангилал:Данийн муж]] [[Ангилал:Фюн]] [[Ангилал:Ютланд]] [[Ангилал:Альс]] [[Ангилал:Лангелан]] [[Ангилал:Эрө коммун]] [[Ангилал:2007 онд байгуулагдсан]] jjrmqinqh8q402mr7qlxuk6s0841ciq Ховедстаден 0 102510 862650 704318 2026-07-22T07:13:04Z Enkhsaihan2005 64429 862650 wikitext text/x-wiki {{Short description|Данийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Нийслэл Муж | native_name = {{native name|da|Region Hovedstaden}} | settlement_type = [[Данийн мужууд|Муж]] | image_flag = Flag of the Capital Region of Denmark.svg | image_blank_emblem = Danish Region hovedstaden logo.svg | blank_emblem_size = 163px | blank_emblem_type = | image_map = Hovedstaden in Denmark.svg | mapsize = 250px | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Дани]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хиллерөд]] | seat1_type = Хамгийн том хот | seat1 = [[Копенхаген]] | parts_type = [[Данийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts = 29 | p1 = [[Аллерөд хотын захиргаа|Аллерөд]] | p2 = [[Альбертслун хотын захиргаа|Альбертслун]] | p3 = [[Баллеруп хотын захиргаа|Баллеруп]] | p4 = [[Борнхольм хотын захиргаа|Борнхольм]] | p5 = [[Брөннбю хотын захиргаа|Брөннбю]] | p6 = [[Валленсбек хотын захиргаа|Валленсбек]] | p7 = [[Видовре хотын захиргаа|Видовре]] | p8 = [[Гентофте хотын захиргаа|Гентофте]] | p9 = [[Гладсаксе хотын захиргаа|Гладсаксе]] | p10 = [[Глоструп хотын захиргаа|Глоструп]] | p11 = [[Грибсков хотын захиргаа|Грибсков]] | p12 = [[Драгөр хотын захиргаа|Драгөр]] | p13 = [[Исхой хотын захиргаа|Исхой]] | p14 = [[Копенхаген хотын захиргаа|Копенхаген]] | p15 = [[Люнгбю-Торбек хотын захиргаа|Люнгбю-Торбек]] | p16 = [[Рөдовре хотын захиргаа|Рөдовре]] | p17 = [[Рудерсдаль хотын захиргаа|Рудерсдаль]] | p18 = [[Торнбю хотын захиргаа|Торнбю]] | p19 = [[Фреденсборг хотын захиргаа|Фреденсборг]] | p20 = [[Фредериксберг хотын захиргаа|Фредериксберг]] | p21 = [[Фредерикссун хотын захиргаа|Фредерикссун]] | p22 = [[Фуресө хотын захиргаа|Фуресө]] | p23 = [[Халснес хотын захиргаа|Халснес]] | p24 = [[Хөе-Тострупп хотын захиргаа|Хөе-Тострупп]] | p25 = [[Хелсингөр хотын захиргаа|Хелсингөр]] | p26 = [[Херлев хотын захиргаа|Херлев]] | p27 = [[Хөрсхолм хотын захиргаа|Хөрсхолм]] | p28 = [[Хиллерөд хотын захиргаа|Хиллерөд]] | p29 = [[Эгедаль хотын захиргаа|Эгедаль]] | leader_party = [[Социал Демократууд (Дани)|Социал Демократууд]] | leader_title = Дарга | leader_name = [[Ларс Гархөй]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 2,568.29 | population_footnotes = <ref>[http://www.statistikbanken.dk/FOLK1A FOLK1A: Population quarterly] [[Данийн статистикийн алба]]ны мэдээллийн сангаас {{in lang|da}}</ref> | population_total = 1,930,703 | population_as_of = 2025 оны 1 сарын 1 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-22|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €174.136 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €90,226 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec2 = 0.970<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database |publisher=Global Data Lab |language=en|access-date=2026-07-22}}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Данийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|5-аас 1-т]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | iso_code = DK-84 | website = [http://www.regionh.dk www.regionh.dk] | footnotes = }} '''Ховедстаден''' буюу '''Данийн нийслэл муж''' ({{lang-da|Region Hovedstaden}}) нь [[Зеланд]]ын зүүн хойд хэсэг улсын нийслэл [[Копенхаген]] хотын хамтаар болон [[Борнхолм]] арлын нутаг дэвсгэрийг хамаарна. Мужийн засаг захиргааны төв нь [[Хиллерөд]] хот. 2007 онд засаг захиргааны бүтцийн өөрчлөлт хийн шинээр бий болгосон таван мужийн нэг юм. == Суурингууд == * [[Аллерөд]] (Allerød) * [[Альбертслун]] (Albertslund) * [[Баллеруп]] (Ballerup) * [[Борнхольм]] (Bornholm) * [[Брөннбю]] (Brøndby) * [[Валленсбек]] (Vallensbæk) * [[Видовре]] (Hvidovre) * [[Гентофте]] (Gentofte) * [[Гладсаксе]] (Gladsaxe) * [[Глоструп]] (Glostrup) * [[Грибсков]] (Gribskov) * [[Драгөр]] (Dragør) * [[Исхой]] (Ishøj) * [[Копенхаген]] (København) * [[Люнгбю-Торбек]] (Lyngby-Taarbæk) * [[Рөдовре]] (Rødovre) * [[Рудерсдаль]] (Rudersdal) * [[Торнбю]] (Tårnby) * [[Фреденсборг]] (Fredensborg) * [[Фредериксберг]] (Frederiksberg) * [[Фредерикссун]] (Frederikssund) * [[Фуресө]] (Furesø) * [[Халснес]] (Halsnæs) * [[Хөе-Тострупп]] (Høje-Taastrup) * [[Хелсингөр]] (Helsingør) * [[Херлев (коммуна)|Херлев]] (Herlev) * [[Хөрсхолм]] (Hørsholm) * [[Хиллерөд]] (Hillerød) * [[Эгедаль]] (Egedal) == Цахим холбоос == {{Commonscat|Region Hovedstaden}} * [https://www.regionh.dk Ховенстаден] албан ёсны цахим хуудас == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Данийн нийслэл муж| ]] [[Ангилал:Данийн муж]] [[Ангилал:Зеландын газар зүй]] [[Ангилал:2007 онд байгуулагдсан]] 6b9tnky8h1qqfi81czjwjkd0a9dijty Атлантын Луар 0 102772 862726 845238 2026-07-22T16:19:18Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Атлантын Луар (департамент)]] to [[Атлантын Луар]] 845238 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Францын департамент |département=Атлантын Луар |blason= Blason département fr Loire-Atlantique.svg |région=[[Пеи де ла Луар]] |Préfecture=[[Нант]] |Sous-préfectures=[[Ансени]]<br />[[Шатобриан]]<br />[[Сен-Назер]] |sup=6885.71 |arr=3 |gv=17 |canton=31 |comm=207 |président=Филипп Гросвалет<ref>[http://www.loire-atlantique.fr/jcms/notre-actualite/dossier-special-philippe-grosvalet-reelu-president-du-conseil-departemental-fr-p2_214630?portal=aca_6026&category=c_5060 loire-atlantique.fr] abgerufen am 26. April 2015.</ref> |ISO 3166-2=44 |locatormap=Франц Атлантын Луар департамент.png }} '''Атлантын Луар''' ({{lang-fr|Département Loire-Atlantique}} [{{IPA|lwaʀatlɑ̃ˈtik}}] {{audio|Fr-Paris--Loire-Atlantique.ogg|сонсох}}, [[Бретон хэл|бретоноор]]: ''Liger-Atlantel'') нь [[Франц]]ын өрнө зүгт орших [[Пеи де ла Луар]] мужийн таван [[Департамент (Франц)|департаментын]] нэг юм. == Газар зүй == Хөрш департаментууд нь [[Морбиан (департамент)|Морбиан]], [[Иль-е-Вилен (департамент)|Иль-е-Вилен]], [[Майен (департамент)|Майен]], [[Мэн-е-Луар (департамент)|Мэн-е-Луар]], [[Вандэя (департамент)|Вандэя]]. Францаас [[Атлантын далай]] руу цутгах цутгалуудын хамгийн том нь болох [[Луар мөрөн]] энэ департаментын [[Сен-Назер]] хотоор дамжин тус далайд цутгадаг. == Түүх == Атлантын Луар департамент нь 1790 оны гуравдугаар сарын 4-нд байгуулагджээ. Атлантын Луар нь түүхэндээ хуучны [[Бретань]] мужид хамаарсаар ирсэн боловч одооны Бретань мужид хамаардаггүй нь 1982 онд бий болгосон мужуудыг байгуулахдаа урьдны түүхийг харгалзан үзээгүйтэй холбоотой аж. Өнөөдөр хүн амын дийлэнх нь Бретаньд эргэн харьяалагдах хүсэлтэй байдаг байна. == Зургийн цомог == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Saint-Nazaire le pont puis le chantier naval.JPG|<center>[[Луар мөрөн|Луар мөрний]] [[Атлантын далай]]д цутгах хэсэг</center> Зураг:Hôtel de préfecture de la Loire-Atlantique (colonnes) - Nantes.jpg|<center>Зочид буудал</center> Зураг:Feydeau Nantes 2.JPG|<center>[[Нант]]</center> </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Loire-Atlantique|Атлантын Луар (департамент)}} * [https://web.archive.org/web/20030724021956/http://www.loire-atlantique.fr/ Атлантын Луар департамент] {{ref-fr}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Атлантын Луар (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент|Луар #Атлантын]] [[Ангилал:Пеи де ла Луарын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] g1nvklysnq8rbl7pp5fxgi0wx2a5o0z Финистер 0 102780 862656 859505 2026-07-22T07:34:54Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Финистер (департамент)]] to [[Финистер]] 859505 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Финистер | native_name = {{native name|br|Penn-ar-Bed}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = Prefecture de Kemper ( finistere).JPG | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Finistère Department.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Finistère.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Finistère-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь Финистерийн байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|48|15|N|04|00|W|region:FR-29_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Бретань]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Кемпер, Финистер|Кемпер]] | parts_type = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]] | parts_style = para | p1 = [[Брест, Франц|Брест]]<br>[[Шатолен]]<br>[[Морле]] | government_footnotes = | leader_party = [[Бусад барууныхан|DVD]] | leader_title = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Маэль де Калан]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 6733 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|24-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]] | blank_info_sec1 = 29 | blank_name_sec2 = [[Францын арондисман|Арондисман]] | blank_info_sec2 = [[Финистер департаментын арондисман|4]] | blank1_name_sec2 = [[Францын кантонууд|Кантон]] | blank1_info_sec2 = [[Финистер департаментын кантонууд|27]] | blank2_name_sec2 = [[Францын коммун|Коммун]] | blank2_info_sec2 = [[Финистер департаментын коммунууд|277]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-29 | website = | footnotes = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэл 1 км<sup>2</sup>-аас том хэмжээтэй голын адаг, нуур, цөөрөм, мөсөн голуудыг тооцдоггүй | blank1_name_sec1 = Хамгийн том хот | blank1_info_sec1 = [[Брест, Франц|Брест]] }} '''Финистер''' ({{lang-fr|Département Finistère}} [{{IPA|finisˈtɛːʀ}}], [[Бретон хэл|бретоноор]]: ''Penn-ar-Bed'' [{{IPA|ˌpɛnarˈbeːt}}]) нь [[Франц]]ын баруун хойд зүгт орших [[Бретань]] мужийн дөрвөн [[Департамент (Франц)|департаментын]] нэг юм. Финистер нь бретонийн [[хойг]]ийн үзүүрт орших байршлаасаа шалтгаалан бүр [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] үед ''Finis Terrae'' (Дэлхийн Төгсгөл) гэх нэртэй байсан аж. Харин бретон хэлний Пен-ар-Бед гэх үг нь дэлхийн эхлэл, дэлхийн үзүүр эсвэл дэлхийн тэргүүн гэх утгатай. == Газар зүй == Финистер нь 6730,7 км² нутаг дэвсгэртэй, өмнө талаараа сунайн тогтсон элсэн эрэгтэй, умард талдаа олон жижиг [[Булан (газар зүй)|булантай]], өрнө талаараа тал хээрийн болон хадат эрэгтэй. == Түүх == Финистер департаментыг Бретань [[Францын түүхэн аймгууд|аймгийн]] баруун талаас таслан, 1790 оны гуравдугаар сарын 4-нд байгуулжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Finistère|Финистер департамент}} * [http://www.finistere.fr/ Département Finistère] {{ref-fr}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Финистер (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Бретанийн засаг захиргааны гишүүнчлэл]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] pbgg4trdww8waghr2wq1x027ncfk1tb World Plus 0 102962 862695 788924 2026-07-22T12:10:25Z Deltaspace42 81557 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:App-logo.png]] → [[File:Mplus logo.png]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 862695 wikitext text/x-wiki [[Файл:WorldPlusLogo.png|thumb| {| |+ ! ! |- |'''Байгуулагдсан он''' |2018 |- |'''Улс''' |[[Монгол]] |- |'''Үйл ажиллагааны статус''' |Идэвхтэй |- |'''Үүсгэн байгуулагч''' |Хасагийн Эрдэнэбаяр |- |'''Салбар''' |Дижитал паблишинг, дижитал медиа |- |'''Ажилтнуудын тоо''' |72 |- |'''Холбоос''' |www.wplus.world |} ]] '''World Plus Digital LLC''' нь 2018 онд Х. Эрдэнэбаяр (Ebe)-ын санаачилгаар үүсгэн байгуулагдсан, дижитал сэтгүүлийн шинэ эриний төлөөлөгч компани юм. Уг компани нь дижитал сэтгүүлийг унших уламжлалт хэв маягийг эвдэж, бүрэн интерактив байдал, технологийн шинэлэг шийдлээрээ хэвлэмэл болон pdf хэлбэрийн сэтгүүлүүдээс ялгардаг. World Plus нь дэлхийн шилдэг сэтгүүлүүдийн томоохон дижитал сан бөгөөд одоогийн байдлаар [[Harper's Bazaar]], [[Top Gear]], [[Marie Claire]], [[Cosmopolitan]], [[Esquire]], [[Vogue]], [[GQ]] тэргүүтэй дэлхийн 7 хэлээрх 100 гаруй шилдэг хэвлэн нийтлэгч, сэтгүүлүүдтэй хамтран ажиллаж байна. == Түүх== Олон улсын дижитал сэтгүүлийн зах зээлд түлхүүр тоглогч болох хүсэлтэйгээр Ebe компаниа 2014 онд байгуулж байжээ. Дэлхий нийтээрээ дижитал шилжилт хийж, медиа салбар маш хурдацтай хувьсан өөрчлөгдөж байгаа өнөө үед телевизүүд эрэлтэд нийцсэн, хэрэглэгч төвтэй үйлчилгээтэй болж (on demand), сонин вебсайт болон хувирч, радио подкаст хэлбэр лүү шилжиж байсан боловч эрэлтээрээ тэргүүлэгч сэтгүүлийн зах зээлийн дижитал шилжилтийн хурд удаашралтай байснаас үүдэн уг компанийг байгуулах ажлаа эхлүүлсэн байна. Ebe Их Британийн Лондон Метрополитаны их сургуульд суралцаж байх үедээ найзуудтайгаа нийлэн төрөл бүрийн программ ашиглан, дижитал сэтгүүл хийж үзсэнээр энэхүү салбарт хөл тавих эхлэл нь болжээ. Уг ажлыг гүйцэтгэхэд хангалттай хүчин чадалтай программ хомс, интерактив шийдэл бүхий сэтгүүл хийхэд ихээхэн хүндрэлтэй байсан боловч тэрээр хэвлэмэл сэтгүүлийн өртгийг бууруулах, орчин үеийн залуусын шаардлагад нийцсэн буюу бүрэн интерактив хэлбэрийн сэтгүүл бүтээх хүсэлдээ хөтлөгдсөөр өнөөдрийн World Plus-ыг бий болгожээ. Монгол залуусын хөгжүүлсэн аппликейшн, платформыг олон улсын хэрэглэгчид шууд ашиглах боломж дутмаг байдгаас гадна хамтран ажиллахаар зорьж буй хэвлэн нийтлэгчдэд харуулах бодитой зүйл (prototype) хэрэгтэй байсан тул Woovoo нэрийн дор дэлхийн хотуудын танилцуулга, гарын авлагыг контент бэлдэх байдлаар хийж, туршиж үзсэн байна. Уг төслийн үйл явцаас тэд контент бүтээгч нь биш, харин платформ нь байх ёстой гэдгийг сайтар ойлгож, өмнөх ажлын туршлага дээр үндэслэн M+ аппликейшнийг Монголд нэвтрүүлэн, нэг жилийн хугацаанд туршиж үзээд, олон улсын зах зээлд World Plus буюу W+ нэрээр гаргажээ. [https://unread.today/c/2048] [[Файл:Woovoo.png|thumb|Woovoo Logo]] [[Файл:Mplus logo.png|thumb|Mplus Logo]] Таван жил үргэлжилсэн энэхүү ажлын үр дүнд soft launch буюу аппликейшний танилцуулгыг 2019 оны 7-р сард Сингапур улсын [[Marina Bay Sands]] зочид буудалд хийсэн бөгөөд уг арга хэмжээний үеэр Ази тивийн хэвлэлийн зах зээлийн томоохон тоглогчдод үйл ажиллагаагаа толилуулсан юм. Ийнхүү туршилтын загвараа сайжруулан ажилласаар, эцсийн бүтээгдэхүүнийг хэрэглэгчдэд хүргэхэд бэлэн болж, 2019 оны 10-р сард Токио хотын [[Imperial]] зочид буудалд World Plus аппликейшний албан ёсны нээлтийг хийжээ. [https://www.scoop.co.nz/stories/WO1907/S00056/world-plus-international-announces-w-digital-publishing.htm] [https://montsame.mn/en/read/202618] [https://www.asiaone.com/business/world-plus-international-announces-w-digital-publishing-platform] [[Файл:World_Plus_Opening_Ceremeony_at_Marina_Bay_Sands.jpg|thumb|World Plus Opening Ceremeony at Marina Bay Sands]] == Эзэмшигчид == Технологид суурилсан бизнес үр ашгаа өгч эхэлтлээ тодорхой хугацаа шаарддагаас гадна бусад бизнесүүдтэй харьцуулахад биет хөрөнгө бага гэх мэт өвөрмөц онцлогууд нь монгол бизнесмен, хөрөнгө оруулагчдын арга барилд төдийлөн тохирдоггүй. Монгол улсын санхүүгийн таагүй байдал болон технологийн бизнест зээл олгодоггүй нөхцөлийн улмаас Ebe өөрийн хувийн санхүүгийн эх үүсвэрийг ашиглаж, шаардлагатай тохиолдолд өндөр хүүтэй зээлийг хувь хүмүүсээс авч ажилласаар амжилтаа ахиулсан юм. Ийнхүү олон улсын тавцанд хүлээн зөвшөөрөгдсөний дараа санхүүжилт хийж, хувьцаа эзэмшигч болох хүсэлтэй хувь хүн болон компаниуд саналаа тавьж эхэлсэн юм. Японы сумо бөхийн түүхийн дээд амжилтуудын эзэн [[Хакухо Шо]], Кимура констракшн компанийн эзэн Кимура Мотохару, Чикюжин Группийн захирал Ивамото Шиничи, Монгол улсын иргэн С.Пүрэвжав нар уг компанид хөрөнгө оруулан, хувьцаа эзэмшигчид болжээ. [http://www.jcnnewswire.com/pressrelease/52880/3/World-Plus-International%E3%80%81%E3%83%87%E3%82%B8%E3%82%BF%E3%83%AB%E5%87%BA%E7%89%88%E3%83%97%E3%83%A9%E3%83%83%E3%83%88%E3%83%95%E3%82%A9%E3%83%BC%E3%83%A0%E3%82%92%E7%99%BA%E8%A1%A8] == Хамтран ажиллагчид == World Plus компанийн хөгжүүлж буй дижитал сэтгүүлийн өнгө үзэмж болон бүтээмжийн хурд зэрэг олон зүйлс [[Singapore Press Holding]]-ийн анхаарлыг татаж, Зүүн Өмнөд Азийн зах зээлд хамтран ажиллах тухай гэрээ нь 2020 оны 2-р сард хийгдэж, MyNewsstand+ нэртэй аппликейшнийг 2020 оны 7-р сараас эхлэн хамтран ажиллуулж байна. [[Файл:MyNewsStandPlus_Logo.jpg|thumb|MyNewsStandPlus Logo]] Хятад улс, Хонг Конг, Тайвань улсуудын зах зээлд Z holdings буюу [[Weibo]] компани  World Plus-тай хамтран ажиллахаар 2020 оны 5-р сард гэрээ үзэглэн,  Хятад улсад хамтарсан компани байгуулсан. 2020 оны 9-р сард Хятадын зах зээлд нэвтрэхээр талууд ажилдаа оржээ. == Үйл ажиллагаа == Сэтгүүлийн зах зээл хэвлэн нийтлэгч, уншигч, зар сурталчилгаа нийлүүлэгч гэсэн үндсэн гурван тоглогчоос бүрддэг ба World Plus-ын хувьд WIN-WIN-WIN гурвалжин буюу оролцогч тал тус бүр ашигтай ажиллах хувилбарыг санал болгодог. 1. Хэвлэн нийтлэгчдийн хувьд бага зардлаар олон хүнд сэтгүүлээ уншуулах хэрэгцээ бий болдог бөгөөд World Plus хэвлэн нийтлэгчдийн сэтгүүлийг төлбөргүйгээр бүрэн интерактив болгон хувиргахаас гадна унших, сонсох, үзэх, захиалан худалдаж авах боломжуудыг олгосон бүтээгдэхүүнийг санал болгодог. Үүнд, хэвлэлт, хүргэлт, борлуулалтын зардал, цаг хугацааны алдагдал гэх мэт хэвлэн нийтлэгчдэд тулгардаг олон асуудлыг технологийн дэвшлийн тусламжтайгаар шийддэг. [https://web.archive.org/web/20200821075010/https://petacrunch.com/2019/08/13/world-plus-fully-interactive-global-digital-magazine-newsstand/] 2. World Plus нь уншигчдад дэлхийн хаанаас ч, ямар ч цаг үед сэтгүүл унших боломжийг олгодог. Мөн хэвлэмэл сэтгүүл уншихад тулгардаг асуудлууд буюу хадгалалт, элэгдэлт, өндөр үнийн асуудлыг бүрэн шийдэхээс гадна дижитал эриний хурдацтай хөгжилд нийцсэн интерактив, технологийн өвөрмөц шийдэл бүхий сэтгүүлүүдийг уншигчдад санал болгодог. 3. Зар сурталчилгаа нийлүүлэгчдэд World Plus нь хэвлэмэл болон pdf хэлбэрийн сэтгүүлд байдаггүй интерактив боломжуудыг бий болгодог. Сэтгүүл дотроос шууд худалдан авалт хийх, бүтээгдэхүүний өнгө, загварыг өөрийн сонголтод тохируулан өөрчилж турших гэх мэтчилэн сурталчилгааг хэрэглэгчдэд сегментчилж хүргэх шийдлийг олжээ. Үүнээс гадна зар сурталчилгаа нийлүүлэгчийн байрлуулсан сурталчилгаа хэр үр дүнтэй хэрэглэгчдэд хүрч буй талаарх өндөр нарийвчлалтай дүн, мэдээллийг хиймэл оюуны тусламжтайгаар дамжуулдаг нь World Plus болон зар сурталчилгаа нийлүүлэгчийн хооронд итгэлцэл дээр суурилсан харилцааг бий болгоход түлхэц үзүүлдэг байна. [https://menafn.com/1098726547/World-Plus-International-Announces-Digital-Publishing-Platform] [https://unread.today/c/2048] {| class="wikitable" |+World Plus-ын давуу тал ! !Хэвлэмэл болон бусад pdf сэтгүүлүүд !World Plus |- |Текст |              +                |    + |- |Зураг |              +                |    + |- |Хөдөлгөөнт дүрс |                      |    + |- |3D |                                  |    + |- |Дуу |                                  |    + |- |Слайд шоу |                            |    + |- |Интерактив... |                        |    + |} [[Файл:World_Plus_App.png|thumb|World Plus App]] World Plus нь шинэ хэрэглэгчдэд нэг сарын турш үнэгүй ашиглах эрх олгодог бөгөөд уг эрхийн хугацаа дууссаны дараа хэрэглэгчээс сар бүр 5 долларын төлбөр авах нөхцөл бүхий үйлчилгээтэй. Сарын хураамжийг төлсний дараа World Plus дээр байрлах 100 гаруй бүрэн интерактив сэтгүүл уншигчид нээлттэй болно. == Компанийн бүтэц== World Plus нь * бизнес стратеги, * маркетинг, * борлуулалт, * бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлт, * IT, технологи хөгжүүлэлт * гадаад харилцаа хариуцсан нийт 6 багаас бүрддэг бөгөөд тодорхой төсөл санаачлах болон хэрэгжүүлэх тохиолдолд эдгээр багуудаас төслийн баг сонгогдон ажилладаг. == Хамтран ажиллагч сэтгүүлүүд == {| class="wikitable" |+Англи хэл: !№ !Улс !Сэтгүүлийн нэр |- |1 |Сингапур |Her World Brides Luxe |- |2 |Сингапур |Her World Brides |- |3 |Сингапур |The Finder Singapore |- |4 |Сингапур |CLEO Singapore |- |5 |Сингапур |Torque Singapore |- |6 |Сингапур |Female Singapore |- |7 |Сингапур |Harper's Bazaar Singapore |- |8 |Сингапур |Her World Singapore |- |9 |Сингапур |Home & Décor Singapore |- |10 |Сингапур |HWM Singapore |- |11 |Сингапур |The Singapore Women's Weekly |- |12 |Сингапур |The PEAK Singapore |- |13 |Малайз |Her World Cookbook |- |14 |Малайз |Golf Vacations Malaysia |- |15 |Малайз |CLEO Malaysia |- |16 |Малайз |Cycling Plus Malaysia |- |17 |Малайз |Her World Malaysia |- |18 |Малайз |The Malaysia Women's Weekly |- |19 |Малайз |Female Malaysia |- |20 |Малайз |Harper's Bazaar Malaysia |- |21 |Малайз |Home & Decor |- |22 |Малайз |Marie Claire |- |23 |Малайз |The PEAK Malaysia |- |24 |Малайз |TopGear Malaysia |- |25 |Энэтхэг |Harper's Bazaar Art |- |26 |Хонг Конг |Action Asia |- |27 |Хонг Конг |Asia Pacific Boating |- |28 |Хонг Конг |Asia Spa |- |29 |Сингапурын Медиа групп |Solitaire |- |30 |Сингапурын Медиа групп |Jetgala |- |31 |Сингапурын Медиа групп |Portfolio |- |32 |Сингапурын Медиа групп |Golf Asia |- |33 |Сингапурын Медиа групп |Epicure |- |34 |MillionaireAsia Pte Ltd |MillionaireAsia |} {| class="wikitable" |+Малайз хэл: !№ !Хэвлэл нийтлэгч !Сэтгүүлийн нэр |- |1 |SPH |GLAM Deko |- |2 |SPH |Cosmopolitan Malaysia |- |3 |SPH |EH! |- |4 |SPH |GLAM Lelaki |- |5 |SPH |GLAM Malaysia |- |6 |SPH |Jelita |} {| class="wikitable" |+Индонез хэл !№ !Хэвлэн нийтлэгч !Сэтгүүлийн нэр |- |1 |SPH |Harper's Bazaar Wedding Idea |- |2 |SPH |Her World Brides |- |3 |SPH |Casa Indonesia |- |4 |SPH |Cosmopolitan Indonesia |- |5 |SPH |Harper's Bazaar Indonesia |- |6 |SPH |Her World Indonesia |- |7 |SPH |Mother & Baby Indonesia |} {| class="wikitable" |+Хятад хэл !№ !Хэвлэн нийтлэгч !Сэтгүүлийн нэр |- |1 |SPH |ICON Singapore |- |2 |SPH |Nuyou Singapore |- |3 |SPH |优1周U Weekly |- |4 |SPH |ICON Moments |- |5 |SPH |ICON |- |6 |SPH |Nuyou Malaysia |- |7 |SPH |Jet Asia Pacific |- |8 |SPH |Luxury Properties |} {| class="wikitable" |+Япон хэл: !№ !Хэвлэн нийтлэгч !Сэтгүүлийн нэр |- |1 |CondeNastJapan |GQ |- |2 |CondeNastJapan |Vogue |- |3 |HearstJapan |Men's club |- |4 |HearstJapan |Bazaar |- |5 |HearstJapan |Elle |- |6 |HearstJapan |Fujingaho's |- |7 |HearstJapan |Hearst Fujingaho's 25 |- |8 |Baseball Magazine Japan |Baseball Clinic |- |9 |Baseball Magazine Japan |Weekly Pro Wrestling |- |10 |Baseball Magazine Japan |Soccer Clinic |- |11 |Baseball Magazine Japan |Running Magazine Courir |- |12 |Baseball Magazine Japan |Swimming Magazine |- |13 |Baseball Magazine Japan |Badminton Magazine |- |14 |Baseball Magazine Japan |Kindai Judo |- |15 |Baseball Magazine Japan |Sumo |- |16 |Baseball Magazine Japan |Track & Field magazine |- |17 |Baseball Magazine Japan |Boxing Magazine |- |18 |Baseball Magazine Japan |Rugby Magazine |} {| class="wikitable" |+Орос хэл: !№ !Сэтгүүлийн нэр |- |1 |Цветы |- |2 |Сноб |- |3 |Дом и Интерьер |} {| class="wikitable" |+Монгол хэл: !№ !Сэтгүүлийн нэр |- |1 |Forbes |- |2 |Forbes Woman |- |3 |Asia Mining |- |4 |Нийслэл Guide |- |5 |Business.mn |} == Холбоосууд == * [1] https://unread.today/c/2048 * [2] https://www.scoop.co.nz/stories/WO1907/S00056/world-plus-international-announces-w-digital-publishing.htm * [3] https://montsame.mn/en/read/202618 * [4] https://www.asiaone.com/business/world-plus-international-announces-w-digital-publishing-platform * [5] http://www.jcnnewswire.com/pressrelease/52880/3/World-Plus-International%E3%80%81%E3%83%87%E3%82%B8%E3%82%BF%E3%83%AB%E5%87%BA%E7%89%88%E3%83%97%E3%83%A9%E3%83%83%E3%83%88%E3%83%95%E3%82%A9%E3%83%BC%E3%83%A0%E3%82%92%E7%99%BA%E8%A1%A8 * [6] https://web.archive.org/web/20200821075010/https://petacrunch.com/2019/08/13/world-plus-fully-interactive-global-digital-magazine-newsstand/ * [7] https://menafn.com/1098726547/World-Plus-International-Announces-Digital-Publishing-Platform * [8] https://unread.today/c/2048 [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:2018 онд байгуулагдсан]] 6s3tr7judvs3jzjud071z4xf9jp7l82 Хайфа 0 105908 862763 862383 2026-07-23T02:14:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862763 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-07-23 02:14:23 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] sf6eopseoa9hsfr3fed9bmofth63p49 Самоа 0 106373 862562 848947 2026-07-21T09:31:39Z CommonsDelinker 211 [[File:Coat_of_arms_of_Samoa.svg]]-г [[File:Public_Seal_of_Samoa.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Not a coat of a 862562 wikitext text/x-wiki {{Short description|Полинезийн арлын улс}} {{about|Самоагийн улсын|газарзүйн бүс нутгийг|Самоагийн арлууд|Самоагийн АНУ-ын нутаг дэвсгэрийг|Америкийн Самоа|хэрэглээг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Самоагийн Тусгаар Улс | common_name = Самоа | native_name = {{native name|sm|Malo Sa{{okina}}oloto Tuto{{okina}}atasi o Sāmoa<wbr />}} | image_flag = Flag of Samoa.svg | flag_type = [[Самоагийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Public Seal of Samoa.svg | symbol_type = [[Самоагийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = ''Faʻavae i le [[Атуа|Atua]] Sāmoa''<br />"Самоаг бурхан бүтээсэн" | national_anthem = ''[[Самоагийн төрийн дуулал|O Le Fuʻa o le Saʻolotoga o Samoa]]''<br />"Эрх чөлөөний туг"<div style="padding-top:0.5em;" class="center"> </div> | image_map = Samoa on the globe (Polynesia centered).svg | map_caption = Самоагийн байршил | image_map2 = Samoa - Location Map (2013) - WSM - UNOCHA.svg | map_caption2 = Самоагийн газрын зураг | capital = [[Апиа]] | coordinates = {{Coord|13|50|00|S|171|45|44|W|type:city}} | largest_city = Апиа | official_languages = [[Самоа хэл|Самоа]]{{*}}[[Англи хэл]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} *97.9% [[Христийн шашин|Христ]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])<ref name="Religion"/> **54.9% [[Протестант урсгал|Протестант]] **18.8% [[Католик]] **16.9% [[Мормоны шашин|Мормон]] **7.3% бусад [[христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |1.7% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |0.4% бусад<ref name=sbs>{{cite web |title=Samoa Population and Housing Census 2021 |url= https://www.sbs.gov.ws/documents/census/2021/Census_2021_Final_Report.pdf?_t=1670528927}}</ref> }} | religion_year = 2021 | ethnic_groups = {{unbulleted list |92.6% [[Самоачууд‎]] |7.0% [[Евронезичууд]] |0.3% [[Европчууд]] |0.1% бусад<ref name=cia>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/samoa/ |title=Samoa |work=CIA – The World Factbook |date=26 October 2021 |access-date=24 January 2021 |archive-date=28 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028124346/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/samoa/ |url-status=live }}</ref> }} | ethnic_groups_year = 2021 | demonym = [[Самоачууд]] | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]]<!--- Consensus in the talk page is that Samoa is a Republic.---> | leader_title1 = [[О ле Ао О ле Мало]] | leader_name1 = [[Туималеалиифано Ваалетоа Суалауви]]<sup>a</sup> | leader_title2 = [[Самоагийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Фиаме Наоми Матаафа]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Самоагийн Хууль Тогтоох Ассамблей|Ассамблейн дарга]]}} | leader_name3 = [[Папали Лио Тэу Масипау]] | legislature = [[Самоагийн Хууль Тогтоох Ассамблей|Хууль Тогтоох Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Шинэ Зеланд]]аас) | established_event1 = [[Берлиний гэрээ (1889)|Берлиний гэрээ]] | established_date1 = 6 сарын 14, 1889 | established_event2 = [[Гурван талын конвенц]] | established_date2 = 2 сарын 16, 1900 | established_event3 = [[Германы Самоа|Герман колоничилсон]] | established_date3 = 3 сарын 1, 1900 | established_event4 = [[Баруун Самоагийн итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэр|Шинэ Зеланд эзлэн авсан]] | established_date4 = 8 сарын 30, 1914 | established_event5 = Лигийн мандат | established_date5 = 12 сарын 17, 1920 | established_event6 = НҮБ-ын итгэмжлэл | established_date6 = 12 сарын 13, 1946 | established_event7 = 1961 оны Баруун Самоагийн тухай хууль | established_date7 = 1 сарын 1, 1962 | established_event8 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 399-р тогтоол|элссэн]] | established_date8 = 12 сарын 15, 1976 | established_event9 = Самоа нэртэй болсон | established_date9 = 7 сарын 4, 1997 | area_km2 = 2,831<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/samoa/|title=Samoa|date=27 February 2023|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=25 Есдүгээр сар 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013114555/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/samoa/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 167<!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 1093 | percent_water = 0.3 | population_census = 205,557<ref name=census>{{cite web |url= https://www.sbs.gov.ws/documents/census/2021/Census_2021_Final_Report.pdf?_t=1670528927 |title=Population & Demography Indicator Summary |publisher=Samoa Bureau of Statistics |access-date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403053500/http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics |archive-date=3 April 2019 |url-status=dead}}</ref> | population_census_year = 2021 | population_census_rank = 176 | population_density_km2 = 70 | population_density_sq_mi = 182 | GDP_PPP = $1.188 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=2&sy=2018&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=862&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Samoa |publisher=International Monetary Fund |access-date=10 October 2018 |archive-date=10 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010134944/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=2&sy=2018&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=862&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $5,962<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $881 сая<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_per_capita = $4,420<ref name=imf2/> | Gini = 38.7 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.707 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=16 October 2022}}</ref> | HDI_rank = 111 | currency = [[Самоа тара|Тара]] (WS[[Долларын тэмдэг|$]]{{sup|b}}) | currency_code = WST | time_zone = [[UTC+13:00|WST]] | utc_offset = +13<sup>c</sup> | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = зүүн<sup>d</sup> | calling_code = [[+685]] | cctld = [[.ws]] | footnote_a = Төрийн тэргүүн. | footnote_b = SAT, ST эсвэл T тэмдгүүдийг мөн хэрэглэдэг. Тара, Сене гэсэн нэр томьёо нь [[Самоа хэл]] дээрх ''Доллар'', ''Цент'' гэсэн англи үгсийн орчуулга юм. | footnote_c = 2011 оны 12 сарын 31-нээс.<ref name="Samoa Changes Timezone">{{cite news |title=Samoa skips Friday in time zone change |url=http://www.abc.net.au/news/2011-12-30/samoa-skips-friday-in-time-zone-change/3753350 |access-date=16 January 2012 |newspaper=ABC Australia |date=31 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103071659/http://www.abc.net.au/news/2011-12-30/samoa-skips-friday-in-time-zone-change/3753350 |archive-date=3 January 2012 |url-status=dead}}</ref> | footnote_d = 2009 оны 9 сарын 7-ноос.<ref>{{cite news |url=http://wheels.blogs.nytimes.com/2009/09/08/in-samoa-drivers-switch-to-left-side-of-the-road/ |work=The New York Times |title=In Samoa, Drivers Switch to Left Side of the Road |first=Richard S. |last=Chang |date=8 September 2009 |access-date=23 May 2010 |archive-date=9 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709113806/https://wheels.blogs.nytimes.com/2009/09/08/in-samoa-drivers-switch-to-left-side-of-the-road/ |url-status=live }}</ref> Although driving is on the left side of the roadway centre line, Samoa allows cars with steering wheels on either the left or the right side of the vehicle to use the roads. }} '''Самоа''' ([[Самоа хэл|самоа.]] Sāmoa, [[Англи хэл|англ.]] Samoa [səˈmoʊə]), албан ёсоор '''Тусгаар тогтносон Самоа улс''' ([[Самоа хэл|самоа.]] ''Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa''; [[Англи хэл|англ.]] Independent State of Samoa) нь [[Номхон далай|Номхон далайн]] өмнөд хэсэгт оршдог арлын улс. Өмнөх нэршил - Германы Самоа (1900—1914), Баруун Самоа (1914—1997). 1976 оны 12-р сарын 15-нд НҮБ-д гишүүнээр элссэн. 1970 оноос Үндэстнүүдийн Холбооны гишүүн. Самоа улсын нийслэл нь Уполу арал дээрх 33 мянган хүн амтай [[Апиа]] боомт хот юм. Албан ёсны хэл нь -самоа, англи хэл юм. == Хүн ам == 1986 оны хүн амын тооллогоор тус улсад 157 мянган хүн, 2004 он гэхэд хүн ам 177.7 мянга болж өссөн. 2007 оны 7-р сарын байдлаар хүн ам 214,265 болж, 2011 оны хүн амын тооллогоор Самоагийн оршин суугчдын тоо 187,820 хүн (96,990 эрэгтэй, 90,830 эмэгтэй) байсан бөгөөд үүний 96% нь самоачууд, 2% нь Европчуудын нутгийн иргэдтэй гэрлэсэн үр удам байжээ. Самоагаас олноор цагаачлах болсон нь орон нутгийн эдийн засгийн хоцрогдолтой холбоотой. Залуучууд ажил хайж, эсвэл өндөр цалин авахаар, түүнчлэн уламжлалт амьдралд сэтгэл дундуур байгаа тул улс орноо орхиж байна. Шилжилт хөдөлгөөний гол урсгал [[Шинэ Зеланд]] руу чиглэж байна. Цагаачдын зарим нь мөнгө хуримтлуулж эсвэл сургуулиа төгсөөд эх орондоо буцаж ирдэг бол зарим эх нутгаа үүрд орхидог ажээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{Хөтлөгч мөр Номхон далайн арлын форум}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Самоа| ]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 2wppbhkabv2mz0rntk1glb8dkdoas60 Кастили ба Леон 0 106814 862481 642135 2026-07-20T14:16:29Z Enkhsaihan2005 64429 862481 wikitext text/x-wiki {{Short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} {{Инфобокс суурин | name = Castile and León | native_name = {{native name|es|Castilla y León}}<br/>''Castiella y Llión'' ([[Леон хэл|Леон]])<br/>{{native name|gl|Castela e León}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] | image_flag = Bandera de Castilla y León.svg | flag_size = 115px | flag_link = Кастили ба Леоны далбаа | image_shield = Escudo de Castilla y León - Versión heráldica oficial.svg | shield_size = x85px | shield_link = Кастили ба Леоны сүлд | image_map = [[File:Castilla y Leon in Spain (including Canarias).svg|247px|Кастили ба Леоны газрын зураг]] | map_alt = | map_caption = Испани дахь Кастили ба Леоны байршил | coordinates = {{coord|41|38|42|N|04|44|33|W|region:ES-CL_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Испани}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Вальядолид]] (де-факто)<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2019/09/04/castilla-leon-dos-reinos-ninguna-capital/00031567593370457875178.htm|website=[[La Voz de Galicia]]|date=2019-09-05|first=Рубен|last=Сантамариа|title=Castilla y León: dos reinos, pero ninguna capital}}</ref> | leader_party = [[Кастили ба Леоны Ардын Нам|PP]] | leader_title = [[Кастили ба Леоны Хунтын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Альфонсо Фернандес Маньюэко]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Кастили ба Леоны Кортес]] | leader_title2 = Гүйцэтгэх | leader_name2 = [[Кастили ба Леоны орон нутгийн засгийн газар|Кастили ба Леоны Хунта]] | area_total_km2 = 94216.91 | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн ам ба газарзүй|Испанид 1-т]] | area_footnotes = {{Cn|date=July 2026}} | population_total = 2401221 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_density_km2 = auto | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн ам ба газарзүй|Испанид 6-д]] | postal_code_type = [[ISO 3166 код]] | postal_code = ES-CL | blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank1_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank1_info_sec2 = 31 (350-иас) <!-- GDP --------------->| demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-20|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийи | demographics2_info1 = €73.993 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €30,818 (2024) | blank3_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2025) | blank3_info_sec2 = 0.912<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-20}}</ref><br/>{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|9-д]] | website = {{URL|http://www.jcyl.es/|jcyl.es}} | footnotes = | demographics1_info1 = | population_demonyms = {{Hlist|''castellanoleonés''|''castellano y leonés''}} | demographics2_name3 = | demographics2_info3 = | blank2_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank2_info_sec1 = 1983 оны 3 сарын 2 | blank2_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank2_info_sec2 = 39 (265-аас) | parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]] | parts_style = para | p1 = [[Авила муж|Авила]], [[Бургос муж|Бургос]], [[Вальядолид муж|Вальядолид]], [[Леон муж|Леон]], [[Паленси муж|Паленси]], [[Саламанка муж|Саламанка]], [[Самора муж|Самора]], [[Сегови муж|Сегови]], [[Сори муж|Сори]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | mapframe-wikidata = yes }} '''Кастили ба Леон''' ({{lang-es|Castilla y León}}) нь [[Испани]]йн 17 [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийн]] нэг. Засаг захиргааны төв нь [[Вальядолид|Вальядолид хот]]. == Газар зүй ба засаг захиргаа == Кастили ба Леон нь [[Иберийн Месета|хойд месетаг]] багтаасан, далайн түвшнээс дээш 600-{{өндөр|800}} өндөрт өргөгдсөн, мужийн зах хязгаар хэсгээр нуруудаар хүрээлэгдэх, Испани улсын баруун хойд бүс нутгийн төвд оршдог муж. Газар нутгийн хэмжээ нь 94.223 км² бөгөөд энэ нь тус мужтай хиллэх [[Португали|Португали Улсаас]] арай том юм. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь улсынхаа бүх хуурай газрын 18,6 %-ийг эзлэх боловч хүн амын нягтрал нь км² тутамд 27 хүн оногдож байгаа нь улсын нийт хүн амын 5,7 хувийг л бүрдүүлдэг гэсэн үг юм. Кастили ба Леоны мужууд: * [[Авила муж|Авила]] * [[Бургос муж|Бургос]] * [[Вальядолид муж|Вальядолид]] * [[Леон муж|Леон]] * [[Паленси муж|Паленси]] * [[Саламанка муж|Саламанка]] * [[Самора муж|Самора]] * [[Сегови муж|Сегови]] * [[Сори муж|Сори]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Castile and León|Кастили ба Леон}} {{Wiktionary}} * [http://www.jcyl.es/ Кастили ба Леоны Засгийн газрын цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Кастили ба Леон| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] qqx8asy11x68inh0tvkenlwt42rkvm1 Кантабри 0 106823 862473 833606 2026-07-20T13:35:07Z Enkhsaihan2005 64429 862473 wikitext text/x-wiki {{short description|Autonomous community and province of Spain}} {{Инфобокс суурин | name = Кантабри | native_name = Cantabria | official_name = | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн мужууд|муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Cantabria_(Official).svg | flag_size = 125px | flag_link = Кантабрийн далбаа | image_shield = Escudo de Cantabria (oficial).svg | shield_size = 100x100px | shield_link = Кантабрийн сүлд | anthem = [[Himno a la Montaña]]<br/><small>(Ууланд зориулсан дуулал)</small><br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himno de Cantabria.wav|center]]</div> | image_map = [[File:Cantabria in Spain (including Canarias).svg|275px|Кантабрийн газрын зураг]] | map_alt = | map_caption = Испани дахь Кантабрийн байршил | coordinates = {{coord|43|20|N|4|00|W|region:ES-S_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Испани]] | established_title = [[Кантабрийн түүх|Үүсэл]] | established_date = 574 ([[Кантабрийн гүнт улс]])<br />739 ([[Астурийн хаант улс|Астуритай холбоо]])<br />1778 (Кантабри муж)<br />1833 (Сантандер муж)<br />1982 (Өөртөө засах нийгэмлэг) | established_title1 = Өөртөө засах тухай хууль | established_date1 = [[Кантбарийн өөртөө засах тухай хууль|1982 оны 2 сарын 1]] | seat_type = [[Нийслэл]] | seat = [[Сантандер, Кантабри|Сантандер]] | parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]] | parts_style = para | parts = <!--text or header for parts list--> | p1 = | government_footnotes = | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Кантабрийн Парламент]] | governing_body = [[Кантабрийн засгийн газар]] | leader_party = [[Кантабрийн Ардын Нам|PP]] | leader_title = [[Кантабрийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Мариа Хосе Саенс де Буруага]] <!-- area -->| area_total_km2 = 5321 | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|15-д]] (Испанийн 1.05%) | area_note = <ref name="area">{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ane-datos-geograficos/-/datos-geograficos/datosPoblacion?tipoBusqueda=provincias|title=Datos geográficos y toponimia|publisher=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)|IGN]]|lang=es}}</ref> | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988|title=Annual population census 2021-2024|website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]]|date=2024-12-19}}</ref> | population_total = 590851 | population_demonym = [[Кантабричууд]]<br/>''cántabro/a, montañés/a'' ([[Испани хэл|es]]) | population_note = | population_blank1_title = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Байр]] | population_blank1 = 16-д (Испанийн 1.26%) | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-20|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €17.700 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €29,848 (2024) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank2_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank2_info_sec1 = 1982 оны 1 сарын 11 | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank2_info_sec2 = 5 гишүүн (350-иас) | blank3_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank3_info_sec2 = 5 гишүүн (265-аас) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.910<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-20}}</ref><br/>{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|6-д]] | postal_code_type = [[ISO 3166 код]] | postal_code = ES-CB<ref>{{cite web|url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-1_corrected_2010-02-19.pdf|title=ISO 3166-2 NEWSLETTER Date issued: 2010-02-03 No II-1 Corrected and reissued 2010-02-19|website=Iso.org|access-date=2026-07-20}}</ref> | area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = +34 942 <!-- others -->a | website = {{nowrap|[http://www.cantabria.es Gobierno de Cantabria]}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 7 | mapframe-wikidata = yes }} '''Кантабри''' ({{lang-es|Cantabria}}) нь умард [[Испани]]д [[Бискайн булан|Кантабрийн тэнгисийн]] ([[Бискайн булан]]) эрэг дээр орших [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]] юм. Энэхүү муж нь [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баск Улс]], [[Кастили ба Леон]], [[Астури|Астури мужуудтай]] хиллэнэ. Муж нь ижил нэртэй ганцхан [[Испанийн аймгийн жагсаалт|аймагтай]] (урьд нь ''«Сантандер аймаг»''). Кантабрийн нийслэл нь аж үйлдвэрийн ба боомт хот болох [[Сантандер]] юм. == Газар зүй ба уур амьсгал == Кантабри нь дов толгод бүхий газар нутгаас эхлээд уулархаг бүс нутагтай. Хамгийн өндөр оргил нь [[Кантабрийн нуруу|Кантабрийн нурууны]] [[Пикос де Эвропа]] хөвч бөгөөд энэ хөвчийн ноён оргил нь {{өндөр|2648}} өндөртэй. Уур амьсгалын хувьд эрэг орчмын нутгаар [[тэнгисийн уур амьсгал|тэнгисийн]] чийглэг, сэрүүн зун, өнтэй өвөлтэй. Эх газрын гүн рүүгээ уулын уур амьсгал давамгайлна. == Аймгийн хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#FFEFD5;" | Огноо ! style="background:#FFEFD5;" | Хүн амын тоо |- | 1877 || align=right | 241.555 |- | 1900 || align=right | 279.091 |- | 1920 || align=right | 342.954 |- | 1940 || align=right | 402.810 |- | 1960 || align=right | 432.146 |- | 1980 || align=right | 513.115 |- | 1990 || align=right | 527.326 |- | 2000 || align=right | 535.131 |- | 2010 || align=right | 592.542 |} == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} {{Том зураг|Relieve karstico-Karst topography.jpg|1000|[[Кантабрийн нуруу]], боомт хот зургийн баруун талд Сантандер алсад харагдана.}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cantabria|Кантабри}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20201227233121/http://www.cantabria.es/ Кантабрийн Засгийн газрын цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Кантабри| ]] [[Ангилал:Испанийн аймаг]] 1w933xdhztr6w8cgm2r3s6hus81otxm 862477 862473 2026-07-20T14:04:47Z Enkhsaihan2005 64429 862477 wikitext text/x-wiki {{short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг ба муж}} {{Инфобокс суурин | name = Кантабри | native_name = Cantabria | official_name = | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн мужууд|муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Cantabria_(Official).svg | flag_size = 125px | flag_link = Кантабрийн далбаа | image_shield = Escudo de Cantabria (oficial).svg | shield_size = 100x100px | shield_link = Кантабрийн сүлд | anthem = [[Himno a la Montaña]]<br/><small>(Ууланд зориулсан дуулал)</small><br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himno de Cantabria.wav|center]]</div> | image_map = [[File:Cantabria in Spain (including Canarias).svg|275px|Кантабрийн газрын зураг]] | map_alt = | map_caption = Испани дахь Кантабрийн байршил | coordinates = {{coord|43|20|N|4|00|W|region:ES-S_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Испани]] | established_title = [[Кантабрийн түүх|Үүсэл]] | established_date = 574 ([[Кантабрийн гүнт улс]])<br />739 ([[Астурийн хаант улс|Астуритай холбоо]])<br />1778 (Кантабри муж)<br />1833 (Сантандер муж)<br />1982 (Өөртөө засах нийгэмлэг) | established_title1 = Өөртөө засах тухай хууль | established_date1 = [[Кантбарийн өөртөө засах тухай хууль|1982 оны 2 сарын 1]] | seat_type = [[Нийслэл]] | seat = [[Сантандер, Кантабри|Сантандер]] | parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]] | parts_style = para | parts = <!--text or header for parts list--> | p1 = | government_footnotes = | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Кантабрийн Парламент]] | governing_body = [[Кантабрийн засгийн газар]] | leader_party = [[Кантабрийн Ардын Нам|PP]] | leader_title = [[Кантабрийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Мариа Хосе Саенс де Буруага]] <!-- area -->| area_total_km2 = 5321 | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|15-д]] (Испанийн 1.05%) | area_note = <ref name="area">{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ane-datos-geograficos/-/datos-geograficos/datosPoblacion?tipoBusqueda=provincias|title=Datos geográficos y toponimia|publisher=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)|IGN]]|lang=es}}</ref> | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988|title=Annual population census 2021-2024|website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]]|date=2024-12-19}}</ref> | population_total = 590851 | population_demonym = [[Кантабричууд]]<br/>''cántabro/a, montañés/a'' ([[Испани хэл|es]]) | population_note = | population_blank1_title = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Байр]] | population_blank1 = 16-д (Испанийн 1.26%) | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-20|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €17.700 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €29,848 (2024) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank2_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank2_info_sec1 = 1982 оны 1 сарын 11 | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank2_info_sec2 = 5 гишүүн (350-иас) | blank3_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank3_info_sec2 = 5 гишүүн (265-аас) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.910<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-20}}</ref><br/>{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|6-д]] | postal_code_type = [[ISO 3166 код]] | postal_code = ES-CB<ref>{{cite web|url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-1_corrected_2010-02-19.pdf|title=ISO 3166-2 NEWSLETTER Date issued: 2010-02-03 No II-1 Corrected and reissued 2010-02-19|website=Iso.org|access-date=2026-07-20}}</ref> | area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = +34 942 <!-- others -->a | website = {{nowrap|[http://www.cantabria.es Gobierno de Cantabria]}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 7 | mapframe-wikidata = yes }} '''Кантабри''' ({{lang-es|Cantabria}}) нь умард [[Испани]]д [[Бискайн булан|Кантабрийн тэнгисийн]] ([[Бискайн булан]]) эрэг дээр орших [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]] юм. Энэхүү муж нь [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баск Улс]], [[Кастили ба Леон]], [[Астури|Астури мужуудтай]] хиллэнэ. Муж нь ижил нэртэй ганцхан [[Испанийн аймгийн жагсаалт|аймагтай]] (урьд нь ''«Сантандер аймаг»''). Кантабрийн нийслэл нь аж үйлдвэрийн ба боомт хот болох [[Сантандер]] юм. == Газар зүй ба уур амьсгал == Кантабри нь дов толгод бүхий газар нутгаас эхлээд уулархаг бүс нутагтай. Хамгийн өндөр оргил нь [[Кантабрийн нуруу|Кантабрийн нурууны]] [[Пикос де Эвропа]] хөвч бөгөөд энэ хөвчийн ноён оргил нь {{өндөр|2648}} өндөртэй. Уур амьсгалын хувьд эрэг орчмын нутгаар [[тэнгисийн уур амьсгал|тэнгисийн]] чийглэг, сэрүүн зун, өнтэй өвөлтэй. Эх газрын гүн рүүгээ уулын уур амьсгал давамгайлна. == Аймгийн хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#FFEFD5;" | Огноо ! style="background:#FFEFD5;" | Хүн амын тоо |- | 1877 || align=right | 241.555 |- | 1900 || align=right | 279.091 |- | 1920 || align=right | 342.954 |- | 1940 || align=right | 402.810 |- | 1960 || align=right | 432.146 |- | 1980 || align=right | 513.115 |- | 1990 || align=right | 527.326 |- | 2000 || align=right | 535.131 |- | 2010 || align=right | 592.542 |} == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} {{Том зураг|Relieve karstico-Karst topography.jpg|1000|[[Кантабрийн нуруу]], боомт хот зургийн баруун талд Сантандер алсад харагдана.}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cantabria|Кантабри}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20201227233121/http://www.cantabria.es/ Кантабрийн Засгийн газрын цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Кантабри| ]] [[Ангилал:Испанийн аймаг]] dkezdrjzups8hy3bved10okzshyolv8 Кастили-Ла Манча 0 106866 862475 642241 2026-07-20T14:02:08Z Enkhsaihan2005 64429 862475 wikitext text/x-wiki {{short description|Autonomous community of Spain}} {{Инфобокс суурин | name = Кастили-Ла Манча | official_name = | native_name = {{native name|es|Castilla–La Mancha}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] <!-- images, nickname, motto -->| image_alt = Flag of Castilla–La Mancha | image_caption = | image_flag = Flag of Castile-La Mancha.svg | flag_size = 125px | flag_link = Кастили-Ла Манчийн далбаа | image_shield = Coat_of_Arms_of_Castile-La_Mancha.svg | shield_size = 100x100px | shield_link = Кастили-Ла Манчийн сүлд | nickname = | motto = | anthem = <!-- maps and coordinates --> | image_map = Castilla-La Mancha in Spain (plus Canarias).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = Испани дахь Кастили-Ла Манчийн байршил | coordinates = {{coord|39|52|N|4|01|W|region:ES-CM_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Испани]] | subdivision_type1 = [[Нийслэл]] | subdivision_type2 = Хамгийн том хот | subdivision_name1 = [[Толедо, Испани|Толедо]] (''де-факто'') | subdivision_name2 = [[Альбасете]] | parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]] | parts_style = para | parts = <!--text or header for parts list--> | p1 = [[Альбасете муж|Альбасете]] | governing_body = [[Кастили-Ла Манчийн орон нутгийн засгийн газар|Кастили-Ла Манчийн Хунта]] | leader_party = [[Кастили-Ла Манчийн Социалист Нам|PSOE]] | leader_title = [[Кастили-Ла Манчийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Эмилиано Гарсиа-Пейж]] | leader_title2 = Гүйцэтгэх | leader_name2 = Засгийн газрын зөвлөл | leader_title3 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name3 = [[Кастили-Ла Манчийн Парламент]] <!-- area -->| area_total_km2 = 79,563 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|3-т]] (Испанийн 15.7%) <!-- elevation -->| population_total = 2,104,433 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name=population2024>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-20 }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн ам|9-д]] (Испанийн 4.35%) | population_demonym = ''castellanomanchego/a'' | population_note = <!-- demographics (section 1) --> <!-- time zone(s) -->| timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 <!-- postal codes, area code -->| postal_code_type = [[ISO 3166 код]] | postal_code = ES-CM | area_code = +34 98- <!-- blank fields (section 1) -->| area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | blank_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank_info_sec1 = 1982 оны 8 сарын 16 | blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank_name_sec2 = Хууль тогтоох байгууллага | blank_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank2_info_sec2 = 21 гишүүн (350-иас) | blank3_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank3_info_sec2 = 23 сенатор (265-аас) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.876<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-20}}</ref><br />{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|16-д]] | website = [http://www.castillalamancha.es/ CastillaLaMancha.es] | footnotes = | p2 = [[Сьюдад-Реаль муж|Сьюдад-Реаль]] | p3 = [[Куэнка муж|Куэнка]] | p4 = [[Гвадалахара муж|Гвадалахара]] | p5 = [[Толедо муж|Толедо]] <!-- government type, leaders -->| timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 <!-- GDP --------------->| demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-20|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €55.560 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €26,134 (2024) | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | mapframe-wikidata = yes }} '''Кастили-Ла Манча''' ({{lang-es|Castilla-La Mancha}}, албан ёсоор ''Comunidad Autónoma de Castilla-La Mancha'') нь [[Испани]]йн 17 [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийн]] нэг. Кастили-Лан Манча нь [[Альбасете муж|Альбасете]], [[Сьюдад-Реаль муж|Сьюдад-Реаль]], [[Куэнка муж|Куэнка]], [[Гвадалахара муж|Гвадалахара]], [[Толедо муж|Толедо]] гэсэн таван мужийн нутаг дэвсгэрийг хамардаг. Нийгэмлэгийн нийслэл хот нь [[Толедо]]. Кастили-Ла Манча нь Испанийн түүхэн [[Кастили]] бүс нутгийн төв хэсэгт орох ба энэ нутгийг мөн ''«Шинэ Кастили»'' хэмээх нэрээр нь ихэд мэддэг байна. == Газар зүй == Кастили-Ла Манча нь 79.463 км² газар нутагтай ба тус мужийн нутаг дэвсгэрийг харьцуулан үзвэл ойролцоогоор [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] нутаг дэвсгэрт дөхөж очно. Газар нутгийн хэмжээ нь улсын нийт газар нутгийн 15,7 %-ийг эзэлнэ. == Түүх == Кастили-Ла Манча нь [[Кастили|Шинэ Кастилийн]] түүхэн бүс нутгийг залгамжлагч бол Шинэ Кастили нь өөрөө [[Толедогийн Хант Улс|Толедогийн Хант Улсыг]] залгамжлагч юм. Толедогийн Хант Улс нь [[Аль-Андалус|Аль-Андалусын]] бүрэлдэхүүнд байв. Аль-Андалусын нийслэлийг Кастилийн хан [[VI Альфонсо (Леон)|Альфонсо]] 1085 онд эзлэв. Үүнийг сүүлд нь 1177 онд Күэнка эзэлсэн бөгөөд үлдсэн өмнөд хэсгийг Кастилийн VIII Альфонсогийн үед нэгтгэн авчээ. == Зургийн цомог == <gallery widths="160px" heights="130px"> Campo de Criptana Molinos de Viento 1.jpg|<center>Салхин тээрэм</center> ALCALÁ DEL JÚCAR 2.jpg|<center>[[Алкала дел Хукар]]</center> 09042009 164759 CEC 0091 - WLE Spain 2015.jpg|<center>[[Сиудад Энкантада]] хот дахь байгалийн чулуун тогтоц</center> KathedraleToledo.jpg|<center>[[Толедо]] хотын цогчин дуган</center> </gallery> == Цахим холбоос == {{commonscat|Castile-La_Mancha|Кастили-Ла Манча}} {{Wiktionary}} * [http://www.jccm.es/ Кастили-Ла Манчийн Засгийн газрын цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Кастили-Ла Манча| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] o0uqd2b5jyg5hgwcooje9l1l0wuyvjq 862478 862475 2026-07-20T14:05:06Z Enkhsaihan2005 64429 862478 wikitext text/x-wiki {{short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} {{Инфобокс суурин | name = Кастили-Ла Манча | official_name = | native_name = {{native name|es|Castilla–La Mancha}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] <!-- images, nickname, motto -->| image_alt = Flag of Castilla–La Mancha | image_caption = | image_flag = Flag of Castile-La Mancha.svg | flag_size = 125px | flag_link = Кастили-Ла Манчийн далбаа | image_shield = Coat_of_Arms_of_Castile-La_Mancha.svg | shield_size = 100x100px | shield_link = Кастили-Ла Манчийн сүлд | nickname = | motto = | anthem = <!-- maps and coordinates --> | image_map = Castilla-La Mancha in Spain (plus Canarias).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = Испани дахь Кастили-Ла Манчийн байршил | coordinates = {{coord|39|52|N|4|01|W|region:ES-CM_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Испани]] | subdivision_type1 = [[Нийслэл]] | subdivision_type2 = Хамгийн том хот | subdivision_name1 = [[Толедо, Испани|Толедо]] (''де-факто'') | subdivision_name2 = [[Альбасете]] | parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]] | parts_style = para | parts = <!--text or header for parts list--> | p1 = [[Альбасете муж|Альбасете]] | governing_body = [[Кастили-Ла Манчийн орон нутгийн засгийн газар|Кастили-Ла Манчийн Хунта]] | leader_party = [[Кастили-Ла Манчийн Социалист Нам|PSOE]] | leader_title = [[Кастили-Ла Манчийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Эмилиано Гарсиа-Пейж]] | leader_title2 = Гүйцэтгэх | leader_name2 = Засгийн газрын зөвлөл | leader_title3 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name3 = [[Кастили-Ла Манчийн Парламент]] <!-- area -->| area_total_km2 = 79,563 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|3-т]] (Испанийн 15.7%) <!-- elevation -->| population_total = 2,104,433 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name=population2024>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-20 }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн ам|9-д]] (Испанийн 4.35%) | population_demonym = ''castellanomanchego/a'' | population_note = <!-- demographics (section 1) --> <!-- time zone(s) -->| timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 <!-- postal codes, area code -->| postal_code_type = [[ISO 3166 код]] | postal_code = ES-CM | area_code = +34 98- <!-- blank fields (section 1) -->| area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | blank_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank_info_sec1 = 1982 оны 8 сарын 16 | blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank_name_sec2 = Хууль тогтоох байгууллага | blank_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank2_info_sec2 = 21 гишүүн (350-иас) | blank3_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank3_info_sec2 = 23 сенатор (265-аас) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.876<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-20}}</ref><br />{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|16-д]] | website = [http://www.castillalamancha.es/ CastillaLaMancha.es] | footnotes = | p2 = [[Сьюдад-Реаль муж|Сьюдад-Реаль]] | p3 = [[Куэнка муж|Куэнка]] | p4 = [[Гвадалахара муж|Гвадалахара]] | p5 = [[Толедо муж|Толедо]] <!-- government type, leaders -->| timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 <!-- GDP --------------->| demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-20|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €55.560 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €26,134 (2024) | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | mapframe-wikidata = yes }} '''Кастили-Ла Манча''' ({{lang-es|Castilla-La Mancha}}, албан ёсоор ''Comunidad Autónoma de Castilla-La Mancha'') нь [[Испани]]йн 17 [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийн]] нэг. Кастили-Лан Манча нь [[Альбасете муж|Альбасете]], [[Сьюдад-Реаль муж|Сьюдад-Реаль]], [[Куэнка муж|Куэнка]], [[Гвадалахара муж|Гвадалахара]], [[Толедо муж|Толедо]] гэсэн таван мужийн нутаг дэвсгэрийг хамардаг. Нийгэмлэгийн нийслэл хот нь [[Толедо]]. Кастили-Ла Манча нь Испанийн түүхэн [[Кастили]] бүс нутгийн төв хэсэгт орох ба энэ нутгийг мөн ''«Шинэ Кастили»'' хэмээх нэрээр нь ихэд мэддэг байна. == Газар зүй == Кастили-Ла Манча нь 79.463 км² газар нутагтай ба тус мужийн нутаг дэвсгэрийг харьцуулан үзвэл ойролцоогоор [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] нутаг дэвсгэрт дөхөж очно. Газар нутгийн хэмжээ нь улсын нийт газар нутгийн 15,7 %-ийг эзэлнэ. == Түүх == Кастили-Ла Манча нь [[Кастили|Шинэ Кастилийн]] түүхэн бүс нутгийг залгамжлагч бол Шинэ Кастили нь өөрөө [[Толедогийн Хант Улс|Толедогийн Хант Улсыг]] залгамжлагч юм. Толедогийн Хант Улс нь [[Аль-Андалус|Аль-Андалусын]] бүрэлдэхүүнд байв. Аль-Андалусын нийслэлийг Кастилийн хан [[VI Альфонсо (Леон)|Альфонсо]] 1085 онд эзлэв. Үүнийг сүүлд нь 1177 онд Күэнка эзэлсэн бөгөөд үлдсэн өмнөд хэсгийг Кастилийн VIII Альфонсогийн үед нэгтгэн авчээ. == Зургийн цомог == <gallery widths="160px" heights="130px"> Campo de Criptana Molinos de Viento 1.jpg|<center>Салхин тээрэм</center> ALCALÁ DEL JÚCAR 2.jpg|<center>[[Алкала дел Хукар]]</center> 09042009 164759 CEC 0091 - WLE Spain 2015.jpg|<center>[[Сиудад Энкантада]] хот дахь байгалийн чулуун тогтоц</center> KathedraleToledo.jpg|<center>[[Толедо]] хотын цогчин дуган</center> </gallery> == Цахим холбоос == {{commonscat|Castile-La_Mancha|Кастили-Ла Манча}} {{Wiktionary}} * [http://www.jccm.es/ Кастили-Ла Манчийн Засгийн газрын цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Кастили-Ла Манча| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] ciann1hew8a5828jr5kc9zl5aywne9x 862480 862478 2026-07-20T14:10:44Z Enkhsaihan2005 64429 862480 wikitext text/x-wiki {{short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} {{Инфобокс суурин | name = Кастили-Ла Манча | official_name = | native_name = {{native name|es|Castilla–La Mancha}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] <!-- images, nickname, motto -->| image_alt = Flag of Castilla–La Mancha | image_caption = | image_flag = Flag of Castile-La Mancha.svg | flag_size = 125px | flag_link = Кастили-Ла Манчийн далбаа | image_shield = Coat_of_Arms_of_Castile-La_Mancha.svg | shield_size = 100x100px | shield_link = Кастили-Ла Манчийн сүлд | nickname = | motto = | anthem = <!-- maps and coordinates --> | image_map = Castilla-La Mancha in Spain (plus Canarias).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = Испани дахь Кастили-Ла Манчийн байршил | coordinates = {{coord|39|52|N|4|01|W|region:ES-CM_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Испани]] | subdivision_type1 = [[Нийслэл]] | subdivision_type2 = Хамгийн том хот | subdivision_name1 = [[Толедо, Испани|Толедо]] (''де-факто'') | subdivision_name2 = [[Альбасете]] | parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]] | parts_style = para | parts = <!--text or header for parts list--> | p1 = [[Альбасете муж|Альбасете]] | governing_body = [[Кастили-Ла Манчийн орон нутгийн засгийн газар|Кастили-Ла Манчийн Хунта]] | leader_party = [[Кастили-Ла Манчийн Социалист Нам|PSOE]] | leader_title = [[Кастили-Ла Манчийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Эмилиано Гарсиа-Пейж]] | leader_title2 = Гүйцэтгэх | leader_name2 = Засгийн газрын зөвлөл | leader_title3 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name3 = [[Кастили-Ла Манчийн Кортес]] <!-- area -->| area_total_km2 = 79,563 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|3-т]] (Испанийн 15.7%) <!-- elevation -->| population_total = 2,104,433 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name=population2024>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-20 }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн ам|9-д]] (Испанийн 4.35%) | population_demonym = ''castellanomanchego/a'' | population_note = <!-- demographics (section 1) --> <!-- time zone(s) -->| timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 <!-- postal codes, area code -->| postal_code_type = [[ISO 3166 код]] | postal_code = ES-CM | area_code = +34 98- <!-- blank fields (section 1) -->| area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | blank_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank_info_sec1 = 1982 оны 8 сарын 16 | blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank_name_sec2 = Хууль тогтоох байгууллага | blank_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank2_info_sec2 = 21 гишүүн (350-иас) | blank3_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank3_info_sec2 = 23 сенатор (265-аас) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.876<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-20}}</ref><br />{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|16-д]] | website = [http://www.castillalamancha.es/ CastillaLaMancha.es] | footnotes = | p2 = [[Сьюдад-Реаль муж|Сьюдад-Реаль]] | p3 = [[Куэнка муж|Куэнка]] | p4 = [[Гвадалахара муж|Гвадалахара]] | p5 = [[Толедо муж|Толедо]] <!-- government type, leaders -->| timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 <!-- GDP --------------->| demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-20|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €55.560 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €26,134 (2024) | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | mapframe-wikidata = yes }} '''Кастили-Ла Манча''' ({{lang-es|Castilla-La Mancha}}, албан ёсоор ''Comunidad Autónoma de Castilla-La Mancha'') нь [[Испани]]йн 17 [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийн]] нэг. Кастили-Лан Манча нь [[Альбасете муж|Альбасете]], [[Сьюдад-Реаль муж|Сьюдад-Реаль]], [[Куэнка муж|Куэнка]], [[Гвадалахара муж|Гвадалахара]], [[Толедо муж|Толедо]] гэсэн таван мужийн нутаг дэвсгэрийг хамардаг. Нийгэмлэгийн нийслэл хот нь [[Толедо]]. Кастили-Ла Манча нь Испанийн түүхэн [[Кастили]] бүс нутгийн төв хэсэгт орох ба энэ нутгийг мөн ''«Шинэ Кастили»'' хэмээх нэрээр нь ихэд мэддэг байна. == Газар зүй == Кастили-Ла Манча нь 79.463 км² газар нутагтай ба тус мужийн нутаг дэвсгэрийг харьцуулан үзвэл ойролцоогоор [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] нутаг дэвсгэрт дөхөж очно. Газар нутгийн хэмжээ нь улсын нийт газар нутгийн 15,7 %-ийг эзэлнэ. == Түүх == Кастили-Ла Манча нь [[Кастили|Шинэ Кастилийн]] түүхэн бүс нутгийг залгамжлагч бол Шинэ Кастили нь өөрөө [[Толедогийн Хант Улс|Толедогийн Хант Улсыг]] залгамжлагч юм. Толедогийн Хант Улс нь [[Аль-Андалус|Аль-Андалусын]] бүрэлдэхүүнд байв. Аль-Андалусын нийслэлийг Кастилийн хан [[VI Альфонсо (Леон)|Альфонсо]] 1085 онд эзлэв. Үүнийг сүүлд нь 1177 онд Күэнка эзэлсэн бөгөөд үлдсэн өмнөд хэсгийг Кастилийн VIII Альфонсогийн үед нэгтгэн авчээ. == Зургийн цомог == <gallery widths="160px" heights="130px"> Campo de Criptana Molinos de Viento 1.jpg|<center>Салхин тээрэм</center> ALCALÁ DEL JÚCAR 2.jpg|<center>[[Алкала дел Хукар]]</center> 09042009 164759 CEC 0091 - WLE Spain 2015.jpg|<center>[[Сиудад Энкантада]] хот дахь байгалийн чулуун тогтоц</center> KathedraleToledo.jpg|<center>[[Толедо]] хотын цогчин дуган</center> </gallery> == Цахим холбоос == {{commonscat|Castile-La_Mancha|Кастили-Ла Манча}} {{Wiktionary}} * [http://www.jccm.es/ Кастили-Ла Манчийн Засгийн газрын цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Кастили-Ла Манча| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] 092q8tv1j8npynihgdu78f4p940u25r Ла Риоха 0 106870 862599 861960 2026-07-21T15:57:31Z Enkhsaihan2005 64429 862599 wikitext text/x-wiki {{Short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг ба муж}} {{Инфобокс суурин | name = Ла Риоха | native_name = La Rioja | official_name = | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн мужууд|муж]] | image_flag = Flag of La Rioja (with coat of arms).svg | flag_size = 125px | flag_link = Ла Риохын далбаа | anthem = Ла Риохын дуулал<br />{{center| }} | image_shield = Escudo de la Comunidad Autonoma de La Rioja.svg | shield_size = 100x100px | shield_link = Ла Риохын сүлд | motto = | image_map = La Rioja in Spain (plus Canarias).svg | map_alt = | map_caption = Испани дахь Ла Риохын байршил | coordinates = {{Coord|42|15|N|2|30|W|region:ES-RI_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Испани]] | seat_type = [[Нийслэл]] | seat = [[Логроньо]] | area_total_km2 = 5045 | area_footnotes = <ref name="area" /> | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="population" /> | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Испанид 16-д]] | population_total = 324184 | population_note = | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Испанид 17-д]] | population_blank2_title = Хувь | population_blank2 = Испанийн 0.7% | population_density_km2 = auto | population_demonym = Риохачууд<br/>''riojano/a'' ([[Испани хэл|es]]) | blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank2_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank2_info_sec1 = 1982 оны 6 сарын 9 | blank1_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank1_info_sec2 = 4 (350-иас) | blank2_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank2_info_sec2 = 4 (265-аас) | blank3_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank3_info_sec2 = 0.916<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-21}}</ref><br/>{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|5-д]] | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-21|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €11.112 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €34,086 (2024) | postal_code_type = [[ISO 3166-2:ES|ISO 3166 код]] | postal_code = ES-RI<ref>{{cite web|url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-1_corrected_2010-02-19.pdf|title=ISO 3166-2 NEWSLETTER Date issued: 2010-02-03 No II-1 Corrected and reissued 2010-02-19|website=Iso.org|access-date=2026-07-21}}</ref>/ES-LO | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Ла Риохын Парламент]] | leader_title = [[Ла Риохын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Гонсало Капеллан]] ([[Ла Риохын Ардын Нам|PP]]) | leader_party = | website = [http://www.larioja.org/ Gobierno de La Rioja] | footnotes = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-wikidata = yes }} '''Ла Риоха''' ({{lang-es|La Rioja}} [{{IPA|la'rjoxa}}]) нь [[Испани]] улсын 5.045,25&nbsp;км² газар нутагтай, 316.798 оршин суугчтай [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах муж]]. Мужийн нийслэл нь [[Логроньо|Логроньо хот]] ба нийт 151.136 оршин хүн амтай. Энэ муж Риоха (''Rioja'') гэх нэртэй [[дарс]]аараа алдартай. == Нэрийн гарал == Риоха гэх нэр нь ''«Рио-Оха»''<ref>[http://www.errioxa.com/3_personajes/4_1_varios/rittwagen_g.htm Henrike Knörr: ''Guillermo Rittwagen.'']</ref> гэсэн үгнүүдээс гаралтай байх хэмээн үздэг ба энэ нь [[Оха гол]] ({{lang-es|Río Oja}} гэх утгатай аж. Тус гол нь [[Тирон гол]]д цутгах ба цааш урссаар [[Эбро гол]]д нийлнэ. == Аймгийн хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#FFEFD5;" | Огноо ! style="background:#FFEFD5;" | Хүн амын тоо |- | 1877 || align=right | 175.020 |- | 1887 || align=right | 183.430 |- | 1900 || align=right | 190.819 |- | 1910 || align=right | 190.985 |- | 1920 || align=right | 198.850 |- | 1930 || align=right | 207.262 |- | 1940 || align=right | 225.037 |- | 1950 || align=right | 231.010 |- | 1960 || align=right | 231.177 |- | 1970 || align=right | 234.628 |- | 1980 || align=right | 254.349 |- | 1990 || align=right | 263.434 |- | 2000 || align=right | 276.702 |- | 2010 || align=right | 321.173 |} == Зураг == <gallery widths="160px" heights="130px"> Iglesia de San Servando y San Germán en Arnedillo.jpg|<center>Арнедилло гацаа</center> Riu Ebre, Riba-roja. (26653089686).jpg|<center>Эбро гол</center> Vista de La Rioja desde Briones.jpg|<center>Брионес хотын ойролцоох усан үзмийн тариалангийн талбай</center> Milvus milvus Jura.jpg|<center>Ховордох дөхсөн зүйлд бүртгэгдсэн [[улаан элээ]] Ла Риохад</center> </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|La Rioja (Spain)|Ла Риоха}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20020221041042/http://www.larioja.org/sig/ctem.html Албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.calagurris.es/ Página sobre la Ciudad de Calahorra] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Ла Риоха (Испанийн муж)| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Испанийн аймаг]] [[Ангилал:Кастили]] [[Ангилал:Европын бүс нутаг]] 9wze9h1vzmmte59ta95gac744hg8ck1 Эстремадура 0 108532 862601 751078 2026-07-21T16:20:15Z Enkhsaihan2005 64429 862601 wikitext text/x-wiki {{Short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} {{Инфобокс суурин | name = Эстремадура | official_name = | native_name_lang = Extremadura | other_name = | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] <!-- images, nickname, motto --> | image_alt = Эстремадурын далбаа | image_caption = | image_flag = Flag of Extremadura with COA.svg | flag_size = | flag_link = Эстремадурын далбаа | image_shield = Escudo de Extremadura.svg | shield_size = 70px | shield_link = Эстремадурын сүлд | nickname = | motto = | anthem = "Himno de Extremadura"<br /> {{smaller|"Эстремадурын дуулал"}} | image_map = [[File:Extremadura in Spain (including Canarias).svg|275px|Эстремадурын газрын зураг]] | map_alt = | map_caption = Испани дахь Эстремадурын байршил | coordinates = {{coord|39|-6|region:ES-EX_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Испани}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | seat_type = [[Нийслэл]] | seat = [[Мерида, Испани|Мерида]] |seat1_type = Хамгийн том хот |seat1 = [[Бадахос]] | parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]] | parts_style = para | parts = <!--text or header for parts list--> | p1 = [[Касерес муж|Касерес]] | p2 = [[Бадахос муж|Бадахос]] <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | governing_body = [[Эстремадурын Хунта]] | leader_party = [[Эстремадурын Ардын Нам|PP]] | leader_title = [[Эстремадурын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Мариа Гуардиола]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Эстремадурын Ассемблей]] <!-- area --> | area_total_km2 = 41634 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|5-д]] <!-- elevation --> | elevation_max_m = | population_footnotes = <ref name=population2024>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-21 }}</ref> | population_total = 1,054,681 | population_as_of = 2024 | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|13-т]] | population_density_km2 = auto | population_demonyms = Эстремадурчууд<br/>''extremeño'' (эр), ''extremeña'' (эм) | population_note = <!-- demographics (section 1) --> <!-- GDP ---------------> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-21|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €26.574 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €25,246 (2024) <!-- time zone(s) --> | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = | geocode = | iso_code = [[ISO 3166-2:ES|ES-EX]] <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank_info_sec1 = 1983 оны 2 сарын 26 | blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank2_name_sec1 = Бусад хэл | blank2_info_sec1 = [[Эстремадура хэл|Эстремадура]], [[Фала хэл|Фала]], [[Португал хэл|Португал]] | blank_name_sec2 = Хууль тогтоох байгууллага | blank_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank2_info_sec2 = 10 гишүүн (350-иас) | blank3_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank3_info_sec2 = 10 гишүүн (265-аас) <!-- blank fields (section 4) --> | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2025) | blank4_info_sec2 = 0.876<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-21}}</ref><br/>{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|17-д]] <!-- website, footnotes --> | website = {{URL|http://www.juntaex.es}} | footnotes = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | mapframe-wikidata = yes }} '''Эстремадура''' ({{lang-es|Extremadura}} [{{IPA|ˌɛ(k)strɪməˈdjʊərə}}]) нь [[Испани]] улсын 41.634&nbsp;км² газар нутагтай, 1.067.710 оршин суугчтай [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах муж]]. Өөртөө засах муж нь улсынхаа баруун урд зүгт, [[Португал]] улстай хиллэн оршдог. Дотроо [[Касерес аймаг|Касерес]] ба [[Бадахос муж|Бадахос]] гэх хоёр [[Испанийн аймгийн жагсаалт|аймагт]] хуваагдана. Эстремадурын нэр нь ''«extremos del Duero»'' гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь «[[Дуэро гол|Дуэро голоос]] чанагш» гэх утгатай аж. Улсын нутаг дэвсгэрийн 8,3 хувийг эзлэх газар нутагт, улсын хүн амын 2,6 хувьтай тэнцэх оршин суугч байгаа нь хамгийн сийрэг [[Кастили-Ла Манча|Кастили-Ла Манчийн]] дараа орно. Нутгийн олныг эстремена эсвэл эстремено гэх бөгөөд тэд 383 суурин таран сууна. 100.000 дээш хүн амтай цорын ганц хот нь [[Бадахос]] (150.000 оршин суугч) юм. Өөртөө засах нийгэмлэгийн нийслэл нь [[Мерида (Испани)|Мерида]], 59.000 орчим хүн амтай. Хүн амын 57 % нь 10.000 хүрэхгүй оршин суугч бүхий суурингуудад амьдардаг байна. == Газар зүй == Эстремадура нь 41.635 км² газар нутагтай (Швейцар ба Бельгийг нийлүүлснээс эсвэл Нидерландаас том буюу ойролцоогоор [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] газар нутаг гэсэн үг) ба үүгээрээ улсдаа тавдугаар том газар нутагтай нийгэмлэгт тооцогдоно. == Зураг == {{Том зураг|Merida Roman Theatre1.jpg|700|Мерида дахь Ромын театр}} {{Том зураг|Puente de Alcántara, Cáceres Province, Spain. Pic 03.jpg|800|[[Алкантара (Испани)|Алкантара]] дахь ижил нэртэй ромчуудын барьсан [[Алкантара гүүр]]}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Extremadura|Эстремадура}} * [https://web.archive.org/web/20201101235609/https://sites.google.com/site/extremaduracastillosypalacios/home Өөртөө засах нийгэмлэг дэх үзэсгэлэнт газрууд ба суурин] * [http://www.gobex.es/web/ Эстремадурын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Эстремадура| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] new9ifa2k769zw9poa0b80tlx36t7ff Мелилья 0 109768 862604 824134 2026-07-21T16:58:34Z Enkhsaihan2005 64429 862604 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун хойд Африк дахь Испанийн өөртөө засах хот}} {{Инфобокс суурин | name = Мелилья | native_name = Melilla | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг#Өөртөө засах хот|Өөртөө засах хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = (Melilla) Aterrizando en Melilla (16668390111).jpg | caption1 = Агаараас харагдах байдал | image2 = Puerta de la Marina, Melilla.jpg | caption2 = [[Мелилья-ла-Вьеха|Хуучин хот]] | image3 = EDIFICIO DEL ANTIGÜA REDACCIÓN EL TELEGRAMA DEL RIF.jpg | caption3 = [[Каталаны модернизм|Модернист]] барилгууд }} | image_flag = Flag of Melilla.svg | flag_size = 125 | flag_link = Мелильягийн далбаа | image_shield = Coat of Arms of Melilla.svg | shield_size = 75 | shield_link = Мелильягийн сүлд | image_map = Melilla in Spain (including Canarias).svg | map_caption = Испани дахь Мелильягийн байршил | mapframe = yes | mapframe-frame-height = 300 | mapframe-stroke-width = 1 | coordinates = {{Coord|35|17|32|N|2|56|27|W|region:ES-ML_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{Flag|Испани}} | leader_party = [[Ардын Нам (Испани)|PP]] | leader_title = [[Мелильягийн Хотын дарга-Ерөнхийлөгч|Хотын дарга-Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Хуан Хосе Имброда]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Мелильягийн Ассемблей]] | area_total_km2 = 12.3 | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|19-д]] | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name=population2024>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-21 }}</ref> | population_total = 87,067 | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|18-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = auto | population_density = | population_density_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|1-т]] | population_blank1_title = Хувь | population_blank1 = Испанийн 0.16% | population_demonyms = Монгол: Мелильячууд<br />Испани: ''Melillense'' <!-- GDP ---------------> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-21|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €1.826 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €20,988 (2024) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[ISO 3166|ISO 3166 код]] | postal_code = ES-ML | blank_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank1_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank1_info_sec1 = 1995 оны 3 сарын 14 | blank_name_sec2 = Мөнгөн тэмдэгт | blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = {{URL|https://www.melilla.es/melillaPortal/index.jsp|melilla.es}} | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = | module = | blank3_info_sec1 = 1 гишүүн (350-иас) | blank4_info_sec1 = 2 сенатор (265-аас) | blank3_name_sec1 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank4_name_sec1 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank3_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank3_info_sec2 = 0.867<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-21}}</ref><br/>{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|18-д]] }} '''Мелилья''' ({{lang-es|Melilla}} [{{IPA|meˈliʎa}}], [[Тарифит хэл|тар.]] ⵎⵕⵉⵜⵛ Мритк) нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг дээр, [[Марокко|Марокко Улстай]] эх газраар хиллэх, [[Африк|Умард Африкт]] орших [[Испани|Испанийн]] хот юм. Мелилья нь Испанийн [[эксклав]] учир [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] ордог боловч тус холбооны нутаг дэвсгэрт үйлчлэх гаалийн эрх зүйн кодекст багтдаггүй онцлогтой.<ref>''Art. 4 Abs. 1 Spiegelstrich 8 der Verordnung (EU) Nr. 952/2013 des europäischen Parlaments und des Rates vom 9. Oktober 2013 zur Festlegung des Zollkodex' der Union (Neufassung). In: Amtsblatt der Europäischen Union.'' L 269, 9. Oktober 2013, S. 11.</ref> Мөн түүнчлэн [[Шенгений бүс]]эд энэ хот бас ордоггүй. Нийт 13,4 км² газар нутагт ойролцоогоор 96.487 хүн оршин суудаг (2019 оны мэдээ). Мелилья нь 1497 оноос хойш Испанийн мэдэлд байсан бөгөөд 1956 онд [[Франц]] ба Испанийн колоничлогч хүчнүүдээс Марокко улс тусгаар тогтноход ч Мелилья ба мөн л африк тивд орших [[Сеута]] хотууд Испанийн харьяанд хэвээр үлдсэн байдаг. == Байрлал == Мелилья нь африк тивийн хойг (''Кабо де Трес Форкас'') дээр орших ба хотыг тойрсон бүрэн бэхлэлттэй. Хоттой хамгийн ойрхон орших дараагийн хот нь өмнө зүгт арван километрийд зайд орших Марокко улсын [[Надор]] юм. == Засаг захиргааны хуваарь == Хот нийт найман дүүргээс (''barrios'') бүрдэнэ. == Түүх == Мелилья хотыг магадгүй [[Финикичүүд]] нийтийн тооллын өмнөх 1100 оны орчим ''«Русадир»'' гэх нэртэйгээр худалдааны газар болгох зорилгоор анхны сууринг байгуулсан гэж үздэг. Сүүлд нь тус сууринг [[Карфаген]]чууд эзэлсэн бол дараа нь нийтийн тооллын 42 онд [[Ромын аймаг]] болох [[Мавретани Тингитана]]д нэгдсэн [[Мавретани|Мавританийн Хант Улсын]] мэдэлд байсан аж. == Хүн ам == {| class='standard' style='text-align: center;' ! colspan=8 style="background:#FFEFD5;" | Хүн амын тоо<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Spain-Melilla.html|title=Autonomous City of Melilla}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/spain-melilla.php|deadlink=yes|title=The population of the Autonomous City of Melilla according to census results and latest official estimates.|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803055457/http://www.citypopulation.de/php/spain-melilla.php|archivedate=2017-08-03}}</ref> |- class='bright' ! style="background:#FFEFD5;" | [[1981 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[1991 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2001 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2011 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2015 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2015 он|2016 он]] |- | 53.593 | {{өссөн}} 56.600 | {{өссөн}} 66.411 | {{өссөн}} 81.323 | {{өссөн}} 85.584 |{{өссөн}} 86.026 |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Melilla|Мелилья}} * [https://web.archive.org/web/20110129040936/http://www.melilla.es/melillaPortal/index.jsp Албан ёсны цахим хуудас] (испаниар) == Эшлэл == <references/> {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг |Африк }} [[Ангилал:Мелилья| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Испанийн коммун]] [[Ангилал:Испанийн суурин]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Эксклав]] [[Ангилал:Испани-Мароккогийн харилцаа]] [[Ангилал:Африк дахь Испанийн колоничлолын түүх]] k8qfo5tx1rvh6sqc1wxuqixnkh8ikse Сеута 0 109825 862602 672732 2026-07-21T16:34:05Z Enkhsaihan2005 64429 862602 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун хойд Африк дахь Испанийн өөртөө засах хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Сеута | native_name = Ceuta | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг#Өөртөө засах хот|Өөртөө засах хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Vista de Ceuta y la península de Almina desde el mirador de Isabel II.jpg | caption1 = Сеутагийн харагдац | image2 = Ceuta fortifications.jpg | caption2 = [[Сеутагийн хааны хэрэм|Хааны хэрэм]] | image3 = Fachada del ayuntamiento (parte antigua).jpg | caption3 = [[Сеутагийн Ассемблей|Ассемблейн]] Ордон }} | image_flag = Flag Ceuta.svg | flag_size = 125 | flag_link = Сеутагийн далбаа | image_shield = Coat of Arms of Ceuta.svg | shield_size = 80 | shield_link = Сеутагийн сүлд | nickname = | motto = | anthem = | image_map = Ceuta in Spain (including Canarias).svg | map_caption = Испани дахь Сеутагийн байршил | mapframe = yes | mapframe-stroke-width = 1 | coordinates = {{Coord|35|53|18|N|5|18|56|W|region:ES|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{Flag|Испани}} | established_title = Анх суурьшсан<!-- Settled --> | established_date = МЭӨ 1-р мянган | established_title2 = Испанийн хаант засаг | established_date2 = 1580 | established_title3 = Өөртөө засах статус | established_date3 = 1995 оны 3 сарын 14 | established_title1 = Португалийн байлдан дагуулал | established_date1 = 1415 оны 8 сарын 14 | government_footnotes = | government_type = Өөртөө засах хот | governing_body = Засгийн газрын зөвлөл | leader_party = [[Ардын Нам (Испани)|PP]] | leader_title = [[Сеута хотын дарга-Ерөнхийлөгч|Хотын дарга-Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Хуан Хесус Вивас]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Сеутагийн Ассемблей]] | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 18.5 | area_land_km2 = 18.5 | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|18-д]] | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 10 | elevation_max_footnotes = <!-- Monte Anyera --> | elevation_max_m = 349 | elevation_min_footnotes = | elevation_min_m = | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name=population2024>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-21 }}</ref> | population_total = 83,567 | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|19-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = auto | population_density = | population_density_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|2-т]] | population_demonyms = Сеутачууд <br /> {{lang|es|ceutí}} ([[Испани хэл|es]]) <br /> {{lang|es|caballa}}<ref name="ElFaro">{{cite news |title=Caballas |url=https://elfarodeceuta.es/caballas-4/ |access-date=22 February 2022 |work=El Faro de Ceuta |date=2011-05-15 |language=es-EA}}</ref><ref name="DRAE">{{cite book |title=caballa {{!}} Diccionario de la lengua española |date=2021 |publisher=RAE-ASALE |edition=23.5 |url=https://dle.rae.es/caballa#T3UPRUS |access-date=2026-07-21 |language=es}}</ref> | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-21|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €1.923 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €23,169 (2024) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[ISO 3166|ISO 3166 код]] | postal_code = ES-CE | postal2_code_type = Шуудангийн код | postal2_code = 51001–51005 | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank2_name_sec1 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank2_info_sec1 = 1 гишүүн (350-иас) | blank3_name_sec1 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank3_info_sec1 = 2 сенатор (265-аас) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.860<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-21}}</ref><br/>{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|19-д]] | website = {{URL|https://www.ceuta.es/ceuta/|www.ceuta.es}}<!-- {{URL|example.com}} --> | module = | footnotes = | blank_name_sec2 = Мөнгөн тэмдэт | blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) }} '''Сеута''' ({{lang-es|Ceuta}} [{{IPA|ˈθeu̯ta}}], {{lang-ar|سبتة&}} ''Сабта'') нь [[Африк|Умард Африкийн]] эрэг ба [[Гибралтарын хоолой]] дээр орших [[Испани]]йн хот бөгөөд 2019 оны байдлаар нийт 84.777 хүн амтай байв. Сеута нь Испанийн [[эксклав]] учир [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] ордог хэдий ч [[НАТО|Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагад]] хамаардаггүй. Мөн [[Мелилья|Мелилья хотын]] адил европын холбооны нутаг дэвсгэрт үйлчлэх гаалийн эрх зүйн кодекст багтдаггүй, [[Шенгений бүс]]эд ч ордоггүй онцлогтой.<ref>Art. 4, Abs. 1, Spiegelstrich 8 der [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/DE/TXT/?uri=CELEX:32013R0952 EU-Verordnung des europäischen Parlaments und des Rates vom 9. Oktober 2013 zur Festlegung des Zollkodex der Union (Neufassung)]. In: ''Amtsblatt der Europäischen Union'' L 269, 9. Oktober 2013, S. 11.</ref> == Байрлал == <div style="float:right;">[[File:Ceuta desde el mirador de Isabel II banner (cropped).jpg|thumb|Хойг ба боомт (дорно зүг рүү харсан байдал)]]</div> 18,5 км² нутаг дэвсгэртэй испанийн энэхүү хот нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] баруун эргийн нэгэн [[хойг]]ийн үзүүр дээр оршдог. Энэ нутаг нь [[Марокко]]той газрын хилтэй бөгөөд [[Иберийн хойг]]оос 21 орчим километрийн зайд алслагдсан. Усан замаар [[Альхесирас]] хүрэхэд нэг цаг орчим хугацаа хэрэгтэй. == Хүн ам == {| class='standard' style='text-align: center;' ! colspan=8 style="background:#FFEFD5;" | Хүн амын тоо<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Spain-Ceuta.html|title=Autonomous City of Ceuta}}</ref> |- class='bright' ! style="background:#FFEFD5;" | [[1981 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[1991 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2001 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2011 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2015 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2015 он|2016 он]] |- | 65.264 | {{өссөн}} 67.615 | {{өссөн}} 71.505 | {{өссөн}} 83.517 | {{өссөн}} 84.363 | {{өссөн}} 84.519 |} == Түүх == [[Жебел Муса уул]]ын эртний нэр нь «''Ах дүү долоо''» юм. Суурингийн нэрийг ''Ах дүү долоо'' уулын нэрээс ромын [[зээлсэн үг|зээллэг орчуулга]] болох Ад Септем Фратрес (''Ad Septem Fratres'') үүсч, үүнээс ''Септем'' → ''Септа'' гэсэн богино хэлбэрүүд үүсэв. Араб хэлэнд «п» үсэг байхгүй тул үүнийг «б» үсгээр солин ''«сабта»'' болжээ. А үсэг нь [[араб аялга]]нд эгшиг шилжин «э» гээр солигдсон байна. Португал ба испани хэлээрх (бас олон улсад) хэлбэр нь ''Сеута''. Арабын ''Сабта'' нэрний «б» үсгийг [[иберо роман хэл]]энд ихэвчлэн «в/у» үсгээр орлуулах тул Сеута гээд таарч байгаа юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ceuta|Сеута}} * [http://www.ceuta.es/ Албан ёсны цахим хуудас] (испаниар) == Эшлэл == <references/> {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг |Африк }} [[Ангилал:Сеута| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Испанийн коммун]] [[Ангилал:Испанийн суурин]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Эксклав]] [[Ангилал:Африкийн хойг]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн хойг]] [[Ангилал:Испанийн хойг]] [[Ангилал:Испанийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Kарфагений суурин]] [[Ангилал:Испани-Мароккогийн харилцаа]] [[Ангилал:Марокко-Португалын харилцаа]] [[Ангилал:Африк дахь Испанийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Португалын Африк дахь колоничлолын түүх]] hfnz8e9uj6b0dgy6bv8gnakf7l7avxx 862603 862602 2026-07-21T16:34:25Z Enkhsaihan2005 64429 862603 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун хойд Африк дахь Испанийн өөртөө засах хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Сеута | native_name = Ceuta | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг#Өөртөө засах хот|Өөртөө засах хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Vista de Ceuta y la península de Almina desde el mirador de Isabel II.jpg | caption1 = Сеутагийн харагдац | image2 = Ceuta fortifications.jpg | caption2 = [[Сеутагийн хааны хэрэм|Хааны хэрэм]] | image3 = Fachada del ayuntamiento (parte antigua).jpg | caption3 = [[Сеутагийн Ассемблей|Ассемблейн]] Ордон }} | image_flag = Flag Ceuta.svg | flag_size = 125 | flag_link = Сеутагийн далбаа | image_shield = Coat of Arms of Ceuta.svg | shield_size = 80 | shield_link = Сеутагийн сүлд | nickname = | motto = | anthem = | image_map = Ceuta in Spain (including Canarias).svg | map_caption = Испани дахь Сеутагийн байршил | mapframe = yes | mapframe-stroke-width = 1 | coordinates = {{Coord|35|53|18|N|5|18|56|W|region:ES|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{Flag|Испани}} | established_title = Анх суурьшсан<!-- Settled --> | established_date = МЭӨ 1-р мянган | established_title2 = Испанийн хаант засаг | established_date2 = 1580 | established_title3 = Өөртөө засах статус | established_date3 = 1995 оны 3 сарын 14 | established_title1 = Португалын байлдан дагуулал | established_date1 = 1415 оны 8 сарын 14 | government_footnotes = | government_type = Өөртөө засах хот | governing_body = Засгийн газрын зөвлөл | leader_party = [[Ардын Нам (Испани)|PP]] | leader_title = [[Сеута хотын дарга-Ерөнхийлөгч|Хотын дарга-Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Хуан Хесус Вивас]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Сеутагийн Ассемблей]] | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 18.5 | area_land_km2 = 18.5 | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|18-д]] | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 10 | elevation_max_footnotes = <!-- Monte Anyera --> | elevation_max_m = 349 | elevation_min_footnotes = | elevation_min_m = | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name=population2024>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-21 }}</ref> | population_total = 83,567 | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|19-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = auto | population_density = | population_density_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|2-т]] | population_demonyms = Сеутачууд <br /> {{lang|es|ceutí}} ([[Испани хэл|es]]) <br /> {{lang|es|caballa}}<ref name="ElFaro">{{cite news |title=Caballas |url=https://elfarodeceuta.es/caballas-4/ |access-date=22 February 2022 |work=El Faro de Ceuta |date=2011-05-15 |language=es-EA}}</ref><ref name="DRAE">{{cite book |title=caballa {{!}} Diccionario de la lengua española |date=2021 |publisher=RAE-ASALE |edition=23.5 |url=https://dle.rae.es/caballa#T3UPRUS |access-date=2026-07-21 |language=es}}</ref> | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-21|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €1.923 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €23,169 (2024) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[ISO 3166|ISO 3166 код]] | postal_code = ES-CE | postal2_code_type = Шуудангийн код | postal2_code = 51001–51005 | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank2_name_sec1 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank2_info_sec1 = 1 гишүүн (350-иас) | blank3_name_sec1 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank3_info_sec1 = 2 сенатор (265-аас) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.860<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-21}}</ref><br/>{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|19-д]] | website = {{URL|https://www.ceuta.es/ceuta/|www.ceuta.es}}<!-- {{URL|example.com}} --> | module = | footnotes = | blank_name_sec2 = Мөнгөн тэмдэт | blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) }} '''Сеута''' ({{lang-es|Ceuta}} [{{IPA|ˈθeu̯ta}}], {{lang-ar|سبتة&}} ''Сабта'') нь [[Африк|Умард Африкийн]] эрэг ба [[Гибралтарын хоолой]] дээр орших [[Испани]]йн хот бөгөөд 2019 оны байдлаар нийт 84.777 хүн амтай байв. Сеута нь Испанийн [[эксклав]] учир [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] ордог хэдий ч [[НАТО|Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагад]] хамаардаггүй. Мөн [[Мелилья|Мелилья хотын]] адил европын холбооны нутаг дэвсгэрт үйлчлэх гаалийн эрх зүйн кодекст багтдаггүй, [[Шенгений бүс]]эд ч ордоггүй онцлогтой.<ref>Art. 4, Abs. 1, Spiegelstrich 8 der [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/DE/TXT/?uri=CELEX:32013R0952 EU-Verordnung des europäischen Parlaments und des Rates vom 9. Oktober 2013 zur Festlegung des Zollkodex der Union (Neufassung)]. In: ''Amtsblatt der Europäischen Union'' L 269, 9. Oktober 2013, S. 11.</ref> == Байрлал == <div style="float:right;">[[File:Ceuta desde el mirador de Isabel II banner (cropped).jpg|thumb|Хойг ба боомт (дорно зүг рүү харсан байдал)]]</div> 18,5 км² нутаг дэвсгэртэй испанийн энэхүү хот нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] баруун эргийн нэгэн [[хойг]]ийн үзүүр дээр оршдог. Энэ нутаг нь [[Марокко]]той газрын хилтэй бөгөөд [[Иберийн хойг]]оос 21 орчим километрийн зайд алслагдсан. Усан замаар [[Альхесирас]] хүрэхэд нэг цаг орчим хугацаа хэрэгтэй. == Хүн ам == {| class='standard' style='text-align: center;' ! colspan=8 style="background:#FFEFD5;" | Хүн амын тоо<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Spain-Ceuta.html|title=Autonomous City of Ceuta}}</ref> |- class='bright' ! style="background:#FFEFD5;" | [[1981 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[1991 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2001 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2011 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2015 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2015 он|2016 он]] |- | 65.264 | {{өссөн}} 67.615 | {{өссөн}} 71.505 | {{өссөн}} 83.517 | {{өссөн}} 84.363 | {{өссөн}} 84.519 |} == Түүх == [[Жебел Муса уул]]ын эртний нэр нь «''Ах дүү долоо''» юм. Суурингийн нэрийг ''Ах дүү долоо'' уулын нэрээс ромын [[зээлсэн үг|зээллэг орчуулга]] болох Ад Септем Фратрес (''Ad Septem Fratres'') үүсч, үүнээс ''Септем'' → ''Септа'' гэсэн богино хэлбэрүүд үүсэв. Араб хэлэнд «п» үсэг байхгүй тул үүнийг «б» үсгээр солин ''«сабта»'' болжээ. А үсэг нь [[араб аялга]]нд эгшиг шилжин «э» гээр солигдсон байна. Португал ба испани хэлээрх (бас олон улсад) хэлбэр нь ''Сеута''. Арабын ''Сабта'' нэрний «б» үсгийг [[иберо роман хэл]]энд ихэвчлэн «в/у» үсгээр орлуулах тул Сеута гээд таарч байгаа юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ceuta|Сеута}} * [http://www.ceuta.es/ Албан ёсны цахим хуудас] (испаниар) == Эшлэл == <references/> {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг |Африк }} [[Ангилал:Сеута| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Испанийн коммун]] [[Ангилал:Испанийн суурин]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Эксклав]] [[Ангилал:Африкийн хойг]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн хойг]] [[Ангилал:Испанийн хойг]] [[Ангилал:Испанийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Kарфагений суурин]] [[Ангилал:Испани-Мароккогийн харилцаа]] [[Ангилал:Марокко-Португалын харилцаа]] [[Ангилал:Африк дахь Испанийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Португалын Африк дахь колоничлолын түүх]] 14lqzd9ed1pwh415m2f2bb50zj6wt3c Пруссийн хаант улс 0 111769 862559 849839 2026-07-21T09:19:06Z CommonsDelinker 211 [[File:Naval_Ensign_of_Sweden.svg]]-г [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]]. 862559 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы улс (1701–1918)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Пруссийн хаант улс | native_name = {{native name|de|Königreich Preußen}} | common_name = Прусс | image_flag = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg | flag_type_article = | flag_type = [[Пруссийн далбаа|Төрийн далбаа]]<br/>(1803–1892) | image_coat = Preußischer Adler.svg | symbol_type_article = | coa_size = 85px | symbol_type = [[Пруссийн сүлд|Сүлд]]<br/>(1701–1871) | status = Хаант улс | status_text = [[Хаант улс]]{{notetag|{{multiref2| [[Бүрэн эрхт улс|Бүрэн эрхт хаант улс]] (зөвхөн хуучин Пруссийн гүн 1701–1772; [[Зүүн Прусс]], [[Баруун Прусс]], [[Өмнөд Прусс]], [[Нетце тойрог]], [[Шинэ Зүүн Прусс]], [[Лауенбург-Бытувийн газар]] ба [[Драхаймын старовство]] 1795–1806; [[Зүүн Прусс]], [[Баруун Прусс]], [[Познанийн Их Гүнт Улс]] 1815–1866)| [[Польш-Литвын холбоо]]ны хагас бие даасан хараат улс (1701–1772, зөвхөн [[Лауенбург-Бытувийн газар]] ба [[Драхаймын старовство]])| [[Хуучин Швейцарийн Холбоо|Швейцарийн Холбооны]] холбоот улс (1707–1806, зөвхөн [[Невшатель кантон]])| [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] хараат (1701–1806, дээр жагсааснаас бусад бүх нутаг дэвсгэр)| [[Анхны Францын эзэнт гүрэн|Анхны Францын эзэнт гүрний]] эзлэн түрэмгийллийн үеийн [[эх газрын бүслэлт]]ийн улс (1806–1813, алдсан [[Невшатель кантон]] ба [[Варшавын Гүнт Улс]] эсвэл [[Данцигийн Чөлөөт Хот (Наполеоны)|Данцигийн Чөлөөт Хотод]] шилжүүлсэн нутаг дэвсгэргүйгээр)| [[Хуучин Швейцарийн Холбоо|Швейцарийн Холбооны]] гишүүн (1814–1848; [[Невшатель кантон]] 1814–1857)| [[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1815–1866, зөвхөн хуучин [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] бүрэлдэхүүнд байсан нутаг дэвсгэр, мөн [[Лауенбург-Бытувийн газар]] ба [[Драхаймын старовство]])| [[Хойд Германы Холбоо]]ны [[Хойд Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1866–1871, бүхэлдээ, хаан ''[[Хойд Германы Холбооны Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]]'')| [[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] [[Германы эзэнт гүрний улсууд|холбооны муж]] (1871–1918, бүхэлдээ, хаан [[Германы эзэн хаан]]ы хувиар ерөнхийлөгч)}}}} | year_start = 1701 | year_end = 1918 | national_motto = | national_anthem = <br/>[[Боруссиа (дуулал)|''Боруссиа'']]<br/>"Прусс"<br/>(1820–1830) {{parabr}}{{center|[[File:Borussia.mid]]}}{{lang|de|[[Preußenlied]]}}<br/>"Прусийн дуулал"<br/>(1830–1840)<br>{{parabr}}{{center|[[File:Preußenlied.mid]]}} {{parabr}}{{center| }}<hr/>'''Хааны дуулал:'''<br/>"{{lang|de|[[Heil dir im Siegerkranz]]}}"<br />"Ялагчын Титэмд мэндчилгээ дэвшүүлье"<br/>(1795–1918)<br/>{{parabr}}{{center|[[File:Heil Dir Im Siegerkranz (old recording).ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Kingdom of Prussia 1714.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] дотор 1714 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1797.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] дотор 1797 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1815.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы Холбоо]] дотор 1815 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1870.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Хойд Германы Холбоо]] дотор 1870 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1871.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы эзэнт гүрэн]] дотор 1914 онд|default=3}} | image_map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = {{plainlist| * [[Берлин]] * [[Кёнигсберг]] (1806–09)}} <!--|latd=52 |latm=31 |latNS=N |longd=13 |longm=24 |longEW=E-->| common_languages = '''Албан ёсны:'''<br/>[[Герман хэл|Герман]]<br/>[[Шинэ Латин хэл|Шинэ Латин]] (1806 он хүртэл)<br/> {{hidden |style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal; |header = '''Цөөнх:''' |content = {{unbulleted list|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]]|[[Дани хэл|Дани]]|[[Затерланд Фриз хэл|Зүүн Фриз]]|[[Хойд Фриз хэл|Хойд Фриз]]|[[Польш хэл|Польш]]|[[Кашуб хэл|Кашуб]]|[[Словин хэл|Словин]]|[[Силези хэл|Силези]]|[[Чех хэл|Чех]]|[[Морави хэл|Морави]]|[[Дээд Сорб хэл|Дээд Сорб]]|[[Доод Сорб хэл|Доод Сорб]]|[[Полаб хэл|Полаб]] (18-р зуун хүртэл)|[[Литва хэл|Литва]]|[[Хуучин Прусс хэл|Хуучин Прусс]] (18-р зуун хүртэл)|[[Курсениек хэл|Курсениек]]|[[Идиш хэл|Идиш]]|[[Франц хэл|Франц]]|[[Нидерланд хэл|Нидерланд]]|[[Цыган хэл|Цыган]] ([[Балтын Цыган хэл|Балтын Цыган]], [[Синти Цыган хэл|Синти Цыган]])}} }} | religion = '''Улсын хэмжээнд олонх:'''<br/>[[Протестантизм]]<ref>{{cite book|title=Religion and the Rise of Nationalism: A Profile of an East-Central European City|first=Роберт |last=И. Алвис|year=2005| isbn=9780815630814|page=133|publisher=Сиракузын Их Сургуулийн Хэвлэл}}</ref> ([[Лютеран]] болон [[Кальвинист]]; 1817 оны дараа [[Пруссийн Сүмийн Холбоо|Пруссийн Нэгдсэн]] ([[төрийн шашин]]))<br/>'''Зарим газар олонх:'''<br/>[[Католик]]{{notetag|{{hlist|class=inline|[[Вармиа|Эрмланд]]|[[Баруун Прусс]]|[[Өмнөд Прусс]]|[[Нетце тойрог]]|[[Шинэ Зүүн Прусс]]|[[Познанийн Их Гүнт Улс]]|[[Познань муж]]|[[Лауенбург-Бытувийн газар]]|[[Драхаймын старовство]]|[[Райн муж]]|[[Вестфали муж]]|[[Дээд Силези]]|[[Кладско хошуу|Глац хошуу]]}}}}<br/>'''Бусад цөөнх:<br/>'''{{cslist|[[Иудаизм]]}} | government_type = {{plainlist| * [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] (1848 он хүртэл) * [[Хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]] (1848 оноос)}} | title_leader = [[Пруссийн хаадын жагсаалт|Хаан]] | leader1 = [[I Фридрих]] | year_leader1 = 1701–1713 (анхны) | leader2 = [[II Вильхельм]] | year_leader2 = 1888–1918 (сүүлчийн) | title_deputy = {{nowrap|[[Пруссийн Сайд-Ерөнхийлөгч|Сайд-Ерөнхийлөгч]]{{notetag|[[Хойд Германы Холбоо]] (1866–1871) болон [[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] (1871–1918) үед Пруссийн Сайд-Ерөнхийлөгч нь мөн [[Германы Канцлер]] байв.}}}} | deputy1 = {{nowrap|[[Адольф Хайнрих фон Арним-Бойценбург|А. Х. фон Арним-Бойценбург]]}} | year_deputy1 = 1848 (анхны) | deputy2 = [[Макс фон Баден]] | year_deputy2 = 1918 (сүүлчийн) | legislature = {{lang|de|[[Пруссийн Ландтаг|Ландтаг]]}} | house1 = {{lang|de|[[Пруссийн Лордуудын Танхим|Лордуудын Танхим]]}} | house2 = {{lang|de|[[Пруссийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]]}} | era = {{ubl|[[Шинэ Империализм]]|[[Дэлхийн 1-р дайн]]}} | event_start = {{nowrap|[[I Фридрих]]ийн титэм зүүх ёслол}} | date_start = 1 сарын 18, | event1 = [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрний задрал]] | date_event1 = 8 сарын 6, 1806 | event2 = [[Германы Холбоо]]ны байгуулагдсан | date_event2 = 6 сарын 8, 1815 | event3 = [[Пруссийн үндсэн хууль (1848)|Үндсэн хууль батлагдсан]] | date_event3 = 12 сарын 5, 1848 | event4 = [[Хойд Германы Холбооны Гэрээ]] | date_event4 = 8 сарын 18, 1866 | event5 = [[Германы эзэнт гүрний тунхаглал|Германы эзэнт гүрнийг тунхаглав]] | date_event5 = 1 сарын 18, 1871 | event_end = [[Чөлөөт Прусс Улс]]ыг тунхаглав | date_end = 11 сарын 9, | event_post = II Вильхельм хаан ширээнээс татгалзав | date_post = 11 сарын 28, 1918 | stat_year1 = 1713<ref>Philip Dwyer, "The Rise of Prussia 1700-1830", Routledge: 2 сарын 2, 2001. Хуудас 52.</ref> | stat_pop1 = 1,500,000 | stat_year2 = 1740<ref>Браунинг, Рийд С. (1993). "The War of the Austrian Succession." Нью Йорк: Сент-Мартины хэвлэлийн газар. ISBN 978-0-312-09483-6. Хуудас 24.</ref><ref>Двайер, х. 154.</ref> | stat_pop2 = 2,200,000 | stat_year3 = 1756<ref>Эрнест Жон Кнаптон. "Revolutionary and Imperial France, 1750–1815." Scribner: 1971. Хуудас 12.</ref> | stat_pop3 = 4,500,000 | stat_year4 = 1786<ref>Двайер, х. 154.</ref> | stat_pop4 = 5,800,000 | stat_year5 = 1797<ref>Двайер, х. 246.</ref> | stat_pop5 = 8,700,000 | stat_year6 = 1816<ref name="schutz">{{cite web |title=Königreich Preußen (1701–1918) |url=http://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm |language=de |access-date=2007-05-02 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502213014/https://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm |url-status=usurped }}</ref> | stat_pop6 = 10,349,031 | stat_year7 = 1871<ref name="schutz"/> | stat_pop7 = 24,689,000 | stat_year8 = 1910<ref>{{cite web |title=German Empire: administrative subdivision and municipalities, 1900 to 1910 |url=http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm |language=de |access-date=2007-05-02 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225074458/http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm%20 |url-status=live }}</ref> | stat_pop8 = 40,169,219 | stat_area3 = 348779 | currency = {{unbulleted list|style=white-space:nowrap|1701–1750 {{lang|de|[[Рейхсталер]]}} |1750–1857 {{lang|de|[[Пруссийн талер|Талер]]}} |1857–1873 {{lang|de|[[Пруссийн верейнсталер|Верейнсталер]]}} |1873–1914 {{lang|de|[[Германы алтан марк|Алтан марк]]}} |1914–1918 {{lang|de|[[Германы цаасан марк|Цаасан марк]]}} }} | p1 = Бранденбург-Прусс | flag_p1 = Brandenburg-Prussia.svg | border_p1 = no | p2 = Хааны Прусс | flag_p2 = Flag of Prussia (1466-1772) Lob.svg | p3 = Невшателийн гүнт улс | flag_p3 = Flag of the Principality of Neuchâtel.svg | p4 = Польш–Литвын холбоо | flag_p4 = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg | border_p4 = no | p5 = Швелийн Померан | flag_p5 = Naval ensign of Sweden.svg | border_p5 = no | p6 = Данцигийн Чөлөөт Хот (Наполеоны){{!}}{{nowrap|Данцигийн Чөлөөт Хот}} | flag_p6 = Drapeau de Republique de Dantzig.svg | p7 = Варшавын Гүнт Улс | flag_p7 = Coat of Arms of Duchy of Warsaw.svg | border_p7 = no | p8 = Хессений Вант Улс | flag_p8 = Flag of Hesse.svg | p9 = Нассаугийн Гүнт Улс | flag_p9 = Flagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svg | p10 = Ханноверийн хаант улс | flag_p10 = Flag of Hanover 1837-1866.svg | p11 = Хольштайны Гүнт Улс | flag_p11 = Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions sinister).svg | border_p11 = no | p12 = Шлесвигийн Гүнт Улс | flag_p12 = Coat of arms of Schleswig.svg | border_p12 = no | p13 = Саксе-Лауэнбург | flag_p13 = Flag of Lauenburg.svg | p14 = Богемийн титмийн газар | flag_p14 = Flag of Bohemia.svg | p15 = Силезийн гүнт улсууд | flag_p15 = Banner of the Duchy of Silesia.svg | p16 = Кладско хошуу | flag_p16 = Grofschoaft Glootz.gif | border_p16 = no | s1 = Варшавын Гүнт Улс{{!}}'''1807:'''<br />Варшавын Гүнт Улс | flag_s1 = Coat of Arms of Duchy of Warsaw.svg | border_s1 = no | s2 = Данцигийн Чөлөөт Хот (Наполеоны){{!}}{{nowrap|Данцигийн Чөлөөт Хот}} | flag_s2 = Drapeau de Republique de Dantzig.svg | border_s2 = no | s3 = Невшатель кантон | flag_s3 = Flag of Canton of Neuchâtel.svg | s4 = Чөлөөт Прусс Улс{{!}}'''1918:'''<br />Чөлөөт Прусс Улс | flag_s4 = Civil flag of Prussia 1701-1935.svg | s5 = Данцигийн Чөлөөт Хот | flag_s5 = Flag of the Free City of Danzig.svg | s6 = Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс | flag_s6 = Flag of Poland (1919–1928).svg | s7 = Анхны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс | flag_s7 = Flag of Bohemia.svg | s8 = Бельги | flag_s8 = Flag of Belgium.svg | s9 = Дани | flag_s9 = Flag of Denmark.svg | p17 = Франкфуртын чөлөөт хот | flag_p17 = Flag of the Free City of Frankfurt.svg | footnotes = {{notefoot}} | demonym = Пруссчууд | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | today = {{plainlist| *[[Герман]] *[[Польш]] *[[Орос]] *[[Дани]] *[[Литва]] *[[Чех]] }} }} '''Пруссийн хаант улс''' ({{lang-de|Königreich Preußen}} [{{IPA|ˈkøːnɪkˌʁaɪ̯ç ˈpʁɔɪ̯sn̩}}]) нь [[Пруссийн хаан]]ы ноёрхлын үе буюу 1701 оноос 1918 оныг хүртэл [[Прусс|Прусс Улсыг]] нэрлэж байсан нэр юм. Пруссийн Хаант Улс нь [[Бранденбург-Прусс|Бранденбург-Пруссийн нутаг дэвсгэр]] дээр [[Бранденбургийн Маркт Улс|Бранденбургийн]] курфюрст (нэгдүгээр ван буюу их ван) [[I Фрийдрих (Прусс)|Фрийдрих]] пруссийн [[көниг|хаан]] болсноор байгуулагдсан аж. Энэ нь [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] харьяанд байсан Бранденбург болон [[Тевтоны Ордент Улс|Германы Ордент Улсаас]] гаралтай улсын нэрийг өгөгч [[Пруссийн Херцогт Улс]]уудаас бүрдэж байв. Хаант Улсын нутгийн зүүн хэсэгт анхнаасаа прусс хэмээн нэрлэгдэж байсан газрыг [[Зүүн Прусс]]<ref name="kingdom" /> гэж нэрлэдэг байв. XVIII зуунд Прусс [[Пентархи (европ)|европын таван их гүрний]] нэг болон [[Хабсбургийн Эзэнт Улс|Австрийн]] дараах герман үндэстний хоёрдугаар их гүрэн болж хөгжив. XIX зууны дундаас хойш [[Германы нэгдэл|герман үндэстний улсыг]] бий болгохыг хүчтэй эрмэлзэх болсон ба 1867 оноос [[Хойд Германы Холбоо|Хойд Германы Холбооны Улс]] нь давамгайлах гишүүн улс болжээ. 1871 онд энэхүү холбооны улс нь [[Германы Хаант Улс]] болон өргөжсөн ба Пруссийн хаан нь [[Германы хаан|Германы кайзер]] боллоо. 1918 оны [[арваннэгдүгээр сарын хувьсгал]]аар сүүлчийн хаан ба хаан [[II Вилхелм (Германы эзэнт гүрэн)|Вилхелм II]] хаан ширээнээс бууж, [[хаант засаг|хаант засгийг]] халан үгүй болгов. Ингээд хаант улсын үргэлжлэл нь [[Чөлөөт Улс Прусс]] болон задарчээ. == Түүх == Пруссийн Хаант Улс ба түүний гишүүн улсуудын түүхийг хоёр үндсэн хэсэгт хуваана: эхний хагас нь 1701 оноос 1806 он хүртэлх үе ба үүнийг «хуучин пруссийн эзэнт улсын үе», дараах нь 1807 оноос 1918 оныг хүртэлх үе ба үүнийг «шинэ пруссийн эзэнт улсын үе» гэдэг. 1806 оноос 1809 оныг хүртэл нутаг дэсвгэрийн өөрчлөлтөөс хамааралтайгаар улсын бүх институтыг шинэчлэн, хуучин хаант засгийн үеийн бүтцийг үндсээр нь өөрчилсөн шинэ цаг үе байв. === 1701-1713: Хэргэм дэвшсэн үе === Бранденбургийн Маркт Улсаар ноёрхол нь төвлөрсөн [[Хоенцоллерн|Хоенцоллерн ургийн]] улсууд нь 1700 оны үед европын хэмжээнд [[Дундаж улс|дундаж хүчирхэг улс]]ууд байв. 15-р зуунаас хойш Хоенцоллерн удмынхан Бранденбургийн курфюрст тул Ариун Ромын Эзэнт Гүрний райхстагт санал өгөх эрхтэй буюу суудалтай нэр хүндтэй алба хашиж байв. Хаант улс 1648 онд дахин нэгдсэн боловч [[Вестфалийн гэрээ]]гээр улсын вангуудын улс төрийн эрх мэдэл эрс нэмэгдсэн байна. Хоенцоллерны нутаг дэвсгэр нь хаант улсын нутаг дэвсгэрийн умард талд орших учир төв ба өмнөд германы нутгийг бодвол хаантай харилцах харьцаа харьцангуй сул байв.<ref>Barbara Stollberg-Rilinger: Das Heilige Römische Reich Deutscher Nation: Vom Ende des Mittelalters bis 1806, C.H.Beck Verlag, 5. Auflage, 2013, in: Kapitel V - Von der Konsolidierung zur Krise der Reichsinstitutionen (1555–1618), S. 66–69</ref> 1700 оны үед вангуудын хэргэм зэрэг, алдар хүнд нь улс төрийн чухал хүчин зүйлүүдийн нэг байв. Курфюрст [[I Фрийдрих (Прусс)|Фрийдрих III]] цаг үеэ мэдэрсэн учраас [[Көниг|хаан]] цолны төлөө зүтгэв. Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан [[Леополд I (Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн)|Леополдын]] зөвшөөрөлтэйгөөр 1701 оны нэгдүгээр сарын 18-нд Фрийдрих I өөрийгөө [[Көнигсберг (Прусс)|Көнигсбергэд]] хаанд өргөмжлөн «Прусс дахь хаан» (''König in Preußen'') болжээ. Хаанд өргөмжлөгдсөний хариуд Пруссийн хааны арми [[Испанийн өв залгамжлалын дайн]]д хааны талд орж Францын эсрэг дайтав. Үүнтэй яг зэрэгцээд Пруссийн зүүн хойд хилийн орчим гарсан [[умардын их дайн]]д Фрийдрих хаан улсаа оролцуулалгүй авч гарч чадав. 1772 оныг хүртэл «Прусс дахь хаан» гэсэн хязгаарлагдмал нэртэйгээ үлдсэн бөгөөд учир нь Пруссийн хаан (''König von Preußen'') гэж нэрлэгдсэн тохиолдолд Пруссийн нутаг тэр чигтээ хааны мэдэлд байх ёстой байв. Гэтэл тус нутагт [[Тевтоны Ордент Улс|Германы Ордент Улсын]] баруун хэсэг байгаад, 1466 оноос хойш Польшид хамаарах болсон нутаг нь хаант улсад хамаагүй байсан юм.<ref>Christopher Clark: ''Preußen. Aufstieg und Niedergang 1600 – 1947.'' 1. Auflage. Pantheon Verlag, 2008, S. 97.</ref> == Ном зүй == * Otto Büsch, Wolfgang Neugebauer: ''Moderne preussische Geschichte: 1648–1947.'' 3 Bände, De Gruyter Verlag, Berlin 1981, ISBN 3-11-008324-8. * Handbuch der preussischen Geschichte, Walter de Gruyter Verlag, Berlin-New York 1992–2001 * Ingrid Mittenzwei, Erika Herzfeld: ''Brandenburg-Preußen 1648–1789.'' 1. Auflage. Verlag der Nation, Berlin 1987, ISBN 3-373-00004-1. * Uwe A. Oster: ''Preußen. Geschichte eines Königreichs.'' München 2010, ISBN 978-3-492-05191-0. == Цахим холбоос== * [https://actaborussica.bbaw.de/index.xql Akademienvorhaben zur späten preußischen Monarchie der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften] * {{cite web|url=http://www.preußenweb.de/|title=Darstellung der Geschichte Preußens|accessdate=2009-02-07|author=Reinhard Nelke}} * [http://hgisg.geoinform.fh-mainz.de/multi4/startTempl.php?gliederung=1&gebiet=45&txtArea=Thema Statistische und historische Informationen zu Preußen bei ''HGIS''] == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх сурвалж == <references> <ref name="kingdom"> Dazu Christopher Clark (2006) in ''Iron Kingdom'': “In due course, even the ancient and venerable name of Brandenburg would be overshadowed by ‘Kingdom of Prussia’, the name increasingly used in the eighteenth century for the totality of the northern Hohenzollern lands” (S.&nbsp;65) und “The words ‘kingdom of Prussia’ were incorporated into the official denomination of every Hohenzollern province” (S.&nbsp;77). </ref> </references> [[Ангилал:Пруссийн хаант улс| ]] [[Ангилал:Пруссийн улс төр|түүх]] [[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх европын түүх]] [[Ангилал:Түүх түүхэн бүс нутгаар]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]] [[Ангилал:Хойд Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Хаант Улсын холбооны улс]] [[Ангилал:1701 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1918 онд татан буугдсан]] ls11wgqp16gic75hveeuoniy5r8stx2 Ману цааз хууль 0 112047 862788 789119 2026-07-23T03:49:59Z Erbus14789 106181 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 862788 wikitext text/x-wiki “'''Ману цааз хууль'''” (Ману-смрити ([[Санскрит хэл|санскр]]. मनुस्मृति, manusmṛti -гэж мөн нэрэлдэг, [[Англи хэл|англи]]. The ''Laws of Manu'', «Манава-дхармашастра» ([[Санскрит хэл|санскр]]. मानवधर्मशास्त्र) - Эртний Энэтхэгийн шашин, ёс зүйн талаарх эрх зүй хууль цаазны санскрит хэлээр бичсэн баримт бичгийн цуглуулга. '''Маурьев''' болон '''Шунга''' Эзэнт гүрнүүдийг уналтын дараа нийгмийн эмх замбараагүй байдал үүссэн үеэр бичигдсэн гэж үздэг. Германы судлаач ''[[Иоахан Бюхлер|Иоахан Георг Бюхлер]]'' ([[Герман хэл|герм]]. ''Johann Georg Bühler, 1837—1898)'' энэ дурсгал бичиг цаг хугацааны хувьд МЭӨ II зуунаас МЭ II зууны хооронд, судлаач ''Пандуранг Ваман'' ''Канэ''  МЭӨ II зуунаас МЭ I зууны хооронд, харин энэтхэгийн эрдэмтэн ''К. П. Жаясвала'' МЭӨ 150-120 онуудын үед гарсан гэж илүү нарийн тодотгон үзсэн байдаг. “'''''Ману цааз хууль'''''” нь эртний Энэтхэгийн улс төр, социологи, эрх зүй, олон улсын харилцааны эрх зүйн түүхийн томоохон дурсгал мөн. "'''''Ману цааз хууль'''''”-ийг өөрийн цаг үедээ мөрдөж байгаагүй хууль цааз хэмээн зарим эрдэмтэд үзэж байгаа юм. Тухайлбал өгүүлэн буй үед хойд болон өмнөд Энэтхэгт вайшнавизм болон шиваизм хэмээх шажнууд хүчтэй байсны дээр “'''''Артха-шастри'''''” бүтээлийг зохиогч мэргэн Чанакья Манугийн цааз, хуулийн талаар огтоос дурьдаагүй байдаг.  Цааз хуулийг анхлан шинжлэх ухааны үндэстэйгээр судлах оролдлогыг Английн эрдэмтэн, [[Энэтхэг судлал|Энэтхэг судлалыг]] үндэслэгч, орчуулагч ''Сэр'' [[Уильям Жонс]] ([[Англи хэл|англи]]. Sir William Jones) хийж 1794 онд санскрит хэлнээс [[англи хэл]] рүү анх хөрвүүлж хэвлүүлсэн байна. Түүнээс хойш Г.Бюхлер болон А. К. Бернелла и Э. У. Хопкинс нар англи хэл рүү чансаатай орчуулсан гэж судлаачид үзсэн. Орос хэл рүү анх 1913 онд С.Д.Эльманович орчуулан Петербург хотод хэвлүүлж байжээ. Энэтхэгийн судлаач '''''Др.Сурендра Кумар''''' "Манугийн цааз хуул"-ийн нийт 2685 зүйлийн 1214 нь эрт үеийнх бөгөөд үлдэх 1471 зүйл нь сүүлд нэмж оруулсан гэж томоохон дүгнэлт хийсэн байна. Учир нь тэрээр дээдсийн доод шатны төлөөлөл болох "'''судрик'''" болон эмэгтэйчүүдийг шүүмжилсэн зүйлүүд сүүлд МЭ 7 дугаар зуунаас өмнө нэмэгдсэн гэж нотолжээ. Харин далитуудын удирдагч ''Бхимрао Рамжи Амбедкар'' “'''''Revolution and Counter-Revolution in India'''''” бүтээлдээ Манугийн цааз, хуулийг мэргэн ухаантан '''''Махариши Бхригу''''' бичсэн гэж үзсэн байна. == Дипломат харилцааны тухай == Эртний Энэтхэгийн гүн ухаан мэргэдийн сургаал дээр суурилдаг байсан. Дипломат ёсыг ч энэ өнцгөөс харж болно. Дипломат төлөөлөгчийн газрын амжилт нь үүнээс хамаардаг дипломат хүний ​​хувийн чанарт анхаарлаа хандуулдаг байна. Ману цааз хуулийн дагуу дипломат харилцааны урлаг нь дайнаас урьдчилан сэргийлэх, энх тайвныг бэхжүүлэх чадварт оршдог. “Энх тайван ба түүний эсрэг талын [дайн] элчин сайдуудаас шалтгаалдаг, учир нь тэд л холбоотон болгож эсвэл хэрүүл үүсгэж чаддаг байна. Тэдний эрх мэдэлд хаадын хооронд энх тайван эсвэл дайн дажин бий болдог". Дипломат хүн гадаадын удирдагчдын санаа зорилго, төлөвлөгөөний талаар бүрэн эрхт эзэндээ мэдэгддэг. Тиймээс тэрээр төрийг заналхийлж буй аюулаас хамгаалдаг. Иймд дипломат хүн бол ухаан саруул, иж бүрэн боловсролтой, хүмүүсийг өөртөө татах чадвартай байх ёстой. Тэрээр гадаадын тусгаар тогтносон улсуудын төлөвлөгөөг үг, үйлдлээрээ төдийгүй дохио зангаа, нүүрний хувирлаар хүртэл таних чадвартай байх ёстой гэжээ. Төрийн тэргүүнд дипломат хүнийг олон нэр дэвшигчээс сонгож, болгоомжтой томилохыг зөвлөж байна. Дипломат хүн бол нэр хүндтэй насны, ажилдаа үнэнч, үнэнч шударга, чадварлаг, ой тогтоолт сайтай, эелдэг зан ааштай, зоригтой, уран яруу, “үйл ажиллагааны хаана, хэзээ гэдгийг мэддэг” байх ёстой. Олон улсын амьдралын хамгийн хэцүү асуудлуудыг юуны түрүүнд дипломат арга замаар шийдвэрлэх ёстой. Хүч түрэмгийлэл хоёрдугаарт ордог. Эдгээр нь Ману хуулийн дипломат ёс ба дипломатын үүргийн талаархи үндсэн сургаал заалтууд юм. == Манугийн цааз хуулийн бүтэц == “''Ману-смрити''” буюу “''Манугийн цааз хууль''” нь эртний санскрит хэл дээр бичигдсэн 12 бүлэг, 2685 зүйл (шүлэг)-ээс бүрддэг байна: * '''I бүлэгт -'''ертөнц дахин, хүний нийгэм, язгуур, давхарга (варн)-уудын үүслийн тухай төсөөллийг бичиглэсэн байна: * '''II бүлэгт''' -сурч боловсрох үеийн амьдралын дүрэм журам: * '''III'''-'''IV бүлэгүүдэд''' -гэр бүлийн амьдралд хамаарал бүхий дүрэм журам: * '''V бүлэгт''' -шашны зарим нэг хэм хэмжээ: * '''VI бүлэгт''' -амьдрагч хүний аж төрөх ёс: * '''VII бүлэгт''' -төрийн удирдлага, хааны үүргийн тухай сургамж: * '''VIII бүлэгт''' -шүүн таслах үйл ажиллагааны тухай: * '''IX'''-'''X бүлэгт''' -гэр бүлийн харилцаа, ял зэм, варнуудын эрх, үүргийн тухай: * '''XI бүлэгт''' -чивэлт үйлээс гэтлэх хийгээд хэрхэн сахил, санваар хүртэх тухай: * '''XII бүлэгт''' -амьдралдаа хийсэн муу үйлээс болж амирласан хойно ирэх үйлийн үрийн тухай тус бүр өгүүлсэн байна. '''МАНУГИЙН ЦААЗ ХУУЛЬ''' '''Тэргүүн бүлэг''' 81. Ертөнц дахиныг амар амгалан болгохын тулд тэрээр ('''Брахма''') өөрийн ам, мутар, өвдөг, тавхай тэргүүтнээс  бярман, кшатрья, вайшия, шудр нарыг бүтээжээ. 87. Бүхний дээд тэрээр энэ ертөнцийг хадгалж үлдэхийн тулд ам, мутар, өвдөг, тавхай тэргүүтнээс бий бологчдод хийх ажлуудыг нь тогтоож өгчээ. 88. Тэрээр (''Ведийг'') судлах, сургах, өөрийнхөө болон өрөөл бусдын төлөө тахил өргөх, (''хишиг'') түгээх, хүртээх тэргүүтнийг бярмануудад тогтоож өгөв. 89. Албат иргэнээ хамгаалах, (''хишиг'') түгээх, тахил өргөх, (''Ведийг'') судлах, зугаа цэнгэлд үл автах тэргүүтнийг тэрээр кшатрья нарт зарлиглав. 90. Хонь маллах тэрчлэн (''хишиг'') түгээх, тахил өргөх, (''Ведийг'') судлах, худалдаа, арилжаа явуулах, мөнгө хүүлэх, газар тариалан эрхлэх тэргүүтнийг вайшия нарт оноов. 91. Эзэн шудр нарт ганцхан үүрэг оноосон нь-дээд варнууддаа хүлцэнгүйгээр захирагдах явдал болно. 96. Ертөнцийн бүх юмсын дотроос адгуус амьтан, адгуус амьтдын дундаас оюун ухаант амьтан, оюун ухаант амьтдын дундаас хүн, хүний дотроос бярман эрхэм дээд нь болно. 97. '''Дхармууд''' (''нийгмийн байр суурьт нь нийцүүлсэн хүний үйл ажиллагааны дүрэм, журам'')-ын ариун дэглэмийг хадгалахын тулд төрсөн бярман бүх адгуус амьтдын эзэн агаад ертөнцийн дээд төрөлтөн мөн. 100. Ертөнцөд оршин буй бүх зүйлс-бярманы өмч мөн: давуу эрхтэй төрсөн учраас тэр бүх зүйлсийн эзэн мөн. 102. Түүний эрх, үүргийг тодотгохын тулд дээд эзнээс бошго авсан мэргэн Ману бээр энэхүү '''шастри''' (''үйл ажиллагааны бүх хүрээнд хамаарал бүхий дүрэм, сургаалийн цоморлиг'')-ийг зохиосон болно. 107. Энэүү журамд дөрвөн варнын аж төрөх ёсыг заахын сац буянт хийгээд чивэлт үйлийн мөнхийн дүрмийг өгүүлсэн болно. '''Тэргүүн дэд бүлэг''' 12. Дахин төрөгсөд анхлан эр, эм бололцохдоо өөрийн варны (эмийг) авах: сэтгэл нийлсэн эм авахаар болсон ч өөрийн (варны) эмийг тоох ёстой. 13. Шудр эрд шудр эм, вайшия эрд (шудр эмээс) гадна өөрийн варны эм, кшатрии эрд (дорд хоёр эмээс) гадна өөрийн (варны эм), бярман эрд (дорд гурван эмээс) гадна өөрийн (варны эм) байна. 14. Нэг ч шастирт брахман буюу кшатрии эрийн шудр эмийг дурдаж үл болно. 17. Шудр эмийг өргөгч бярман тамд унах буюу: түүнээс төрсөн хөвүүн бярман болох заяагүй буюу. 51. Ухаалаг эцэг хүн өчүүхэн ашгаар охиноо бус хүнд худалдаж үл болно: учир юун хэмээвээс ашиг горилогч ховдог хүн удмаа бузарлагч чивэлт хүн буюу. 55. Эм хүн өөрийн эцэг, ах, эр хүн тэрчлэн хадамдаа сайн бүгдийг хүсэн ерөөхийн ялдар хүндэтгэж явах учиртай. 56. Эмэгтэй хүнийг хүндлэх газарт бурхад баясах агаад хаана тэднийг үл хүндлэнэ, тэнд сүсэг бишрэл үл оршино. '''Дөтгөөр бүлэг''' 138. Таагүй үнэн, таатай худал зүйлийг бүү өгүүл, зөвхөн таатай хийгээд үнэн зүйлийг өгүүл-энэ бол мөнхийн дхарм мөн. 256. Бүх зүйлс үгээр тодорхойлогдож, үгэнд суурилж, үгнээс бүтнэ: хэн үг, яриа хуумгай байна, тэр үйлс бүтээл хуумгай болно. '''Долдугаар бүлэг''' 2. Агуу гэгээрэлд хүрсэн кшатрья нар энэ ертөнцийг хамгаалах учиртай хэмээн Ведид өгүүлжээ. 3.Учир юун хэмээвээс дээрээ эзэнгүй, айдас, хүйдэст автсан үед хүмүүст зориулан эзэн энэ (ертөнцийг) хамгаалуулахын тулд эзэн хааныг бүтээжээ.   13.... Хаан хүний хүмүүсийн хүсэл зоригт нийцүүлэн тогтоосон дхармыг, ард иргэдэд тааламжгүй дхарм байсан ч хэн ч зөрчиж үл болно. 14. Үүний учир ертөнцийн их эзэн Брахмагийн дүр, дхармын (биелэл), бүх амьд амьтадыг авран хамгаалагч, өөрийн хөвүүн-ГЭСГЭЭЛ-ийг цогцлоожээ. 15. Агуу ГЭСГЭЭЛ-ийн өмнө айн сүрдэх ертөнцийн бүх амьтад ашиг тусыг хичээж, (дхармууд)-ад бишрэн шүтэх болно. 16. (Гэмт үйл) гарсан цаг, газар орон, түүнийгээ ухамсарлаж буй байдал, түвшин зэргийг сайтар харгалзан үзсэний эцэст зүй бусаар явагч бус хүнд (ял зэм) оноох хэрэгтэй. 18. ГЭСГЭЭЛ бүхнийг захирч, өмгөөлөн хамгаалахын ялдар соргог, саруулаар орших: ГЭСГЭЭЛ  драхмын биелэл хэмээн мэргэд айлдах аж. 20. Хэрэв хаан эзэн гэмтнийг гэсгээж, гавъяатныг сайшаахгүй аваас хэв хууль алдагдан, загс мэт хүчтэй нэг нь хүчгүй нэгнээ эзэрхийлэх болно.... 48. Цуйгай үг тараах, хүчирхийлэх, итгэл эвдэх, үтээрхэх, самуун залхай байх, бус хүний эд агуурст халдах, үгээр дайрч доромжлох тэргүүтэн нь-нүглийг өдөөх найман (муу үйл) мөн. 111. Ухаан самуурч улсаа зүдээх хааныг төрөл төрөгсдийнх нь хамт нэн даруй егүүтгэ. '''Наймдугаар бүлэг''' 1. Хэрэв хаан хүн шүүн таслах ажиллагаанд оролцох хүсэл буй аваас мэргэн брахман, туршлага бүхий зөвлөхийг шадарлан оролцож болно. 147. Хэрэв оорцог хүний эдийг арван жил зохисоор ашигласан бол түүнийг эргүүлэн эзэнд буцаах учиргүй. 163. Ухаан мунхаг хийгээд балчир нялхс, эмс охид, өтөл зөнөг, дорд боол тэргүүтний үйлдсэн хэлцэл үнэн бус буюу. 164. Хэрэв дхарм зөрчиж байгуулсан аваас оорцог хүний үүсгэсэн алив хэлцэл (бичгээр үйлдсэн аливаа бичиг, баримт) үнэн үгүй болно. 165. Хуурмаглан зальхайлсан эдийг үтэр түргэн хураан авах буюу. 168. Бус хүний эдийг хүч барин залхайлан авах эс бөгөөс хуурмаглан авах нь хүний ёсонд үл нийцнэ. 195. Хэрэв (хэн нэгэн) гэрчгүй бус хүнээс авсан, бус хүнд өгсөн зүйлийг хүчингүйд тооцно. 199. Хөрөнгөгүй хүн бусдад бэлэг өгвөл шүүх түүнийг хүчингүйд тооцно. 201. Хэн хүн гэрчийн дэргэд ямар нэгэн зүйл худалдан авсан бол түүнийг тухайн зүйлийн хууль ёсны өмчлөгч гэж үзнэ. 203. Бус хүнийг залилан хамаа бусаар тодорхойгүй (эд) худалдахыг хориглоно. 215. Өвдөөгүй хэрнээ ичгүүргүйгээр оногдсон ажлаа эс биелүүлсэн хөлсний хүнд торгууль оноох.... ба хөлс төлж үл болно. 216. Хэрэв тэр хүн өвдөөд илаарь болсны эцэст оногдсон (ажлаа) хийсний сүүлээр урьд тогтсон хөлсөө авч болно. 222. Хэрэв хэн нэгэн бус хүний гэрчгүйгээр эд зүйл худалдан авах буюу бусдад бэлэглээд түүндээ гэмших аваас арав хоногийн дотор буцааж болно. 267. Брахман хараан зүхсэн кшатрийг зуун (панаар) торгох; вайшия бол– хоёр (зуун панаар), харин шудр хүнд хүнд ял тулгана. 268. Кшатрии хүнийг гутаах брахманыг тавин (панаар) торгох; вайшия хүн бол– хорин таваар; шудр хүн бол –арван хоёр панаар торгоно. 270. Хоёр удаа төрөгсдийг хүндээр дайрч доромжилсон нэг удаа төрөгсөд /''өөрөөр хэлбэл шудр: “хоёр удаа төрөгсөд” гэдэгт дээд гурван варны хүнийг нэрлэнэ''/-ийг хэлийг нь огтлох ялаар шийтгэ. 279. Дээд хүндээ халдсан дорд хүнийг мэргэн Манугийн зарлигласнаар тасчин алах ялаар шийтгэ... 286. Хүн, амьтны биед хохирол учруулах зорилгоор халдсан хэнд ч болов учруулсан хохиролтой нь тэнцэх торгууль оноох хэрэгтэй. 288. Санаатай болон санамсаргүйгээр хүний хөрөнгө гэмтээсэн хэн хүнд- учирсан (хохиролтой) тэнцэх (торгууль) ноогдуулах буюу. 302. Хаан хүн хулгай дээрмийг номхотгоход хичээн зүтгэвэл зохиолтой: ингэснээр түүний алдар хүнд өсөн нэмэгдэж улс орон амаржих болно. 323. Жирэмсэн эмийг гутаах, үнэт эрдэнэ хулгуйлах (гэмт хүнийг) үхэх ялаар шийтгэ. 345. Бусдад хүч хэрэглэн талагч хүнийг хулгай тэргүүтэн хамаг хилэнц үйлдэгчийн тэргүүн хэмээн үзэж хүндээр гэсгээтүгэй. 349. Өөрийгөө өмгөөлөх хүний амь бусниулагчийг эм хүн, брахман, цаг бусыг үзэгчийн гэр бүл хамгаалах аваас ял тулгахгүй байж болно. 352. Бусдын эмийг тачаадан хүсэгч хүнийг үлдэн хөөх тэргүүтэн ял зэм оноох буюу. 353. Учир юун хэмээвээс (шалиглан завхайрах) нь варн хоорондоо уусахад хүргэх агаад энэ нь удам тасарч, бүгд гайтах адхарм (үүсэх) шалтгаан ажгуу. 359. Бус хүнийг шалиглан гутаах брахман бус хүнд үхэх ял оноох: бүх варнын эмүүд хамгаалагдсан байх ёстой. 364. Хүсэл зоригоос ангид охин хүүхдийг гутаах бус хүнд ял тулгаж болох ч гутаагдсан охин үл таашаах аваас ял тулгахгүй байж болно. 366. Дээд хүнтэй садарлах дорд хүнийг үхэх ялаар шийтгэх: зиндаа нэгтэйгээ садарлах хүнийг эцэг нь зөвшөөх аваас үтэр эр, эм болгогтүн. 371. Өөрийн язгуур угсаа, эрхэм чанараа гутааж, эрээ солигч эмийг хаан хүн олны газар нохойд тасчуулж үхэх ялаар шийтгэх буюу. 379. Бярман хүнийг үхэх ялаар шийтгэж үл болох: бусад варныг үхэх ялаар шийтгэж болно. 381. Бярманы амь таслах шиг чивэлт үйл энэ ертөнцөд үгүй учир хаан хүн хүртэл түүний амь таслах бодол үүсгэхээс  цээрлэ. 415. Шалтаглан эзэрхийлэгдэх, өрөнд унах, дорд хүний гэрт мэндлэх, бус хүнд арилжигдах, соёрхогдох, өвлөгдөх, гэсгээл хүртэх тэргүүтэн нь боол болох долоон зүйл мөн. 416. Эм хүн, балчир нялхас, дорд боол гурав-өмч хүртэж үл болно: энэ гурав өөрсдөө өмч мөн. 417. Бярман хүн шурд хүний хөрөнгийг булаан авч болох агаад учир нь шудр хүн гэгч өөрөө хувь хөрөнгө эзэмших эрхгүй эд агуурс ажгуу. '''Есдүгээр бүлэг''' 2. Өдөр, шөнийн аль ч үед эм хүн өөрийн эрдээ үйлчлэх учиртай, тиймээс эм хүн ямагт өөрийн хүсэл зоригийг хязгаарлаж байх ёстой. 3. Эм хүн балчир насандаа эцгийн, залуу насандаа эр хүнийхээ, өтөл насандаа үр хүүхдийхээ хамгаалалд байна: эм хүн хэзээ ч толгой дааж амьдрах учиргүй. 46. Эм хүн эрдээ хаягдах, эс бөгөөс  (эр нь) бус хүнд худалдсан нь түүнийг чөлөөлөхөд огт нөлөөлөхгүй: үүнийг бид дхарм хэмээн нэрлэж байна. 77. Эр хүн өөрийн эмийн гэрлэх насыг хүлээж болох ба харин гэрлэх насанд хүрсэн хойно нь түүнийг бус хүнд соёрхож хамтын амьдралаа отголж болно. 80. Хэрэв авсан эм нь самуун цэнгэлд дуртай, мунхаглан явагч, хэрүүл, тэмцэлд дурлагч, эрүүл бус, үрэлгэн нэгэн байх аваас түүнийг төрхөмд нь буцааж болно. 81. Хэрэв авсан эм чинь хүүхэд үл төрүүлэх аваас найман жилийн дараа, хэрэв төрүүлсэн үр нь ухаан мулгуй байх аваас есөн жилийн дараа, хэрэв дандаа охин үр төрүүлэх аваас арван нэгэн жилийн дараа, хэрэв авсан эм чинь хэрцгий, хэдэр аваас нэн даруй төрхөмд нь буцаах хэрэгтэй. 101. “Энэ насаа жаргатал харилцан итгэлээ сахих” нь- эр, эм бололцогсдын мөнхийн үнэн дхарм мөн. 104. Эцэг, эхээ таалал барсны эцэст үлдсэн хойчис өмчөө зааглах нь зүй билээ: гэвч их, багын ялгаа байхыг сана. 108. Хүний (ахмад) нь багаа эцгийн ёсоор энрэн хайрлах хийгээд балчир, нялхас нь ахмадаа үр нь мэт хүндэтгэн харьцах учиртай. 148. Хэвэл нэгт эгч дүүсдээ өөрийн хөрөнгөний дөрөвний нэгийг хувь болгон хүртээ: харин эс авагсадыг эзний ивээлд даатга (юу ч битгий өг). 185. Үр хүүхэд бүхий хүмүүний хөрөнгийг мөнхүү үр хойчис нь өвлөх: үр хойчисгүй хүмүүний хөрөнгийг ах дүүс нь хувь болгох учиртай. 189. (Таалал барсан) Бярманы хөрөнгийг хаан хүн эзгүйчлэн хураах ёсгүй: харин бусад варны (бус хүний хөрөнгийг) (залгамжлах хүн) үгүй бол хаан хүн дайчлан авах эрхтэй. 270. Бусдын эс өгснийг авсан нь тогтоогдоогүй  хүмүүнийг шудрага эзэн үл гэсгээх: харин завшаалан эс өгснийг авсан хүмүүнийг нэн даруй гэсгээтүгэй. 273 Мөнхийн дхармаар аж төрөх хүмүүн зарлиг, цаазыг зүдээх аваас (алив) гэмтний нэгэн адил гэсгээл хүртэх учиртай. 276. Харуй бүрийг завшаалан бус хүний (гэр нэвтлэн) эс өгснийг авсан бол түүний хоёр гарыг тас чавчих хэрэгтэй. 277. Эхний удаа бусдын эс өгснийг авсан тохиолдолд хоёр хурууг нь таслах, дахин бусдын эс өгснийг авбаас хөл, гарыг нь огтлох, гурав дахиа эс өгснийг авбал егүүтгэх ёстой. 323. Бярмангүй кшатрии үл шалгарах, кшатригүй бярман үл орших: хамтдаа тэд энэ ертөнцийг цогцлоох. Ведийг судлах гэгээн, тунгалаг бярманд шүтэх нь шудр хүний дээд дхарм мөн. '''Аравдугаар бүлэг''' 4. Бярман, кшатрья, вайшия нар – дахин төрөх гурван варн, харин дөрөв дэх – шудр нь – ганц удаа төрдөг болно. 58. Хэрцгий, жигшүүрт, харгис үйл хийхийн сац тогтоосон зарлигаас гадуур аж төрөх нь-энэ ертөнцөд мэндлэгч самуун хүний шинж мөн. 63. Бус хүнд хор үл хүргэх, чигч шударгуу байх, бусдын өгөөгүйг үл авах, олны өмнө биеэ бодох, самуун үйлд үл автах нь—дээд эзэн Манугийн зарлигласан дөрвөн варнын мөнхийн дхарм мөн. 79. Кшатрья нарын аж төрөх хэлбэр нь нум, саадаг, сэлэм агсах, вайшья нарынх худалдаа, арилжаа эрхлэх, мал маллах, газар тариалан эрхлэх, харин  (бярман нарынх) сургах, судлах, тахил өргөх явдал болно.   115. Өв залгамжлах, олж авах, худалдан авах, булааж авах, өрөндөө авах, ажлаа чин шудрагаар хийж олж авах, буянтнаас хишиг хүртэх замаар олж авах гэсэн хөрөнгө цуглуулах долоон хууль ёсны арга байдаг. 117. Бярман, кшатрья нарт (мөнгө) хүүтэй зээлдүүлж үл болно: гэхдээ хэрэв хүсэх аваас дхармд  (нийцүүлэн) бага зэргийн хүүтэй мөнгө зээлдүүлж болно.    130. Эдгээр дөрвөн варны дхарм мөнхөд орших болно: түүнийг чин сүжгээр гүйцэтгэх нь дээд буянт үйлс мөн. == Гадад орнуудад дэлгэрсэн тухай == Австралийн эрдэмтэн Энтони Рид Ману хуулиуд буюу Дхармашастра "Бирм (Мьянмар) - Вареру Дхамматхат, Сиам ([[Тайланд]]), Камбож, Жава-Бали ([[Индонез]]) зэрэг улсуудад хаадын заавал дагаж мөрдөх ёстой байгалийн дэг жаягийн баримт бичгүүдийг маш их хүндэтгэдэг хадгалаж иржээ. Тэдгээрийг Бирм, Сиам хэл дээрх эх бичвэрийг чанд дагаж мөрдөж, Жава (Индонез) дахь орон нутгийн хэрэгцээнд дасан зохицох илүү хүчтэй хандлагатай, хуулбарлан, орчуулж, орон нутгийн хууль тогтоомжид оруулсан" гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Дундад зууны үеийн эх бичвэрүүд болон [[Зүүн Өмнөд Ази|Зүүн өмнөд Ази]] дахь Манусмрити гар бичмэлүүд нь Британийн Энэтхэгт анх хэрэглэгдэж байсан "бэлтгэл" хувилбараас тэс өөр байсан юм. Зүүн өмнөд Азийн ард түмний эрх зүйн бичвэрийн түүхэн үндэс болсон Манусмритигийн үүрэг маш чухал байсан гэж Австралийн эрх зүй судлаач профессор М.Хукер (M.B. Hooker) үздэг байна. == Орчуулга, хэвлэлүүд == * ''Манугийн институт'' Сэр Уильям Жонс (1794). Эхний санскрит хэлнээс англи хэл рүү орчуулагдсан. * ''Manu-гийн ёслолууд'' (1884) AC Burnell-ээр эхэлсэн ба Лондонд хэвлэгдсэн профессор Эв Хопкинс дуусгасан байна. * Профессор Жорж Бөрлерийн ''зүүн хэсгийн ариун номууд'' (1886 он). * Профессор Г.Старнигийн Францын орчуулга ''Les Lois de'' Manou, 1884 онд "Annales du Musée Guimet" хэмээх номыг хэвлүүлэв. * ''Manu'' (Penguin Classics) ''тухай хуулиуд'' орчуулсан Wendy Doniger, Emile Zola (1991) ** Ganganath Jha, ''Manusmriti with the Commentary of Medhatithi'', 1920, <nowiki>ISBN 8120811550</nowiki> ** J. I. Shastri (ed.), ''Manusmriti with Kullukabhatta Commentary'' (1972–1974), reprinted by Motilal Banarsidass, <nowiki>ISBN 978-8120807662</nowiki>. ** Pranjivan Harihar Pandya (ed.), ''Manusmriti; With a commentary called Manvarth Muktavali by Kullooka Bhatt'', Bombay, 1913. ** Ramacandra Varma Shastri, ''Manusmr̥ti: Bhāratīya ācāra-saṃhitā kā viśvakośa'', Śāśvata Sāhitya Prakāśana, 1997.<sup>[''ISBN missing'']</sup> ** ''The Institutes of Hindu Law: Or, The Ordinances of Manu'', Calcutta: Sewell & Debrett, 1796. [[Ангилал:Хиндү шашин]] [[Ангилал:Энэтхэгийн эрх зүй]] dbyjvb3z6y0cxaexsvgvcnn54ue6frb Module:Lang/data 828 113459 862722 862045 2026-07-22T15:42:08Z Enkhsaihan2005 64429 862722 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); local this_wiki_lang_tag = lang_obj.code; -- get this wiki's language tag --[[--------------------------< L A N G _ N A M E _ T A B L E >------------------------------------------------ primary table of tables that decode: lang -> language tags and names script -> ISO 15924 script tags region -> ISO 3166 region tags variant -> iana registered variant tags suppressed -> map of scripts tags and their associated language tags all of these data come from separate modules that are derived from the IANA language-subtag-registry file key_to_lower() avoids the metatable trap and sets all keys in the subtables to lowercase. Many language codes have multiple associated names; Module:lang is only concerned with the first name so key_to_lower() only fetches the first name. ]] local function key_to_lower (module, src_type) local out = {}; local source_t = (('var_sup' == src_type) and require (module)) or mw.loadData (module); -- fetch data from this module; require() avoids metatable trap for variant data if 'var_sup' == src_type then for k, v in pairs (source_t) do out[k:lower()] = v; -- for variant and suppressed everything is needed end elseif 'lang' == src_type and source_t.active then -- for ~/iana_languages (active) for k, v in pairs (source_t.active) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end elseif 'lang_dep' == src_type and source_t.deprecated then -- for ~/iana_languages (deprecated) for k, v in pairs (source_t.deprecated) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end else -- here for all other sources for k, v in pairs (source_t) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end end return out; end local lang_name_table_t = { lang = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana languages', 'lang'), lang_dep = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana languages', 'lang_dep'), script = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana scripts'), -- script keys are capitalized; set to lower region = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana regions'), -- region keys are uppercase; set to lower variant = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana variants', 'var_sup'), suppressed = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana suppressed scripts', 'var_sup'), -- script keys are capitalized; set to lower } --[[--------------------------< I 1 8 N M E D I A W I K I O V E R R I D E >-------------------------------- For internationalization; not used at en.wiki The language names taken from the IANA language-subtag-registry file are given in English. That may not be ideal. Translating ~8,000 language names is also not ideal. MediaWiki maintains (much) shorter lists of language names in most languages for which there is a Wikipedia edition. When desired, Module:Lang can use the MediaWiki language list for the local language. Caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be complete or may not exist at all. When incomplete, MediaWiki's list will 'fall back' to another language (typically English). When that happens add an appropriate entry to the override table below. Caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be correct. At en.wiki, the MediaWiki language names do not agree with the IANA language names for these ISO 639-1 tags. Often it is simply spelling differences: bh: IANA: Bihari languages MW: Bhojpuri – the ISO 639-3 tag for Bhojpuri is bho bn: IANA: Bengali MW: Bangla – Bengali is the exonym, Bangla is the endonym dv: IANA: Dhivehi MW: Divehi el: IANA: Modern Greek MW: Greek ht: IANA: Haitian MW: Haitian Creole ky: IANA: Kirghiz MW: Kyrgyz li: IANA: Limburgan MW: Limburgish or: IANA: Oriya MW: Odia os: IANA: Ossetian MW: Ossetic "pa: IANA: Panjabi MW: Punjabi "ps: IANA: Pushto MW: Pashto "to: IANA: Tonga MW: Tongan "ug: IANA: Uighur MW: Uyghur use the override table to override language names that are incorrect for your project To see the list of names that MediaWiki has for your language, enter this in the Debug colsole: =mw.dumpObject (mw.language.fetchLanguageNames ('<tag>', 'all')) (replacing <tag> with the language tag for your language) Use of the MediaWiki language names lists is enabled when media_wiki_override_enable is set to boolean true. ]] local media_wiki_override_enable = false; -- set to true to override IANA names with MediaWiki names; always false at en.wiki -- caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be complete or may not exist at all if true == media_wiki_override_enable then local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_lang_tag, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to MediaWiki for tag, name in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- loop through each tag/name pair in the MediaWiki list if lang_name_table_t.lang[tag] then -- if the tag is in the main list lang_name_table_t.lang[tag] = name; -- overwrite exisiting name with the name from MediaWiki end end end --[[--------------------------< O V E R R I D E >-------------------------------------------------------------- Language codes and names in this table override the BCP47 names in lang_name_table. indexes in this table shall always be lower case ]] local override = { ------------------------------< I S O _ 6 3 9 - 1 >------------------------------------------------------------ ["ab"] = "Абхаз", -- to match en.wiki article name ["ca-valencia"] = "Валенси", ["cu"] = "Church Slavonic", -- 2nd IANA name; ["de-at"] = "Austrian German", -- these code-region and code-variant tags to match en.wiki article names ["de-ch"] = "Swiss Standard German", ["en-au"] = "Australian English", ["en-ca"] = "Canadian English", ["en-emodeng"] = "Early Modern English", ["en-gb"] = "British English", ["en-ie"] = "Irish English", ["en-in"] = "Indian English", ["en-nz"] = "New Zealand English", ["en-us"] = "American English", ["en-za"] = "South African English", ["fr-ca"] = "Quebec French", ["fr-gallo"] = "Gallo", ["fy"] = "West Frisian", -- Western Frisian ["mo"] = "Moldovan", -- Moldavian (deprecated code); to match en.wiki article title ["nl-be"] = "Flemish", -- match MediaWiki ["oc-gascon"] = "Gascon", ["oc-provenc"] = "Provençal", ["ps"] = "Пушту", -- Pushto ["pt-br"] = "Бразилын Португал", -- match MediaWiki ["ro-md"] = "Moldovan", -- 'not deprecated' form ["ro-cyrl-md"] = "Moldovan", -- 'not deprecated' form ["tw-asante"] = "Asante Twi", ["ug"] = "Уйгур", -- these ISO 639-1 language-name overrides imported from Module:Language/data/wp_languages (since deleted) --<begin do-not-edit except to comment out>-- ["av"] = "Авар", -- Avaric ["bo"] = "Стандарт Төвөд", -- Төвөд ["el"] = "Грек", -- Modern Greek -- ["en-SA"] = "South African English", -- English; no; SA is not South Africa it Saudi Arabia; ZA is South Africa ["ff"] = "Фула", -- Fulah ["ht"] = "Хаитийн Креол", -- Haitian ["hz"] = "Отжихереро", -- Herero ["ii"] = "И", -- Sichuan Yi ["ki"] = "Gikuyu", -- Kikuyu ["kl"] = "Гренланд", -- Kalaallisut ["ky"] = "Киргиз", -- Kirghiz ["lg"] = "Луганда", -- Ganda ["li"] = "Лимбург", -- Limburgan ["mi"] = "Маори", -- Maori ["na"] = "Науру", -- Nauru ["nb"] = "Бүкмол", -- Norwegian Bokmål ["nd"] = "Хойд Ндебеле", -- North Ndebele ["nn"] = "Нюнорск", -- Норвегийн Нюнорск ["nr"] = "Өмнөд Ндебеле", -- South Ndebele ["ny"] = "Ньянжа", -- Nyanja ["oj"] = "Ojibwe", -- Ojibwa ["or"] = "Odia", -- Oriya ["pa"] = "Панжаби", -- Пунжаби ["rn"] = "Кирунди", -- Rundi ["sl"] = "Словени", -- Slovenian ["ss"] = "Свати", -- Swati ["st"] = "Сото", -- Southern Sotho ["to"] = "Тонга", -- Tonga --<end do-not-edit except to comment out>-- ------------------------------< I S O _ 6 3 9 - 2, - 3, - 5 >---------------------------------------------- ["alv"] = "Atlantic–Congo languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["arc"] = "Imperial Aramaic (700-300 BCE)", -- Official Aramaic (700-300 BCE), Imperial Aramaic (700-300 BCE); to match en.wiki article title uses ISO639-2 'preferred' name ["art"] = "constructed", -- to match en.wiki article; lowercase for category name ["ast-es"] = "Leonese", -- ast in IANA is Asturian; Leonese is a dialect ["bea"] = "Dane-zaa", -- Beaver; to match en.wiki article title ["bhd"] = "Bhadarwahi", -- Bhadrawahi; to match en.wiki article title ["bla"] = "Blackfoot", -- Siksika; to match en.wiki article title ["blc"] = "Nuxalk", -- Bella Coola; to match en.wiki article title ["bua"] = "Буриад", -- Buriat; this is a macro language; these four use wp preferred transliteration; ["bxm"] = "Mongolian Buryat", -- Mongolia Buriat; these three all redirect to Buryat ["bxr"] = "Оросын Буриад", -- Russia Buriat; ["bxu"] = "Chinese Buryat", -- China Buriat; ["byr"] = "Yipma", -- Baruya, Yipma ["clm"] = "Klallam", -- Clallam; to match en.wiki article title ["egy"] = "Ancient Egyptian", -- Egyptian (Ancient); distinguish from contemporary arz: Egyptian Arabic ["ems"] = "Alutiiq", -- Pacific Gulf Yupik; to match en.wiki article title ["esx"] = "Eskimo–Aleut languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["frr"] = "Хойд Фриз", -- Northern Frisian ["frs"] = "East Frisian Low Saxon", -- Eastern Frisian ["gsw-fr"] = "Эльзас", -- match MediaWiki ["haa"] = "Hän", -- Han; to match en.wiki article title ["hei"] = "Heiltsuk–Oowekyala", -- Heiltsuk; to match en.wiki article title ["hmx"] = "Hmong–Mien languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["ilo"] = "Ilocano", -- Iloko; to match en.wiki article title ["jam"] = "Ямайкын Креол", -- Jamaican Creole English ["lij-mc"] = "Монако", -- Ligurian as spoken in Monaco ["luo"] = "Dholuo", -- IANA (primary) /ISO 639-3: Luo (Kenya and Tanzania); IANA (secondary): Dholuo ["mhr"] = "Meadow Mari", -- Eastern Mari ["mid"] = "Modern Mandaic", -- Mandaic ['mis'] = "Кодлогдоогүй", -- Uncoded languages; capitalization; special scope, not collective scope; ["mkh"] = "Mon–Khmer languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["mla"] = "Tamambo", -- Malo ['mte'] = "Mono-Alu", -- Mono (Solomon Islands) ['mul'] = "multiple", -- Multiple languages; capitalization; special scope, not collective scope; ["nan-tw"] = "Taiwanese Hokkien", -- make room for IANA / 639-3 nan Min Nan Chinese; match en.wiki article title ["new"] = "Невар", -- Newari, Nepal Bhasa; to match en,wiki article title ["ngf"] = "Trans–New Guinea languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["nic"] = "Niger–Congo languages", -- Niger-Kordofanian languages; to match en,wiki article title ["nrf"] = "Норман", -- not quite a collective - IANA name: Jèrriais + Guernésiais; categorizes to Norman-language text ["nrf-gg"] = "Гернси", -- match MediaWiki ["nrf-je"] = "Жерси", -- match MediaWiki ["nzi"] = "Nzema", -- Nzima; to match en.wiki article title ["oma"] = "Omaha–Ponca", -- to match en.wiki article title (endash) ["orv"] = "Эртний Орос", -- Old Russian ["pfl"] = "Пфальцийн Герман", -- Пфальц; to match en.wiki article ["pie"] = "Piro Pueblo", -- Piro; to match en.wiki article ["pms"] = "Пьемонт", -- Piemontese; to match en.wiki article title ["pnb"] = "Punjabi (Western)", -- Western Panjabi; dab added to override import from ~/wp languages and distinguish pnb from pa in reverse look up tag_from_name() ['qwm'] = "Cuman", -- Kuman (Russia); to match en.wiki article name ["rop"] = "Australian Kriol", -- Kriol; en.wiki article is a dab; point to correct en.wiki article ["sco-ulster"] = "Ulster Scots", ["sdo"] = "Bukar–Sadong", -- Bukar-Sadung Bidayuh; to match en.wiki article title ["smp"] = "Samaritan Hebrew", -- to match en.wiki article title ["stq"] = "Сатерландын Фриз", -- Saterfriesisch ["und"] = "тодорхойгүй", -- capitalization to match existing category ["wrg"] = "Warrongo", -- Warungu ["xal-ru"] = "Kalmyk", -- to match en.wiki article title ["xgf"] = "Tongva", -- ISO 639-3 is Gabrielino-Fernandeño ["yuf"] = "Havasupai–Hualapai", -- Havasupai-Walapai-Yavapai; to match en.wiki article title ["zxx"] = "no linguistic content", -- capitalization -- these ISO 639-2, -3 language-name overrides imported from Module:Language/data/wp_languages --<begin do-not-edit except to comment out>-- ["ace"] = "Acehnese", -- Achinese ["aec"] = "Sa'idi Arabic", -- Saidi Arabic ["akl"] = "Aklan", -- Aklanon ["alt"] = "Алтай", -- Southern Altai ["apm"] = "Mescalero-Chiricahua", -- Mescalero-Chiricahua Apache ["bal"] = "Balochi", -- Baluchi -- ["bcl"] = "Central Bicolano", -- Central Bikol ["bin"] = "Edo", -- Bini ["bpy"] = "Bishnupriya Manipuri", -- Bishnupriya ["chg"] = "Цагадайн", -- Chagatai ["ckb"] = "Sorani Kurdish", -- Central Kurdish ["cnu"] = "Shenwa", -- Chenoua ["coc"] = "Cocopah", -- Cocopa ["diq"] = "Zazaki", -- Dimli ["fit"] = "Meänkieli", -- Tornedalen Finnish ["fkv"] = "Квен", -- Kven Finnish ["frk"] = "Old Frankish", -- Frankish ["gez"] = "Ge'ez", -- Geez ["gju"] = "Gujari", -- Gujari ["gsw"] = "Алеманн Герман", -- Swiss German ["gul"] = "Gullah", -- Sea Island Creole English ["hak"] = "Hakka", -- Hakka Chinese ["hbo"] = "Biblical Hebrew", -- Ancient Hebrew ["hnd"] = "Hindko", -- Southern Hindko -- ["ikt"] = "Inuvialuk", -- Inuinnaqtun ["kaa"] = "Каракалпак", -- Kara-Kalpak ["khb"] = "Tai Lü", -- Lü ["kmr"] = "Kurmanji Kurdish", -- Northern Kurdish ["kpo"] = "Kposo", -- Ikposo ["krj"] = "Kinaray-a", -- Kinaray-A ["ktz"] = "Juǀ'hoan", -- Juǀʼhoan ["lez"] = "Лезги", -- Lezghian ["liv"] = "Ливони", -- Liv ["lng"] = "Lombardic", -- Langobardic ["mia"] = "Майами-Иллиной", -- Miami ["miq"] = "Miskito", -- Mískito ["mix"] = "Mixtec", -- Mixtepec Mixtec ["mni"] = "Мейтей", -- Manipuri ["mrj"] = "Hill Mari", -- Western Mari ["mww"] = "White Hmong", -- Hmong Daw ["nds-nl"] = "Dutch Low Saxon", -- Low German -- ["new"] = "Nepal Bhasa", -- Newari ["nso"] = "Хойд Сото", -- Pedi -- ["nwc"] = "Classical Nepal Bhasa", -- Classical Newari, Classical Nepal Bhasa, Old Newari ["ood"] = "Оодхам", -- Tohono O'odham ["otk"] = "Эртний Түрэг", -- Old Turkish ["pal"] = "Middle Persian", -- Pahlavi ["pam"] = "Капампанган", -- Pampanga ["phr"] = "Potwari", -- Pahari-Potwari ["pka"] = "Jain Prakrit", -- Ardhamāgadhī Prākrit -- ["pnb"] = "Punjabi", -- Western Panjabi ["psu"] = "Shauraseni", -- Sauraseni Prākrit ["rap"] = "Рапа Нуй", -- Rapanui ["rar"] = "Күүк Арлын Маори", -- Rarotongan ["rmu"] = "Scandoromani", -- Tavringer Romani ["rom"] = "Romani", -- Romany ["rup"] = "Aromanian", -- Macedo-Romanian ["ryu"] = "Окинава", -- Central Okinawan ["sdc"] = "Sassarese", -- Sassarese Sardinian ["sdn"] = "Gallurese", -- Gallurese Sardinian ["shp"] = "Shipibo", -- Shipibo-Conibo ["src"] = "Logudorese", -- Logudorese Sardinian ["sro"] = "Campidanese", -- Campidanese Sardinian ["tkl"] = "Tokelauan", -- Tokelau ["tvl"] = "Тувалу", -- Тувалу ["tyv"] = "Тува", -- Tuvinian ["vls"] = "West Flemish", -- Vlaams ["wep"] = "Вестфали", -- Westphalien ["xal"] = "Ойрад", -- Kalmyk ["xcl"] = "Old Armenian", -- Classical Armenian ["yua"] = "Юкатек Маяа", -- Yucateco --<end do-not-edit except to comment out>-- ------------------------------< P R I V A T E _ U S E _ T A G S >---------------------------------------------- ["akk-x-latbabyl"] = "Late Babylonian Akkadian", ["akk-x-midassyr"] = "Middle Assyrian Akkadian", ["akk-x-midbabyl"] = "Middle Babylonian Akkadian", ["akk-x-neoassyr"] = "Neo-Assyrian Akkadian", ["akk-x-neobabyl"] = "Neo-Babylonian Akkadian", ["akk-x-old"] = "Old Akkadian", ["akk-x-oldassyr"] = "Old Assyrian Akkadian", ["akk-x-oldbabyl"] = "Old Babylonian Akkadian", ["alg-x-proto"] = "Proto-Algonquian", -- alg in IANA is Algonquian languages ["ca-x-old"] = "Old Catalan", ["cel-x-combrit"] = "Common Brittonic", -- cel in IANA is Celtic languages ["cel-x-proto"] = "Proto-Celtic", ["egy-x-demotic"] = "Demotic Egyptian", ["egy-x-late"] = "Late Egyptian", ["egy-x-middle"] = "Middle Egyptian", ["egy-x-old"] = "Old Egyptian", ["gem-x-proto"] = "Proto-Germanic", -- gem in IANA is Germanic languages ["gmw-x-ecg"] = "East Central German", ["grc-x-aeolic"] = "Aeolic Greek", -- these grc-x-... codes are preferred alternates to the non-standard catchall code grc-gre ["grc-x-attic"] = "Attic Greek", ["grc-x-biblical"] = "Biblical Greek", ["grc-x-byzant"] = "Byzantine Greek", ["grc-x-classic"] = "Classical Greek", ["grc-x-doric"] = "Doric Greek", ["grc-x-hellen"] = "Hellenistic Greek", ["grc-x-ionic"] = "Ionic Greek", ["grc-x-koine"] = "Койне Грек", ["grc-x-medieval"] = "Medieval Greek", ["grc-x-patris"] = "Patristic Greek", ["grk-x-proto"] = "Proto-Greek", -- grk in IANA is Greek languages ["iir-x-proto"] = "Proto-Indo-Iranian", -- iir in IANA is Indo-Iranian Languages ["inc-x-mitanni"] = "Mitanni-Aryan", -- inc in IANA is Indic languages ["inc-x-proto"] = "Proto-Indo-Aryan", ["ine-x-anatolia"] = "Anatolian languages", ["ine-x-proto"] = "Proto-Indo-European", ["ira-x-proto"] = "Proto-Iranian", -- ira in IANA is Iranian languages ["itc-x-proto"] = "Proto-Italic", -- itc in IANA is Italic languages ["ksh-x-colog"] = "Colognian", -- en.wiki article is Colognian; ksh (Kölsch) redirects there ["la-x-medieval"] = "Medieval Latin", ["la-x-new"] = "New Latin", ["lmo-x-berg"] = "Bergamasque", -- lmo in IANA is Lombard; Bergamasque is a dialect ["lmo-x-cremish"] = "Cremish", -- lmo in IANA is Lombard; Cremish is a dialect ["lmo-x-milanese"] = "Milanese", -- lmo in IANA is Lombard; Milanese is a dialect ["mis-x-ripuar"] = "Ripuarian", -- replaces improper use of ksh in wp_languages ["prg-x-old"] = "Old Prussian", ["sem-x-ammonite"] = "Ammonite", ["sem-x-aramaic"] = "Aramaic", ["sem-x-canaan"] = "Canaanite languages", ["sem-x-dumaitic"] = "Dumaitic", ["sem-x-egurage"] = "Eastern Gurage", ["sem-x-hatran"] = "Hatran Aramaic", ["sem-x-oldsoara"] = "Old South Arabian", ["sem-x-palmyren"] = "Palmyrene Aramaic", ["sem-x-proto"] = "Proto-Semitic", ["sem-x-taymanit"] = "Taymanitic", ["sla-x-proto"] = "Proto-Slavic", -- sla in IANA is Slavic languages ["yuf-x-hav"] = "Havasupai", -- IANA name for these three is Havasupai-Walapai-Yavapai ["yuf-x-wal"] = "Walapai", ["yuf-x-yav"] = "Yavapai", ["xsc-x-pontic"] = "Pontic Scythian", -- xsc in IANA is Scythian ["xsc-x-saka"] = "Saka", ["xsc-x-sarmat"] = "Sarmatian", } --[[--------------------------< A R T I C L E _ L I N K >------------------------------------------------------ for those rare occasions when article titles don't fit with the normal '<language name> language', this table maps language code to article title. Use of this table should be avoided and the use of redirects preferred as that is the long-standing method of handling article names that don't fit with the normal pattern ]] local article_name = { ['kue'] = "Kuman language (New Guinea)", -- Kuman (Papua New Guinea); to avoid Kuman dab page ["lij-mc"] = "Лигур хэл", -- Ligurian; see Template_talk:Lang#Ligurian_dab ['mbo'] = "Mbo language (Cameroon)", -- Mbo (Cameroon) ['mnh'] = "Mono language (Congo)", -- Mono (Democratic Republic of Congo); see Template_talk:Lang#Mono_languages ['mnr'] = "Mono language (California)", -- Mono (USA) ['mru'] = "Mono language (Cameroon)", -- Mono (Cameroon) ["snq"] = "Sangu language (Gabon)", -- Sangu (Gabon) ["toi"] = "Tonga language (Zambia and Zimbabwe)", -- Tonga (Zambia and Zimbabwe); to avoid Tonga language dab page ["vwa"] = "Awa language (China)", -- Awa (China); to avoid Awa dab page ["xlg"] = "Ligurian language (ancient)", -- see Template_talk:Lang#Ligurian_dab ["zmw"] = "Mbo language (Congo)", -- Mbo (Democratic Republic of Congo) } --[=[-------------------------< R T L _ S C R I P T S >-------------------------------------------------------- ISO 15924 scripts that are written right-to-left. Data in this table taken from [[ISO 15924#List of codes]] last update to this list: 2017-12-24 ]=] local rtl_scripts = { 'adlm', 'arab', 'aran', 'armi', 'avst', 'cprt', 'egyd', 'egyh', 'hatr', 'hebr', 'hung', 'inds', 'khar', 'lydi', 'mand', 'mani', 'mend', 'merc', 'mero', 'narb', 'nbat', 'nkoo', 'orkh', 'palm', 'phli', 'phlp', 'phlv', 'phnx', 'prti', 'rohg', 'samr', 'sarb', 'sogd', 'sogo', 'syrc', 'syre', 'syrj', 'syrn', 'thaa', 'wole', }; --[[--------------------------< T R A N S L I T _ T I T L E S >------------------------------------------------ This is a table of tables of transliteration standards and the language codes or language scripts that apply to those standards. This table is used to create the tool-tip text associated with the transliterated text displayed by some of the {{lang-??}} templates. These tables are more-or-less copied directly from {{transl}}. The standard 'NO_STD' is a construct to allow for the cases when no |std= parameter value is provided. ]] local translit_title_table = { ['ahl'] = { ['default'] = 'Academy of the Hebrew Language transliteration', }, ['ala'] = { ['default'] = 'American Library Association – Library of Congress transliteration', }, ['ala-lc'] = { ['default'] = 'American Library Association – Library of Congress transliteration', }, ['batr'] = { ['default'] = 'Bikdash Arabic Transliteration Rules', }, ['bgn/pcgn'] = { ['default'] = 'Board on Geographic Names / Permanent Committee on Geographical Names transliteration', }, ['din'] = { ['ar'] = 'DIN 31635 Arabic', ['fa'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ku'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ps'] = 'DIN 31635 Arabic', ['tg'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ug'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ur'] = 'DIN 31635 Arabic', ['arab'] = 'DIN 31635 Arabic', ['default'] = 'DIN transliteration', }, ['eae'] = { ['default'] = 'Encyclopaedia Aethiopica transliteration', }, ['hepburn'] = { ['default'] = 'Hepburn transliteration', }, ['hunterian'] = { ['default'] = 'Hunterian transliteration', }, ['iast'] = { ['default'] = 'International Alphabet of Sanskrit transliteration', }, ['iso'] = { -- when a transliteration standard is supplied ['ab'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ba'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['be'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['bg'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['kk'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ky'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['mn'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ru'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['tg'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['uk'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['bua'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['sah'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['tut'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['xal'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['cyrl'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ar'] = 'ISO 233 Arabic', ['ku'] = 'ISO 233 Arabic', ['ps'] = 'ISO 233 Arabic', ['ug'] = 'ISO 233 Arabic', ['ur'] = 'ISO 233 Arabic', ['arab'] = 'ISO 233 Arabic', ['he'] = 'ISO 259 Hebrew', ['yi'] = 'ISO 259 Hebrew', ['hebr'] = 'ISO 259 Hebrew', ['el'] = 'ISO 843 Greek', ['grc'] = 'ISO 843 Greek', ['ja'] = 'ISO 3602 Japanese', ['hira'] = 'ISO 3602 Japanese', ['hrkt'] = 'ISO 3602 Japanese', ['jpan'] = 'ISO 3602 Japanese', ['kana'] = 'ISO 3602 Japanese', ['zh'] = 'ISO 7098 Chinese', ['chi'] = 'ISO 7098 Chinese', ['cmn'] = 'ISO 7098 Chinese', ['zho'] = 'ISO 7098 Chinese', -- ['han'] = 'ISO 7098 Chinese', -- unicode alias of Hani? doesn't belong here? should be Hani? ['hans'] = 'ISO 7098 Chinese', ['hant'] = 'ISO 7098 Chinese', ['ka'] = 'ISO 9984 Georgian', ['kat'] = 'ISO 9984 Georgian', ['arm'] = 'ISO 9985 Armenian', ['hy'] = 'ISO 9985 Armenian', ['th'] = 'ISO 11940 Thai', ['tha'] = 'ISO 11940 Thai', ['ko'] = 'ISO 11941 Korean', ['kor'] = 'ISO 11941 Korean', ['awa'] = 'ISO 15919 Indic', ['bho'] = 'ISO 15919 Indic', ['bn'] = 'ISO 15919 Indic', ['bra'] = 'ISO 15919 Indic', ['doi'] = 'ISO 15919 Indic', ['dra'] = 'ISO 15919 Indic', ['gon'] = 'ISO 15919 Indic', ['gu'] = 'ISO 15919 Indic', ['hi'] = 'ISO 15919 Indic', ['hno'] = 'ISO 15919 Indic', ['inc'] = 'ISO 15919 Indic', ['kn'] = 'ISO 15919 Indic', ['kok'] = 'ISO 15919 Indic', ['ks'] = 'ISO 15919 Indic', ['mag'] = 'ISO 15919 Indic', ['mai'] = 'ISO 15919 Indic', ['ml'] = 'ISO 15919 Indic', ['mr'] = 'ISO 15919 Indic', ['ne'] = 'ISO 15919 Indic', ['new'] = 'ISO 15919 Indic', ['or'] = 'ISO 15919 Indic', ['pa'] = 'ISO 15919 Indic', ['pnb'] = 'ISO 15919 Indic', ['raj'] = 'ISO 15919 Indic', ['sa'] = 'ISO 15919 Indic', ['sat'] = 'ISO 15919 Indic', ['sd'] = 'ISO 15919 Indic', ['si'] = 'ISO 15919 Indic', ['skr'] = 'ISO 15919 Indic', ['ta'] = 'ISO 15919 Indic', ['tcy'] = 'ISO 15919 Indic', ['te'] = 'ISO 15919 Indic', ['beng'] = 'ISO 15919 Indic', ['brah'] = 'ISO 15919 Indic', ['deva'] = 'ISO 15919 Indic', ['gujr'] = 'ISO 15919 Indic', ['guru'] = 'ISO 15919 Indic', ['knda'] = 'ISO 15919 Indic', ['mlym'] = 'ISO 15919 Indic', ['orya'] = 'ISO 15919 Indic', ['sinh'] = 'ISO 15919 Indic', ['taml'] = 'ISO 15919 Indic', ['telu'] = 'ISO 15919 Indic', ['default'] = 'ISO transliteration', }, ['jyutping'] = { ['default'] = 'Jyutping transliteration', }, ['mlcts'] = { ['default'] = 'Myanmar Language Commission Transcription System', }, ['mr'] = { ['default'] = 'McCune–Reischauer transliteration', }, ['nihon-shiki'] = { ['default'] = 'Nihon-shiki transliteration', }, ['no_std'] = { -- when no transliteration standard is supplied ['akk'] = 'Semitic transliteration', ['sem'] = 'Semitic transliteration', ['phnx'] = 'Semitic transliteration', ['xsux'] = 'Cuneiform transliteration', }, ['pinyin'] = { ['default'] = 'Pinyin transliteration', }, ['rr'] = { ['default'] = 'Revised Romanization of Korean transliteration', }, ['rtgs'] = { ['default'] = 'Royal Thai General System of Transcription', }, ['satts'] = { ['default'] = 'Standard Arabic Technical Transliteration System transliteration', }, ['scientific'] = { ['default'] = 'scientific transliteration', }, ['ukrainian'] = { ['default'] = 'Ukrainian National system of romanization', }, ['ungegn'] = { ['default'] = 'United Nations Group of Experts on Geographical Names transliteration', }, ['wadegile'] = { ['default'] = 'Wade–Giles transliteration', }, ['wehr'] = { ['default'] = 'Hans Wehr transliteration', }, ['yaleko'] = { ['default'] = 'Yale romanization of Korean', } }; --[[--------------------------< E N G _ V A R >---------------------------------------------------------------- Used at en.wiki so that spelling of 'romanized' (US, default) can be changed to 'romanised' to match the envar specified by a {{Use xxx English}}. This is accomplished by setting |engvar=gb; can, should be omitted in articles that use American English; no need for the clutter. ]] local engvar_sel_t = { -- select either UK English or US English ['au'] = 'gb_t', -- these match IANA region codes (except in lower case) ['ca'] = 'us_t', ['gb'] = 'gb_t', ['ie'] = 'gb_t', ['in'] = 'gb_t', ['nz'] = 'gb_t', ['us'] = 'us_t', -- default engvar ['za'] = 'gb_t' }; local engvar_t = { ['gb_t'] = { ['romanisz_lc'] = 'romanisation', -- lower case ['romanisz_uc'] = 'Romanisation', -- upper case ['romanisz_pt'] = 'латин', -- past tense }, ['us_t'] = { -- default engvar ['romanisz_lc'] = 'romanization', -- lower case ['romanisz_uc'] = 'Romanization', -- upper case ['romanisz_pt'] = 'латин', -- past tense } } --[[--------------------------< E X P O R T S >---------------------------------------------------------------- ]] return { this_wiki_lang_tag = this_wiki_lang_tag, this_wiki_lang_dir = lang_obj:getDir(), -- wiki's language direction article_name = article_name, engvar_t = engvar_t, engvar_sel_t = engvar_sel_t, lang_name_table = lang_name_table_t, override = override, rtl_scripts = rtl_scripts, special_tags_table = special_tags_table, translit_title_table = translit_title_table, }; lqp0m1gro6jzokyyyv7zpuuozbrgkdk Module:Lang/data/iana languages 828 113460 862479 861819 2026-07-20T14:05:52Z Enkhsaihan2005 64429 862479 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Арагон"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Бретон"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Корн"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Хуучин Англи (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Астури", "Asturleonese", "Bable", "Леон"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Дакота"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Дунд Англи (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Гвианын Креол Франц"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Ларагия"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Жерси", "Гернси"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Өмнөд Курд"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Уме Сами"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Англи-Норман"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Өмнөд Тасмани", "Нюенонн"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } rtwgunl45feem2ku1gsiljn51o5ipg2 862483 862479 2026-07-20T14:44:22Z Enkhsaihan2005 64429 862483 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Арагон"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Бретон"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Корн"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситани"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Хуучин Англи (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Астури", "Asturleonese", "Bable", "Леон"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Дакота"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Дунд Англи (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Гвианын Креол Франц"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Ларагия"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Жерси", "Гернси"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Өмнөд Курд"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Уме Сами"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Англи-Норман"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Өмнөд Тасмани", "Нюенонн"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } 8mwqafuhom3yi0gf2kjeyprjz0t1pdw 862831 862483 2026-07-23T05:07:10Z Enkhsaihan2005 64429 862831 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Арагон"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Бретон"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Корн"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Хуучин Англи (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Астури", "Asturleonese", "Bable", "Леон"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Дакота"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Дунд Англи (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Гвианын Креол Франц"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Ларагия"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Жерси", "Гернси"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Өмнөд Курд"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Уме Сами"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Англи-Норман"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Өмнөд Тасмани", "Нюенонн"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } rtwgunl45feem2ku1gsiljn51o5ipg2 Виадук де Мийо 0 114356 862632 862352 2026-07-22T04:54:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862632 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын Окситани дахь налуу татлагат гүүр}} {{Инфобокс гүүр | bridge_name = Millau Viaduct | native_name = {{nobold|{{native name|fr|Viaduc de Millau}}}} | native_name_lang = | image = [[File:ViaducdeMillau.jpg|260px]] | image_size = | alt = | caption = 2005 онд Виадук де Мийогийн үзэмж | official_name = '''{{lang|fr|Viaduc de Millau}}''' | other_name = | carries = [[Хурдны зам А75|А75]] 4 эгнээ | crosses = [[Тарн гол|Тарн]] голын хөндий | locale = [[Мийо]]-[[Крессель]], [[Аверон]], [[Франц]] | owner = | maint = [[Эфаж|Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau]]<ref name=structurae>{{Structurae|access-date=2026-06-22}}</ref> | id = | designer = [[Норман Фостер]], архитектор<ref name=structurae/><br /> [[Мишель Вирложе]], бүтцийн инженер<ref name=structurae/> | engineering = | design = Олон ташаатай [[Налуу татлагат гүүр|налуу татлагат]] [[виадук]] [[Францын авто замууд|авто замын]] [[гүүр]]<ref name=structurae/> | material = [[Бетон]], [[ган]] | length = {{convert|2460|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | width = {{convert|32.05|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | height = {{convert|343|m|abbr=on}} (max pylon above ground)<ref name=structurae/><ref name=BBC-Dec2004/> | mainspan = {{convert|342|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | spans = {{convert|204|m|abbr=on}},<br />6×{{convert|342|m|abbr=on}},<br />{{convert|204|m|abbr=on}}<ref name="Buonomo, Servant, Virlogeux, Cremer, De Ville De Goyet, Del Forno">{{cite conference |last1=Буономо |first1=М. |last2=Серван |first2=Клод |last3=Вирложе |first3=Мишель |last4=Кремер |first4=Жан-Мари |last5=Де Виль Де Фойе |first5=В. |last6=Дел Форно |first6=Ж.-Й. |url=http://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |title=The design and the construction of the Millau Viaduct |date=2004-06-23{{ndash}}25 |conference=Steel bridges extend structural limits |location=Мийо, Франц |pages=1–18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219200253/https://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |archive-date=2018-02-19 }}</ref> | pierswater = | load = | clearance = | below = {{convert|270|m|abbr=on}}<ref name=structurae/><ref name=BBC-May2004>{{cite web|url=http://news.BBC.co.uk/1/hi/world/europe/3759307.stm|title=France 'completes' tallest bridge|website=news.BBC.co.uk|publisher=[[BBC News]]|date=2004-05-29|access-date=2026-06-22}}</ref> | life = 120 жил | builder = [[Эфаж|Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau]]<ref name=structurae/><ref name=BBC-Dec2004/><ref name=BBC-May2004/><ref name=BBC-Nov2003>{{cite news |author=Крис Бокман |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |location=Мийо |work=[[BBC News Online]] |date=2003-11-04 |access-date=2026-06-22 }}</ref> | fabricator = | begin = {{Start date and age|2001|10|16|df=y}}<ref name=structurae/> | complete = | cost = {{Евро|394 сая|link=yes}}<ref name=BBC-Dec2004>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4091813.stm |title=France shows off tallest bridge |work=[[BBC News Online]] |date=2004-12-14 |access-date=2026-06-22 }}</ref> | inaugurated = {{Start date and age|2004|12|14|df=y}}<ref name=structurae/> | open = 2004 оны 12 сарын 14, 9:00<ref name=structurae/> | toll = {{Евро|8.30}} | traffic = | preceded = | followed = | heritage = | replaces = | coordinates = {{Coord|44|04|46|N|03|01|20|E|region:FR_type:landmark|display=title,inline}} | references = }} '''Виадук де Мийо''' буюу '''Мийогийн гүүр''' ({{lang-fr|Viaduc de Millau}}) нь [[Франц|Өмнөд Францын]] [[Тарн гол]]ын хөндийд байх гүүр юм. Тус гүүрийн зургийг [[Мишел Вирложо]] гаргасан ба [[Норман Фостер]] хийцийг нь боловсруулжээ. 2004 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд тухайн үеийн францын ерөнхийлөгч [[Жак Ширак]] нээлтийн ёслолыг хийсэн ба үүнээс хоёр өдрийн дараа ашиглалтад авчээ. 2460 метрийн урттай энэ гүүр нь дэлхийн хамгийн урт [[налуу татлагат гүүр]] бөгөөд тулгуурын өндөр нь 343 метрээрээ Францын хамгийн өндөр байгууламж юм. 2006 онд гүүр ба түүнийг хийж гүйцэтгэсэн архитекторууд болон инженерүүд нь [[Олон Улсын Гүүр ба Хийцийн Инженерийн Байгууламжийн Нийгэмлэг|ОУГХИБН]]-ээс [[Шилдэг Хийцийн Шагнал]]аар ({{lang-en|Outstanding Structure Award}}) шагнуулжээ. == Зураг төсөл == Замын байрлал, газрын сонголт, зохион бүтээх зураг төсөл, тэдгээрийн төлөвлөлтөд бараг 20 гаран жилийг зарцуулсан байна. Эцсийн зураг төслийг франц гаралтай барилгын инженер Мишел Вирложо зохиосон бөгөөд түүний зургаар их британийн архитектор Норман Фостер гүүрийн хийцийн архитекурын ажлыг хийж гүйцэтгэв. 1996 оны зун шүүгчдийн баг авто замаас дээшээ долоон [[налуу татлагат гүүр|налуу татлагат пилон]] бүхий нийт таван хийцийн зургаас сонголт хийжээ. == Техникийн үзүүлэлт == Гүүрний зам нь хойноос урагшаа чигт 3 %-ийн өгсүүр бөгөөд дэвсгэр зургийн муруйлтын радиус нь 20.000&nbsp;м. Энэхүү муруйлт нь хэрэглэгчдэд гүүрийг илүү сайн харах боломжийг олгох зорилготой аж.<ref>Michel Virlogeux: ''Der Viadukt über das Tarntal bei Millau – Von den ersten Entwurfsgedanken bis zur Fertigstellung''. In: ''Bautechnik'', Jg. 83, 2006, S.&nbsp;96.</ref> Гүүрний сөрөг урсгал бүрт тус бүрдээ 3,5&nbsp;м өргөнтэй хоёр эгнээ замтайгаас гадна 3&nbsp;м-ийн өргөнтэй нэмэлт зогсох эгнээтэй. Эдгээр нь ослын хаалт, ослын дуудлагын багана, гал унтраагч, 24 цагийн хяналт, эргүүл, 3,2&nbsp;м өндөр салхины хамгаалалт зэргээр хамгаалагдсан байдаг. === Хийц === Гүүрний урт нь 2460&nbsp;м ба хоёр захын тулгуур хоорондын зай нь 204&nbsp;м, дунд талын зургаан тулгуур хоорондын зай 342&nbsp;м. 32&nbsp;метрийн өргөнтэй, хамгийн ихдээ 4,2&nbsp;м өндөртэй ромб хэлбэрийн замын дам нуруу нь Тарн голоос дээш 270&nbsp;м хүртэл өндөрт байрладаг. [[Ортотроп хавтан|Ортотроп]] замын хөндлөн огтлол нь ган [[хөндий дам нуруу]]наас бүрдэнэ.<ref>[http://structurae.de/bauwerke/millau-viadukt Millau-Viadukt.] In: Structurae</ref> Замын хийцэд тусгай зориулалтын [[Нимгэн төмөр#Зузаан ихтэй нимгэн төмөр|зузаан төмөр хавтанг]] ашигласан ба түүний доод талд нь [[Заарланд]]ын «Диллингер Хүттэ» үйлдвэрт үйлдвэрлэсэн хатуулаг өндөртэй, нарийн мөхлөгт барилгын ганг хэрэглэжээ.<ref name="dillinger">{{Webarchiv |url=http://www.dillinger.de/dh/referenzen/stahlbau/00024314/index.shtml.de |text=''Grobblech für das Viadukt von Millau. Die längste Schrägseilbrücke der Welt: aus DI-MC.'' |wayback=20160118104430}}. In: ''Dillinger Hütte Gruppe''.</ref> 245&nbsp;м хүртэл өндөртэй тус гүүрний төмөр бетон тулгуур багана нь баригдаж дуусах хүртлээ дэлхийн хамгийн өндөр тулгууртай гүүр байв. Хөндий төмөр бетон тулгуур нь нийт уртаараа өөр өөр хөндлөн огтлолтой. Зорчих хэсгийн доогуур ү-хэлбэрт хуваагдсан, босоо тэнхлэг дагуу [[бэхэлгээний ган|бэхлэгдсэн]]. Тулгуур баганын суурийн талбай нь 220&nbsp;м² бөгөөд дээш нарийссаар 30&nbsp;м² болно. Тулгуур багана нь гүүрний өргөн чигт оройн хэсгээрээ 10&nbsp;м ёроол хэсгээрээ 27&nbsp;м (хамгийн өндөр тулгуур). [[Төмөр бетон|Төмөр бетон тулгуурт]] 53.000&nbsp;м³ [[бетон]] цутгажээ. Нийт 206.000&nbsp;тонн бетон хэрэглэсэн байна. == Зургийн цомог == {{Том зураг|Viaduc de Millau 1.jpg|1000|Мийогийн гүүр}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Viaduc de Millau|Виадук де Мийо}} * [http://www.leviaducdemillau.com/ Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau] == Эх сурвалж == <references/> [[Ангилал:Ган гүүр]] [[Ангилал:Налуу татлагат гүүр]] [[Ангилал:Техникийн хамгийн]] [[Ангилал:Хурдны замын гүүр]] [[Ангилал:Францын замын гүүр]] [[Ангилал:Европын гүүр]] [[Ангилал:2000-аад онд барьсан]] edpgrw2ynhway146e04inbd9tcoar2a АНУ-ын Үндсэн хууль 0 114474 862551 777005 2026-07-21T07:47:09Z CommonsDelinker 211 [[File:Constitution_of_the_United_States,_page_1.jpg]]-г [[File:Constitution_of_the_United_States_-_DPLA_-_9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3_(page_1).jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:CO 862551 wikitext text/x-wiki [[Файл:Constitution of the United States - DPLA - 9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3 (page 1).jpg|thumb|АНУ-ын Үндсэн хууль]] '''АНУ-ын Үндсэн хууль''' ({{lang-en|United States Constitution}}) бол [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын эрх зүйн дээд хүчин чадамжтай гол "эцэг" хууль юм. АНУ-ын Үндсэн хуулийг 1787 оны 9 дүгээр сарын 17-нд [[Филадельфи]] дахь ''Үндсэн хуулийн Конвент'' (анх Нэгдсэн улсад байгаа хуулиудыг цэгцлэхээр цугласан төлөөллийн байгууллага юм. Сүүлдээ ярьж тохиролцоод Үндсэн хуультай болохоор тогтсон юм) баталж, улмаар тэр үеийн Америкийн арван гурван муж улс бүгд соёрхон баталсан. Энэ нь орчин үеийн утгаараа дэлхийн анхны Үндсэн хууль гэж үздэг. Долоон зүйлээс бүрдсэн уг Үндсэн хуульд батлагдсанаас хойш хорин долоон нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан бөгөөд энэ нь түүний салшгүй хэсэг юм. АНУ-ын Үндсэн хууль нь ''хууль тогтоох'' (конгресс), ''гүйцэтгэх'' ([[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]]) ба ''шүүх'' (дээд болон бусад бүх шатны шүүхүүд) гэсэн төрийн эрх мэдлийг хуваарилсан зарчимд суурилдаг байна. Үүнээс гадна АНУ-ын муж улс тус бүрд өргөн хүрээтэй хууль ёсны эрх олгосон байна. == Үндсэн хууль баталсан түүх == [[Файл:Bill of Rights Plaque.jpg|thumb|эрхийн бичиг]] 1783 онд Версалийн энхийн гэрээ байгуулагдаж, АНУ-ын тусгаар тогтнолын төлөөх дайн дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө 1777 онд дайн ид өрнөж байх үед Тивийн хоёрдугаар Конгресс хуралдаж АНУ-ыг "Холбооны улс" гэж тодорхойлж, төвлөрсөн эрх мэдлийг нэгтгэсэн Үндсэн хуулийн анхны баримт бичиг болох "Холбооны зүйл ангиудын нэгтгэл" ( англиар. Articles of Confederation and Perpetual Union)-ийг батлаад байсан юм. Харин 1781 онд энэхүү "Холбооны зүйл ангиудын нэгтгэл"-ийг сүүлчийн, арван гурав дахь муж улс баталснаар албан ёсоор хүчин төгөлдөр болсон байна. Гэвч АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч [[Жорж Вашингтон]] (1789-1797) "Холбооны зүйл ангиудын нэгтгэл"-ийг "элсээр хийсэн олс" (англиар. ropes of sand) гэж нэрлэж байжээ. Тиймээс уг баримт бичигт төрөл бүрийн өөрчлөлт оруулах саналууд ихээр гарч эхэлсэн. Энэ холбооны сул талууд: ''Нэгдүгээрт,'' төвлөрсөн эрх баригчдад бага эрх мэдэл олгосон, ''Хоёрдугаарт,'' Холбооны Конгресст санал өгөхдөө (дээд эрх мэдэлтэн) аливаа асуудлаар бүх 13 муж улс шийдвэр гаргах шаардлагатай байв (нэг муж улс ямар ч санаачилгыг хаах боломжтой байсан). 1786 оны 9 дүгээр сард Аннаполис хотод [[Нью-Жерси]], [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк]], [[Пеннсилвани]], [[Делавэр]], [[Виржини]] зэрэг 5 муж улсын төлөөлөгчид цугларсан боловч зарим муж улсын төлөөлөл ирж амжаагүй, зарим нь эсэргүүцээд ирээгүй тул төлөөлөгчид дээд байгууллага болох Холбооны Конгресст хандаж, ирэх (1787) оны 5 дугаар сард Филадельфид бүрэн чадамжтай бүрэлдэхүүнээр хуралдаж "Холбооны зүйл ангиудын нэгтгэл"-ийг хэлэлцэх санал гаргасан байна. 1787 оны 2 дугаар сарын 21-нд '''Холбооны Конгресс''' "Холбооны зүйл ангиудын нэгтгэл"-ийг хэлэлцэх зорилгоор Конвент хуралдуулах шийдвэр гаргасан байна. Род-Айленд муж улсаас бусад 12 муж энэхүү Конвентод оролцох нийт 70 төлөөлөгчийн нэрийг баталж хуралд илгээжээ. Төлөөлөгчид зөвхөн "Холбооны зүйл ангиудын нэгтгэл"-ийг хэлэлцэхээр цугласан боловч яваандаа Холбооны улсын газар нутаг, төв захиргааны эрх мэдлийн тогтолцоо зэргийг тодорхойлсон "Үндсэн хуультай" болох ёстой гэдэгт санал нэгдэж эхэлсэн байна. Улмаар Үндсэн хуулийн төслийн хэлэлцүүлэг нууцаар явагдсан бөгөөд "Виржини" болон "Нью-Жерси" гэсэн Үндсэн хуулийн хоёр хувилбарт хуваагджээ. "Виржини" төлөвлөгөөний төлөөлөгч Жэймс Мэдисон нар Холбооны төвлөрсөн захиргаанд илүү эрх мэдэл өгөх, харин "Нью Жерси" төлөвлөгөөг баримтлагч Уильям Патерсон нар муж улсуудад түлхүү эрх мэдэл өгөх сонирхолтой байжээ. 9 дүгээр сарын 17-нд Үндсэн хуулийн төсөл бэлэн болж, муж улстус бүр Үндсэн хуулийг соёрхон батлах тухай асуудал үүссэн байна. Алдарт улс төрч [[Бенжамин Франклин]] хуралдааны үеэр хаалтын үг хэлэхдээ Үндсэн хуулийг арван гурван муж улс бүгд соёрхон баталсны дараа л хүчин төгөлдөр болгохыг шаардсаныг ёсоор болгохоор шийджээ. Үндсэн хуулийн төслийг Холбооны Конгресст илгээж Конгресс дэмжиж цааш нь 13 муж улс тус бүрд батлуулахаар илгээжээ. Үндсэн хуулийг баталсан анхны муж улс бол [[Делавэр]] (1787 оны 12 дугаар сарын 7-нд), ес дэх нь [[Нью-Хэмпшир]] (1788 оны 6 дугаар сарын 21-нд), Умард Каролина (1789 оны 11 дүгээр сарын 21-нд), Роуд Айлэнд ( 1790 оны 5 дугаар сарын 29-нд) бусад муж улсуудаас хамаагүй хожуу баталж байжээ. [[Ангилал:АНУ-ын Үндсэн хууль| ]] [[Ангилал:АНУ-ын үндсэн хуулийн түүх|Үндсэн хууль]] [[Ангилал:АНУ-ын түүхэн баримт|Үндсэн хууль]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны хууль]] [[Ангилал:1789 он]] [[Ангилал:18-р зууны эрх зүйн эх сурвалж]] [[Ангилал:хууль]] [[Ангилал:Үндсэн Хууль улс орноор]] o5z95wzc1b0h4dzga3zfxdxkdgj5bsw Лион 0 116502 862786 785045 2026-07-23T03:48:07Z Erbus14789 106181 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 862786 wikitext text/x-wiki '''Лио́н''' (франц. Lyon) -Франц улсын хот. "Овернь — Рона — Альпы" нутгийн захиргааны төв. Хүн амын тоогоороо Францын гуравдах хот. == Газар зүйн байрлал. == Францын зүүн өмнөд хэсэгт орших "Роне" хэмээх нам дор газарт байрладаг бөгөөд цэцэрлэг, усан үзмийн талбайтай ихтэй муж юм. Нийслэл Парисаас төмөр замаар 392 км зайд оршдог. Лионы баруун талд Массифийн төв, зүүн талд Альпийн нуруу сүндэрлэдэг. Францын хойд хэсгээс [[Газар дундын тэнгис]], зүүнээс [[Атлантын далай]] руу Лионоор дамжин өнгөрдөг тул нэг ёсны тээврийн зангилаа хот юм. Лион хот далайн түвшнээс дээш 174 метрийн өндөрт байдаг Рон, Саоне хоёр голын уулзвар дээр байрладаг бөгөөд Фурвиер (299 м), Круа-Русс (250 м) ба Дюшер гэж гурван толгод байдаг. == Хотын хүн ам. == Лион хот 2013 оны байдлаар 507 мянган хүн амтай байсан. {| class="wikitable" !1793 !1800 !1806 !1821 !1831 !1836 !1841 !1846 !1851 |- |102 167 |↘88 919 |↗102 041 |↗131 258 |↗149 733 |↗150 814 |↗155 939 |↗177 976 |↘177 190 |- | |- !1856 !1861 !1866 !1872 !1876 !1881 !1886 !1891 !1896 |- |↗292 721 |↗318 803 |↗323 954 |↘323 417 |↗342 815 |↗376 613 |↗401 930 |↗438 077 |↗466 028 |- | |- !1901 !1906 !1911 !1921 !1926 !1931 !1936 !1946 !1954 |- |↘459 099 |↗472 114 |↗523 796 |↗561 592 |↗570 840 |↗579 763 |↘570 622 |↘460 748 |↗471 270 |- | |- !1962 !1968 !1975 !1982 !1990 !1999 !2006 !2011 !2013 |- |↗528 535 |↘527 800 |↘456 716 |↘413 095 |↗415 487 |↗445 452 |↗472 304 |↗491 268 |↗506 615 |} == Үзмэрүүд: == * Сен-Жан сүм; * Нотр-Дам-де-Фурвьер сүм хийд; * Фурвьер дахь төмөр цамхаг; * дундад зууны Лион хотын Отель-Дьё. * Хуучин хот /Сона голын эрэг/ зэрэг юм. == Лион хотод төрсөн алдартнууд: == * Жан-Батист Арбан — хөгжимчин, профессор, Парисын консерваторийн багш; * Андре Мари Ампер — физик; * Вальтер Гизекинг — алдарт төгөлдөр хуурч; * Жан-Мишель Жарр — хөгжмийн зохиолч; * Алексис Каррель — мэс засалч, анагаах ухааны Нобелийн шагналт(1912); * Аллан Кардек (1804—1869) — спиритизм үүсгэгч; * Антуан Клоде — гэрэл зураг үндэслэгчдийн нэг; * Братья Люмьер — кино урлагийг бүтээгчид, Лионд оршуулсан; * Меллер, Стефан — польшийн түүхч, дипломат, улс төрч; * Жан Клод Моро — францын цэргийн жанжин; * Гвендаль Пейзера — мөсөн дээрх уран гулгаач, олимпын 2002 оны аварга; * Антуан де Сент-Экзюпери — зохиолч, нисгэгч; * Франсуа Рабле — зохиолч, 1532—1535 онуудад Hôtel Dieu-д ажиллаж байсан; * Эдмон Одран — францын хөгжмийн зохиолч; * Жан-Габриель Эйнар (1775—1863) — швейцарын банкир. * Карим, Мостафа Бензема (1987) - францын хөлбөмбөгчин, Мадридын "Реал"-ын тоглогч. [[Ангилал:Лион| ]] [[Ангилал:Францын хот]] l6iyne06783jwpglha1wziyz6rk80a9 Оуэн Латтимор 0 116654 862574 777048 2026-07-21T11:46:54Z ChickSR 98712 862574 wikitext text/x-wiki [[Файл:Owen Lattimore.jpg|thumb|'''Оуэн Латтимор''']] '''Оуэн Латтимор''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Owen Lattimore'' 1900 оны 7-р сарын 29-нд [[АНУ]]-ын [[Вашингтон (хот)|Вашингтонд]] төрсөн- 1989 онд АНУ-ын Провиденс-д нас баржээ) - [[дорно дахин]] болон монгол, хятад судлаач эрдэмтэн. [[Монгол судлал|Монгол судлалыг]] АНУ-д үүсгэн байгуулагчдын нэг. == Намтар == Америкт төрсөн Оуэн Латтимор бага насаа Хятадын [[Тяньжинь|Тяньжинд]] өнгөрөөсөн бөгөөд тэр үед эцэг эх Дэвид, Маргарет Латтимор нар тэнд англи хэлний багшаар ажиллаж байжээ. 1913-1914 онд тэрээр [[Швейцар|Швейцарын]] [[Лозанн]] дахь Коллежийн ''Classique Cantonal'' хувийн сургуульд сураад 1915-1919 онд Оуэн Англид St. Bees school сурчээ. Тэрээр 1919 онд [[Оксфордын Их Сургууль|Оксфордын их сургуулийн]] элсэлтийн шалгалтыг амжилттай өгсөн боловч мөнгөгүй байсан тул ажил хийж мөнгө олохоор Хятад руу буцаж иржээ. 1919 онд Хятадад эргэж ирээд эхлээд [[Тяньжинь]] дахь ''"Tientsin and Peking Times"'' сонины редакторын туслахаар ажилласан байна. [[Файл:Eleanor Holgate Lattimore (1895-1970) and her husband Owen Lattimore (1900-1989).jpg|thumb|'''Оуэн Латтимор гэргий Элеанорын хамт''']] 1922-1926 онуудад "''Arnold & Co., Tientsin and Peking" компанид ажилласан''. 1926 онд Элеанор Холгейт (Eleanor Holgate)-тэй гэрэлсэн байна. Гэргийн хамт [[Өвөр Монгол]], Говь, [[Энэтхэг]], [[Кашмир|Кашмираар]] аялж тэндээсээ усан онгоцоор Итали руу явжээ. 1927-1928 оны хичээлийн жилд [[Харвардын их сургууль|Харвардын Их сургуульд]] сураад буцаад Хятад руу явж хэд хэдэн байгууллагын тэтгэлэг санхүүжилтээр судалгааны ажил хийсэн байна. 1941 онд Латтиморыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт]] [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] зөвлөхөөр илгээжээ. 1942-1944 онд Дайны мэдээллийн албаны Номхон далайн хэлтсийн даргаар ажиллаж байсан. АНУ -ын дэд ерөнхийлөгч [[Хенри Эгард Уоллес|Хенри Эгард Уоллесын]] Хятад, Монголд /1944 оны 7 дугаар сард/ хийсэн айлчлалд албан ёсоор дагалдан явсан байна. 1945 онд тэрээр Япон дахь АНУ -ын төлөөлөгчийн газрын зөвлөхөөр томилогдов. 1950 онд тэрээр Афганистан дахь НҮБ -ын төлөөлөгчийн газарт ажилласан ажээ. 1950 онд сенатор хэт барууны үзэлтэн '''Жозеф Маккарти''' Латтиморыг Зөвлөлт Холбоот Улсын талд тагнуул хийсэн гэж түүнийг буруутгаж байжээ. Латтиморыг ОУХБ-д коммунист нөлөөллийн цар хүрээг тогтоохыг оролдож байсан [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] Дотоодын Аюулгүй Байдлын Комисс түүнийг мөрдөн байцаалтад оруулжээ. Комиссын өмнө өгсөн мэдүүлгийн үндсэн дээр түүнийг худал мэдүүлэг өгсөн гэж буруутгаж байгаад сүүлд нотлох баримтгүй байсан тул 1955 онд түүний хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон. 1955-1963 онд Жонс Хопкинсын Их сургуульд багшилсан. 1963-1970 онд Английн Лийдсийн их сургуульд мөн багшилж байх үеэрээ анх тус их сургуульд монгол оюутнуудад англи хэл сургах ажлыг зохион байгуулахад дэмжиж гар бие оролцсон байна. Оуэн Латтиморын 1974 онд Монголд дахин ирж 2 бүлэг баримтад кино хийжээ. 1981 онд Ардын хувьсгалын жаран жилийн ой болоход ШУА-ийн анхны гадаад гишүүн болохын хувьд хүндэт зочноор Монголд уригдаж ирээд [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбалтай]] уулзсан байдаг. Энэ аялалдаа тэрбээр Мариа хэмээх яруу найрагч ач охиноо дагуулан Бээжингээр дамжин галт тэргээр ирсэн түүх байна. 1982 онд Олон Улсын Монголч Эрдэмтдийн Их Хуралд оролцохоор Монголд ахин ирэв. 1986 оны зун Монгол улсаас нэн сонирхолтой, мөн таатай мэдээ ирсэн нь Төв Музей шинээр олдсон нэг үлэг гүрвэлийг "Goyocethale Lattimorei" хэмээн Латтиморын нэрээр нэрийдсэн явдал байлаа. Тэр жил төрсөн өдрөөр нь Британи дахь манай Элчин сайдын яамнаас утас цохин мэндчилгээ хүргэсэн баримт байдаг. Сүүлд 1987 онд АНУ Монгол улстай дипломат харилцаа тогтоосон тухай мэдээ хүлээж аваад тэрээр ихэд баярласан гэдэг. Тэрээр [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагтай]] ойр дотно найз байсан бөгөөд анх АНУ-д ирэхэд нь тал бүрээр туслаж дэмжиж байжээ. 1989 онд тэрээр Род-Айленд мужийн [[Провиденс]] хотод нас баржээ. == Бүтээлүүд == ** 1928: ''The Desert Road to Turkestan''. London: Methuen, 1928. <nowiki>ISBN 0404038875</nowiki>. 373 pages. *** Reprinted: Boston: Little Brown, 1929. New York: Kodansha International, 1995. ** 1930: ''High Tartary''. Boston: Little Brown, 1930. *** Reprinted: New York: Kodansha International, 1994. ** 1932: ''Manchuria: Cradle of Conflict''. New York: Macmillan, 1932. Revised in 1935. ** 1933: “The Unknown Frontier of Manchuria”. ''Foreign Affairs'', Vol. 11, No. 2, January 1933. ** 1934: ''Empire in the East''. Doubleday Doran, 1934. ''Institute of Pacific Relations'', American Council. <nowiki>ISBN 9780836918632</nowiki>. 322 pages. ** 1934: ''The Mongols of Manchuria: Their Tribal Divisions, Geographical Distribution, Historical Relations With Manchus And Chinese, And Present Political Problems''. New York: John Day, 1934. With maps. *** Reprinted: New York: H. Fertig, 1969. ** 1934: "China and the Barbarians," in Joseph Barnes, ed. ''Empire In The East''. : Doubleday, 1934. *** Reprinted: 1970 <nowiki>ISBN 0-8369-1863-0</nowiki>. ** 1935: "On the Wickedness of Being Nomads". T'ien Hsia Monthly, Vol 1, No 1, August 1935, Pgs 47-62. [2] ** 1940: ''Inner Asian Frontiers of China''. New York: American Geographical Society, 1940. — This study was written in conjunction with the Secretariat of the Institute of Pacific Relations as a report for its International research series. *** Reprinted: Boston: Beacon Press, 1967. ** 1941: ''Mongol Journeys''. New York: Doubleday Doran, 1941. ** 1941: “Stalemate in China”. ''Foreign Affairs'', Vol. 19, No. 3, April 1941. ** 1942: “The Fight for Democracy in Asia”. ''Foreign Affairs'', Vol. 20, No. 4, July 1942. ** 1942: “China Opens Her Wild West”. Washington, D.C.: ''National Geographic Society'', Vol. 182, No. 3, September 1942. ** 1943: ''America and Asia: Problems of Today’s War and the Peace of Tomorrow''. Claremont, California: Claremont Colleges, 1943. Foreword by Admiral Harry E. Yarnell. ** 1944: ''The Making of Modern China: A Short History''. New York: W. W. Norton, 1944. With Eleanor Holgate Lattimore. 212 pages. *** Reprinted: Washington, D.C.: ''Infantry Journal'', 1944. ** 1945: ''Solution in Asia''. Boston: Little Brown, 1945. <nowiki>ISBN 9780404106355</nowiki>. 214 pages. ** 1947: “An Inner Asian Approach to the Historical Geography of China”. Great Britain: ''Geographical Journal'', Vol. 110, No. 4/6 (October/December 1947), pp. 180–187 ** 1947: ''China: A Short History''. New York: W. W. Norton. Revised edition, 1947. With Eleanor Holgate Lattimore. ** 1949: ''The Situation in Asia''. Boston: Little Brown, 1949. ** 1950: ''Pivot of Asia: Sinkiang and the Inner Asian frontiers of China and Russia''. Boston: Little Brown, 1950. ** 1950: ''Ordeal by Slander''. Boston: Little Brown, 1950. OCLC 466941. 236 pages. *** Reprinted: New York: Carroll & Graf, 2004. Introduction by Blanche Wiessen Cook, preface by David Lattimore. ** 1953: “The New Political Geography of Inner Asia”. Great Britain: ''Geographical Journal'', Vol. CXIX, Part 1, March 1953. *** Reprinted: London: William Clowes and Sons. ** 1955: ''Nationalism and Revolution in Mongolia''. New York: Oxford University Press, 1955. 186 pages. Co-authored with [[Шагдаржавын Нацагдорж|Sh. Nachukdorgi]]. ** 1962: ''Nomads and Commissars: Mongolia Revisited''. New York: Oxford University Press, 1962. <nowiki>ISBN 9781258191566</nowiki>. 272 pages. ** 1962: ''Studies in Frontier History: Collected Papers, 1928–1958''. London; New York: Oxford University Press, 1962. 565 pages. Published simultaneously in Paris by Mouton. ** 1964: ''From China, Looking Outward: An Inaugural Lecture''. Leeds: Leeds University Press, 1964. 29 pages. ** 1968: ''Silks, Spices, and Empire: Asia Seen Through the Eyes of Its Discoverers''. New York: Delacorte, 1968. With Eleanor Holgate Lattimore. ** 1970: ''History and Revolution in China''. Lund: Studentlitteratur, 1970. 46 pages. ** 1982: ''The Diluv Khutagt: Memoirs and Autobiography of a Mongol Buddhist Reincarnation in Religion and Revolution''. Wiesbaden: O. Harrassowitz, 1982. <nowiki>ISBN 3447022213</nowiki>. 279 pages. ** 1990: ''China Memoirs: Chiang Kai-shek and the War against Japan''. Tokyo: University of Tokyo Press, 1990. <nowiki>ISBN 9780860084686</nowiki>. 252 pages. Compiled by Fujiko Isono. *** Japanese translation available [[Ангилал:1900 онд төрсөн]] [[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] {{DEFAULTSORT:Латтимор, Оуэн}} [[Ангилал:АНУ-ын зохиолч]] [[Ангилал:Дорно дахин судлаач]] a549l5xk3kshwffdcixgp6oh1wsbca9 Хуа Гофэн 0 116726 862617 738474 2026-07-22T00:56:24Z Amirhosszein 106172 862617 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hua Guofeng Ceausescu (cropped).jpg|thumb|Хуа Гофэн (1978)]] '''Хуа Гофэн''' ({{zh|t=華國鋒|s=华国锋|p=Huá Guófēng}}, жинхэнэ нэр '''Су Жү'''; 1921 оны 2-р сарын 16-нд төрсөн - 2008 оны 8-р сарын 20-нд нас барсан) [[БНХАУ]]-ын төрийн зүтгэлтэн. БНХАУ-ын [[Хятадын эв хамт нам|Коммунист намын]] дарга [[Мао Зэдун]]гийн албан тушаалыг залгамжлан авсан (1976—1981) удирдагч. БНХАУ-ын гурван дээд албан тушаалыг нэг дор хашиж байсан цорын ганц хүн: Хятадын Коммунист намын дарга, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд (1976—1980) бөгөөд БНХАУ-ын Цэргийн Төв Зөвлөлийн дарга (1976—1981). Мао Зэдун нас барсны дараа тэрбээр 1976 оны 10-р сарын 6-нд "Дөрвийн бүлэг"-ийг удирдлагаас зайлуулан баривчилж "[[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]]"-ыг зогсоосон. Бусад удирдагчдаар өөрийгөө хүрээлүүлж чадаагүй Хуа Гофэнийг улс оронд зах зээлийн өөрчлөлтийг эхлүүлсэн [[Дэн Сяопин]] 1978 оны эцэс гэхэд удирдлагаас аажмаар холдуулсан байна. 1981 онд Хуа Гофэнг Хятадын коммунист намын даргын албан тушаалаас буулгажээ. == Намтар == Хуа Гофэн 1921 оны 2-р сарын 16-нд [[Шаньси муж|Шаньси]] мужийн Зяочэн нутагт төржээ. Түүний жинхэнэ нэр нь Су Жү ({{zh|t=蘇鑄|s=苏铸|p=Sū Zhù}}) гэдэг байсан. Нутагтаа анхан шатны боловсрол олж аваад тэндээ Худалдааны мэргэжлийн лицей буюу дунд сургуульд сурсан байна. Хятад-Японы дайны үед Японы эзлэн түрэмгийлэгчидтэй тэмцэж яваад 1938 онд коммунистуудтай нэгдсэн байна. Тэр үеийн Хятадын коммунист хөдөлгөөний төлөөлөгчдийн нэгэн адил Хуа Гофэн гэж нууц нэр авсан байна. Энэ нэр нь «''Чжун'''хуа''' канжи цзю'''го''' сянь'''фэн'''дуй''» (хятад. 中华抗日救国先锋队) гэж «Японы эсрэг эх орноо авран тэмцэх Хятадын тэргүүлэх хүчин» гэсэн үгнүүдийн товчлол ажээ. Генерал Жу Дэгийн удирдаж байсан 8 дугаар армид 12 жил алба хаасны дараа 1947 онд мужийн Коммунист намын салбар хорооны үзэл суртлын хэлтсийн даргаар томилогдсон байна. 1949 оны 1 дүгээр сард тэрбээр Хань Жицюнь (韩芝俊)-тай гэрлэжээ. Тэр жилдээ Хунань мужийн Сянтань дүүргийн Намын нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар томилогдсон байна. == Албан тушаалын өсөлт == [[Файл:Hua Guofeng with Shah Mohammad Reza Pahlavi during a state visit in Iran.jpg|thumb]] Хуа Гофэн удирдагч Маогийн бодлогыг дэмжиж Хунань мужийн нмын хорооны дарга болж 1969 онд ХКН-ын Төв хорооны гишүүн болсон байна. 1973 онд тэр ХКН-ын Төв хорооны гишүүнээр дахин сонгогдож ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүн болоод удалгүй 1973 онд БНХАУ-ын Нийгмийн аюулаас хамгаалах яамны сайдаар томилогдсон байна. 1976 оны 1 дүгээр сард [[Жоу Эньлай]] нас барсны дараа нэг талаас Дэн Сяопиний бүлэглэл, нөгөө талаас "Дөрвийн бүлэг"-ийн хооронд БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын албан тушаалын төлөөх тэмцэл ширүүн өрнөж эхлэв. Ийм нөхцөлд 1976 оны 2-р сарын 8-нд Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр дундыг баримтлагч Хуа Гофэн томилодсон байна. Үүний зэрэгцээ "Дөрвийн бүлэг"-ийн хяналтад байсан Хятадын төв хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр Дэн Сяопиныг шүүмжилж эхэлсэн байна. 1976 оны 10-р сард Мао Зэдун нас барсны дараа Хуа Гофэн "Дөрвийн бүлэг"-ийг баривчлах ажлыг санаачилж хэрэгжүүлэв. Хуа ХКН-ын Төв Хорооны даргын албан тушаалыг эзлэв. 1979 оны 10 дугаар сард Хуа Европ руу албан ёсны айлчлалууд хийжээ. Тэрбээр Герман, Францад айлчилж 10-р сарын 28-нд Их Британид Ерөнхий сайд хатагтай [[Маргарет Тэтчер]]тэй уулзаж, Хонконгийн ирээдүйн хувь заяаны талаар ярилцаж, Оксфордын их сургуульд зочилсон байна. Гадаад бодлогодоо Хуа Гофэн ЗХУ-тай сөргөлдөх шугамыг үргэлжлүүлэн баримталсан байдаг. [[Файл:Poseta Hua Kuo Fenga Jugoslaviji.jpg|thumb|Хуа Гофэн Югославт айлчлах үеэр]] Ерөнхий сайдын орлогч Дэн Сяопингийн нөлөө намд нэмэгдэхийн хэрээр Хуаг нам, улс орныг гутаан доромжилсон маоизмын замаар удирдаж байна гэсэн ойлголт ард түмний дунд хүчээ авч эхэлсэн юм. == Албан тушааласаа буусан үе == 1980 оны 9 дүгээр сард Хуа Ерөнхий сайдын абан тушаалаа [[Жао Зыян|Жао Зыянд]] шилжүүлж, 1981 оны 6 дугаар сард түүнийг ХКН -ын Төв хорооны даргын албан тушаалаас халж [[Ху Яобан|Ху Яобанд]] өгчээ. Гэсэн хэдий ч Хуа Гофэн 2002 оны 10 дугаар сар хүртэл ХКН-ын Төв Хорооны гишүүн хэвээр үлдсэн юм. 2007 оны 10 дугаар сард Хуаг ХКН-ын 17-р Их хурлын төлөөлөгчөөр урьж оролцуулсан байна. Хуа ХКН-ын Төв Хорооны даргаас огцорсны дараа намын бусад бага албан тушаалуудыг хашиж байсан ч Хятадын шинэ үеийн удирдагчдын явуулж буй бодлогод хөндлөнгөөс оролцоогүй юм. Хуа усан үзэм тариалах сонирхолтой болж, улс төрийг зөвхөн сониноос уншдаг байжээ. 2008 он гэхэд Хуагийн эрүүл мэнд эрс муудаж зүрх, бөөрний өвчний хүндрэлээс болж гурван удаа эмнэлэгт хэвтсэн. Хуа 2008 оны 8 дугаар сарын 20-нд чимээгүйхэн таалал төгссөн байна. Тэрбээр 2008 оны [[Бээжингийн олимп (2008 он)|Бээжингийн Олимп]]ын наадмын үеэр нас барсан тул Хятадын хэвлэл мэдээллийнхэн түүний үхэлд анхаарал бага хандуулсан. [[Ангилал:Хятадын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Хятадын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:Белградын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:1921 онд төрсөн]] [[Ангилал:2008 онд өнгөрсөн]] luisv13jtkiivba06zyt34hevjlm3tv Янь-Юний 16 жөү 0 120796 862587 711452 2026-07-21T13:22:17Z Megzer 20491 862587 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sixteen Prefectures.png|thumb|Хүрэн нь Хятан улс, шар нь Хожуу Жинь ]] '''Янь-Юний 16 жөү''' ([[Хятад хэл|хят]]: 燕云十六州; [[пиньинь]]: ''Yānyún Shíliù Zhōu''), эсвэл '''Юй Жигийн 16 жөү''' (хят: 幽蓟十六州; пиньинь: ''Yōujì Shíliù Zhōu'') хэмээх нь Киданчуудын дэмжлэгээр хаан ширээнд суусан [[Хожуу Жинь (936-947)|Хожуу Жинь]] улсын эзэн хаан Ши Жинтан 938 онд Киданд алба төлж [[Хэбэй муж|Хэбэй]] ба Шэньси мужийн хойд хэсгийн 16 [[Жөү|жөүг]] кидан улсад өгчээ. Эдгээр 16 жөү нь өнөөгийн [[Хэбэй муж|Хэбэй мужийн]] хойд хэсэг, [[Шэньси муж|Шаньси мужийн]] зүүн хойд хэсэг газрыг хамарч байсан. Кидан улс 938 онд Юйжөү (одоогийн [[Бээжин]] хот) Өмнөд нийслэл, Юньжөү (одоогийн [[Датун|Датон]] хот) Баруун нийслэл болгожээ. Юйжөүгийн өөр нэрийг Яньжөү (燕州) гэдэг байсан. Хожим нь энэ бүс нутгийг 430 гаруй жилийн дараа 1368 онд [[Мин улс]] эзлэснээр дахин хятадын захиргаанд шилжсэн. ==Тойм== {| class="wikitable" |+ !№ !Газрын нэр !Хятад ханз !Орчин үеийн байршил |- |1 |Юйжөү |幽州 |[[Бээжин|Бээжин хот]] |- |2 |Юньжөү |云州 |[[Датун|Датон хот]] |- |3 |Шүньжөү |顺州 |Бээжингийн Шүнь И дүүрэг |- |4 |Рүжөү |儒州 |Бээжингийн Яньчин дүүрэг |- |5 |Танжөү |檀州 |Бээжингийн Миюнь дүүрэг |- |6 |Жижөү |蓟州 |[[Тяньжинь|Тяньжин хот]] |- |7 |Жуожөү |涿州 |[[Хэбэй муж]]ийн Жуожөү хот |- |8 |Инжөү |瀛州 |Хэбэй мужийн Хөдун хот |- |9 |Можөү |莫州 |Хэбэй мужийн Рэньчиү хот |- |10 |Синьжөү |新州 |Хэбэй мужийн Жуолу шянь |- |11 |Гүйжөү |妫州 |Хэбэй мужийн Хуалай шянь |- |12 |Ужөү |武州 |Хэбэй мужийн Сюаньхуа хот |- |13 |Южөү |蔚州 |Хэбэй мужийн Юй шянь (蔚县) |- |14 |Инжөү |应州 |Шаньси мужийн Ин шянь (应县) |- |15 |Хуаньжөү |寰州 |Шаньси мужийн Шуожөү хотын зүүн хагас |- |16 |Шуожөү |朔州 |Шаньси муж, Шуожөү хот |} == Холбоотой хуудас == * [[Кидан]] * [[Хожуу Жинь (936-947)]] [[Ангилал:Хятадын түүх]] iblfkk9g9w1y72nwf9bhchngfxpq7y6 Калифорнийн Их Сургууль (систем) 0 122868 862674 828541 2026-07-22T09:19:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862674 wikitext text/x-wiki {{Coord|37.802168|-122.271281|region:US}} {{Инфобокс Их сургууль|нэр=Калифорнийн Их Сургууль|эххэлдээрх_нэр=University of California|эх_хэл=англи хэл|зураг=Seal of the University of California.svg|уриа=Fiat lux|англиуриа=Let there be light|байгуулагдсан={{start date and age|March 23, 1868}}|төрөл=Олон нийтийн өмчит их сургуулиудын нэгдсэн систем|endowment=95 тэрбум их наяд төгрөг (30 тэрбум ам доллар), 2021 онд - үүнд бүх салбар сургуулийн хандивын сан багтсан|president=Майкл В. Драйк (Michael V. Drake)|students=285,862 (2020)|academic_staff=24,400 (2021)|administrative_staff=143,200 (2021)|undergrad=226,449 (2020)|postgrad=59,267 (2020)|logo=University of California logo.svg|цахим_хаяг=[https://www.universityofcalifornia.edu/ universityofcalifornia.edu]|colours={{color box|#1295D8}} Хөх цэнхэр<br />{{color box|#FFB511}} Алтан шаргал|city=Оакланд|state=[[Калифорни]]|country=[[АНУ]]}} '''Калифорнийн Их Сургууль''' ([[Англи хэл|англ]]. '''''University of California'',''' ''UC'') нь [[АНУ]]-ын [[Калифорни|Калифорни мужид]] байдаг сургалт судалгааны их сургуулийн систем бөгөөд [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Беркли]], [[Калифорнийн Их Сургууль (Дэвис)|Дэвис]], Ирвин, [[Калифорнийн Их Сургууль (Лос-Анжелес)|Лос Анжелес]], Мерсед, Риверсайд, [[Сан-Диего|Сан Диего,]] [[Сан-Франциско|Сан Франциско,]] Санта Барбара, Санта Круз зэрэг салбар сургууль, олон тооны судалгааны төвүүд болон гадаад дахь эрдэм шинжилгээний төвүүдээс бүрддэг.<ref>{{Cite web|url=https://www.universityofcalifornia.edu/uc-system/parts-of-uc|title=The parts of UC}}</ref> Уг систем нь АНУ-ын Холбооны Засгийн газрын санхүүжилттэй, Калифорни мужийн олон нийтийн өмч юм.<ref>{{Cite web|url=https://nifa.usda.gov/land-grant-colleges-and-universities|title=Land-Grant Colleges and Universities|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210160612/https://nifa.usda.gov/land-grant-colleges-and-universities|url-status=dead}}</ref> Калифорнийн их сургууль нь 1868 оны 3-р сарын 23-нд байгуулагдсан бөгөөд 1873 онд Беркли рүү нүүхээсээ өмнө Оакландад үйл ажиллагаагаа явуулж байжээ<ref>{{Cite web|url=https://www.ucop.edu/academic-personnel-programs/programs-and-initiatives/faculty-resources-advancement/faculty-handbook-sections/brief-history.html|title=A brief history of the University of California {{!}} UCOP|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://150.universityofcalifornia.edu/|title=UC 150th Anniversary Timeline|language=en|access-date=2022-07-01|archive-date=2018-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109205120/https://150.universityofcalifornia.edu/|url-status=dead}}</ref>. Цаг хугацаа өнгөрөхөд хэд хэдэн салбар байршилтай болж өргөжсөн. 1951 оны 3-р сард Калифорнийн их сургууль [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Беркли дэх]] кампусаасаа томрон өргөжиж, өөрчлөн зохион байгуулагдсан бөгөөд UC-ийн ерөнхийлөгч Роберт Гордон Спрул UC системийн гүйцэтгэх захирлаар томилогдож, Кларк Керр Берклигийн анхны канцлер,<ref name="Stadtman2">{{Cite book|title=The University of California, 1868–1968|url=https://archive.org/details/universityofcali00stad}}</ref><ref name="MargaretLeslieDavis">{{Cite book|title=The Culture Broker: Franklin D. Murphy and the Transformation of Los Angeles|url=https://archive.org/details/culturebrokerfra00davi}}</ref><ref name="ClarkKerr1">{{Cite book|title=The Gold and the Blue: A Personal Memoir of the University of California, 1949–1967, Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=jMEZ_47vXkAC&pg=PA458}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chancellor.berkeley.edu/chancellors|title=Past Chancellors {{!}} Office of the Chancellor|language=en}}</ref> Рэймонд Б. Аллен [[Калифорнийн Их Сургууль (Лос-Анжелес)|UCLA-ийн]] анхны канцлер болсон юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.pastleaders.ucla.edu/allen.html|title=Raymond Allen – UCLA's Past Leaders|access-date=2022-07-01|archive-date=2013-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119120300/http://www.pastleaders.ucla.edu/allen.html|url-status=dead}}</ref> Калифорнийн их сургууль нь одоогоор 10 салбар сургууль, 285,862 оюутан, 24,400 багш, 143,200 ажилтан, 2.0 сая гаруй төгсөгчтэй. Мерсед дэх хамгийн шинэ кампус нь 2005 оны намар нээгдсэн. Есөн кампус нь бакалавр болон магистрын оюутнуудыг элсүүлдэг; Сан Францискод байрладаг салбар нь зөвхөн [[анагаах ухаан]], эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны чиглэлээр мэргэжлийн оюутнуудыг элсүүлдэг. Нэмж дурдахад Сан Франциско хотод байрладаг UC Хастингс хуулийн коллеж нь UC-тэй хууль ёсны дагуу харьяалагддаг боловч нэрээ хуваалцахаас бусдаар системийн бусад хэсгээс бүрэн бие даасан байдаг. Калифорнийн дээд боловсролын мастер төлөвлөгөөний дагуу Калифорнийн их сургууль нь тус мужид байдаг олон нийтийн өмчит гурван их сургуулийн системийн нэг хэсэг бөгөөд нөгөө хоёр нь Калифорни мужийн их сургуулийн систем болон Калифорнийн олон нийтийн коллежийн систем юм. UC нь мужийн Засгийн газрын бусад хэсгээс бие даасан байдаг ба мужийн Үндсэн хуулиар хамгаалагдсан тусгай Удирдах зөвлөл (англ. ''Regents of the University of California'') Калифорнийн их сургуулийг удирддаг юм.<ref name="Grodin_Page243">{{Cite book|title=The California State Constitution|url=https://www.google.com/books/edition/The_California_State_Constitution/3Yx2CgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA243}}</ref> Калифорнийн их сургууль нь АНУ-ын Эрчим хүчний яамны гурван үндэсний лабораторийг удирдаж эсвэл хамтран удирддаг: Лоуренс Беркли үндэсний лаборатори (LBNL), Лоуренс Ливерморын үндэсний лаборатори (LLNL), [[Лос Аламосын Үндэсний Лаборатори|Лос Аламосын үндэсний лаборатори]] (LANL).<ref>{{Cite web|url=https://www.ucop.edu/laboratory-management/index.html|title=UC National Laboratories {{!}} UCOP|language=en}}</ref> Томоохон хэвлэлүүд UC-ийн ихэнх кампусыг дэлхийн шилдэг их сургуулиудын нэгд тооцдог. [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Беркли]], [[Калифорнийн Их Сургууль (Дэвис)|Дэвис]], Ирвин, [[Калифорнийн Их Сургууль (Лос-Анжелес)|Лос Анжелес]], Санта Барбара, Сан Диего, Санта Круз, Риверсайд гэсэн найман кампус нь олон нийтийн Айви (Айви лигийн сургуулиуд бүгд хувийн өмч байдаг бол UC нь олон нийтийн буюу төрийн өмч, мужийн оюутнууд суралцахад харьцангуй хямд зардалтай байдаг учраас) гэж тооцогддог.<ref name=":11">{{Cite book|last=1937–|first=Greene, Howard|title=The public ivies : America's flagship public universities}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://blog.prepscholar.com/public-ivy-league-schools|title=Should You Go to a Public Ivy? 5 Factors to Consider|first=Laura|last=Staffaroni}}</ref> UC-гийн салбар сургуулиуд бараг бүх эрдэм шинжилгээний чиглэлээр олон тооны нэр хүндтэй багш, эрдэмтэнтэй бөгөөд 2021 оны байдлаар одоо ажиллаж байгаа багш ажилчдаас 71 нь [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагнал хүртсэн]] байна.<ref name="UC Regents">{{Cite web|title=University of California Nobel Laureates|url=https://nobel.universityofcalifornia.edu/}}</ref> == Түүх == [[Файл:Berkeley_glade_afternoon.jpg|thumb| [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Беркли]]]] [[Файл:UC_Davis_Mondavi_Center.jpg|thumb| [[Калифорнийн Их Сургууль (Дэвис)|Дэвис]]]] [[Файл:UCILibrary.jpg|thumb| Ирвин]] [[Файл:Royce_Hall_edit.jpg|thumb| [[Калифорнийн Их Сургууль (Лос-Анжелес)|Лос Анжелес]]]] [[Файл:Ansel_adams.JPG|thumb| Мерсед]] [[Файл:Student_Recreation_Center_(UC_Riverside).jpg|thumb| Риверсайд]] [[Файл:Geisel_Library_-_DSC07081.JPG|thumb| Сан Диего]] [[Файл:Mission_Bay,_UCSF.jpg|thumb| Сан-Франциско]] [[Файл:UCSB_University_Center_and_Storke_Tower.jpg|thumb| Санта Барбара]] [[Файл:McHenry_Library_UCSC.jpg|thumb| Санта Круз]] === Нобелийн шагналтнууд === {| class="wikitable sortable" !Салбар ! Тоо ! Үүсгэн байгуулсан он ! Нобелийн шагналтны тоо, 10 жил тутам дунджаар |- | [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Беркли]] | 110 | 1868 | 7.2 |- | Сан Диего | 28 | 1960 | 4.6 |- | [[Калифорнийн Их Сургууль (Лос-Анжелес)|Лос Анжелес]] | 27 | 1919 | 2.6 |- | Санта Барбара | 14 | 1909 | 1.8 |- | сан Франциско | 10 | 1864 | 0.7 |- | Ирвин | 7 | 1965 | 1.3 |- | [[Калифорнийн Их Сургууль (Дэвис)|Дэвис]] | 4 | 1905 | 0.3 |- | Риверсайд | 3 | 1954 | 0.4 |- | Санта Круз | 1 | 1965 | 0.2 |- | Мерсед | 0 | 2005 | 0 |} === Багш нарын цалин /жилд/ === {| class="wikitable sortable" |+Шатны бус зэрэглэлийн эрдэм шинжилгээний факультет | '''Байрлал''' | '''Хамгийн доод зэрэглэл''' | '''Хамгийн дээд зэрэглэл''' |- | Аспирантур туслах багш | 44,011 ам доллар | 50,261 ам доллар |- | Туслах багш | 46,493 ам доллар | 54,509 ам доллар |- | Докторын дараах эрдэмтэн | 54,540 ам доллар | 65,292 ам доллар |} {| class="wikitable sortable" |+Ерөнхий шат зэрэгтэй багш нар | '''Албан тушаал''' | '''Хамгийн доод зэрэглэл''' | '''Хамгийн дээд зэрэглэл''' |- | Туслах профессор | 79,000 ам доллар | 103,500 ам доллар |- | Дэд профессор | 98,500 ам доллар | 124,300 ам доллар |- | профессор | 115,500 ам доллар | 210,000 ам доллар |} {| class="wikitable sortable" |+Бизнес, эдийн засаг, инженерийн факультет | '''Албан тушаал''' | '''Хамгийн доод зэрэглэл''' | '''Хамгийн дээд зэрэглэл''' |- | Туслах профессор | 105,200 ам доллар | 132,300 ам доллар |- | Дэд профессор | 127,600 ам доллар | 148,400 ам доллар |- | профессор | 142,700 ам доллар | 230,100 ам доллар |} {| class="wikitable sortable" |+Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны факультет | '''Албан тушаал''' | '''Хамгийн доод зэрэглэл''' | '''Хамгийн дээд зэрэглэл''' |- | Туслах профессор | 79,000 ам доллар | 233,000 ам доллар |- | Дэд профессор | 98,500 ам доллар | 279,800 ам доллар |- | профессор | 115,500 ам доллар | 472,500 ам доллар |} == Кампус ба зэрэглэл == <div style="width:auto; overflow:scroll"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |Салбар ! rowspan="2" |Үүсгэн байгуулагдсан он ! rowspan="2" |Элсэлт<ref name="Campus Facts">{{Cite web|url=https://www.universityofcalifornia.edu/about-us/information-center/fall-enrollment-glance|title=UC fall student enrollment at a glance}}</ref> ! rowspan="2" data-sort-type="number" |Хандивын сан<ref name="Endowment">{{Cite web|url=https://www.ucop.edu/investment-office/investment-reports/annual-reports/annual-endowment-report-2021.pdf|title=Annual Endowment Report, Fiscal Year Ended June 30, 2021}}</ref> ! colspan="2" |Спорт ! colspan="8" |Чансаа |- ! style="width:12em;" |Харьяалал ! style="width:7em;" |Хоч ! data-sort-type="number" style="width:7.5em;" |''ARWU National Ranking''<ref name="ARWU">{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=Academic Ranking of World Universities}}</ref> ! data-sort-type="number" style="width:7.5em;" |''ARWU World Ranking''<ref name="ARWU" /> ! data-sort-type="number" style="width:7.5em;" |''CWUR''<ref name="CWUR">{{Cite web|url=http://cwur.org/2019-20.php|title=Center for World University Rankings|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426064738/https://cwur.org/2019-20.php|url-status=dead}}</ref> ! data-sort-type="number" style="width:7.5em;" |''Forbes''<ref name=":14">{{Cite web|title=Forbes America's Top Colleges List 2021|url=https://www.forbes.com/top-colleges/}}</ref><ref name=":15">{{Cite web|last=Schelenz|first=Robyn|title=UC is the top college in America, according to new Forbes rankings|url=https://www.universityofcalifornia.edu/news/uc-top-college-america-according-new-forbes-rankings}}</ref> ! data-sort-type="number" style="width:7.5em;" |''THE World University Rankings''<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2021/world-ranking#!/page/0/length/25/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|title=World University Rankings 2021}}</ref> ! data-sort-type="number" style="width:7.5em;" |''QS World University Rankings''<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023|title=QS World University Rankings 2023}}</ref> ! data-sort-type="number" style="width:7.5em;" |''U.S. News &amp; World Report National Ranking'' ! data-sort-type="number" style="width:7.5em;" |''U.S. News &amp;'' ''World Report World Ranking''<ref name=":16">{{Cite web|title=Best Global Universities 2022|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?region=&subject=&name=University+of+California}}</ref> |- | style="text-align:left;" |[[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Беркли]] |1868 |45,036 | data-sort-value="4638" |4.89 тэрбум ам доллар |NCAA Div I<br /><br /><small>Pac-12</small> |Алтан баавгайнууд |4 |5 |8 |1 |7 |27 |22 |4 |- | style="text-align:left;" |[[Калифорнийн Их Сургууль (Дэвис)|Дэвис]] |1905 |40,050 | data-sort-value="1404" |1.69 тэрбум ам доллар |NCAA Div I<br /><br /><small>Big West</small> |Аггис |40 |100 |50 |20 |64 |102 |38 |67 |- | style="text-align:left;" |[[Калифорнийн Их Сургууль (Ирвайн)|Ирвайн]] |1965 |36,505 | data-sort-value="951" |1.04 тэрбум ам доллар |NCAA Div I<br /><br /><small>Big West</small> |Ант-Ийтэрс |35 |70 |65 |47 |98 |235 |36 |86 |- | style="text-align:left;" |[[Калифорнийн Их Сургууль (Лос-Анжелес)|Лос Анжелес]] |1919 |46,116 | data-sort-value="5000" |5.54 тэрбум ам доллар |NCAA Div I<br /><br /><small>Pac-12</small> |Брьюнс |11 |14 |16 |8 |15 |44 |20 |14 |- | style="text-align:left;" |[[Калифорнийн Их Сургууль (Мерсед)|Мерсед]] |2005 |9,093 | data-sort-value="52" |62.1 сая ам доллар |NAIA<br /><br /><small>CalPac</small> |Алтан шилүүсүүд |111-129 |401–500 |850 |251 |301–350 | |93 |718 |- | style="text-align:left;" |Риверсайд |1954 |26,847 | data-sort-value="251" |281.3 сая ам доллар |NCAA Div I<br /><br /><small>Big West</small> |Хайландэрс |63-89 |201–300 |204 |101 |251–300 |453 |83 |169 |- | style="text-align:left;" |Сан Диего |1960 |41,885 | data-sort-value="1611" |1.91 тэрбум ам доллар |NCAA Div I<br /><br /><small>Big West</small> |Трайтонс |14 |18 |27 |15 |33 |53 |34 |21 |- | style="text-align:left;" |[[Калифорнийн Их Сургууль (Сан-Франциско)|Сан-Франциско]] |1864 |3,165<br /><small>(Зөвхөн аспирант)</small> | data-sort-value="3490" |4.44 тэрбум ам доллар | | |16 |20 |34 | | | | |11 |- | style="text-align:left;" |Санта Барбара |1909 |26,124 | data-sort-value="357" |438.1 сая ам доллар |NCAA Div I<br /><br /><small>Big West</small> |Гаучос |31 |57 |66 |39 |68 |149 |28 |67 |- | style="text-align:left;" |Санта Круз |1965 |19,841 | data-sort-value="207" |221.5 сая ам доллар |NCAA Div III<br /><br /><small>Independent</small> |Банана слагс |57–62 |151–200 |208 |99 |201–250 |375 |103 |103 |} </div> === Төгсөгчдийн цалин === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ ! Салбар ! Үүсгэн байгуулсан он ! Цалингийн чансаа (АНУ дотроо)<ref>{{Cite web|title=Best Universities and Colleges|url=https://www.payscale.com/college-salary-report/bachelors?search=university%20of%20californ}}</ref> ! Цалингийн чансаа (Калифорни дотроо)<ref>{{Cite web|title=Best Colleges in California|url=https://www.payscale.com/college-salary-report/best-schools-by-state/bachelors/california?search=university%20of%20california}}</ref> ! Карьерийн эхэн үеийн цалин (<5 жил ажилласан туршлагатай) ! Карьерийн дунд үеийн цалин (10 жилээс дээш туршлагатай) |- | style="text-align:left;" | [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Беркли]] | 1868 | 24 | 5 | 72,600 ам доллар | 138,800 ам доллар |- | style="text-align:left;" | [[Калифорнийн Их Сургууль (Дэвис)|Дэвис]] | 1905 | 90 | 18 | 62,700 ам доллар | 119,900 ам доллар |- | style="text-align:left;" | Ирвин | 1965 | 53 | 12 | 61,100 ам доллар | 125,900 ам доллар |- | style="text-align:left;" | [[Калифорнийн Их Сургууль (Лос-Анжелес)|Лос Анжелес]] | 1919 | 74 | 15 | 62,600 ам доллар | 122,400 ам доллар |- | style="text-align:left;" | Риверсайд | 1954 | 182 | 31 | 56,800 ам доллар | 108,500 ам доллар |- | style="text-align:left;" | Сан Диего | 1960 | 49 | 10 | 65,000 ам доллар | 128,900 ам доллар |- | style="text-align:left;" | Санта Барбара | 1909 | 63 | 13 | 59,900 ам доллар | 124,000 ам доллар |- | style="text-align:left;" | Санта Круз | 1965 | 154 | 28 | 59,300 ам доллар | 110,700 ам доллар |} <div style="width:auto; overflow:scroll"> {| class="wikitable sortable" ! Салбар ! SAT унших, бичих <small>(25-75 хувь)</small> ! SAT математик <small>(25-75 хувь)</small> ! Дүнгийн голч <small>(25-75 хувь)</small> ! ACT <small>(25-75 хувь)</small> ! Калифорниас бус өргөдөл гаргагчид <ref>{{Cite web|title=Freshman applications 2019, 2020, 2021|url=https://www.ucop.edu/institutional-research-academic-planning/_files/factsheets/2021/table-1.1-freshman-applications-by-campus-and-residency.pdf}}</ref> ! Нийт өргөдөл гаргагчид ! Калифорниас бус өргөдөл гаргагчдын хувь ! Тэнцсэн ! Тэнцэх магадлал ! Лавлагаа |- | [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Беркли]] | 650-750 | 670-790 | 4.13 - 4.30 | 29–35 | 37,803 | 88,068 | 42.9% | 15,433 | 17.5% | <ref>{{Cite web|url=https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/berkeley/freshman-admit-data.html|title=UC Berkeley freshman admission profile}}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[Калифорнийн Их Сургууль (Дэвис)|Дэвис]] | 600–710 | 630-780 | 3.97 - 4.25 | 26–33 | 22,303 | 76,907 | 29.0% | 35,838 | 46.6% | <ref>{{Cite web|url=https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/davis/freshman-admit-data.html|title=UC Davis freshman admission profile|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701174248/https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/davis/freshman-admit-data.html|url-status=dead}}</ref> |- | Ирвин | 620–720 | 660-790 | 3.96 – 4.26 | 27–34 | 25,525 | 97,937 | 26.1% | 29,245 | 29.9% | <ref>{{Cite web|url=https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/irvine/freshman-admit-data.html|title=UC Irvine freshman admission profile|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816142857/https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/irvine/freshman-admit-data.html|url-status=dead}}</ref> |- | [[Калифорнийн Их Сургууль (Лос-Анжелес)|Лос Анжелес]] | 670–760 | 680-790 | 4.18 – 4.31 | 31–35 | 40,960 | 108,874 | 37.6% | 15,643 | 14.4% | <ref>{{Cite web|url=https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/ucla/freshman-admit-data.html|title=UCLA freshman admission profile|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812100208/https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/ucla/freshman-admit-data.html|url-status=dead}}</ref> |- | Мерсед | 490–620 | 490-640 | 3.40 - 3.96 | 18–27 | 2,132 | 25,920 | 8.2% | 22,140 | 85.4% | <ref>{{Cite web|url=https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/merced/freshman-admit-data.html|title=UC Merced freshman admission profile|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127115911/https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/merced/freshman-admit-data.html|url-status=dead}}</ref> |- | Риверсайд | 550–670 | 560-710 | 3.65 – 4.11 | 21–31 | 6,101 | 49,443 | 12.3% | 32,708 | 66.2% | <ref>{{Cite web|url=https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/riverside/freshman-admit-data.html|title=UC Riverside freshman admission profile|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701174250/https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/riverside/freshman-admit-data.html|url-status=dead}}</ref> |- | Сан Диего | 640–730 | 670-790 | 4.04 - 4.28 | 29–34 | 33,684 | 100,067 | 33.7% | 38,305 | 38.3% | <ref>{{Cite web|url=https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/san-diego/freshman-admit-data.html|title=UC San Diego freshman admission profile|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816141820/https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/san-diego/freshman-admit-data.html|url-status=dead}}</ref> |- | Санта Барбара | 640–730 | 650-790 | 4.03 - 4.27 | 28–34 | 27,678 | 90,958 | 30.4% | 33,530 | 36.9% | <ref>{{Cite web|url=https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/santa-barbara/freshman-admit-data.html|title=UC Santa Barbara freshman admission profile|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606231822/https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/santa-barbara/freshman-admit-data.html|url-status=dead}}</ref> |- | Санта Круз | 580–690 | 590-750 | 3.71 – 4.16 | 24–32 | 11,110 | 55,073 | 20.2% | 35,892 | 65.2% | <ref>{{Cite web|url=https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/santa-cruz/freshman-admit-data.html|title=UC Santa Cruz freshman admission profile|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606231820/https://admission.universityofcalifornia.edu/campuses-majors/santa-cruz/freshman-admit-data.html|url-status=dead}}</ref> |} </div> == Туслах аж ахуйн нэгжүүд == === Үндэсний лабораториуд === [[Файл:UC_campuses_and_labs.png|thumb|372x372px| Энэхүү газрын зураг нь UC-ийн арван салбар болон UC-тэй холбоотой үндэсний лабораториудын байршлыг харуулж байна. UC-тэй холбоотой гурав дахь үндэсний лаборатори нь Нью Мексикогийн Лос Аламос хотод байдаг .]] Калифорнийн их сургууль нь АНУ-ын Эрчим хүчний яамны нэг үндэсний лабораторийг шууд удирдаж, ажиллуулдаг:<ref>{{Cite web|url=http://www.ucop.edu/laboratory-management/|title=Office of the National Laboratories {{!}} UCOP}}</ref> * Лоуренс Беркли үндэсний лаборатори (англ. Laurence Berkeley National Laboratory, LBNL) (Беркли, Калифорни) UC нь хоёр тусдаа хувийн хязгаарлагдмал хариуцлагатай компанийн түнш бөгөөд Эрчим хүчний яамны өөр хоёр үндэсний лабораторийг удирдаж, ажиллуулдаг: * [[Лос Аламосын Үндэсний Лаборатори|Лос Аламосын үндэсний лаборатори]] (англ. Los Alamos National Laboratory, LANL) (Лос Аламос, Нью Мексико), Лос Аламос Үндэсний аюулгүй байдлын ХХК удирддаг. * Лоуренс Ливерморын үндэсний лаборатори (англ. Laurence Livermore National Laboratory, LLNL) (Ливермор, Калифорни), Лоуренс Ливерморын Үндэсний аюулгүй байдлын ХХК ажиллуулдаг. ==== Лабораторийн үүрэг ==== '''Лоуренс Берклигийн нэрэмжит үндэсний лаборатори''' нь орчлон ертөнцийн суурь судалгаа, тоон биологи, нано шинжлэх ухаан, эрчим хүчний шинэ систем, байгаль орчны шийдэл, нэгдсэн тооцооллыг нээлтийн хэрэгсэл болгон ашиглахад чиглэгдсэн гол хүчин чармайлтаар шинжлэх ухааны өргөн хүрээний хүрээнд ангилалгүй судалгаа явуулдаг. '''Лоуренс Ливерморын үндэсний лаборатори''' нь АНУ-ын цөмийн зэвсгийг найдвартай байлгахын тулд дэвшилтэт шинжлэх ухаан, технологийг ашигладаг. LLNL нь супер тооцоолол, урьдчилан таамаглах загварчлал, эрчим хүч ба байгаль орчин, био шинжлэх ухаан ба биотехнологи, суурь шинжлэх ухаан ба хэрэглээний технологи, үй олноор хөнөөх зэвсгийг түгээн дэлгэрүүлэхтэй тэмцэх, эх орны аюулгүй байдлын чиглэлээр томоохон судалгааны хөтөлбөрүүдтэй. Мөн дэлхийн хамгийн хүчирхэг суперкомпьютерууд энд байрладаг. '''Лос Аламосын үндэсний лаборатори''' ихэнх ажлынхаа ихэнхийг АНУ-ын цөмийн зэвсгийн найдвартай байдлыг хангахад чиглүүлдэг. LANL-ийн бусад ажил нь үй олноор хөнөөх зэвсгийн тархалтаас урьдчилан сэргийлэх, АНУ-ын үндэсний аюулгүй байдал, тухайлбал АНУ-ын эх нутгийг террорист халдлагаас хамгаалах судалгааны хөтөлбөрүүдийг багтаадаг. === Ажиглалтын газрууд === Калифорнийн их сургууль нь Санта Крузэд төвтэй олон кампус бүхий судалгааны нэгж болгон хоёр ажиглалтын газрыг удирддаг. * Сан Хосегийн зүүн талд орших Диабло нуруунд орших Хамилтон уулын орой дээрх Долоон ажиглалтын төв. * [[Хавай|Хавай дахь]] Мауна 4,145 метрийн оргил дахь Кекийн ажиглалтын газар. Беркли дэх Калифорнийн их сургуулийн Одон орон судлалын тэнхим нь Шаста муж дахь Хэт Крик радио ажиглалтын газрыг удирддаг. === Эрүүл мэндийн төв, сургуулиуд === Калифорнийн их сургууль муж даяар таван эмнэлгийн төв ажиллуулдаг. * Сакраменто дахь UC Дэвис эрүүл мэндийн төв; * Оранж дахь UC Ирвин эрүүл мэндийн төв; * UCLA Эрүүл мэндийн төв нь хоёр өөр эмнэлгээс бүрддэг: ** Лос Анжелес дахь Рональд Рейганы UCLA эрүүл мэндийн төв; ** Санта Моника-Санта Моника дахь UCLA эрүүл мэндийн төв; * Сан Диего хотын эрүүл мэндийн төв нь хоёр өөр эмнэлгээс бүрддэг: ** UC Сан Диегогийн эрүүл мэндийн төв, Хиллкрест, [[Сан-Диего|Сан Диего]]; ** Ла Жолла дахь Жейкобс эмнэлгийн төв; болон * Сан Франциско дахь UCSF эмнэлгийн төв. === Байгалийн нөөцийн систем === Калифорнийн их сургуулийн Байгалийн нөөцийн систем нь 1965 оны 1-р сард UC-ийн багш нарт жуулчид гэх мэт гадны нөлөөллөөс санаа зовохгүйгээр урт хугацааны экосистемийн судалгаа хийх боломжтой томоохон газар нутгийг хангах зорилгоор байгуулагдсан. Өнөөдөр тус их сургууль 3060 км кв гаруй талбай бүхий 39 байгалийн нөөцийг удирддаг. === Аялал жуулчлал, хурлын байгууламж === * UC Беркли нь 1981 онд Гампын гэрийн тавилгын дэлгүүрийг үүсгэн байгуулагчийн өв залгамжлагчийн хандивласан газар Францын Полинезийн Муреа дахь Ричард Б. Гампын Номхон далайн Өмнөд судалгааны станцыг ажиллуулдаг.<ref>{{Cite news|title=Despite state budget crunch, UC runs 'Fantasy Island' station|url=https://www.eastbaytimes.com/2008/04/14/despite-state-budget-crunch-uc-runs-fantasy-island-station/}}</ref> * UC Берклигийн төгсөгчдийн холбоо нь төгсөгчдөд (болон тэдний гэр бүлийнхэнд) "Кал Discoveries Travel" брэндийн (хуучнаар BearTreks) аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа явуулдаг; аяллын хөтөч нарын ихэнх нь Берклигийн профессорууд байдаг. Мөн дэлхийн хамгийн эртний бөгөөд хамгийн том төгсөгчдийн холбооноос удирддаг "Алтан баавгайн үүр" хэмээх гэр бүлийн зуслан ажиллуулдаг ба тус амралтын газар нь Калифорни мужийн Пинкрест хотод 5600 фут өндөрт байрладаг Lair нь жил бүр бараг 10,000 зуслан аялагчдыг гэрээсээ хол байлгах газар юм. Оролцогчид нь ихэвчлэн Калийн төгсөгчид болон тэдний гэр бүл байдаг ч хүн бүрт нээлттэй. * Беркли Лаб нь өөрийн гэсэн зочид буудлыг ажиллуулдаг ба лабораторид эсвэл UC Берклид ажлын шугамаар ирсэн хүмүүс ашиглах боломжтой. * UCLA Орон сууц, зочид буудлын үйлчилгээний газар нь кампус доторх хоёр зочид буудал, 61 өрөөтэй зочны байшин, 254 өрөөтэй Мейер ба Рене Лускин хурлын төв, мөн Аррохед нуур дахь кампусаас гадуурх тансаг хурлын төв (чалет маягийн орон сууцны холимог) ажиллуулдаг., амралтын өрөөнүүд, бие даасан зуслангийн байшин). Зуны улиралд нуурын Арраухэд хурлын төв нь UCLA-ийн төгсөгчид болон тэдний гэр бүлд зориулсан Брюин Вудсын амралтын хөтөлбөрүүдийг зохион байгуулдаг. * Тус тусад нь UCLA Health нь UCLA-ийн урд байрлах 100 өрөө бүхий Тивертон хаусыг өвчтөнүүд болон тэдний гэр бүлд үйлчилдэг. * UC Санта Круз нь Санта Круз хотын төвд байрлах University Inn and Conference Center-ийг оюутны хотхоны гадна байрлах оюутны байр болгон ашиглах зорилгоор 2001-2011 онуудад түрээсэлсэн. * Гадаадад сурах хөтөлбөрийн газар нь UC-ийн оюутнууд, багш нар болон гадаадад төгсөгчдийг дэмждэг хоёр мини салбар ажиллуулдаг: [[Лондон|Лондон дахь]] Калифорнийн Хаус болон [[Мехико]] дахь Калифорнийн Ла Каса де ла Универсидад. UC Дэвисийн ажиллуулдаг UC-гийн Сакраменто төв нь Калифорни мужийн Засгийн газарт дадлага хийж буй оюутнуудыг дэмждэг. Эдгээр байгууламжийн аль нь тусдаа барилга байгууламжгүй боловч [[Вашингтон (хот)|Вашингтон ДС]]-д Холбооны Засгийн газарт дадлага хийж буй оюутнуудад зориулсан дотуур байртай UC Вашингтон төв гэж бас байдаг. === Их сургуулийн нисэх онгоцны буудал === UC Дэвис нь Их сургуулийн нисэх онгоцны буудлыг их сургуулийн ажилтнууд болон лабораторийн дээжийг тээвэрлэхэд зориулалттай ажиллуулдаг. Тус нисэх онгоцны буудлын ICAO код нь KEDU юм. === Далайн боомт === Сан Диегогийн Скриппс Далай судлалын хүрээлэн нь Сан Диегогийн Пойнт Лома дахь Хамгаалах арлаас өмнө зүгт орших Нимиц далайн байгууламж бүхий далайн боомтыг эзэмшдэг. Энэ боомт нь далай судлалын хөлөг онгоцод голлон зориулсан бөгөөд далай судлалын баазууд мөн байрладаг аж. == Лавлагаа == [[Ангилал:Калифорнийн соёл]] [[Ангилал:Калифорни их сургууль]] <references /> [[Ангилал:Калифорнийн их сургууль]] jjenypp6m69tpso9u6pxgr72hcz7ji2 АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн жагсаалт 0 123123 862873 857032 2026-07-23T10:22:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 862873 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын Ерөнхийлөгч''' — АНУ-ын төрийн болон гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн юм. 1787 онд баталсан [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуул]]<nowiki/>иар энэхүү Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг бий болгосон байна. 1789 онд [[Жорж Вашингтон]] АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч болж байсан. Түүнээс өмнө энэхүү "Ерөнхийлөгч" гэсэн албан тушаалыг «Тивийн конгрессын Ерөнхийлөгч» хэмээдэг байжээ. АНУ-ын ерөнхийлөгчийг 1789 оноос хойш сонгож байгаа юм. Дараалан сонгогдсон тохиолдолд нэг л удаа дугаарладаг (жишээлбэл, хоёр удаа дараалан сонгогдсон [[Жорж Вашингтон]] нь эхний болон хоёр дахь Ерөнхийлөгч биш, анхны буюу 1 дахь Ерөнхийлөгч). Харин дундаа завсарлагатайгаар дахин сонгогдсон хоёр тохиолдол байдаг бөгөөд [[Гровер Кливленд]], [[Доналд Трамп]] нар юм. Тэднийг АНУ-ын 22 дахь ба 24 дэх болон 45 дахь ба 47 дахь Ерөнхийлөгч гэж тоолдог зарчимтай юм байна. Бас АНУ-ын үндсэн хуульд Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааг хязгаарлаагүй үед [[Франклин Рузвельт]] 4 удаа сонгогдсон цорын ганц хүн юм. Тэгснээс хойш 1951 онд 22 дахь нэмэлт өөрчлөлтийг баталж Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хоёроос дээш удаа дахин сонгогдохгүй хэмээн хязгаарласан юм. {| class="wikitable sortable" !№ !Гэрэл зураг !Ерөнхийлөгчийн нэр !Бүрэн эрхийн эхлэл !Бүрэн эрхийн төгсгөл !Улс төрийн намын харьяалал !Дэд Ерөнхийлөгч !Бүрэн эрхийн хугацааны үргэлжлэл (өдөр) |- |'''1''' | |[[Жорж Вашингтон]] <small>(1732 — 1799)</small> |1789.04.30 |1797.03.04 |Нам бус |[[Жон Адамс]] |2865 |- |'''2''' | |[[Жон Адамс]] <small>(1735 — 1826)</small> |1797.03.04 |1801.03.04 |Федералист |[[Томас Жефферсон|Томас Жэфферсон]] |1460 |- |'''3''' | |[[Томас Жефферсон]] <small>(1743 — 1826)</small> |1801.03.04 |1809.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Аарон Бурр Жорж Клинтон |2922 |- |'''4''' | |[[Жеймс Мэдисон]] <small>(1751 — 1836)</small> |1809.03.04 |1817.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Жорж Клинтон Албан тушаал эзгүй байсан Элбриж Херри |2922 |- |'''5''' | |[[Жеймс Монро]] <small>(1758 — 1831)</small> |1817.03.04 |1825.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Дэниэл Томпкинс |2922 |- |'''6''' | |[[Жон Куинси Адамс]] <small>(1767 — 1848)</small> |1825.03.04 |1829.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Жон Колдвелл Кэлхун |1461 |- |'''7''' | |[[Эндрю Жексон]] <small>(1767 — 1845)</small> |1829.03.04 |1837.03.04 |[[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан нам]] |Жон Колдуэлл Кэлхун Албан тушаал эзгүй байсан Мартин Ван Бюрен |2922 |- |'''8''' | |[[Мартин Ван Бюрен]] <small>(1782 — 1862)</small> |1837.03.04 |1841.03.04 |Ардчилсан нам |Ричард Жонсон |1461 |- |'''9''' | |[[Уильям Харрисон]] <small>(1773 — 1841)</small> |1841.03.04 |1841.04.04 |Виг |Жон Тайлер |'''31''' |- | rowspan="2" |'''10''' | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[Жон Тайлер]] <small>(1790 — 1862)</small> | rowspan="2" |1841.04.04 | rowspan="2" |1845.03.04 |Виг | rowspan="2" |Албан тушаал эзгүй байсан | rowspan="2" |1430 |- |Нам бус |- |'''11''' | |[[Жеймс Нокс Полк]] <small>(1795 — 1849)</small> |1845.03.04 |1849.03.04 |Ардчилсан нам |[[Жорж Даллас]] |1461 |- |'''12''' | |Закари Тейлор <small>(1784 — 1850)</small> |1849.03.04 |1850.07.09 |Виг |Миллард Филлмор |492 |- |'''13''' | |Миллард Филлмор <small>(1800 — 1874)</small> |1850.07.09 |1853.03.04 |Виг |Албан тушаал эзгүй байсан |969 |- |'''14''' | |[[Франклин Пирс]] <small>(1804 — 1869)</small> |1853.03.04 |1857.03.04 |Ардчилсан нам |Уильям Кинг Албан тушаал эзгүй байсан |1461 |- |'''15''' | |[[Жеймс Бьюкенен]] <small>(1791 — 1868)</small> |1857.03.04 |1861.03.04 |Ардчилсан нам |Жон Брекинридж |1461 |- | rowspan="2" |'''16''' | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[Абрахам Линкольн]] <small>(1809 — 1865)</small> | rowspan="2" |1861.03.04 | rowspan="2" |1865.04.15 | rowspan="2" |[[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах нам]] |Ганнибал Гэмлин | rowspan="2" |1503 |- |Эндрю Жонсон |- |'''17''' | |[[Эндрю Жонсон (Ерөнхийлөгч)|Эндрю Жонсон]] <small>(1808 — 1875)</small> |1865.04.15 |1869.03.04 |Ардчилсан нам |Албан тушаал эзгүй байсан |1419 |- |'''18''' | |[[Улисс Грант]] <small>(1822 — 1885)</small> |1869.03.04 |1877.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Шайлер Колфакс Хэнри Уилсон Албан тушаал эзгүй байсан |2922 |- |'''19''' | |[[Ратерфорд Хейс]] <small>(1822 — 1893)</small> |1877.03.04 |1881.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Уильям Уилер |1461 |- |'''20''' | |[[Жеймс Абрам Гарфильд]] <small>(1831 — 1881)</small> |1881.03.04 |1881.09.19 |Бүгд найрамдах нам |Честер Артур |199 |- |'''21''' | |[[Честер Артур]] <small>(1829 — 1886)</small> |1881.09.19 |1885.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан |1262 |- |'''22''' | |[[Гровер Кливленд]] <small>(1837 — 1908)</small> |1885.03.04 |1889.03.04 |Ардчилсан нам |Томас Хендрикс Албан тушаал эзгүй байсан |1461 |- |'''23''' | |[[Бенжамин Харрисон]] <small>(1833 — 1901)</small> |1889.03.04 |1893.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Леви Мортон |1461 |- |'''24''' | |Гровер Кливленд <small>''(Хоёрдох бүрэн эрхийн хугацаа)''</small> <small>(1837 — 1908)</small> |1893.03.04 |1897.03.04 |Ардчилсан нам |Эдлай Стивенсон |1461 |- |'''25''' | |Уильям Мак-Кинли <small>(1843 — 1901)</small> |1897.03.04 |1901.09.14 |Бүгд найрамдах нам |Гаррет Хобарт Албан тушаал эзгүй байсан Теодор Рузвельт |1654 |- |'''26''' | |[[Теодор Рузвельт]] <small>(1858 — 1919)</small> |1901.09.14 |1909.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан Чарльз Фэрбенкс |2728 |- |'''27''' | |[[Уильям Тафт]] <small>(1857 — 1930)</small> |1909.03.04 |1913.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Жеймс Шерман Албан тушаал эзгүй байсан |1461 |- |'''28''' | |[[Вудро Вилсон]] <small>(1856 — 1924)</small> |1913.03.04 |1921.03.04 |Ардчилсан нам |Томас Маршалл |2922 |- |'''29''' | |[[Уоррен Хардинг]] <small>(1865 — 1923)</small> |1921.03.04 |1923.08.02 |Бүгд найрамдах нам |Кэлвин Күүлиж |881 |- |'''30''' | |[[Кэлвин Күүлиж]] <small>(1872 — 1933)</small> |1923.08.02 |1929.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан Чарльз Дауэс |2041 |- |'''31''' | |[[Херберт Хувер]] <small>(1874 — 1964)</small> |1929.03.04 |1933.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Чарльз Кёртис |1461 |- |'''32''' | |[[Франклин Рузвельт]] <small>(1882 — 1945)</small> |1933.03.04 |1945.04.12 |Ардчилсан нам |Жон Гарнер Хэнри Уоллес Харри Трумэн |'''4422''' |- |'''33''' | |[[Харри Трумэн]] <small>(1884 — 1972)</small> |1945.04.12 |1953.01.20 |Ардчилсан нам |Албан тушаал эзгүй байсан Олбен Баркли |2840 |- |'''34''' | |[[Дуайт Эйзенхауэр]] <small>(1890 — 1969)</small> |1953.01.20 |1961.01.20 |Бүгд найрамдах нам |[[Ричард Никсон]] |2922 |- |'''35''' | |[[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] <small>(1917 — 1963)</small> |1961.01.20 |1963.11.22 |Ардчилсан нам |[[Линдон Жонсон]] |1036 |- |'''36''' | |[[Линдон Жонсон]] <small>(1908 — 1973)</small> |1963.11.22 |1969.01.20 |Ардчилсан нам |Албан тушаал эзгүй байсан Хьюберт Хамфри |1886 |- |'''37''' | |[[Ричард Никсон]] <small>(1913 — 1994)</small> |1969.01.20 |1974.08.09 |Бүгд найрамдах нам |Спиро Агню Албан тушаал эзгүй байсан Жэральд Форд |2027 |- |'''38''' | |[[Жеральд Форд]] <small>(1913 — 2006)</small> |1974.08.09 |1977.01.20 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан Нельсон Рокфеллер |895 |- |'''39''' | |[[Жимми Картер]] <small>(1924 — 2024)</small> |1977.01.20 |1981.01.20 |Ардчилсан нам |Уолтер Мондейл |1461 |- |'''40''' | |[[Роналд Рейган]] <small>(1911 — 2004)</small> |1981.01.20 |1989.01.20 |Бүгд найрамдах нам |Жорж Буш — ахмад |2922 |- |'''41''' | |[[Жорж Херберт Уокер Буш]] («Жорж Буш — ахмад») <small>(1924 — 2018)</small> |1989.01.20 |1993.01.20 |Бүгд найрамдах нам |Дэн Куэйл |1461 |- |'''42''' | |[[Билл Клинтон]] <small>(1946 онд төрсөн)</small> |1993.01.20 |2001.01.20 |Ардчилсан нам |[[Альберт Гор]] |2922 |- |'''43''' | |[[Жорж Уокер Буш]] («Жорж Буш — залуу») <small>(1946 онд төрсөн)</small> |2001.01.20 |2009.01.20 |Бүгд найрамдах нам |[[Дик Чейни]] |2922 |- |'''44''' | |[[Барак Обама]] <small>(1961 онд төрсөн)</small> |2009.01.20 |2017.01.20 |Ардчилсан нам |[[Жо Байден|Жозэф Байден]] |2922 |- |'''45''' | |[[Доналд Трамп]] <small>(1946 онд төрсөн)</small> |2017.01.20 |2021.01.20 |[[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах нам]] |[[Майк Пенс]] |1461 |- |'''46''' | |[[Жо Байден|Жозэф Байден]] <small>(1942 онд төрсөн)</small> |2021.01.20 |2025.01.20 |[[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан нам]] |[[Камала Харрис]] |1461 |- |'''47''' | |[[Доналд Трамп]] <small>''(Хоёр дахь бүрэн эрхийн хугацаа)''</small> <small>(1946 онд төрсөн)</small> |2025.01.20 | |[[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах нам]] |[[Жеймс Дэвид Ванс]] |-- |} [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] f3i2ugrmmyeofjt4hxrm6m674d6frrm 862883 862873 2026-07-23T10:51:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 862883 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын Ерөнхийлөгч''' — АНУ-ын төрийн болон гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн юм. 1787 онд баталсан [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуул]]<nowiki/>иар энэхүү Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг бий болгосон байна. 1789 онд [[Жорж Вашингтон]] АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч болж байсан. Түүнээс өмнө энэхүү "Ерөнхийлөгч" гэсэн албан тушаалыг «Тивийн конгрессын Ерөнхийлөгч» хэмээдэг байжээ. АНУ-ын ерөнхийлөгчийг 1789 оноос хойш сонгож байгаа юм. Дараалан сонгогдсон тохиолдолд нэг л удаа дугаарладаг (жишээлбэл, хоёр удаа дараалан сонгогдсон [[Жорж Вашингтон]] нь эхний болон хоёр дахь Ерөнхийлөгч биш, анхны буюу 1 дахь Ерөнхийлөгч). Харин дундаа завсарлагатайгаар дахин сонгогдсон хоёр тохиолдол байдаг бөгөөд [[Гровер Кливленд]], [[Доналд Трамп]] нар юм. Тэднийг АНУ-ын 22 дахь ба 24 дэх болон 45 дахь ба 47 дахь Ерөнхийлөгч гэж тоолдог зарчимтай юм байна. Бас АНУ-ын үндсэн хуульд Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааг хязгаарлаагүй үед [[Франклин Рузвельт]] 4 удаа сонгогдсон цорын ганц хүн юм. Тэгснээс хойш 1951 онд 22 дахь нэмэлт өөрчлөлтийг баталж Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хоёроос дээш удаа дахин сонгогдохгүй хэмээн хязгаарласан юм. {| class="wikitable sortable" !№ !Гэрэл зураг !Ерөнхийлөгчийн нэр !Бүрэн эрхийн эхлэл !Бүрэн эрхийн төгсгөл !Улс төрийн намын харьяалал !Дэд Ерөнхийлөгч !Бүрэн эрхийн хугацааны үргэлжлэл (өдөр) |- |'''1''' | |[[Жорж Вашингтон]] <small>(1732 — 1799)</small> |1789.04.30 |1797.03.04 |Нам бус |[[Жон Адамс]] |2865 |- |'''2''' | |[[Жон Адамс]] <small>(1735 — 1826)</small> |1797.03.04 |1801.03.04 |Федералист |[[Томас Жефферсон|Томас Жэфферсон]] |1460 |- |'''3''' | |[[Томас Жефферсон]] <small>(1743 — 1826)</small> |1801.03.04 |1809.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Аарон Бурр Жорж Клинтон |2922 |- |'''4''' | |[[Жеймс Мэдисон]] <small>(1751 — 1836)</small> |1809.03.04 |1817.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Жорж Клинтон Албан тушаал эзгүй байсан Элбриж Херри |2922 |- |'''5''' | |[[Жеймс Монро]] <small>(1758 — 1831)</small> |1817.03.04 |1825.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Дэниэл Томпкинс |2922 |- |'''6''' | |[[Жон Куинси Адамс]] <small>(1767 — 1848)</small> |1825.03.04 |1829.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Жон Колдвелл Кэлхун |1461 |- |'''7''' | |[[Эндрю Жексон]] <small>(1767 — 1845)</small> |1829.03.04 |1837.03.04 |[[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан нам]] |Жон Колдуэлл Кэлхун Албан тушаал эзгүй байсан Мартин Ван Бюрен |2922 |- |'''8''' | |[[Мартин Ван Бюрен]] <small>(1782 — 1862)</small> |1837.03.04 |1841.03.04 |Ардчилсан нам |Ричард Жонсон |1461 |- |'''9''' | |[[Уильям Харрисон]] <small>(1773 — 1841)</small> |1841.03.04 |1841.04.04 |Виг |Жон Тайлер |'''31''' |- | rowspan="2" |'''10''' | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[Жон Тайлер]] <small>(1790 — 1862)</small> | rowspan="2" |1841.04.04 | rowspan="2" |1845.03.04 |Виг | rowspan="2" |Албан тушаал эзгүй байсан | rowspan="2" |1430 |- |Нам бус |- |'''11''' | |[[Жеймс Нокс Полк]] <small>(1795 — 1849)</small> |1845.03.04 |1849.03.04 |Ардчилсан нам |[[Жорж Даллас]] |1461 |- |'''12''' | |Закари Тейлор <small>(1784 — 1850)</small> |1849.03.04 |1850.07.09 |Виг |Миллард Филлмор |492 |- |'''13''' | |Миллард Филлмор <small>(1800 — 1874)</small> |1850.07.09 |1853.03.04 |Виг |Албан тушаал эзгүй байсан |969 |- |'''14''' | |[[Франклин Пирс]] <small>(1804 — 1869)</small> |1853.03.04 |1857.03.04 |Ардчилсан нам |Уильям Кинг Албан тушаал эзгүй байсан |1461 |- |'''15''' | |[[Жеймс Бьюкенен]] <small>(1791 — 1868)</small> |1857.03.04 |1861.03.04 |Ардчилсан нам |Жон Брекинридж |1461 |- | rowspan="2" |'''16''' | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[Абрахам Линкольн]] <small>(1809 — 1865)</small> | rowspan="2" |1861.03.04 | rowspan="2" |1865.04.15 | rowspan="2" |[[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах нам]] |Ганнибал Гэмлин | rowspan="2" |1503 |- |Эндрю Жонсон |- |'''17''' | |[[Эндрю Жонсон (Ерөнхийлөгч)|Эндрю Жонсон]] <small>(1808 — 1875)</small> |1865.04.15 |1869.03.04 |Ардчилсан нам |Албан тушаал эзгүй байсан |1419 |- |'''18''' | |[[Улисс Грант]] <small>(1822 — 1885)</small> |1869.03.04 |1877.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Шайлер Колфакс Хэнри Уилсон Албан тушаал эзгүй байсан |2922 |- |'''19''' | |[[Ратерфорд Хейс]] <small>(1822 — 1893)</small> |1877.03.04 |1881.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Уильям Уилер |1461 |- |'''20''' | |[[Жеймс Абрам Гарфильд]] <small>(1831 — 1881)</small> |1881.03.04 |1881.09.19 |Бүгд найрамдах нам |Честер Артур |199 |- |'''21''' | |[[Честер Артур]] <small>(1829 — 1886)</small> |1881.09.19 |1885.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан |1262 |- |'''22''' | |[[Гровер Кливленд]] <small>(1837 — 1908)</small> |1885.03.04 |1889.03.04 |Ардчилсан нам |Томас Хендрикс Албан тушаал эзгүй байсан |1461 |- |'''23''' | |[[Бенжамин Харрисон]] <small>(1833 — 1901)</small> |1889.03.04 |1893.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Леви Мортон |1461 |- |'''24''' | |Гровер Кливленд <small>''(Хоёрдох бүрэн эрхийн хугацаа)''</small> <small>(1837 — 1908)</small> |1893.03.04 |1897.03.04 |Ардчилсан нам |Эдлай Стивенсон |1461 |- |'''25''' | |Уильям Мак-Кинли <small>(1843 — 1901)</small> |1897.03.04 |1901.09.14 |Бүгд найрамдах нам |Гаррет Хобарт Албан тушаал эзгүй байсан Теодор Рузвельт |1654 |- |'''26''' | |[[Теодор Рузвельт]] <small>(1858 — 1919)</small> |1901.09.14 |1909.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан Чарльз Фэрбенкс |2728 |- |'''27''' | |[[Уильям Тафт]] <small>(1857 — 1930)</small> |1909.03.04 |1913.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Жеймс Шерман Албан тушаал эзгүй байсан |1461 |- |'''28''' | |[[Вудро Вилсон]] <small>(1856 — 1924)</small> |1913.03.04 |1921.03.04 |Ардчилсан нам |Томас Маршалл |2922 |- |'''29''' | |[[Уоррен Хардинг]] <small>(1865 — 1923)</small> |1921.03.04 |1923.08.02 |Бүгд найрамдах нам |Кэлвин Күүлиж |881 |- |'''30''' | |[[Кэлвин Күүлиж]] <small>(1872 — 1933)</small> |1923.08.02 |1929.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан Чарльз Дауэс |2041 |- |'''31''' | |[[Херберт Хувер]] <small>(1874 — 1964)</small> |1929.03.04 |1933.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Чарльз Кёртис |1461 |- |'''32''' | |[[Франклин Рузвельт]] <small>(1882 — 1945)</small> |1933.03.04 |1945.04.12 |Ардчилсан нам |Жон Гарнер Хэнри Уоллес Харри Трумэн |'''4422''' |- |'''33''' | |[[Харри Трумэн]] <small>(1884 — 1972)</small> |1945.04.12 |1953.01.20 |Ардчилсан нам |Албан тушаал эзгүй байсан Олбен Баркли |2840 |- |'''34''' | |[[Дуайт Эйзенхауэр]] <small>(1890 — 1969)</small> |1953.01.20 |1961.01.20 |Бүгд найрамдах нам |[[Ричард Никсон]] |2922 |- |'''35''' | |[[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] <small>(1917 — 1963)</small> |1961.01.20 |1963.11.22 |Ардчилсан нам |[[Линдон Жонсон]] |1036 |- |'''36''' | |[[Линдон Жонсон]] <small>(1908 — 1973)</small> |1963.11.22 |1969.01.20 |Ардчилсан нам |Албан тушаал эзгүй байсан Хьюберт Хамфри |1886 |- |'''37''' | |[[Ричард Никсон]] <small>(1913 — 1994)</small> |1969.01.20 |1974.08.09 |Бүгд найрамдах нам |Спиро Агню Албан тушаал эзгүй байсан [[Жеральд Форд]] |2027 |- |'''38''' | |[[Жеральд Форд]] <small>(1913 — 2006)</small> |1974.08.09 |1977.01.20 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан Нельсон Рокфеллер |895 |- |'''39''' | |[[Жимми Картер]] <small>(1924 — 2024)</small> |1977.01.20 |1981.01.20 |Ардчилсан нам |Уолтер Мондейл |1461 |- |'''40''' | |[[Роналд Рейган]] <small>(1911 — 2004)</small> |1981.01.20 |1989.01.20 |Бүгд найрамдах нам |Жорж Буш — ахмад |2922 |- |'''41''' | |[[Жорж Херберт Уокер Буш]] («Жорж Буш — ахмад») <small>(1924 — 2018)</small> |1989.01.20 |1993.01.20 |Бүгд найрамдах нам |Дэн Куэйл |1461 |- |'''42''' | |[[Билл Клинтон]] <small>(1946 онд төрсөн)</small> |1993.01.20 |2001.01.20 |Ардчилсан нам |[[Альберт Гор]] |2922 |- |'''43''' | |[[Жорж Уокер Буш]] («Жорж Буш — залуу») <small>(1946 онд төрсөн)</small> |2001.01.20 |2009.01.20 |Бүгд найрамдах нам |[[Дик Чейни]] |2922 |- |'''44''' | |[[Барак Обама]] <small>(1961 онд төрсөн)</small> |2009.01.20 |2017.01.20 |Ардчилсан нам |[[Жо Байден|Жозэф Байден]] |2922 |- |'''45''' | |[[Доналд Трамп]] <small>(1946 онд төрсөн)</small> |2017.01.20 |2021.01.20 |[[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах нам]] |[[Майк Пенс]] |1461 |- |'''46''' | |[[Жо Байден|Жозэф Байден]] <small>(1942 онд төрсөн)</small> |2021.01.20 |2025.01.20 |[[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан нам]] |[[Камала Харрис]] |1461 |- |'''47''' | |[[Доналд Трамп]] <small>''(Хоёр дахь бүрэн эрхийн хугацаа)''</small> <small>(1946 онд төрсөн)</small> |2025.01.20 | |[[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах нам]] |[[Жэймс Дэвид Вэнс]] |-- |} [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] o5nf27bqfhpfvwcrg1bqgvqqf2ohugy Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2015 3 123266 862768 707662 2026-07-23T02:32:34Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862768 wikitext text/x-wiki [[File:Filing cabinet icon.svg|30px]] [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|Архив/2015]] == Hello == Hello Munkhzaya. Can you please translate several Georgia-related articles for Mongol Wiki? Can you help? [[Хэрэглэгч:Jaqeli|Jaqeli]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Jaqeli|talk]]) 19:49, 1 Тавдугаар сар 2015 (UTC) 8l1daypt0dgwosbnpc5rnh2jaxeee5u Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2016 3 123267 862769 707664 2026-07-23T02:33:20Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862769 wikitext text/x-wiki [[File:Filing cabinet icon.svg|30px]] [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|Архив/2016]] == Translation == Hi, can you translate the text in a box on my userpage to Mongolian? Thanks. [[Хэрэглэгч:-XQV-|-XQV-]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:-XQV-|talk]]) 11:39, 9 Хоёрдугаар сар 2016 (UTC) ==Uurchlultuu sain nyagtalna uu!!== Uuruu olon yanziin angilluud uusgeed huudasnuudad angilluud nemeed baigaa harin uuruu bolhoor gadaadad (Germand?) baigaa idevhten hun getel Mongold baigaa gol diilenh unshigchdiin sanal setgegdeld sain niitshgui maygiin angilluud ba Mongol helnii nairuulga zuid sain niitshegui nertei angilluud uusgeed baigaagaa anhaaraarai! Bas shinjileh uhaan, tehnologiin sedvuuded minii oruulsan olon zadargaa angilluudiig hamaagui hasch ug sedviig busad sedvuuded holbogdoh bolomjiig n haaj baigaad bi jaahan gaihaad baina?! Mongoliin Wikid udurtuu 5000-10000 udaa handalt hiideg ternees 1000 n huduu oron nutagt suugaa gadaad hel sain medehgui Mongol nevterhii tolinoosoo tolgoigoo tsenegley gesen huuhed zaluusiig ali boloh neelttei hoorondoo Olon Yanziin Angilaluudaar holbogdson tanin medehuin sedveer hangaj baival chuhal bolovuu. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 00:04, 14 Хоёрдугаар сар 2016 (UTC) :: Ter Radio izotop tsumiin uusguur sedviin olon angilliig hassaniig butsaalaa. Dahij ingej shinjileh uhaan, tehnologiin sedviin angilliig hamaagui hasch haahgui baina uu! [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 00:06, 14 Хоёрдугаар сар 2016 (UTC) ::: 1. Таны, миний, бусдын хаанаас орж ирээд энд засвар хийх нь бусдад огт сонин биш байх. Гагцхүү бүгд монгол хэлнийхээ нэвтэрхий толийг өргөжүүлэн бусал хэл дээр байгаа мэдлэгийн далайгаас өөрийн хэл рүү хөрвүүлэн оруулах, эсрэгээрээ монгол орныхоо өөрийн соёлыг бусдад түгээх санааг өвөрлөн энд бичдэг байх бодож байна. Тиймээс чи тэндээс, би эндээс гэж ярих нь утгагүй биз ээ. Анхааралдаа авна биз дээ. ::: 2. Хэрвээ та анзаарч байгаа бол тухайн гарчиг агуулгыг ангилсан ангилал нь бусад олон улсын жишгийг дагаж эхийг нь эцээж, тугалыг нь тураахгүйг л хичээж байна даа. Шинээр нээсэн гарчиг бүрт эрдэм шинжилгээ, судалгаа дэвшил гэх мэтээр ангиллаад байвал удахгүй бүх сэдэв зөвхөн энэ гурван ангилалд багтах болно. Үүнэс гадна та намайг өөрөө шинжлэх ухааны мэдэх мэдэхгүй нэр зохиолоо гэж хардан айх хэрэггүй. яг тухайн гарчигт байгаа ангилалууд бусад хэлээр ч байгаа бөгөөд түүнийх нь холбоосыг оруулсан байгаа. Тиймээс та надаар хэлүүлэлгүй гадны холбоос руу нь ороод шалгачих ухаантай хүн гэдэгт бүрэн итгэж байна. Маш олон төрлийн сэдэв, нарийн мэргэжлийн үг хэллэг бүхий ангиллууд байгаа ба тэдэн дунд ганц хоёр оновчгүй гарчиг/ангилал байхыг үгүйгэхгүй. Хэрэв тийм зүйл байх аваас бүгдээрээ хэлэлцээд засаж залруулаад явъя. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 07:02, 14 Хоёрдугаар сар 2016 (UTC) ==Huviinhaa uzliig uurtuu hadgalna uu!!== Mongoliin Wikigiin ontsgoi uguuleld het uuriinhuu duraar avirlahgui baina uu!! Ene hesegt eldev gadnii sportiin tamirchnii namtar oruulah eldev uuriinhuu huviin songoltiig busdaas deeguur tavij duraaraa avirlahaa zogsoogooroi!! [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 07:31, 26 Дөрөвдүгээр сар 2016 (UTC) ::Онцлох өгүүлэлийг сонгохдоо тухайн өгүүллэгийн бичлэг, хэмжээг харж байж сонгосон болно. Таны сонгон оруулдаг нэг хоёр өгүүлбэртэй өгүүллэгийг онц содон өгүүлэл гэж хэлэхгүй л дээ. Өөрийн дураар авирлаад гэх нь танд л таалагдахгүй байгаа бололтой. Онцлох өгүүлэлийг сонгон оруулдаг «олон хүн» байвал [[Wikipedia:Онцлох өгүүлэл/Сонгууль|сонголт]] хийлгэн аль олон дэмжлэг авсаныг оруулж болох хуудас бас байдаг. Ажаад байхад та бүгдийг өөрийн хүссэнээр байлгах гэж муйхарлан зүтгээд байх шиг... ==Mongol helnii nairuulgagui angilaluudaa zasna uu!!== Mun uuruu sonin hachin hellegtei Mongol bus nairuulagtai hachin angilaluudaa bas Mongol utgand oruulj zasaarai uuriin chine zarim hachin utgagui angilaluudiig Mongolwiki ustgasan baigaag harj baigaa biz dee. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 07:34, 26 Дөрөвдүгээр сар 2016 (UTC) :: Би өмнө нь ч танд хэлсэн, ижил төстэй сэдвийг ангилалд оруулж сүүлд хайхад амар болгох, эсвэл нэг төрлийн сэдвийг нэг ангилалаас бүгдийг олох ашигтай талтай. Хэрэв ганц, 2 буруу нэрлэн ангилсан ангилал байвал хэлэлцээд засч залруулж болно. Өөрөө хийхгүй, учрыг нь ойлгохгүй бол илүү юманд битгий оролцож бай. == Николай Носков == Хонгор Сайн байна уу Munkhzaya.E! Та оросоор ярьж чадах уу? Би монгол мэдэхгүй байна, гэхдээ та захиалга хийх: Хэрэв та ОХУ-ын хөгжимчин Николай Носков талаар монгол хэл дугаар дээр хийж чадах вэ? Та энэ өгүүллийг хийх бол, би маш их баяртай байх болно! Баярлалаа! [[Хэрэглэгч:Анна Озерова|Анна Озерова]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Анна Озерова|talk]]) 14:42, 6 Наймдугаар сар 2016 (UTC) Уважаемый Munkhzaya.E, вы сможете сделать на вашем монгольском языке статьи про певцов Филиппа Киркорова, Валерия Меладзе или Николая Носкова? Если вы сделаете эти статьи, то я вам буду очень благодарна! И дайте мне пожалуйста ваш эмейл! Баярлалаа! --[[Тусгай:Contributions/92.100.205.90|92.100.205.90]] 11:03, 30 Есдүгээр сар 2016 (UTC) == Ангиллын тухай == Сайн байна уу. Викичин таны амар мэндийг асууя. Та ангиллын талаар идэвхтэй өөрчлөлт хийж байгаатай холбогдуулан шаардлагатай зүйлс хэлэлцэхийг хүсч байна. Википедиад ангилал ямар ч байж болох бөгөөд туйлын зөв, туйлын буруу ангилал аль нь ч байхгүй. Гол нь викичид хоорондоо хэлэлцэж хамгийн зөв хувилбарыг тохирох хэрэгтэй. Таныг дараах хоёр ангиллыг ямар байлгах вэ гэдэг хэлэлцүүлэгт урьж байна. # Монголын хүн, Хятадын хүн гэх мэт хүнийг улс орноор ангилсан ангиллын дотоод бүтэц ямар байвал зохих вэ? # Монгол хүн, Хятад хүн гэх мэт хүнийг яс үндсээр ангилсан ангиллын дотоод бүтэц ямар байвал зохих вэ? --[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 10:28, 20 Арваннэгдүгээр сар 2016 (UTC) ::Сайн байна уу [[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]]? ::Би үүнийг ингэж өөрчлөх санаагаа хоёр хоногийн өмнө [[:Ангиллын хэлэлцүүлэг:Монголын хүн]] хэсэгт оруулсан ч хэн ч санаа оноогоо бичээгүй тул өөрчилж эхэлсэн юм. Монголын хүн гэсэн ангилалд Монгол хүнийг ажил мэргэжлээр нь ангилсан ангиллууд буюу яг одоо байгаагаар нь үлдээх, харин энэ хуудсанд дан хуудсаар нэмэгдэж орж буй хүмүүс нь Монгол үндэстэн биш, Монгол Улсын харьяат иргэдийг оруулаx. Үүнтэй нэг ижлээр Хятад хүн, Хятадын хүн гэсэн ангиллууд ижил бүтэцтэй байна. ::[[:Ангилал:Монгол хүн]] гэсэн ангиллыг дотор нь ангилахгүй бүх монголчууд дан хуудсаар холбогдоно. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 10:55, 20 Арваннэгдүгээр сар 2016 (UTC) Засахаас өмнө хэлэлцэн тогтох хэрэгтэй. Таны хэлсэн утгыг ойлголоо. Гэвч миний санаа зөрөх нь байна. # Аливаа ангилалд дан хуудас байх нь зохимжгүй. Дан хуудас олширвол цаашид засахад төвөгтэй. Мөн ангиллын модыг салаалахад саад учруулна. # Ангилал:Монголын хүн (Монгол орны) хуудсанд Монголын ямар ч хүн ямар нэгэн ажил мэргэжил, төрөлд хамаарагдана. Энэ тал дээр та бид ижил санаатай байна. Тиймээс дан хуудас байлгамааргүй байна. # Ангилал:Монгол хүн (монгол үндэстэн) гэсэн ангилал тусдаа байх хэрэгтэй. Үүн дотор Ангилал:Монголын хүн хуудас дэд бүлэг болж орох, дээр нь Монгол улсын биш гадаад улсын монгол яс үндэстэн хүмүүсийн хуудсыг дангаар нь нэмэх нь зүйтэй болов уу. Ангилал:Монгол хүн хуудас нь өөрөө Ангилал:Монгол үндэстэн хуудсанд багтсан дэд ангилал болох хэрэгтэй. # Тэгэхээр жишээн дээр тайлбарлавал Авхийн Хавлааш гэсэн хуудасны доор Ангилал:Монголын дуучин, Ангилал:Хасаг хүн гэсэн хоёр код байх хэрэгтэй байна. Уудам гэсэн өвөр монгол хүүгийн хуудасны доор Ангилал:Хятадын дуучин, Ангилал:Монгол хүн гэсэн код байх хэрэгтэй. # Хэрвээ та гайхаж байгаа бол би энэ хуудсыг эмхэлж харуулъя. --[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 11:18, 20 Арваннэгдүгээр сар 2016 (UTC) :::Уг нь миний засаж байгаа зүйл таны 4 дугаарт бичсэн зүйлтэй л агаар нэг. Монгол хүн чинь Монгол үндэстэн хүн гэсэн үг гэдэг дээр миний санаа нэг байна. Гэхдээ Монгол үндэстэн ястныг тухай ангиллаас хүнийг нь тусад нь ялгасан нь дээр. Монгол үндэстэн дотор , буриад, халимаг хасаг, хатагин боржигон гэсэн өгүүллэгүүдийг оруулан нэгтгээд эргээд аль аль нь Монгол орон ангилалд дэд ангилал болгон оруулах санаатай байна. :::Монгол хүн гэсэн ангиллыг засах шаардлага байхгүй, учир нь зөвхөн Монгол хүн л тэнд ангилагдах учир.[[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 11:32, 20 Арваннэгдүгээр сар 2016 (UTC) :::Та Монгол хүн, Монголын хүн гэсэн ангиллуудын агуулгыг бас л сайн ойлгосонгүй бололтой. Ахиад тайлбарлая: Монгол хүн ангилалд дэлхийн бүх оронд төрсөн зөвхөн Монгол үндэс угсааны хүн орно. Энэ ангилал нь (Монгол хүн) цаашаа Монголын хүн гэсэн ангилалд орно. Монголын хүн гэдэг ангилал нь [Монгол үндэстэн + Монгол Улсын харьяат гадны үндэстнүүд] нийлээд [Монгол орныг] бүрдүүлнэ гэсэн агуулгатай юм. Гэтэл Монголын хүн ангиллыг та буцаагаад Монгол хүн ангилалд оруулчихаж. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 11:44, 20 Арваннэгдүгээр сар 2016 (UTC) Ангилал:Монголын хүн гэдэг нь 1.6 сая хавтгай дөрвөлжин километр бүхий өнөөгийн Монгол улсын хүний тухай юм. Ангилал: Монгол хүн гэдэг бол энэ Монгол улс багтаагаад түүнээс өргөн уудам газар нутгийн хүмүүсийн тухай юм. Тиймээс Ангилал:Монгол хүн гэсэн ангилал дотор Ангилал:Монголын хүн гэсэн ангилал дэд ангилал болон орох учиртай юм. Бас хэлэхэд нэг ангилал дотор задгай хуудсууд олон байх нь таныг хуудас засахаа болиход л ангиллын хуудасны утга алдагдах аюултай юм. Мөн хоёулаа хэлэлцүүлэгээ нэг л газар байлгая. Энэ ярилцсан үгсээ Ангиллын хэлэлцүүлэг:Монголын хүн хуудас руу зөөе.--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 11:51, 20 Арваннэгдүгээр сар 2016 (UTC) a94ynk1o3h9pcgwrvr0ew5b1b5jd1qa Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2017 3 123268 862770 707665 2026-07-23T02:33:46Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862770 wikitext text/x-wiki [[File:Filing cabinet icon.svg|30px]] [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|Архив/2017]] == Request == Hello. Could you create the article of the prominent Turkish-Jewish economist [[:en:Dani Rodrik|Dani Rodrik]] in Mongolian Wikipedia? Thank you. Hi [[Хэрэглэгч:ENE0220rel|ENE0220rel]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ENE0220rel|talk]]) 15:38, 5 Дөрөвдүгээр сар 2017 (UTC) == Оюуны өмч == Сайн байна уу? Оюуны өмчөөр хамгаалагдсан зураг (тухайлбал хөгжмийн цомог, хөгжмийн сингл) нүүр зургийг Монгол Википедиад хэрхэн хууль ёсны дагуу оруулах вэ? Англи болон бусад улсуудын вики бүгд оюуны өмчөөр хамгаалагдсан зураг оруулж болоод байгаа учраас асууж байна. Таныг энэ тал дээр туслана гэдэгт итгэж байна. Баярлалаа [[Хэрэглэгч:Esambuu|Esambuu]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Esambuu|talk]]) 05:24, 16 Долоодугаар сар 2017 (UTC) : Хөгжмийн цомгийн нүүр хуудас, эсвэл өөр бусад маркийн эмблемийг шууд оруулан ашиглах нь ер нь явдалтай юм билээ. Жишээ нь хөгжмийн цомгуудын зурагт нүүр хуудсыг англиас бусад хэлний викид- бараг ашигладаггүй. Англи хэлний вики-д зөвхөн тэр хэлэнд ашиглах лицензтэй оруулсан байдаг юм билээ. Тиймээс бараг цомгийн нүүр хуудас бараг оруулсны хэрэггүй болов уу? Хэрэв зайлшгүй оруулах шаардлагатай гэж үзвэл оруулсан зургийн лицензийг өөрийн нэр дээр оруулж болохгүй тухайн лицензийн эзэмшигчийн нэрийг нэрлэн өөр вики-д хэрэглэх эрхгүйгээр оруулах шаардлагатай. Жишээ нь би монголын төрсний гэрчилгээг засаж хоосон болгоод оруулсан, эзэмшигчийн нэрийг буруу оруулсан гээд устгасан байсан. Эзэмшигчийн нэр дээр нь энэ тохиолдолд {{PD-Mongolia-exempt}} гэж оруулах хэрэгтэй байж. Зарим нэг лицензтэй логоны оруулсныг харахад оригинал логоны пикселд хүрэхгүй энэ тэр ч гэж тайлбар оруулсан байдаг. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 08:09, 17 Долоодугаар сар 2017 (UTC) ==Туслаач== Сайн байна уу Munkhzaya, Can you help check [[Оклэндийн Грэммийн Сургууль|this article]] and fix any grammar mistakes? please. --[[Хэрэглэгч:МөнхЭрдэнэ|МөнхЭрдэнэ]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:МөнхЭрдэнэ|talk]]) 09:54, 9 Есдүгээр сар 2017 (UTC) :Thank you very much Munkhzaya for your help! --[[Хэрэглэгч:МөнхЭрдэнэ|МөнхЭрдэнэ]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:МөнхЭрдэнэ|talk]]) 10:56, 9 Есдүгээр сар 2017 (UTC) == Hello == Hello. Could you help me about Kublai Khan's sister name? I find the name "Ци гуо да жан гүнж" in article [[Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт]]. I think, literal translation of the name "Ци гуо да жан гүнж" is "Princess Chi Guo Da jang" from "제국대장공주 / 齊國大長公主" (Jeguk daejang [[:en:Princess|gongju]]). But I think, this is Chinese pronunciation. Do you know why do mn.wikipedia spell as "Ци гуо да жан"? Thanks. --[[Хэрэглэгч:Garam|Garam]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Garam|talk]]) 12:19, 9 Есдүгээр сар 2017 (UTC) p.s. I think, articles for other princess name is look like "~ улсын гүнж" (Princess ~ the State). --[[Хэрэглэгч:Garam|Garam]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Garam|talk]]) 12:24, 9 Есдүгээр сар 2017 (UTC) fww5f1vyf9z3q84u8wil429rcswt59g Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2018 3 123269 862771 707667 2026-07-23T02:34:13Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862771 wikitext text/x-wiki [[File:Filing cabinet icon.svg|30px]] [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|Архив/2018]] == Мөнхзаяад == Мөнхзаяа хэрэгтэй зүйлүүдийг устгаж байна тэгээд өөрийхөө оруулсан зүйлээ мэдээлэлийг устгаж байна мөнхзаяад хэлэхэд миний зүйлийг битгий зөвшөөрөлгүй устга энэ бол эрх чөлөөг устгаж буйтай адил википедиа гэж юу вэ? Гэж мэдэх хэрэгтэй юм [[Хэрэглэгч:Bazraa032|Bazraa032]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bazraa032|talk]]) 06:04, 27 Зургаадугаар сар 2018 (UTC) == Давхардсан хуудас яаж устгах вэ? == https://mn.wikipedia.org/wiki/Hymn_For_The_Weekend хуудсийг устгаж өгнө үү. Шалтгаан давхардсан хуудас [[Хэрэглэгч:Esambuu|Esambuu]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Esambuu|talk]]) 01:37, 21 Наймдугаар сар 2018 (UTC) == Results from global Wikimedia survey 2018 are published == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! A few months ago the [https://www.http://wikimediafoundation.org Wikimedia Foundation] invited you to take a survey about your experiences on Wikipedia. You signed up to receive the results. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Engagement_Insights/2018_Report The report is now published on Meta-Wiki!] We asked contributors 170 questions across many different topics like diversity, harassment, paid editing, Wikimedia events and many others. Read the report or watch the [https://www.youtube.com/watch?v=qGQtWFP9Cjc presentation], which is available only in English. Add your thoughts and comments to the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Community_Engagement_Insights/2018_Report report talk page]. Feel free to share the report on Wikipedia/Wikimedia or on your favorite social media. Thanks!<br /> --<bdi lang="en">[[m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]</bdi> </div> 19:25, 1 Аравдугаар сар 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/2018_Report_is_published/ot&oldid=18435587 --> == USB-C == Could you revert the vandalism to the article title? Most Wikipedias just use "USB-C", see [[:d:Q20026619]]. [[Тусгай:Contributions/77.180.74.254|77.180.74.254]] 00:45, 1 Арваннэгдүгээр сар 2018 (UTC) :Why not USB-C? Compare [[:en:USB-C]].[[Тусгай:Contributions/77.0.218.248|77.0.218.248]] 06:31, 1 Арваннэгдүгээр сар 2018 (UTC) == Монгол, Канадын харилцаа == Сайн байна уу Мөнхзаяа, Монгол, Канадын харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай энэхүү хуудсыг нээж ажиллуулахад тусалж, дэмжиж буйд гүн талархал илэрхийлж байгааг минь хүлээн авна уу. Англи хэлээрх Википедиа дээр Canada-Mongoalia хуудас байгаа, Монгол хэлээрх Википедиа дээр Монгол, Канадын харилцаа ("Монгол" нь урдаа) байх нь ёслолын дүрмээрээ зөв юм, энэ ёсоор зарим шаардлагатай засварыг хийж, хамтран ажиллана уу. Цаашид энэ хуудасны түүхийн хэсэгт Монгол, Канадын архиваас авсан мэдээллүүдийг оруулахаас гадна, хамтын ажиллагааны салбар бүрээр орчин үеийн мэдээллүүдийг нэмж оруулахаар төлөвлөж байна. Энэ дашрамд Шинэ жилийн баярын мэндийг дэвшүүлье.[[Хэрэглэгч:Ariunbold|Ariunbold]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Ariunbold|talk]]) 15:18, 28 Арванхоёрдугаар сар 2018 (UTC) : Баярлалаа өөрт чинь бас шинэ жилийн мэнд хүргэе! Хоёр орны харилцааг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар ангилсан юм. Тиймээс Канад нь урдаа орсон болно. [[:Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Монгол)|Эндээс]] хараарай. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 09:09, 2 Нэгдүгээр сар 2019 (UTC) mjj3b7q1msgxswm6vhf6oauw5feh7r2 Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2019 3 123270 862772 707675 2026-07-23T02:34:49Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862772 wikitext text/x-wiki [[File:Filing cabinet icon.svg|30px]] [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|Архив/2019]] == дуу орчуулах == Сайн байна уу, Би бол америк, би сайн монгол хэлээр ярьдаггүй. Та эдгээр дуунуудыг орчуулах уу? Би үүнийг маш их үнэлдэг. https://www.youtube.com/watch?v=MVVP1kRY7xc, https://www.youtube.com/watch?v=9qVZDOyGpRI [[Хэрэглэгч:Yesükhei Baatar|Yesükhei Baatar]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Yesükhei Baatar|talk]]) 18:41, 6 Тавдугаар сар 2019 (UTC) == Анхмаа == Ганхуягийн Анхмаа хуудсыг Анхмаа (дуучин) болгоод өгөөч. Бусад Metadata-нууд дан Анхмаа гэж явж байгаа. Баярлалаа : Сайн байна уу? энэ дуучны тухай өөр хэлний википедиад бичсэн зүйл олж харсангүй, тэгээд ч [[Анхмаа (дуучин)]] гээд хайхад гарч ирэхээр чиглүүлэгийг та хийсэн байна. Таны өөрчлөхийг хүссэн нэр нь олонд танигдсан тайзны нэр биш харин өөрийн нь нэр учраас овог нэрээр нь бүтнээр нь оруулсан болно. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 13:43, 25 Зургаадугаар сар 2019 (UTC) == Your help needed == Hello there. I was looking for an active Mongolian Wikipedia editor and even among the admins, you're the only one who has been fairly recently active. I'm an [[:en:WP:OTRS|OTRS volunteer]] and I think you could be somewhat helpful in a recent inquiry we received. if you're able to communicate in English also, I'd love to see that happening, message me [[:meta:User_talk:Mohammad|on Meta]] so we can get started. Kind Regards. [[Хэрэглэгч:Mohammad|Mohammad]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Mohammad|talk]]) 23:18, 8 Наймдугаар сар 2019 (UTC) :[[User:Zorigt|Zorigt]] I think you may also be able to help. [[Хэрэглэгч:Mohammad|Mohammad]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Mohammad|talk]]) 23:27, 8 Наймдугаар сар 2019 (UTC) == Төгс Хүчит Бурханы Чуулган == [https://mn.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributions-page&page=Eastern+Lightning&from=en&to=mn&targettitle=Eastern+Lightning Here's how I modified the Google Translation of the article on The Church of Almighty God, also known as Eastern Lightning.] --[[Хэрэглэгч:Lo Ximiendo|Lo Ximiendo]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Lo Ximiendo|talk]]) 12:31, 14 Наймдугаар сар 2019 (UTC) ==A request for help== Hi there, Munkhzaya.E. I am Erica and work in the Community Engagement department at the Wikimedia Foundation. I hope all is fine with you. I am contacting you because of your experience in translating content to/from Mongolian. [[:m:User:Elitre_(WMF)/Boost_initiative|I have a message from the Language team]] that I would like to deliver soon to your community here, and hence I would appreciate if you could translate it before. (If you can't help, please, let me know who I can ask instead, as we'd like to start conversations with all of you soon!) Thanks a lot for what you will do, and talk to you soon! --[[Хэрэглэгч:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elitre (WMF)|talk]]) 17:49, 13 Есдүгээр сар 2019 (UTC) ef7xjpxwizr6m6o6cn2q6wicsgoe8m0 Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2020 3 123271 862773 707670 2026-07-23T02:35:28Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862773 wikitext text/x-wiki [[File:Filing cabinet icon.svg|30px]] [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|Архив/2020]] == Sain bna uu. == Wikigiin adminuudiin holboo barih hayag address garch irdeggui yumuu? холбоо барих арга байдаггүй энд бичлээ, Гепатит С-ийн тухай хуудсыг бүүр устгаад өгөөч. Тэгвэл бүр эхнээс нь шинээр орчуулж оруулмаар бна. дээр үед орчуулж байсан зүйл арай хуучин хоцрогдсон бна бас дахиад нэг хүсэлт нь Коронавирусын хуудсыг орчуулж оруулах гэсэн чинл хэлний сонгол дээр нь Монгол хэл гарч ирэхгүй бна тэнд нэмээд өгөх боломж бна уу. Хуудсыг уул нь орчуулчихсан. яаралтай хариу. : Сайн байна уу? : Гепатит С хуудас нэгэнт нээгдсэн байгаа учраас та тэр хуудас дотор нь засаад явсан нь дээр. Хэн, хэзээ, ямар засвар хийсэн түүх нь үлддэг учир. Корона вирусын хувьд энд [[Титэм вирус]] гэсэн хуудас байна. Хэрвээ агуулга ижил бол энэ хуудас дээр засвар хийнэ үү! Хэрвээ титэм вирус гэдэг нь мэргэжлийн хэллэг биш бол хариу өгөөрэй, би засаад Корона вирус болгоод өгье. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 09:26, 17 Хоёрдугаар сар 2020 (UTC) Гепатит С-ийн тухайд засвархийснээс Устгаж байгаад эхнээс нь орчуулж оруулсан нь амар юм бол уу гэ ж бодоод тийм хүсэлт тавьсан юм. Хуудас устгах эрх зөвхөн админуудад байгаа, устгамаар байгаа бол эхлээд админ бол гэсэн бна лээ, Анх оруулж байснаас маш их мэдээлэл өөрчлөгдсөн болохоор л. Боломжгүй бол зүгээрээ. Харин Титэмвирус бол еранхий нэр нь. Миний хүсэж байгаа зүйл бол Англиар "2019 novel Coronavirus" энэ хуудсыг шууд орчуулж оруулах гэсэн юм. Хуудас хамгаалагдсан гээд хэл нэмж болохгүй бна. эуиб 63 орны хэл байгаа ч манай Монгол хэл байхгүй. Хамгаалагдсан хуудасруу нэвтэрч хэл нэмэх эрхтэй бол нэмээд өгөөч. ([[Хэрэглэгч:Renchinkhand|Renchinkhand]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Renchinkhand|talk]]) 02:41, 18 Хоёрдугаар сар 2020 (UTC)) == Давхардсан хуудас яаж устгах вэ? == https://mn.wikipedia.org/wiki/Hymn_For_The_Weekend хуудсийг устгаж өгнө үү. Шалтгаан давхардсан хуудас [[Хэрэглэгч:Esambuu|Esambuu]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Esambuu|talk]]) 01:37, 21 Наймдугаар сар 2018 (UTC) == Results from global Wikimedia survey 2018 are published == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! A few months ago the [https://www.http://wikimediafoundation.org Wikimedia Foundation] invited you to take a survey about your experiences on Wikipedia. You signed up to receive the results. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Engagement_Insights/2018_Report The report is now published on Meta-Wiki!] We asked contributors 170 questions across many different topics like diversity, harassment, paid editing, Wikimedia events and many others. Read the report or watch the [https://www.youtube.com/watch?v=qGQtWFP9Cjc presentation], which is available only in English. Add your thoughts and comments to the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Community_Engagement_Insights/2018_Report report talk page]. Feel free to share the report on Wikipedia/Wikimedia or on your favorite social media. Thanks!<br /> --<bdi lang="en">[[m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]</bdi> </div> 19:25, 1 Аравдугаар сар 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/2018_Report_is_published/ot&oldid=18435587 --> == USB-C == Could you revert the vandalism to the article title? Most Wikipedias just use "USB-C", see [[:d:Q20026619]]. [[Тусгай:Contributions/77.180.74.254|77.180.74.254]] 00:45, 1 Арваннэгдүгээр сар 2018 (UTC) :Why not USB-C? Compare [[:en:USB-C]].[[Тусгай:Contributions/77.0.218.248|77.0.218.248]] 06:31, 1 Арваннэгдүгээр сар 2018 (UTC) == Монгол, Канадын харилцаа == Сайн байна уу Мөнхзаяа, Монгол, Канадын харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай энэхүү хуудсыг нээж ажиллуулахад тусалж, дэмжиж буйд гүн талархал илэрхийлж байгааг минь хүлээн авна уу. Англи хэлээрх Википедиа дээр Canada-Mongoalia хуудас байгаа, Монгол хэлээрх Википедиа дээр Монгол, Канадын харилцаа ("Монгол" нь урдаа) байх нь ёслолын дүрмээрээ зөв юм, энэ ёсоор зарим шаардлагатай засварыг хийж, хамтран ажиллана уу. Цаашид энэ хуудасны түүхийн хэсэгт Монгол, Канадын архиваас авсан мэдээллүүдийг оруулахаас гадна, хамтын ажиллагааны салбар бүрээр орчин үеийн мэдээллүүдийг нэмж оруулахаар төлөвлөж байна. Энэ дашрамд Шинэ жилийн баярын мэндийг дэвшүүлье.[[Хэрэглэгч:Ariunbold|Ariunbold]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Ariunbold|talk]]) 15:18, 28 Арванхоёрдугаар сар 2018 (UTC) : Баярлалаа өөрт чинь бас шинэ жилийн мэнд хүргэе! Хоёр орны харилцааг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар ангилсан юм. Тиймээс Канад нь урдаа орсон болно. [[:Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Монгол)|Эндээс]] хараарай. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 09:09, 2 Нэгдүгээр сар 2019 (UTC) Дипломат харилцаа нь олон улсын конвенци, үндэсний хууль тогтоомж, үндэсний аюулгүй байдал, гадаад бодлогын үзэл баримтлал, олон улсын улс төр, эдийн засгийн болон бүс нутгийн аюулгүй байдал,ард түмний язгуур ашиг сонирхолд үндэслэдэг мэргэжлийн үйл ажиллагаа юм. Эрэмбийн хувьд дипломат харилцаа тогтоосон, харилцааны түвшин, элчин сайд нарыг хүрэлцэн ирсэн огноо гм дипломат албаны "цагаан толгойг" баримталдаг. Агуулгыг алдагдуулахгүй байх үүднээс та "Монгол, Канадын харилцаа" гэсэн хуудсыг дахиж битгий устгаарай, ЭСЯ-ны ажилд дахин битгий хор хохирол учруулаарай. Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам, канадын талын байгууллага Canada, Mongolia relations, Канад, Монголын харилцаа гэсэн концепциор ажиллах нь зүйн хэрэг. Монгол Улсаас Канад Улсад суугаа Элчин сайдын яам Mongolia, Canada relations, Монгол, Канадын харилцаа гэсэн концепциор, иргэдийн оролцоог өргөжүүлсэн, нээлттэй мэдээллийн концепцийг баримтлан болно. : та эелдэгээр хүн доромжлоод байх шаардлага байхгүй, наад бичээд гээд байгаа дүрмээ энд олоод гаргаад ир, тэгвэл засаад өгье. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 04:29, 3 Тавдугаар сар 2020 (UTC) ::Хүндэт Мөнхзаяа, энэ сэдвийн тухайд тантай санал нийлэхгүй байгаагаа илэрхийлье. Та буцааж зөөхдөө, бусад бүх хэлний википедиад тийм байна гэсэн тайлбар тавьсан байна. Харин үнэндээ бол тийм биш юм. Англи зэрэг олон улсад өргөн дэлгэр хэрэглэгддэг хэлний тухайд тийм байж болно, гэтэл монгол хэлийг албан ёсны хэл болгон ашигладаг ганц улс бол Монгол Улс, тиймээс энд Монгол Улсад яаж хэлэгддэгийг баримтлан бичсэн нь зүйтэй, бусад хэлний википедиаг сохроор хуулах хэрэггүй гэж үзэж байна. Орос, япон, хятад википедиагийн тухайд ч энэ логикоор ОХУ, Япон Улс, БНХАУ-ынхаа нэрийг эхэнд нь бичсэн байгааг та эндээс харж болно: [[:ru:Категория:Двусторонние_отношения_России]] [[:ja:Category:日本の二国間関係]], [[:zh:Category:中国与亚洲国家关系]]. Баярлалаа. Хүндэтгэсэн, [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 06:08, 4 Тавдугаар сар 2020 (UTC) ::: Та 2 ганцхан өгүүллэгийн гарчиг дээр надтай маргалдаад янз бүрээр хэлээд байх юм. Тэгвэл энд ([[:Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Монгол)]]) байгаа бүх өгүүллэгийн гарчиг ангиллыг засаад нэгдсэн журмаар бүгдийг адилхан болгочих. Хэрвээ хийхгүй бол нэг нэгээр нь ингэж өөрчлөөд байх шаардлагагүй байх. Би сохроор энд тэндэхийн википедиа дуурайгаад байсан юмгүй, цагаан толгойн үсгийн дарааллаар бүгдийг нь анхнаас нь ангилан цэгцэглье гэсэн байр суурийг л баримталсан болно. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 08:21, 4 Тавдугаар сар 2020 (UTC) Олон улсын харилцаа олон талт болон хоёр талт гэсэн үндсэн хэсгээс бүрдэнэ. Хоёр талын харилцааны гэрээ болон Гадаад хэргийн сайд нарын хамтарсан мэдэгдлийг улс бүр хэрхэн томьёолж гарчигласныг дараах линкүүдээс үзэхэд миний өмнө бичсэн зарчим тодорхой болох буй за. 1. Хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих, харилцан хамгаалах тухай Монгол Улс, Канад Улс хоорондын хэлэлцээр https://www.legalinfo.mn/law/details/12202 , Agreement Between Canada and Mongolia for the Promotion and Protection of Investments https://www.international.gc.ca/trade-commerce/trade-agreements-accords-commerciaux/agr-acc/mongolia-mongolie/fipa-apie/text-texte/canada_mongolia-mongolie.aspx?lang=eng . 2. Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Л.Болд, Канад Улсын Гадаад хэргийн сайд Ж.Бэйрд нарын хамтарсан мэдэгдэл http://ottawa.embassy.mn/eng/index.php?moduls=101&id=19 , Joint Statement by Foreign Affairs Ministers of Canada and Mongolia https://www.canada.ca/en/news/archive/2014/07/joint-statement-foreign-affairs-ministers-canada-mongolia.html . Бусад улсын жишээ. Канад Улсын ГХЯ, Canada-Japan relations https://www.canadainternational.gc.ca/japan-japon/bilateral_relations_bilaterales/index.aspx?lang=eng, Япон Улсын ГХЯ, Japan-Canada relations https://www.mofa.go.jp/region/n-america/canada/index.html . == дуу орчуулах == Сайн байна уу, Би бол америк, би сайн монгол хэлээр ярьдаггүй. Та эдгээр дуунуудыг орчуулах уу? Би үүнийг маш их үнэлдэг. https://www.youtube.com/watch?v=MVVP1kRY7xc, https://www.youtube.com/watch?v=9qVZDOyGpRI [[Хэрэглэгч:Yesükhei Baatar|Yesükhei Baatar]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Yesükhei Baatar|talk]]) 18:41, 6 Тавдугаар сар 2019 (UTC) == Анхмаа == Ганхуягийн Анхмаа хуудсыг Анхмаа (дуучин) болгоод өгөөч. Бусад Metadata-нууд дан Анхмаа гэж явж байгаа. Баярлалаа : Сайн байна уу? энэ дуучны тухай өөр хэлний википедиад бичсэн зүйл олж харсангүй, тэгээд ч [[Анхмаа (дуучин)]] гээд хайхад гарч ирэхээр чиглүүлэгийг та хийсэн байна. Таны өөрчлөхийг хүссэн нэр нь олонд танигдсан тайзны нэр биш харин өөрийн нь нэр учраас овог нэрээр нь бүтнээр нь оруулсан болно. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 13:43, 25 Зургаадугаар сар 2019 (UTC) == Your help needed == Hello there. I was looking for an active Mongolian Wikipedia editor and even among the admins, you're the only one who has been fairly recently active. I'm an [[:en:WP:OTRS|OTRS volunteer]] and I think you could be somewhat helpful in a recent inquiry we received. if you're able to communicate in English also, I'd love to see that happening, message me [[:meta:User_talk:Mohammad|on Meta]] so we can get started. Kind Regards. [[Хэрэглэгч:Mohammad|Mohammad]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Mohammad|talk]]) 23:18, 8 Наймдугаар сар 2019 (UTC) :[[User:Zorigt|Zorigt]] I think you may also be able to help. [[Хэрэглэгч:Mohammad|Mohammad]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Mohammad|talk]]) 23:27, 8 Наймдугаар сар 2019 (UTC) == Төгс Хүчит Бурханы Чуулган == [https://mn.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributions-page&page=Eastern+Lightning&from=en&to=mn&targettitle=Eastern+Lightning Here's how I modified the Google Translation of the article on The Church of Almighty God, also known as Eastern Lightning.] --[[Хэрэглэгч:Lo Ximiendo|Lo Ximiendo]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Lo Ximiendo|talk]]) 12:31, 14 Наймдугаар сар 2019 (UTC) ==A request for help== Hi there, Munkhzaya.E. I am Erica and work in the Community Engagement department at the Wikimedia Foundation. I hope all is fine with you. I am contacting you because of your experience in translating content to/from Mongolian. [[:m:User:Elitre_(WMF)/Boost_initiative|I have a message from the Language team]] that I would like to deliver soon to your community here, and hence I would appreciate if you could translate it before. (If you can't help, please, let me know who I can ask instead, as we'd like to start conversations with all of you soon!) Thanks a lot for what you will do, and talk to you soon! --[[Хэрэглэгч:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elitre (WMF)|talk]]) 17:49, 13 Есдүгээр сар 2019 (UTC) ==Translation request== Hello. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijan Democratic Republic]] and [[:en:Azerbaijan Soviet Socialist Republic]] in Mongolian Wikipedia? They should not be long. Yours sincerely, [[Хэрэглэгч:Karalainza|Karalainza]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Karalainza|talk]]) 17:44, 4 Долоодугаар сар 2020 (UTC) == deletion == mn.wikipedia has 2 active administrators, but I deleted [https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB&action=edit&redlink=1 this page]. I’m sorry, I didn’t mean to take you away from your work.--[[Хэрэглэгч:Infinite0694|Infinite0694]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Infinite0694|talk]]) 15:18, 15 Долоодугаар сар 2020 (UTC) : Hello [[Хэрэглэгч:Infinite0694|Infinite0694]], it's ok, thanks for your help. It won't hurt if you continue to help us. Best regards. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 05:19, 16 Долоодугаар сар 2020 (UTC) == [[Дамед Иманов]] == Эрхэм хүндэт хамт олон, та нийтлэлийг сэргээж, нэр дэвшигч дээр тавьж болох уу?--[[Хэрэглэгч:Elshad Iman (Elşad İman)|Elshad Iman (Elşad İman)]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elshad Iman (Elşad İman)|talk]]) 10:55, 8 Наймдугаар сар 2020 (UTC) == Question about Mongolian Script == Hi! I created a stub on [[:en:Bainu (website)]] What is the Mongolian script for the name of the website in http://bainu.com/ (if this does not work, https://archive.is/A0Bgh ) ? Thank you, [[Хэрэглэгч:WhisperToMe|WhisperToMe]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:WhisperToMe|talk]]) 16:06, 31 Наймдугаар сар 2020 (UTC) == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 18:53, 25 Есдүгээр сар 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == 20 000 Mongolian pages (logo version) == 20.000 Mongolian content articles planned from in winter 2020-2021 to Jubilee contented Mongolian articles from Wikipedian Logo in '''{20 000} хуудас''' lefted {{formatnum:{{#expr: 20000 - {{NUMBEROFARTICLES:R}} }}}} pages --[[Тусгай:Contributions/93.157.169.14|93.157.169.14]] 14:08, 18 Арваннэгдүгээр сар 2020 (UTC) Logo version in [[Франц Википедиа|French Wikipedia]]: [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fr/1/10/20k_text_logo.png (futured Image)] --[[Тусгай:Contributions/93.157.169.14|93.157.169.14]] 14:08, 18 Арваннэгдүгээр сар 2020 (UTC) == Хэрэгтэй гэсэн бүхнийг устгаж байна == Миний хийсэн байсан хэдэн мэдээлэл болон шинээр үүсгэсэн Исланд хэлний хуудсыг ямар ч шалтгаанүй устгасан. : Уучлаарай, та ямар ч засваргүй, орчуулгын программ ашиглан оруулсан, оруулсан мэдээлэлд засвар хийн өөрчлөхөд, удаа дараа буцаасан тул энэ алхмыг сонгохоос өөр арга байсангүй. Таныг ахиад энэ мэтчилэн машин орчуулга оруулахгүй байхыг хүсье. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 08:11, 30 Арваннэгдүгээр сар 2020 (UTC) :миний орчуулсан юмыг ямар ч хэрэггүй зүйлд хуваасан тул буцаасан k5bemny7ngmkgunk3i618vzmpegtzqa Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2021 3 123272 862774 707671 2026-07-23T02:35:59Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862774 wikitext text/x-wiki [[File:Filing cabinet icon.svg|30px]] [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|Архив/2021]] == Асуулт байна == Саяхнаас эхэлж жагсаасан ч юмуу нууж нээх тохиргоо алга болсон байна. Юу болсон юм бол? : Харин хэд хоногийн өмнөөс алга болсон байна, учрыг нь олчих санаатай үзээд ухаад л байна. Герман хэл дээрх нь хүртэл нээгдэж хаагдахгүй байна, тэгэхээр англи хэл дээрх нэг загвар л хориглоод байгаа бололтой. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 05:07, 13 Дөрөвдүгээр сар 2021 (UTC) == Дангаасүрэнгийн Энхбат == '''Сайн байна уу? Дангаасүрэн Энхбатын намтар оруулахаар яагаад устгаад байгаа вэ? Ямар дүрэм зөрчиж байгааг тайлбарлаж өгч болох уу ?''' ([[Хэрэглэгч:Tuginho|Tuginho]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Tuginho|talk]]) 11:51, 6 Тавдугаар сар 2021 (UTC)) : Сайн байна уу? Та [[Дангаасүрэнгийн Энхбат]] гэсэн хуудас давхардуулан нээсэн байна. Тиймээс буруу нэртэйг нь устгасан. Монгол хэлний википедиад овог дандаа харьяалахын тийн ялгалд нэрийн өмнө бичигддэг анхаараарай. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 12:37, 6 Тавдугаар сар 2021 (UTC) == Блоклосон шалтгаан == Намайг ямар шалтгаанаар блоклосоныг хэлж өгнө үү? == Тусламж == Буриад Википедиад нэг загварт тусламж үзүүлж болох боловуу? == Invitation for Functionary consultation 2021 == Greetings, Admins of the emerging community, I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section. Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:BAnand (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&oldid=21568660 --> == Мөнхзаяад == Та миний санаандгүй бичсэн зүйлийг буцаагаад зассан тул баярлаж талархсанаа илэрхийлье [[Хэрэглэгч:Hantamir0825|Hantamir0825]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Hantamir0825|talk]]) 12:48, 25 Зургаадугаар сар 2021 (UTC) == яагаад пэйж устгаад байгаа юм бээ? == Би нь Most money гэсэн пэйж нээх гээд суухлээр байж байгаад устгачих юм?яагаад?би Мост-д ажилдаг бүтээгдэхүүнийхээ талаар пэйж нээмээр байна устгахгүй байхыг хүсэж байна. Google pay, Alipay, kakao pay гэх мэтээр бусад цахим хэтэвч нар өөрийн гэсэн википедиа хуудас байгаа. МОСТ МОНИ бол яг эдгээрүүдтэй адил МОНГОЛ дахь цахим хэтэвч, реклам сурталчилгааны зориулалттай гэсэн мөн contr хийж байгаа хшн нь зөвхөн би гээд устгаж болдог юмуу????? хариу өгнө үү!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! : Сайн байна уу? Та нэгдүгээрт гуравдагч этгээдийн үүднээс бичнэ үү! Бидний, манай бүтээгдэхүүн гэх нь өөрөө сурталчилгааны агуулга юм, хоёрт өгүүллэгийн хэмжээ бага байвал бас устгана. [[Тусламж:Өгүүлэл бичихдээ юуг анхаарах вэ?|Өгүүлэл бичихдээ юуг анхаарах]] талаар эндээс үзээрэй! Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 07:40, 6 Долоодугаар сар 2021 (UTC) == Flower of the month == [[File:Trollius altaicus.jpg|thumb|<center>Trollius altaicus]] Hi Munkhzaya.E For your huge efforts on Mongolian Wikipedia I want to award you with the [[:als:Wikipedia:Blueme vum Monet|Flower of the month]]. Best regards, --[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 03:54, 18 Наймдугаар сар 2021 (UTC) :Ach, ich sehe gerade, dass du auch Deutsch sprichst. Viele Grüße und Glückwunsch zur Blume des Monats. --[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 03:59, 18 Наймдугаар сар 2021 (UTC) == {{MongolUnicode|ᠲᠠᠨ ᠤ "ᠺᠢᠨᠱᠠᠰ" ᠬᠠᠭᠤᠳᠠᠰᠤ ᠶᠢ ᠤᠰᠠᠳᠬᠠᠭᠰᠠᠨ}} == <center><big>'''{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨ ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠤᠤ Munkhzaya.E!}}'''</center></big> {{MongolUnicode|ᠪᠢ ᠬᠠᠭᠤᠳᠠᠰᠤ ᠶᠢ ᠤᠰᠠᠳᠬᠠᠭᠰᠠᠨ ᠲᠠᠯ᠎ᠠ ᠪᠠᠷ ᠲᠣᠳᠣᠷᠠᠭᠤᠯᠭ᠎ᠠ ᠠᠪᠤᠮᠠᠷ ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ᠃}}{{MongolUnicode|ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠪᠢ ᠬᠢᠲᠠᠳ ᠬᠦᠮᠦᠨ ᠪᠣᠯ ᠶᠠᠭᠠᠬᠢᠭᠠᠳ ᠺᠢᠷᠯᠢᠷᠢᠼ ᠤ ᠭᠡᠵᠦ ᠪᠢᠴᠢᠬᠦ ᠬᠡᠷᠡᠭᠲᠡᠢ ᠶᠢ ᠪᠢ ᠣᠶᠢᠯᠠᠭᠠᠬᠤ ᠦᠭᠡᠢ ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠤᠤ?}}{{MongolUnicode|ᠢᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ ᠶᠢ ᠵᠥᠪᠬᠡᠨ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠳᠤ ᠲᠡᠳᠦᠢ ᠦᠭᠡᠢ ᠺᠢᠷᠢᠯ ᠦᠰᠦᠭ ᠢᠶᠡᠷ ᠪᠢᠴᠢᠳᠡᠭ᠂ ᠶᠠᠷᠢᠳᠠᠭ᠃}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠤ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭ ᠢ ᠬᠣᠷᠢᠭᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠵᠢᠭᠠᠯᠲᠠ ᠶᠢ ᠳᠦᠷᠢᠮ ᠡᠴᠡ ᠣᠯᠵᠤ ᠬᠠᠷᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠭᠡᠢ!}}{{MongolUnicode|ᠮᠥᠨ ᠨᠢᠭᠡ ᠲᠣᠳᠣᠷᠬᠠᠢ ᠣᠷᠣᠯᠴᠠᠭᠴᠢ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠭᠤᠳᠠᠰᠤ ᠶᠢ ᠵᠠᠰᠠᠪᠤᠷᠢᠯᠠᠬᠤ ᠨᠢ ᠨᠡᠯᠢᠶᠡᠳ ᠲᠦᠭᠡᠮᠡᠯ ᠦᠵᠡᠭᠳᠡᠯ ᠶᠤᠮ᠃ ᠪᠢ ᠡᠭᠦᠨ ᠢ ᠤᠰᠠᠳᠭᠠᠬᠤ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠭᠡᠵᠦ ᠦᠵᠡᠬᠦ ᠦᠭᠡᠢ ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ᠃}}[[Тусгай:Contributions/155.137.183.105|155.137.183.105]] 07:29, 23 Арваннэгдүгээр сар 2021 (UTC) == Амар мэнд үү! == Энэ оюун санааны удирдагч гэдгийг нь яагаад хасаад байгаа юм бэ? Байхгүй гэх "Үндэслэл баримтаа" үндэслэлтэйгээр дурдчихвал зүгээрсэн. Устгаад байхаар нь сүүлийн эдитээр олон орны хэвлэлийн эх сурвалжуудыг оруулсан. Гэтэл ямар ч хариугүй... Монгол хүн юм бол дальдчилгүй үнэн шударгаар үндэслэлээ гаргаач, буруу бусармаг зүйлд би үнэн дургүй шүү. [[Хэрэглэгч:Tsegii513|Tsegii513]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Tsegii513|talk]]) 16:08, 30 Арваннэгдүгээр сар 2021 (UTC) : Сайн байна уу? Танд энэ өдрийн мэнд хүргэе. Тухайн хүний хувьд одоогоор давхардсан ижил нэртэй өгүүллэг монгол хэлний википедиад байхгүй тул хаалтан дотор нэрийг нь тодотгосон тодруулга хийх шаардлага байхгүй гэсэн үндэслэлээр зөөн өөрчилсөн болно. Энэ талаар тухай бүрт нь товч агуулга гэсэн хэсэгт шалтгаан болгон бичсэнийг та хараагүй бололтой. Нэвтэрхий толины агуулгад нийцээгүй зүйлийг хасах, шаардлагатай бол устгах арга хэмжээг цаашид ч авах болно. Википедиа нь танин мэдэхүйн ач холбогдолтой, бичигч этгээд нь төвийг сахисан, гуравдагч этгээдийн үүднээс хандан бичих ёстой болохоос хэн нэгэн болон аж ахуйн нэгжийн сурталчилгааны талбар биш болохыг анхаарна уу! Таны цаашдын бичих үйлсэд амжилт хүсье. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 10:35, 1 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) ::Сайн сайн. Давхардсан ижил нэртэй өгүүллэг википедиад байгаа энд холбоосыг нь явуулав. Үзнэ үү: ::https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D1%8C%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D1%81%D0%B0%D0%BD ::https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D1%8C%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D1%81%D0%B0%D0%BD#%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D1%8C%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0 [[Хэрэглэгч:Tsegii513|Tsegii513]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Tsegii513|talk]]) 11:48, 21 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) == Хэлэлцүүлэг / Яриа == Hello! Please see the discussion at [[Wikipedia:Хурал#Хэлэлцүүлэг / Яриа]] Thank you! [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|talk]]) 14:57, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) r29cyglv5mm2gbnlhv3sqarisxh9uvc Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E/Архив/2022 3 123273 862775 707672 2026-07-23T02:36:35Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862775 wikitext text/x-wiki [[File:Filing cabinet icon.svg|30px]] [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|Архив/2022]] == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:18, 4 Нэгдүгээр сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 --> == Who Olympic 2022 news? == Who [[Бээжингийн олимп (2022 он)|Olympic 2022]] news from 4-20 february 2022 in Beijing? --[[Хэрэглэгч:Roman, Alexej and Vładimir|Roman, Alexej and Vładimir]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Roman, Alexej and Vładimir|talk]]) 08:57, 16 Хоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Японы эзэнт гүрэн == Сайн байна уу. Та Японы эзэнт гүрэн гэдгийг Японы хаант улс болгож солиод байх шиг байна, Япон нь "Эзэн хаан" буюу император цолтой удирдагч бүхий, "Эзэн хаант" улс болно. Хуучин байсан British Empire зэрэг шиг, Японы эзэнт гүрэн гэсэн хэвшмэл орчуулга бий. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 09:32, 21 Хоёрдугаар сар 2022 (UTC) : Сайн байна уу? Aнглийн [[император]], оросын [[царь]], германы [[кайзер]]тай эн зэрэгцэх монгол хэлний нэр нь ''«эзэн хаан»'' биш '''[[хаан]]''' юм. Тиймээс эзэн хааныг засаж хаан болгоод яваад байгааг анзаарсан байх. Буруу хэллэгээр хэвшсэнээс үүдсэн алдаа байгааг сүүлийн 2 жилийн хугацаанд зассаар байгааг та анзаарсан байх гэж найдаж байна. Жишээлбэл [[Германы дайн]] өгүүллэгийн инфобокст байгаа улсуудын нэрийг үзээрэй. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 09:44, 21 Хоёрдугаар сар 2022 (UTC) ::[http://toli.gov.mn/country Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь (toli.gov.mn)]д улс орнуудын нэрийг яаж журамласныг үзнэ үү. Kingdom гэдгийг хаант улс гэж журамласан байгаа. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 10:06, 21 Хоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Stefania Turkewich == Hello Munkhzaya.E, When you have time could you take a look at [[en: Stefania Turkewich]]? As part of Ukraine's Cultural Diplomacy Month, could you give this article a start with an introductory paragraph in the Mongolian language Wikipedia? [[Хэрэглэгч:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Nicola Mitchell|talk]]) 13:55, 24 Хоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Мөнхзаяад == Сайн байна уу, Яагаад Тэдун хошуу гэсэн газар зүйн ач холбогдолтой оруулсан хуудсуудыг минь устгав!!!. MongolWiki. 2022-04-17 : Сайн байна уу MongolWiki? Таны урд нь хийсэн мянга мянган нэг өгүүлбэртэй өгүүллэг, санаатайгаар монгол хэлний үгийн санг өөрчлөн завхруулсан үг зүйн алдаануудыг чинь засаж дуусаагүй байхад дараагийн орон зайд орших газар гутгийн нэршлийн утгын алдаа бүхий өгүүлэгүүдийг чинь сануулга өгөх үүднээс устгахаас өөр аргагүй байдалд орсон доо хүлцэл өчье. Хүндэтгэн ёсолсон [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 01:40, 18 Дөрөвдүгээр сар 2022 (UTC) == Зургаан өдрийн дайн == Сайн байна уу? Яагаад миний энэ хуудсан дээр хийсэн засваруудыг буцаасныг хэлж өгнө үү? -- 2022-04-26 == Ямар шалтгаанаар устгасан бэ? == Сайн байна уу? ямар шалтгаан оруулсан мэдээлэлийг устгасан юм бол шалтгааныг нь мэдмээр байна? [[Хэрэглэгч:Khuslen.feed|Khuslen.feed]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Khuslen.feed|talk]]) 11:45, 22 Зургаадугаар сар 2022 (UTC) : Хувь хүний намтар учраас устгасан болно. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 11:46, 22 Зургаадугаар сар 2022 (UTC) ::Яагаад? намтар оруулж болохгүй билээ? Өөр хүмүүсийн намтарууд зөндөө байдаг шүүдэ? ямар нэгэн дүрэм зөрчсөн бол засмаар байна? зааж зөвлөөд өгч болох уу? ийм дүрэм зөрчсөн учир ингэж устгалаа гээд баримттай хэлээд өгч болох уу? [[Хэрэглэгч:Khuslen.feed|Khuslen.feed]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Khuslen.feed|talk]]) 11:55, 22 Зургаадугаар сар 2022 (UTC) ::: Хүссэн бүхний намтраа бичдэг талбар нь википедиа биш учраас. Хэрвээ таны бодлоор энэ хүн википедиад бичигдэх ёстой хүн гэсэн шалтгааныг дурдвал оруулахад татгалзах зүйл байхгүй болно. Та Чулуунбаатарын Бавуусүрэн гээд '''google''' дээр хайгаад үз дээ. Танд амжилт хүсье. == Хэрэглэгчийн түгжээний талаар тайлбар хүсэх тухай == Сайн байна уу, Юуны өмнө монгол хэлний Википедиад оруулж буй хувь нэмэрт тань талархаж байна. Миний хаяг дараах шалтгаанаар түгжигдсэнийг давж заалдах хүсэлтэй байна: Түгжээг ‪Munkhzaya.E‬ хийсэн. Шалтгаан нь Олон бүртгэлийг буруу хэргээр ашигласан: Уучлаарай таныг удаа дараа нэрээ өөрчлөн, буруу нэршлүүдийг түгээн дэлгэрүүлж байгааг харж тэвчиж чадсангүй. Таны хэнийг мэдэж байгаа болно. байна. Түгжигдсэн: ‪Bilguunamarbayar‬ түгжээний ID нь #975 байна. Надад ямар ч өөр хаяг байхгүй бөгөөд зөвхөн өөрийн хаягаар тодорхой өөрчлөлтүүд оруулсан болно. Надтай холбогдож илүү дэлгэрэнгүй харилцан яриа хийнэ гэж найдаж байна. Баярлалаа. Нэмэлт сэтгэгдэл: Мөн миний хаягийг түгжсэн шалтгаанаа илүү дэлгэрүүлэн тайлбарлавал дараагийн удаагаас монгол хэлтэй Википедиагийн дүрэмд нийцүүлэн дэмжлэг үзүүлэх боломжтой гэж харж байна. Хэрвээ та миний ажилласан буюу засварласан өгүүллэгүүдийн логийг харвал намайг таны сэжиглэж байгаа хүн биш болохыг таних боломжтой. Би одоогийн байдлаар тус хаягийг ашиглан өөрийн сурдаг их сургуулийн мэдэээллийг монгол хэлтэй Википедиад оруулж, зарим их сургуульд инфобокс байгаагүйг оруулж, зарим нэг үг үсгийн алдааг засан бусад өгүүллэгийг бусад Википедиагийн өгүүлэгтэй холбох буюу линк хийхээс өөр үйлдэл хийгээгүй байгаа болно. Хэрвээ хүсвэл нотлох баримтууд өгөхөд мөн бэлэн байгаа болно. --[[Тусгай:Contributions/2601:644:600:F940:E445:5D4:F4C5:73E3|2601:644:600:F940:E445:5D4:F4C5:73E3]] 22:18, 2 Долоодугаар сар 2022 (UTC) g39qdgy2zuxrp4l22rgdb8qii5asczo Википедиа:Хурал/Ерөнхий/header 4 123998 862776 713456 2026-07-23T02:37:11Z CommonsDelinker 211 [[File:File.svg]]-г [[File:Filing_cabinet_icon.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 862776 wikitext text/x-wiki <div style="padding: 1em; background-color: #ececec; text-align:center;"> Монгол хэлээрх ерөнхий хэлэлцүүлэг. [[Wikipedia:Хурал/Гадаад хэл|Non-Mongolian discussion should be directed at the International section.]] <br /> [[File:Filing cabinet icon.svg|30px]] [[Wikipedia:Хурал/Архив|Архивуудыг эндээс]] </div> ec8il11wmb7zrlip8asi23ocxt3ygda Могол 0 125267 862552 722786 2026-07-21T08:03:39Z Zelmepedia 105080 /* */ added history 862552 wikitext text/x-wiki {{Disambig}} [[Перс хэл|Перс хэлээр]] дамжиж "[[Монгол]]" гэсэн үгийн "н" нь гээгдэж Мугал, Могол, Могул гэх мэт хувирсан байдаг.<ref>Dodgson, Marshall G.S. (2009). The Venture of Islam. Volume 3: The Gunpowder Empires and Modern Times. University of Chicago Press. p. 62.</ref> “Мөнх Тэнгэрийн хүчин дор Чингис хааны зарлигаар, Хүлэгү хааны сүр хүчээр баруун хязгаар Хорасан, Херат, Горын сүрлэг уулсыг дагуулахаар мордсон дайчин эрсээс Могол иргэд үүсжээ. Тэд эзэлсэн нутгаа сахин хамгаалах "Тамма" цэргийн цусан тангараг тавьж, эх нутагтаа буцах замыг үл харан Хиндукушийн хавцалд бууриа засаж, агт морио сойн, нум сумаа бэлэн засаж амьдарч байв. Ил Хаант Улс ба Төмөрийн эзэнт гүрэн бутран сарниж, тал нутгийн ахан дүүсээсээ холбоо тасарсан ч тэд Горын бартаат уулсыг байгалийн цайз болгон, цас зуд, харийн дайралт, ганцаардлыг сөрөн зогсов. Баруун ба өмнөд зүгээс перс, пушту, түрэг аймгуудын дөрвөн зүгийн шахалт дунд тэд "Бид Чингис хааны дайчид бөлгөө" хэмээн өвдөг сөгдөлгүй тэмцэж, Никудари, Аргуни, Чонос овгийн засаглалаа хамгаалж, аажмаар Исламын шашинд орсон ч өвгөд дээдсээ дээдлэх Монгол ёс заншлаа сахисаар байв. Тэд зуун зууны турш 13-р зууны эртний монгол аялгуугаа цээжиндээ хадгалж, "Никан", "Көчөн", "Гурбан", "Чинос", "Мөрөн", "Баатар" хэмээх дээдсийн язгуур үгсийг гэрийн хоймордоо нангинан авч үлдсэн бөгөөд "Төрэ сурсан бидэ морин агсаж мордожоу, тэнгэри эзэн бидэнийг ивээж дайснаа ялжоу" хэмээн дуулж байжээ. 19 ба 20-р зууны улс төрийн бужигнаан, харийн хэлний албадлагаар эх хэл нь мартагдаж, залуу үе нь хот газар бараадан Дари хэл рүү шилжсэн ч Г.Ж.Рамстедт, М.Вайерс нарын эрдэмтэд тэдний эртний аялгууг дэлхийд нээж, орчин үеийн генетикийн судалгаагаар тэдний Y-хромосомын C2 гаплогрупп нь монгол дайчдын шууд үр сад мөн гэдгийг хөдөлбөргүй баталсан юм. Уулс нь өндөр, хавцал нь гүн ч, эх хэл нь мартагдаж цаг өөрчлөгдөвч, баруун хязгаарт үлдсэн Могол иргэдийн эрэлхэг цус, дайчин рух Афганистаны уулсанд мөнхөд сийлээстэй үлджээ.” “Text by Zelme” ==Түүхэн== * [[Могол (угсаатан)]] - [[Их Монгол Улс]]ын үеийн Монгол цэргүүдийн угсааны, [[Афганистан]] дахь хүмүүс. * [[Могол хэл]] - Дээрх угсаатны хэрэглэх хэл. * [[Их Могол Улс]] - өнөөгийн [[Энэтхэг]] улсын нутаг дэвсгэрт 16-19-р зууны үед ноёрхож байсан эзэнт гүрэн. Тухайн үедээ ''Төмөрийн улс''<ref>Bose, Sugata; Ayesha Jalal (2004). Modern South Asia: History, Culture, Political Economy. Routledge. p. 28. ISBN 978-0-203-71253-5.</ref> эсвэл ''Гүркани'' ({{lang-mn|Хүргэн}})<ref>Zahir ud-Din Mohammad (2002). Thackston, Wheeler M. (ed.). The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor. New York: Modern Library. p. xlvi. ISBN 978-0-375-76137-9. "In India the dynasty always called itself Gurkani, after Temür's title Gurkân, the Persianized form of the Mongolian kürägän, 'son-in-law,' a title he assumed after his marriage to a Genghisid princess."</ref> гэсэн нэртэй байсан. ==Бусад== * [[Могул]] - [[компьютер]]ын брэнд. == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монгол| ]] ml8nx2njymen010hsasvusc9cgjdz0s 862553 862552 2026-07-21T08:04:46Z Zelmepedia 105080 /* */ 862553 wikitext text/x-wiki {{Disambig}} [[Перс хэл|Перс хэлээр]] дамжиж "[[Монгол]]" гэсэн үгийн "н" нь гээгдэж Мугал, Могол, Могул гэх мэт хувирсан байдаг.<ref>Dodgson, Marshall G.S. (2009). The Venture of Islam. Volume 3: The Gunpowder Empires and Modern Times. University of Chicago Press. p. 62.</ref> “Мөнх Тэнгэрийн хүчин дор Чингис хааны зарлигаар, Хүлэгү хааны сүр хүчээр баруун хязгаар Хорасан, Херат, Горын сүрлэг уулсыг дагуулахаар мордсон дайчин эрсээс Могол иргэд үүсжээ. Тэд эзэлсэн нутгаа сахин хамгаалах "Тамма" цэргийн цусан тангараг тавьж, эх нутагтаа буцах замыг үл харан Хиндукушийн хавцалд бууриа засаж, агт морио сойн, нум сумаа бэлэн засаж амьдарч байв. Ил Хаант Улс ба Төмөрийн эзэнт гүрэн бутран сарниж, тал нутгийн ахан дүүсээсээ холбоо тасарсан ч тэд Горын бартаат уулсыг байгалийн цайз болгон, цас зуд, харийн дайралт, ганцаардлыг сөрөн зогсов. Баруун ба өмнөд зүгээс перс, пушту, түрэг аймгуудын дөрвөн зүгийн шахалт дунд тэд "Бид Чингис хааны дайчид бөлгөө" хэмээн өвдөг сөгдөлгүй тэмцэж, Никудари, Аргуни, Чонос овгийн засаглалаа хамгаалж, аажмаар Исламын шашинд орсон ч өвгөд дээдсээ дээдлэх Монгол ёс заншлаа сахисаар байв. Тэд зуун зууны турш 13-р зууны эртний монгол аялгуугаа цээжиндээ хадгалж, "Никан", "Көчөн", "Гурбан", "Чинос", "Мөрөн", "Баатар" хэмээх дээдсийн язгуур үгсийг гэрийн хоймордоо нангинан авч үлдсэн бөгөөд "Төрэ сурсан бидэ морин агсаж мордожоу, тэнгэри эзэн бидэнийг ивээж дайснаа ялжоу" хэмээн дуулж байжээ. 19 ба 20-р зууны улс төрийн бужигнаан, харийн хэлний албадлагаар эх хэл нь мартагдаж, залуу үе нь хот газар бараадан Дари хэл рүү шилжсэн ч Г.Ж.Рамстедт, М.Вайерс нарын эрдэмтэд тэдний эртний аялгууг дэлхийд нээж, орчин үеийн генетикийн судалгаагаар тэдний Y-хромосомын C2 гаплогрупп нь монгол дайчдын шууд үр сад мөн гэдгийг хөдөлбөргүй баталсан юм. Уулс нь өндөр, хавцал нь гүн ч, эх хэл нь мартагдаж цаг өөрчлөгдөвч, баруун хязгаарт үлдсэн Могол иргэдийн эрэлхэг цус, дайчин рух Афганистаны уулсанд мөнхөд сийлээстэй үлджээ.” “Text by Zelme” * == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монгол| ]] 062o5l5g0l87chgheonrlbh3debvbli КэрриМинати 0 125814 862684 726529 2026-07-22T10:07:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862684 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |name = Ажей Нагар |image = Ajey Nagar 2022.jpg |caption = Нагер орлоо 2022 |birth_date = {{Birth date|1999|06|12|df=y}} |birth_place = Фаридабад, Харьяна,[[Энэтхэг]] |death_date = |death_place = |residence = |citizenship = |nationality = [[Энэтхэг]] |alma_mater=Дели улсын сургууль}} '''Ажей Нагар''' ( 1999 оны 6-р сарын 12-нд төрсөн), '''CarryMinati''' нэрээрээ алдартай бөгөөд Энэтхэгийн Фаридабад хотын youtuber, стример юм. Тэрээр ''CarryMinati'' суваг дээрээ шарсан видеонууд, инээдмийн жүжиг, янз бүрийн онлайн сэдвээр хийсэн хариу үйлдэлээрээ алдартай. <ref name=":1">{{Cite web|last=Taneja|first=Parina|date=2021-06-12|title='Happy birthday to the legend roaster': Netizens flood internet with wishes for YouTuber Carry Minati|url=https://www.indiatvnews.com/trending/news-happy-birthday-youtuber-carry-minati-aka-ajey-nagar-legend-roaster-netizens-birthday-wishes-711153|language=en}}</ref> Түүний ''CarryisLive'' өөр суваг нь [[Компьютер тоглоом|тоглоом]] болон шууд дамжуулалтад зориулагдсан. <ref>{{Cite web|date=2020-06-13|title=CarryMinati: Everything you should know about the YouTube star|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|language=en}}</ref> 2020 оны 5-р сард түүний "YouTube vs TikTok - The End" нэртэй шарсан видео Энэтхэгийн YouTube дээр маргаан үүсгэсэн. Энэхүү платформын үйлчилгээний нөхцөлийг зөрчсөний улмаас кибер дээрэлхэх, дарамтлах зэрэг шалтгаанаар YouTube-ээс уг бичлэгийг устгасан байна. <ref name="class wars">{{Cite news|date=26 May 2020|title=Roast, rage, jealousy, cringe. Who'll have the last laugh in YouTube vs TikTok's online 'class wars'?|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr}}</ref> == Карьер == Ажей Нагар нь Энэтхэгийн үндэсний нийслэл [[Шинэ Дели|Шинэ Делигийн]] ойролцоох Фаридабад хотод байрладаг. Олны дунд ''CarryMinati'' гэгддэг <ref name=":2">{{Cite web|last=Singh|first=Devika|date=10 February 2019|title=Millionaires in the Making|url=https://www.businesstoday.in/magazine/the-hub/millionaires-in-the-making/story/311991.html}}</ref> Нагар нь амьд тоглоомоос гадна хинди хэлээр хуурч, инээдмийн видео, дисс дуу, хошин элэглэл бүтээхэд голчлон оролцдог. <ref name=":1"/> <ref name="entrepreneur">{{Cite web|url=https://www.entrepreneur.com/article/339888|title=YouTube a Priority over Netflix – CarryMinati|last=Singal|first=Aastha|date=23 September 2019|access-date=6 Дөрөвдүгээр сар 2023|archive-date=7 Арван хоёрдугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207080757/https://www.entrepreneur.com/article/339888|url-status=dead}}</ref> Нагар болон түүний баг Фаридабад дахь гэрээс нь видео бичлэг хийдэг. <ref name=":2" /> Нагар 10 настайгаасаа YouTube дээр видео нийтэлж эхэлсэн Түүний YouTube-ийн үндсэн суваг 2014 оноос хойш идэвхтэй ажиллаж байна <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|title=The Indian gaming stars who catch your eye|last=Hemrajani|first=Nikhil|date=31 March 2017}}</ref> 2014 онд сувгийн нэрийг ''AddictedA1'' гэдэг байсан бөгөөд Нагар видео тоглоомын бичлэгийн бичлэгийг тоглоомонд үзүүлсэн хариу үйлдэлийнхээ хамт байршуулдаг байв. <ref>{{Cite web|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|url=https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|language=en-IN}}</ref> 2015 онд тэрээр сувгийнхаа нэрийг ''CarryDeol'' болгон өөрчилж, Sunny Deol-ийг дуурайлган ''Counter-Strike: Global Offensive-'' ийн тоглоомын бичлэгийг байршуулсан. Дараа нь сувгийн нэрийг ''CarryMinati'' болгон өөрчилсөн. <ref>{{Cite web|url=https://www.femina.in/trending/find-your-niche-says-ajey-nagar-aka-carryminati-128642.html|title=Find your niche, says YouTuber Ajey Nagar, aka CarryMinati|last=Kamdar|first=Shraddha|date=12 July 2019}}</ref> 2021 оны 5-р сард Нагар суваг 30 сая гаруй захиалагчтай гэсэн мэдэгдэл хийсэн. <ref name="28 million">{{Cite press release|date=15 May 2021|title=CarryMinati's Youtube family reaches 30 million|url=https://www.orissapost.com/carryminatis-youtube-family-reaches-30-million/|access-date=15 May 2021}}</ref> 2017 оны эхээр Нагар ''CarryIsLive'' нэртэй YouTube-ийн нэмэлт суваг үүсгэсэн бөгөөд тэнд видео тоглоом тоглож өөрийгөө шууд дамжуулдаг . <ref name=":0"/> Тэрээр энэ сувгаар шууд дамжуулалт хөтөлж, 2019 онд Одиша дахь Фани хар салхи <ref>{{Cite web|url=https://odishabytes.com/youtuber-carryminati-livestreams-to-raise-donation-for-fani-hit-odisha/|title=YouTuber CarryMinati Livestreams, Raises Donation For Fani-Hit Odisha|date=9 May 2019}}</ref>, 2020 онд Ассам, Бихарт болсон үерийн <ref>{{Cite news|title=CarryMinati raises funds for Assam and Bihar flood victims|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/carryminati-raises-funds-for-assam-an-bihar-flood-victims/articleshow/77083763.cms|language=en|last=Purkayastha|first=Pallabi Dey}}</ref> хохирогчдод зориулж хандив цуглуулсан. 2019 онд Нагарыг шинэлэг карьераа бүтээдэг арван залууг бүрдүүлдэг ''Time'' сэтгүүлээс 2019 оны Дараагийн үеийн удирдагчдын 10-р байранд жагсаав. <ref name="Time nextgen">{{Cite press release|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/indian-youtuber-ajey-nagar-named-by-time-magazine-among-next-generation-leaders-2019-119051601144_1.html|title=Indian YouTuber Ajey Nagar named by Time magazine among Next Generation Leaders 2019|date=16 May 2019|access-date=13 April 2021}}</ref> 2020 оны 4-р сард тэрээр ''Forbes-ийн'' 30-аас доош насны 30-аас доош насны [[Ази|Азийн]] нэг хэсэг байв <ref>{{Cite web|title=Ajey Nagar|url=https://www.forbes.com/profile/ajey-nagar/|language=en}}</ref> Тэрээр 2022 онд гарсан ''Runway 34'' кинонд өөрийн дүрд тоглосон. <ref>{{Cite web|title=Runway 34 Review: Ajay Devgn's film is an inch closer to crash landing, this flight is worth taking|url=https://www.freepressjournal.in/amp/entertainment/movie-review/runway-34-review-ajay-devgns-film-is-an-inch-closer-to-crash-landing-this-flight-is-worth-taking}}</ref> === YouTube vs TikTok–The End === 2020 оны 5-р сард Нагар YouTube-ийн бүтээгчдийг TikTok хэрэглэгчдийг хуурсан гэж зэмлэсэн ТикТок хэрэглэгч Амир Сиддики Instagram дээр хуваалцсан видеоны хариуд "YouTube Vs TikTok–The End" нэртэй маргаантай YouTube видеог нийтэлсэн. Үүнийг YouTube дээрэлхэх, кибер дээрэлхэх зэрэг олон гомдлын үндсэн дээр үйлчилгээний нөхцөлөө зөрчсөн гэж үзэн татан буулгасан байна. LGBTQ+ идэвхтнүүд видеон дээрх ижил хүйстэн, трансфобик бусдыг доромжилсон үг хэллэгтэй холбоотой олон тооны мэдээллүүд хийсэн байна. Нагарын олон шүтэн бишрэгчид YouTube-ийн үйлдлийг шүүмжилж байсан бөгөөд хасагдсанаар түүний нэрийг дурьдсан хэд хэдэн шинэ трэнд болсон hashtag гарч ирэв. Үүний үр дүнд видео хэдэн сая хандалт авсан бөгөөд Google Play Store дээр TikTok бөмбөгийг шалгахын тулд хамтарсан хүчин чармайлт гаргасан. Нагарын бусад шүтэн бишрэгчид YouTube-ийн видеог устгах шийдвэрийг дэмжиж байгаагаа илэрхийлэв. <ref name="class wars"/> <ref name="Farzeen">{{Cite news|last=Farzeen|first=Sana|date=18 May 2020|title=CarryMinati's video removed, everything you should know about TikTok vs YouTube controversy|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/carryminati-amir-siddiqui-youtube-vs-tiktok-6411239/}}</ref> 2020 оны 6-р сард Нагар "Ялгаар" дууны видеог байршуулж, Сиддикийг дахин шүүмжилсэн. <ref>{{Cite news|date=6 June 2020|title=CarryMinati returns to the YouTube vs TikTok controversy with rap song 'Yalgaar'|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|language=en}}</ref> == Дискографи == === Ганц бие, хамтын ажиллагаа === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Жил ! scope="col" |Гарчиг ! scope="col" |Уран бүтээлч(үүд) ! class="unsortable" scope="col" |Тэмдэглэл ! class="unsortable" scope="col" |Ref. |- ! rowspan="1&quot;" scope="row" |2018 он |''Cringe поп уран бүтээлчийн амжилтын түүх'' | rowspan="2" |Кэрри Минати | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|title=5 Satirical Videos From CarryMinati That Are More Hilarious Than The One That Got Taken Down|date=18 May 2020|language=en}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2019 он |''Баяртай Pewdiepie'' |Diss зам |<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|title=Watch: Indian YouTuber CarryMinati attacks PewDiePie as T-Series 'feud' continues|date=3 January 2019|work=[[Scroll.in]]}}</ref> |- |''Триггер'' |Кэрри Минати, Вибдёр |Ганц бие |<ref>{{Cite web|date=2020-06-07|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|language=en}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" |2020 он |''Зиндаги'' | rowspan="3" |CarryMinati, Wily Frenzy |Ганц бие |<ref>{{Cite web|date=2021-05-15|title=CarryMinati on 30mn mark: My content has found resonance with masses|url=https://telanganatoday.com/carryminati-on-30mn-mark-my-content-has-found-resonance-with-masses|work=Telangana Today}}</ref> |- |''Дайчин'' | |<ref>{{Cite web|last=|date=2021-08-03|title=YouTuber CarryMinati Overcame Lockdown Anxiety While Shooting For His Debut Film 'Mayday'|url=https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carryminati-overcame-lockdown-anxiety-while-shooting-for-his-debut-film-mayday-1473763}}</ref> |- |''Ялгаар'' |2021 онд ''"Том бух"'' кинонд зориулж дахин бүтээгдсэн |<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-03-22|title=Abhishek Bachchan starrer The Big Bull to feature CarryMinati's single Yalgaar|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/abhishek-bachchan-starrer-the-big-bull-to-feature-carryminati-s-single-yalgaar-692788}}</ref> |- |''Огноо Кар Ле'' |Кэрри Минати, Роми, Салим-Сулайман | |<ref>{{Cite web|date=2020-10-28|title=YouTube star CarryMinati collaborates with Salim-Sulaiman for new song - OrissaPOST|url=https://www.orissapost.com/youtube-star-carryminati-collaborates-with-salim-sulaiman-for-new-song/|language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" |2021 он |''Вардаан'' |CarryMinati, Wily Frenzy | |{{cn|date=March 2023}} [[Category:Articles with unsourced statements from March 2023]] |- ! scope="row" |2021 он |''Би, Босс & Түгжих'' |Кэрри Минати | |<ref>{{Cite web|title=YouTuber Carryminati and director Saumitra Singh come together for a series titled 'Me, Boss & Lockdown'|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/youtuber-carryminati-marks-his-acting-debut-with-filmmaker-saumitra-singhs-me-boss-lockdown|language=en}}</ref> |} == Шагнал, хүлээн зөвшөөрөлт == * 2019 он: ''Цаг'' {{'s}} 10 дараагийн үеийн удирдагч №10 <ref name="Time nextgen"/> * 2020: ''Forbes'' 30 30 хүртэлх насны [[Ази]] <ref>{{Cite web|title=30 Under 30 Asia 2020: Celebrities|url=https://www.forbes.com/30-under-30/2020/asia/celebrities/}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоосууд == {{Commons category|Ajey Nagar|CarryMinati}} jmdg3nf9paa8vw1dglouqv3umfj7l21 862685 862684 2026-07-22T10:07:03Z KiranBOT 97633 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 862685 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |name = Ажей Нагар |image = Ajey Nagar 2022.jpg |caption = Нагер орлоо 2022 |birth_date = {{Birth date|1999|06|12|df=y}} |birth_place = Фаридабад, Харьяна,[[Энэтхэг]] |death_date = |death_place = |residence = |citizenship = |nationality = [[Энэтхэг]] |alma_mater=Дели улсын сургууль}} '''Ажей Нагар''' ( 1999 оны 6-р сарын 12-нд төрсөн), '''CarryMinati''' нэрээрээ алдартай бөгөөд Энэтхэгийн Фаридабад хотын youtuber, стример юм. Тэрээр ''CarryMinati'' суваг дээрээ шарсан видеонууд, инээдмийн жүжиг, янз бүрийн онлайн сэдвээр хийсэн хариу үйлдэлээрээ алдартай. <ref name=":1">{{Cite web|last=Taneja|first=Parina|date=2021-06-12|title='Happy birthday to the legend roaster': Netizens flood internet with wishes for YouTuber Carry Minati|url=https://www.indiatvnews.com/trending/news-happy-birthday-youtuber-carry-minati-aka-ajey-nagar-legend-roaster-netizens-birthday-wishes-711153|language=en}}</ref> Түүний ''CarryisLive'' өөр суваг нь [[Компьютер тоглоом|тоглоом]] болон шууд дамжуулалтад зориулагдсан. <ref>{{Cite web|date=2020-06-13|title=CarryMinati: Everything you should know about the YouTube star|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|language=en}}</ref> 2020 оны 5-р сард түүний "YouTube vs TikTok - The End" нэртэй шарсан видео Энэтхэгийн YouTube дээр маргаан үүсгэсэн. Энэхүү платформын үйлчилгээний нөхцөлийг зөрчсөний улмаас кибер дээрэлхэх, дарамтлах зэрэг шалтгаанаар YouTube-ээс уг бичлэгийг устгасан байна. <ref name="class wars">{{Cite news|date=26 May 2020|title=Roast, rage, jealousy, cringe. Who'll have the last laugh in YouTube vs TikTok's online 'class wars'?|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr}}</ref> == Карьер == Ажей Нагар нь Энэтхэгийн үндэсний нийслэл [[Шинэ Дели|Шинэ Делигийн]] ойролцоох Фаридабад хотод байрладаг. Олны дунд ''CarryMinati'' гэгддэг <ref name=":2">{{Cite web|last=Singh|first=Devika|date=10 February 2019|title=Millionaires in the Making|url=https://www.businesstoday.in/magazine/the-hub/millionaires-in-the-making/story/311991.html}}</ref> Нагар нь амьд тоглоомоос гадна хинди хэлээр хуурч, инээдмийн видео, дисс дуу, хошин элэглэл бүтээхэд голчлон оролцдог. <ref name=":1"/> <ref name="entrepreneur">{{Cite web|url=https://www.entrepreneur.com/article/339888|title=YouTube a Priority over Netflix – CarryMinati|last=Singal|first=Aastha|date=23 September 2019|access-date=6 Дөрөвдүгээр сар 2023|archive-date=7 Арван хоёрдугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207080757/https://www.entrepreneur.com/article/339888|url-status=dead}}</ref> Нагар болон түүний баг Фаридабад дахь гэрээс нь видео бичлэг хийдэг. <ref name=":2" /> Нагар 10 настайгаасаа YouTube дээр видео нийтэлж эхэлсэн Түүний YouTube-ийн үндсэн суваг 2014 оноос хойш идэвхтэй ажиллаж байна <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|title=The Indian gaming stars who catch your eye|last=Hemrajani|first=Nikhil|date=31 March 2017}}</ref> 2014 онд сувгийн нэрийг ''AddictedA1'' гэдэг байсан бөгөөд Нагар видео тоглоомын бичлэгийн бичлэгийг тоглоомонд үзүүлсэн хариу үйлдэлийнхээ хамт байршуулдаг байв. <ref>{{Cite web|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|url=https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|language=en-IN}}</ref> 2015 онд тэрээр сувгийнхаа нэрийг ''CarryDeol'' болгон өөрчилж, Sunny Deol-ийг дуурайлган ''Counter-Strike: Global Offensive-'' ийн тоглоомын бичлэгийг байршуулсан. Дараа нь сувгийн нэрийг ''CarryMinati'' болгон өөрчилсөн. <ref>{{Cite web|url=https://www.femina.in/trending/find-your-niche-says-ajey-nagar-aka-carryminati-128642.html|title=Find your niche, says YouTuber Ajey Nagar, aka CarryMinati|last=Kamdar|first=Shraddha|date=12 July 2019}}</ref> 2021 оны 5-р сард Нагар суваг 30 сая гаруй захиалагчтай гэсэн мэдэгдэл хийсэн. <ref name="28 million">{{Cite press release|date=15 May 2021|title=CarryMinati's Youtube family reaches 30 million|url=https://www.orissapost.com/carryminatis-youtube-family-reaches-30-million/|access-date=15 May 2021}}</ref> 2017 оны эхээр Нагар ''CarryIsLive'' нэртэй YouTube-ийн нэмэлт суваг үүсгэсэн бөгөөд тэнд видео тоглоом тоглож өөрийгөө шууд дамжуулдаг . <ref name=":0"/> Тэрээр энэ сувгаар шууд дамжуулалт хөтөлж, 2019 онд Одиша дахь Фани хар салхи <ref>{{Cite web|url=https://odishabytes.com/youtuber-carryminati-livestreams-to-raise-donation-for-fani-hit-odisha/|title=YouTuber CarryMinati Livestreams, Raises Donation For Fani-Hit Odisha|date=9 May 2019}}</ref>, 2020 онд Ассам, Бихарт болсон үерийн <ref>{{Cite news|title=CarryMinati raises funds for Assam and Bihar flood victims|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/carryminati-raises-funds-for-assam-an-bihar-flood-victims/articleshow/77083763.cms|language=en|last=Purkayastha|first=Pallabi Dey}}</ref> хохирогчдод зориулж хандив цуглуулсан. 2019 онд Нагарыг шинэлэг карьераа бүтээдэг арван залууг бүрдүүлдэг ''Time'' сэтгүүлээс 2019 оны Дараагийн үеийн удирдагчдын 10-р байранд жагсаав. <ref name="Time nextgen">{{Cite press release|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/indian-youtuber-ajey-nagar-named-by-time-magazine-among-next-generation-leaders-2019-119051601144_1.html|title=Indian YouTuber Ajey Nagar named by Time magazine among Next Generation Leaders 2019|date=16 May 2019|access-date=13 April 2021}}</ref> 2020 оны 4-р сард тэрээр ''Forbes-ийн'' 30-аас доош насны 30-аас доош насны [[Ази|Азийн]] нэг хэсэг байв <ref>{{Cite web|title=Ajey Nagar|url=https://www.forbes.com/profile/ajey-nagar/|language=en}}</ref> Тэрээр 2022 онд гарсан ''Runway 34'' кинонд өөрийн дүрд тоглосон. <ref>{{Cite web|title=Runway 34 Review: Ajay Devgn's film is an inch closer to crash landing, this flight is worth taking|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/movie-review/runway-34-review-ajay-devgns-film-is-an-inch-closer-to-crash-landing-this-flight-is-worth-taking}}</ref> === YouTube vs TikTok–The End === 2020 оны 5-р сард Нагар YouTube-ийн бүтээгчдийг TikTok хэрэглэгчдийг хуурсан гэж зэмлэсэн ТикТок хэрэглэгч Амир Сиддики Instagram дээр хуваалцсан видеоны хариуд "YouTube Vs TikTok–The End" нэртэй маргаантай YouTube видеог нийтэлсэн. Үүнийг YouTube дээрэлхэх, кибер дээрэлхэх зэрэг олон гомдлын үндсэн дээр үйлчилгээний нөхцөлөө зөрчсөн гэж үзэн татан буулгасан байна. LGBTQ+ идэвхтнүүд видеон дээрх ижил хүйстэн, трансфобик бусдыг доромжилсон үг хэллэгтэй холбоотой олон тооны мэдээллүүд хийсэн байна. Нагарын олон шүтэн бишрэгчид YouTube-ийн үйлдлийг шүүмжилж байсан бөгөөд хасагдсанаар түүний нэрийг дурьдсан хэд хэдэн шинэ трэнд болсон hashtag гарч ирэв. Үүний үр дүнд видео хэдэн сая хандалт авсан бөгөөд Google Play Store дээр TikTok бөмбөгийг шалгахын тулд хамтарсан хүчин чармайлт гаргасан. Нагарын бусад шүтэн бишрэгчид YouTube-ийн видеог устгах шийдвэрийг дэмжиж байгаагаа илэрхийлэв. <ref name="class wars"/> <ref name="Farzeen">{{Cite news|last=Farzeen|first=Sana|date=18 May 2020|title=CarryMinati's video removed, everything you should know about TikTok vs YouTube controversy|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/carryminati-amir-siddiqui-youtube-vs-tiktok-6411239/}}</ref> 2020 оны 6-р сард Нагар "Ялгаар" дууны видеог байршуулж, Сиддикийг дахин шүүмжилсэн. <ref>{{Cite news|date=6 June 2020|title=CarryMinati returns to the YouTube vs TikTok controversy with rap song 'Yalgaar'|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|language=en}}</ref> == Дискографи == === Ганц бие, хамтын ажиллагаа === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Жил ! scope="col" |Гарчиг ! scope="col" |Уран бүтээлч(үүд) ! class="unsortable" scope="col" |Тэмдэглэл ! class="unsortable" scope="col" |Ref. |- ! rowspan="1&quot;" scope="row" |2018 он |''Cringe поп уран бүтээлчийн амжилтын түүх'' | rowspan="2" |Кэрри Минати | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|title=5 Satirical Videos From CarryMinati That Are More Hilarious Than The One That Got Taken Down|date=18 May 2020|language=en}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2019 он |''Баяртай Pewdiepie'' |Diss зам |<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|title=Watch: Indian YouTuber CarryMinati attacks PewDiePie as T-Series 'feud' continues|date=3 January 2019|work=[[Scroll.in]]}}</ref> |- |''Триггер'' |Кэрри Минати, Вибдёр |Ганц бие |<ref>{{Cite web|date=2020-06-07|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|language=en}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" |2020 он |''Зиндаги'' | rowspan="3" |CarryMinati, Wily Frenzy |Ганц бие |<ref>{{Cite web|date=2021-05-15|title=CarryMinati on 30mn mark: My content has found resonance with masses|url=https://telanganatoday.com/carryminati-on-30mn-mark-my-content-has-found-resonance-with-masses|work=Telangana Today}}</ref> |- |''Дайчин'' | |<ref>{{Cite web|last=|date=2021-08-03|title=YouTuber CarryMinati Overcame Lockdown Anxiety While Shooting For His Debut Film 'Mayday'|url=https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carryminati-overcame-lockdown-anxiety-while-shooting-for-his-debut-film-mayday-1473763}}</ref> |- |''Ялгаар'' |2021 онд ''"Том бух"'' кинонд зориулж дахин бүтээгдсэн |<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-03-22|title=Abhishek Bachchan starrer The Big Bull to feature CarryMinati's single Yalgaar|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/abhishek-bachchan-starrer-the-big-bull-to-feature-carryminati-s-single-yalgaar-692788}}</ref> |- |''Огноо Кар Ле'' |Кэрри Минати, Роми, Салим-Сулайман | |<ref>{{Cite web|date=2020-10-28|title=YouTube star CarryMinati collaborates with Salim-Sulaiman for new song - OrissaPOST|url=https://www.orissapost.com/youtube-star-carryminati-collaborates-with-salim-sulaiman-for-new-song/|language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" |2021 он |''Вардаан'' |CarryMinati, Wily Frenzy | |{{cn|date=March 2023}} [[Category:Articles with unsourced statements from March 2023]] |- ! scope="row" |2021 он |''Би, Босс & Түгжих'' |Кэрри Минати | |<ref>{{Cite web|title=YouTuber Carryminati and director Saumitra Singh come together for a series titled 'Me, Boss & Lockdown'|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/youtuber-carryminati-marks-his-acting-debut-with-filmmaker-saumitra-singhs-me-boss-lockdown|language=en}}</ref> |} == Шагнал, хүлээн зөвшөөрөлт == * 2019 он: ''Цаг'' {{'s}} 10 дараагийн үеийн удирдагч №10 <ref name="Time nextgen"/> * 2020: ''Forbes'' 30 30 хүртэлх насны [[Ази]] <ref>{{Cite web|title=30 Under 30 Asia 2020: Celebrities|url=https://www.forbes.com/30-under-30/2020/asia/celebrities/}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоосууд == {{Commons category|Ajey Nagar|CarryMinati}} 6r8kuk488kl8ofxpqfk4bcy3frbcy3h Хааны эрэлд 0 126734 862636 835127 2026-07-22T05:24:38Z Dmiga1121 106184 862636 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian Expeditionary Force, Khaan Quest 2009.jpg|thumb|'''"Хааны эрэлд-2009"''']] Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин 2002 оноос хойш '''"Хааны эрэлд" энхийг дэмжих ажиллагааны олон улсын сургууль''' (англи. Khaan Quest) -ийг зохион байгуулж байна. Анх эхлэхдээ Номхон далай дахь АНУ-ын Зэвсэгт хүчинтэй хамтран “Хааны эрэлд” хоёр талын сургууль хэлбэрээр зохион байгуулж байсан. Харин 2006 оноос олон улсын энхийг дэмжих ажиллагааны сургалт, дадлага болгон өргөжүүлэн зохион байгуулж ирсэн. Өнгөрсөн хугацаанд “Хааны эрэлд” энхийг дэмжих ажиллагааны олон улсын сургуульд дэлхийн 5 тивийн, 72 улсын 21,000 гаруй цэргийн алба хаагч оролцсон байна. 2026 онд “Хааны эрэлд” энхийг дэмжих ажиллагааны сургуулийг олон улсын сургууль болгон зохион байгуулсны 20 жил, мөн Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаанд цэргийн баг илгээсэн, анхны эмэгтэй энхийг сахиулагчийг энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцуулсны 20 жилийн ой давхцаж байгаагаараа онцлогтой байсан. "Хааны эрэлд-2023" олон улсын сургуулийн нээлтийн ёслолын ажиллагаанд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]], Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд дэслэгч генерал [[Гүрсэдийн Сайханбаяр|Г.Сайханбаяр]], Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга бригадын генерал С.Ганбямба, БХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга бригадын генерал Д.Ганхуяг, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Аюулгүй байдал, батлан хамгаалах бодлогын зөвлөх бэлтгэл дэслэгч генерал [[Цэвэгсүрэнгийн Тогоо|Ц.Тогоо]], гадаад улсаас Монгол Улсад суугаа зарим Элчин сайдууд, Батлан хамгаалахын атташе нар, Номхон далай дахь АНУ-ын Хуурай замын цэргийн командлагчийн орлогч хошууч генерал Крис Смит болон сургуульд оролцогч зарим улсын хүндэт зочид, цэргийн төлөөлөгч нар оролцож байлаа. "Хааны эрэлд-2026" олон улсын сургуулийн нээлтийн ёслолын ажиллагаанд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд Д[[Д.Батлут|.Батлут]], Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга дэслэгч генерал С.Ганбямба, гадаад улсаас Монгол Улсад суугаа зарим Элчин сайдууд, Батлан хамгаалахын атташе нар, АНУ-ын Номхон далайн цэргийн командлагчийн орлогч дэслэгч генерал Жорж Ровэл нар хүндэт зочноор оролцлоо. [[Файл:Khaan Quest 2015 medical training 150622-M-OI464-003.jpg|thumb|'''"Khaan Quest-2015"''']] 2026 оны “Хааны Эрэлд 2026” сургууль 2026 оны 06 дугаар сарын 20-ноос 07 дугаар сарын 03-ны өдрүүдэд явагдаж, тус сургуульд 18 орны 1100-аад алба хаагчид оролцсон ба сургуулийн удирдагчаар ЗХЖШ-ын Энхийг дэмжих, цэргийн хамтын ажиллагааны хэлтсийн дарга хурандаа Д.Мягмаржав хоёр дахь удаагаа томилогдон ажилласан. Хааны эрэлд хээрийн сургуулилт нь Ази, Номхон далайн орнуудын энхийг дэмжих ажиллагааны таван томоохон арга хэмжээний нэг болон өргөжөөд байна. Тус сургуулиар дамжуулан оролцогч улс орнуудын энхийг дэмжих ажиллагааны чадавхыг нэмэгдүүлэх, найрамдал нөхөрлөл, хамтын ажиллагаа, цэргийн итгэлцлийг бэхжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулдаг байна. ''“Хааны эрэлд 2026” сургуулийн хувьд хэд хэдэн онцлогтой явагдсан. Нэгдүгээрт команд штабын сургуульд холимог батальоныг оролцуулж байгаагаараа онцлогтой. Холимог батальон гэдэг нь гадаадын оролцогч нарыг Монгол цэргийн албан хаагчтай нэгдсэн журмаар команд штабын сургуульд оролцуулахыг хэлдэг. Мөн БНӨСУ-д явагдаж байгаа НҮБ-ын UNIMISS ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэх 16 дугаар ээлжийн мотобуудлагын батальоныг энэ удаагийн команд штабын сургуульд хамрагдуулж, сургаж дадлагажуулж байна.'' ''Харин хээрийн сургуулийн хувьд НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэдэг үндсэн арга техникүүдийг хичээлийн цэгүүдээр дамжуулан олгож байна. Сургалтын үндсэн багш нар нь Монгол Улсын Зэвсэгт хүчнээс томилогдсон.'' ''Мөн оролцогч улс орнууд сургагч багш нараа оролцуулж дэмжлэг үзүүлэн ажиллсан. Энэ жилийн сургуулийн бас нэгэн онцлог зүйл нь Улаанбаатараас баруун аймгуудыг чиглэсэн төв замаас сургалтын нэгдсэн төв хүртэлх 18,5км замын ажлын суурийг барих ажлыг эхлүүлсэн. “Хааны Эрэлд 2026” сургуулийн үеэр Америк, Монголын цэргийн инженерүүд хамтраад 14 хоногийн хугацаанд байгуулж байна. Мөн энх тайван, аюулгүй байдлын чиглэлээр хуулийн сургалт болон эмэгтэйчүүд, энх тайван, аюулгүй байдлын олон улсын сургалт дадлагыг “Хааны Эрэлд 2026” сургуулийн хүрээнд зохион байгуулсан. Түүнчлэн, нисдэг тэрэгнээс буух, суух хамтарсан сургуулилт болон эмнэлгийн татан гаргалтыг нисдэг тэргээр зохион байгуулах дадлагыг хийж байгаагаар өмнө жилүүдийнхээс онцлогтой болжээ.  '' [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний сургуулилалт]] [[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин]] aas6f6tbxamurslebdpxo35e3yuhvv6 Ангилал:Окситан-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл 14 127565 862484 809394 2026-07-20T14:44:34Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Окситан-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] to [[Ангилал:Окситани-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] without leaving a redirect 734796 wikitext text/x-wiki {{Hidden category}} hkte2duffkjywpxxt3lp18bww66fee6 862832 862484 2026-07-23T05:07:13Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Окситани-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] to [[Ангилал:Окситан-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] without leaving a redirect 734796 wikitext text/x-wiki {{Hidden category}} hkte2duffkjywpxxt3lp18bww66fee6 Дани хэл 0 132072 862648 850526 2026-07-22T07:05:13Z Enkhsaihan2005 64429 862648 wikitext text/x-wiki '''Дани хэл''' (дани. ''dansk, dansk sprog'') — Герман хэлний салаа скандинав хэлнүүдийн нэг бөгөөд дани хүмүүсийн ярьдаг хэл. [[Дани]] улс болон умард [[Герман]]д тархсан хэл. Тус хэлээр нийт 5,7 орчим сая хүн ярьдаг. Данийн Хаант улсын албан ёсны хэл; XV— XIX зуунд Норвегийн албан ёсны хэл байсан. XIX зууны дунд үе хүртэл умард Германы Шлесвиг-Хольштайнд мөн албан ёсны хэл байсан. Исландад сургуулийн хүүхдүүд 6-р ангиас эхлэн заавал үзэх ёстой хэл ажээ. "Үндсэн" дани хэл (''Rigsdansk'') Копенхаген болон түүний ойр орчмын нутагт ярьдаг; Бараг бүх арал өөрийн гэсэн аялгатай байдаг. Аялгыг 3 бүлэгт хуваадаг. * баруун (Ютланд, Ютиш) - Ютландын хойг, өмнөд, баруун, зүүн Ютландад хуваагддаг; * арлууд - Зеланд, Фюн, Данийн өмнөд арлууд; * зүүн аялга Борнхольм арал; өмнө нь орчин үеийн Шведийн өмнөд нутаг, аялга нь хожим Өмнөд Швед болсон. Данийн утга зохиолын хэл 18-р зуунд үүссэн. Зеландын аялгад үндэслэсэн гэж үздэг. == Түүх == Швед, Норвеги, Фарер болон Исланд хэлний нэгэн адил Дани хэл нь нийтлэг эртний Скандинав хэлнээс гаралтай. Викингийн эрин үед (800-1050 он) өвөг дээдсийн нийтлэг скандинав хэлэнд томоохон өөрчлөлт гарсан. Эдгээр нь дани, швед хэлнээс гаралтай Зүүн Скандинавын аялга болон Норвегийн нинорск, фарер, исланд хэлнээс гаралтай Баруун Скандинавын аялгуудын хооронд ялгаа гарахад хүрсэн байна. Дани хэлний түүхэнд гурван үе байдаг: нийтлэг Скандинав хэлний үндэс (III-IX зуун), Хуучин дани хэл (IX-XVI зуун), Шинэ дани хэл (16-р зуунаас) орчин үеийн дани хэл (XX зуун). XVI зууны Шинэчлэлийн үр дүнд дани хэлний хамрах хүрээ өргөжиж, энэ нь түүний хөгжилд ихээхэн нөлөөлсөн. Үйл үгийн тоогоор солигдох нь алга болж, орчин үеийн үгийн дараалал нэгдэж, нарийн төвөгтэй өгүүлбэрийн синтакс хөгжиж, үгсийн сан, түүний дотор герман, англи, франц хэлнээс зээлж авах замаар нэмэгдсэн байна. Норвегийн Риксмал болон Дундад англи хэлний нэгэн адил дани хэл нь бүх эцсийн эгшгийг нэг -e болгон нэгтгэсэн бөгөөд үүний үр дүнд орчин үеийн Данийн морфологи бараг англи хэлний түвшинд хүртэл хялбаршсан юм. Бусад холбогдох хэлнүүдийн нэгэн адил (Исланд хэлийг эс тооцвол) дани хэл нь герман хэлний доод герман аялгуунаас хүчтэй нөлөө авсан. Скандинавын бүх хэлнүүдийн дотроос дани хэл нь шинэлэг зүйлд хамгийн өртөмтгий байдаг: бүх өөрчлөлтүүд бусад хэлээс эрт бөгөөд гүнзгий орсон байна. == Бичиг үсэг == Дани хэлний цагаан толгой латин үсэг ашигладаг нийт 29 үсэгтэй. Цагаан толгойн өвөрмөц онцлог нь Ææ, Øø, Åå үсэг юм. Qq, Ww, Zz үсэг нь зөвхөн гадаад үгэнд хэрэглэгддэг байна. {| class="wikitable" |+ !Цагаан толгойн үсэг !Үсгийн дуудлага (Олон улсын үсгийн авиа дуудлагын цагаан толгой) |- |Аа |а' |- |Bb |be' |- |Cc |se' |- |Dd |de' |- |Ee |e' |- |Ff |εf |- |Gg |ge' |- |Hh |hɔ' |- |Ii |i' |- |Jj |jɔð |- |Kk |kʰɔ' |- |Ll |εl |- |Mm |εm |- |Nn |εn |- |Oo |o' |- |Pp |pʰe' |- |Qq |kʰu' |- |Rr |εɹ |- |Ss |εs |- |Tt |tʰe' |- |Uu |u' |- |Vv |ve' |- |Ww |dɔbəldve' |- |Xx |εgs |- |Yy |y' |- |Zz |sεd |- |Ææ |ε' |- |Øø |ø' |- |Åå |ɔ' |+ |} == Морфологи == Дани хэл бол аналитик хэл юм. Дани хэл нь дараах ярианы хэсгүүдтэй: нэр үг, үйл үг, дайвар үг, төлөөний нэр, тоо, угтвар үг, холбоо үг, бөөмс, модаль. [[Ангилал:Дани хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Скандинавын хэл]] [[Ангилал:Данийн хэл]] [[Ангилал:Норвегийн хэл]] [[Ангилал:Шведийн хэл]] [[Ангилал:Исландын хэл]] [[Ангилал:Германы хэл]] [[Ангилал:Гренландын хэл]] k3avzbd9fo424aby0ttxw12vqo3eszu Ундны ус 0 133149 862690 767560 2026-07-22T10:40:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 862690 wikitext text/x-wiki '''Ундны ус''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Drinking water'') гэдэг нь амьд амьтан шингэн хэлбэрээр өдөр тутам ууж хэргэлэхэд эсвэл хоол бэлтгэх замаар шууд бусаар уухад аюулгүй усыг хэлдэг юм. Энэ нь ихэвчлэн (гэхдээ үргэлж биш) байр орон сууцанд хоолойгоор дамжин цоргоор ирдэг бөгөөд энэ тохиолдолд үүнийг цоргоны ус ([[Англи хэл|англи.]] ''tap water'') гэж нэрлэдэг. Ер нь хөгжингүй орнуудад цоргоны ус нь ундны усны чанарын стандартад нийцдэг боловч багахан хувийг нь үнэндээ хэрэглэж, хоол хүнс бэлтгэхэд ашигладаг. Цоргоны усны бусад ердийн хэрэглээ болох угаалга, нойл, усалгаанд хэрэглэгддэг. [[Саарал ус|Саарал усыг]] жорлон эсвэл усалгааны зориулалтаар ашиглаж болно. Усалгааны зориулалтаар ашиглах нь эрсдэлтэй холбоотой байж болох юм. Эрүүл мэндийг сахихад шаардагдах ундны усны хэмжээ харилцан адилгүй бөгөөд үүнээс хамаарна биеийн хөдөлгөөний түвшин, нас, эрүүл мэндтэй холбоотой асуудал, хүрээлэн буй орчны нөхцөл байдал хамаарна. Тэдний хувьд халуун цаг агаарт ажилладаг хүмүүс өдөрт 16 литр (4.2 АНУ гал) хүртэл ус шаардагдана. Дэлхийн хэмжээнд 2015 он гэхэд хүн амын 89 хувь нь ундны зориулалтаар ашиглахад тохиромжтой , сайжруулсан усны эх үүсвэрээс ус авч байна. Сахарын цөлөөс өмнөх Африкт хүн амын 40- 80 хувь нь ундны усны хүртээмжтэй байдаг. Дэлхий даяар бараг 4.2 тэрбум хүн цорогны устай байсан бол өөр 2.4 тэрбум хүн худаг эсвэл нийтийн цорго ашиглах боломжтой болжээ. [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага|Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагаас]] ундны усны хангамжийг хүний ​​үндсэн эрх гэж үздэг. Ойролцоогоор 1-2 тэрбум хүн ундны усны хомсдолтой байна. [[Цэнгэг ус]] нь ундны уснаас ялгаатай. Учир нь цэнгэг ус (давсгүй буюу далайн бус ус) өвчний тээвэрлэгчийг зөөвөрлөж болно. Дайнаас илүү олон хүн аюултай уснаас болж нас бардаг, тиймээс НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Пань Ги-мүнь]] 2010 онд хэлэхдээ “хөгжиж буй орнууд ундны усны аюулгүй байдалд хамгийн их өртдөг” гэж тэмдэглэсэн юм. Эх сурвалж Ундны ус нь дэлхийн бараг бүх хүн ам суурьшсан бүс нутагт байдаг нь үнэтэй байж болох ч нийлүүлэлт нь үргэлж тогтвортой байдаггүй. Ундны усыг ихэвчлэн олж авдаг эх үүсвэрт булаг шанд, гипореик бүс ба уст давхарга (газар доорх ус), борооны ус, гадаргын ус (гол мөрөн, гол горхи, мөсөн голоос), эсвэл давсгүйжүүлсэн далайн ус орно. Эдгээр усны эх үүсвэрийг аюулгүй хэрэглэхийн тулд зохих ус цэвэршүүлэх, ундны усны чанарын стандартыг хангасан байх ёстой. === Харах === * [[Цэнгэг ус]] * [[Ус]] * [[Усжуулалт]] * [[Саарал ус]] iht33bs3ivwqe34be9s57q1g7rcfbu2 Лидия Скородумова 0 133828 862777 772047 2026-07-23T02:37:58Z Erbus14789 106181 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 862777 wikitext text/x-wiki '''Лидия Скородумова''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Лидия Григорьевна Скородумова'', 1947 оны 2-р сарын 7-нд ЗХУ-ын Северодвинск хотод төрсөн- 2019 оны 12-р сарын 21-нд нас барсан) -Оросын Москва хотын Хүмүүнлэгийн ухааны их сургуулийн [[монгол хэл]], утга зохиолын багш, 1995 онд хэл бичгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. [[Монгол судлал|Монгол судаач]] эрдэмтэн. == Намтар == 1964 онд Анагаах ухааны дунд сургуулийг сувилагчийн мэргэжлээр төгссөн. 1967-1972 онд [[Ленинград|Ленинградын]] (Петербургийн) их сургуулийн дорно дахины тэнхимийн монгол хэлний ангид сурч төгссөн. 1972-1980 онд ЗХУ-ын Комсомолын дээд сургуульд монгол хэлний орчуулагчаар ажиллаж байсан. 1980-1985 онд ЭЗХТЗ-ийн монгол хэлний орчуулагч, 1985-1994 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Дипломатын академийн монгол хэлний багш, 1994-2005 онд ОХУ-аас Монгол улсад суугаа Элчин сайдын яаманд хоёр удаа 1-р нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан. == Бүтээлүүд == [[Файл:Толь.png|thumb|Орчин үеийн Монгол-Орос сэдэвчилсэн толь]] 30 гаруй жил монгол хэлний орчуулагч, монгол судлалын ажил хийгээд арав орчим ном хэвлүүлсэн. Түүний судалгаа шинжилгээний гол сэдэв нь монгол хэл, утга зохиол. Монгол уран зохиолыг орос хэлээр орчуулсан тухайд бол В.Инжинашийн аж байдлын хоёр роман, Л.Түдэвийн «Бүгд найрамдах улсын анхдугаар он», Д.Маамын «Гишгэх газаргүй хөл» роман, С.Эрдэнэ, Д.Гармаа, Ж.Гал, Д.Урианхай, Д.Батбаяр, Л.Дашням зэрэг орчин үеийн зохиолчдын бүтээлээс орчуулсан. Эрдмийн зэрэг горилсон эхний сэдэв «В.Инжинаашийн уран бүтээл», докторынх нь «Монгол романы онолын асуудал» байв. Л.Скородумова "Орчин үеийн монгол-орос сэдэвчилсэн толь" хэмээх урьд өмнө гарч байгаагүй толийг Дашдоржийн Өлгийсайханы хамт зохион хэвлүүлсэн. Монгол орны газар зүйн нэр, албан байгууллагын нэрийг монгол судлалд анх удаа орос хэлээр буулгасан энэ толь сэдэвчилсэн 12 хэсэгтэй. Эдгээрт 10 мянган толийн өгүүлэл, 55 мянган нэгж [[шинжлэх ухаан]], техник, нийгэм-улс төр, эдийн засгийн үг багтаажээ. "Орчин үеийн монгол-орос сэдэвчилсэн толь"-ийг Оросын Шинжлэх ухааны Академийн "Восточная литература" хэвлэлийн газар 2008 онд хэвлэсэн байна. * Современный монгольско-русский тематический словарь. М.: изд. вост. лит. РАН, 2008 (в соавторстве с Д. Ульгийсайхан) * Обычаи монгольского народа. Перевод с монгольского. Улан-Батор: МОНЦАМЭ, 2006 * История и культура монголов хрестоматия, состав, иллюстрации, комментарий. Улан-Батор: изд. «Бемби сан», 2005 * Монгольский язык: Образы мира. Улан-Батор: изд. «Бемби сан», 2004 * Гэгээрээхуйн орчлон [Океан света]. Сб. статей на монгольском яз. 2-е издание. Улан-Батор: изд. «Бемби сан», 2004 * Монгольская астрология Дзурхай. Улан-Батор: изд. «Бемби сан», 2004 * Доржийн Гармаа. Намтар, уран бутээлийн товчоон. Жизнь и творчество Доржийн Гармы. Улан-Батор: изд. Академии наук Монголии, 2003 (на монг. яз.) * Монгольский язык. Лингвострановедение. Тексты для чтения. Улан-Батор: изд. «Бемби сан», 2003 * Гэгээрэхуй орчлон [Океан света]. Сб. статей на монгольском. яз. Улан-Батор : изд. Академии наук, 2003 [на монг. яз.] * Сказки и мифы Монголии. Переводы. Улан-Батор: изд. «Адмон», 2003 * Учебник монгольского языка. Улан-Батор, 1996; Второе издание испр. и дополн. М.: изд. «Муравей», 2002 * Драгоценные четки. Монгольский роман. Эволюция жанра. Улан-Батор: изд. «Нэнчин», 2002 * Введение в старописьменный монгольский язык. Учебное пособие. М.: изд. «Муравей», 2000 * Монгольский роман. Эволюция жанра. Автореферат. Дис. Докт. филол. наук. Улан-Батор, 1995 * Учебное пособие по старописьменному монгольскому языку. М.: Дипломатическая Академия, 1991 * Хрестоматия по страноведению. Тексты на монгольском языке. Упражнения. М.: Дипломатическая Академия, 1990 * Учебник монгольского языка для слушателей II-го курса. М.: Дипломатическая Академия, 1989 0boxfrab409dun89ze1hvrvi0ud3601 862792 862777 2026-07-23T04:13:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 862792 wikitext text/x-wiki '''Лидия Скородумова''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Лидия Григорьевна Скородумова'', 1947 оны 2-р сарын 7-нд ЗХУ-ын [[Архангельск муж|Архангельск мужийн]] Северодвинск хотод төрсөн- 2019 оны 12-р сарын 21-нд нас барсан) -Оросын Москва хотын Хүмүүнлэгийн ухааны их сургуулийн [[монгол хэл]], утга зохиолын багш, 1995 онд хэл бичгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. [[Монгол судлал|Монгол судаач]] эрдэмтэн. == Намтар == 1964 онд Анагаах ухааны дунд сургуулийг сувилагчийн мэргэжлээр төгссөн. 1967-1972 онд [[Ленинград|Ленинградын]] (Петербургийн) их сургуулийн дорно дахины тэнхимийн монгол хэлний ангид сурч төгссөн. 1972-1980 онд ЗХУ-ын Комсомолын дээд сургуульд монгол хэлний орчуулагчаар ажиллаж байсан. 1980-1985 онд [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|ЭЗХТЗ]]-ийн монгол хэлний орчуулагч, 1985-1994 онд ЗХУ-ын болон Оросын Гадаад хэргийн яамны Дипломатын академийн монгол хэлний багш, 1994-2005 онд ОХУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яаманд хоёр удаа 3 болон 1-р нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан. == Бүтээлүүд == [[Файл:Толь.png|thumb|Орчин үеийн Монгол-Орос сэдэвчилсэн толь]] 30 гаруй жил монгол хэлний орчуулагч, монгол судлалын ажил хийгээд арав орчим ном хэвлүүлсэн. Түүний судалгаа шинжилгээний гол сэдэв нь монгол хэл, утга зохиол. Монгол уран зохиолыг орос хэлээр орчуулсан тухайд бол В.Инжинашийн аж байдлын хоёр роман, Л.Түдэвийн «Бүгд найрамдах улсын анхдугаар он», Д.Маамын «Гишгэх газаргүй хөл» роман, С.Эрдэнэ, Д.Гармаа, Ж.Гал, Д.Урианхай, Д.Батбаяр, Л.Дашням зэрэг орчин үеийн зохиолчдын бүтээлээс орчуулсан. Эрдмийн зэрэг горилсон эхний сэдэв «В.Инжинаашийн уран бүтээл», докторынх нь «Монгол романы онолын асуудал» байв. Л.Скородумова "Орчин үеийн монгол-орос сэдэвчилсэн толь" хэмээх урьд өмнө гарч байгаагүй толийг Дашдоржийн Өлгийсайханы хамт зохион хэвлүүлсэн. Монгол орны газар зүйн нэр, албан байгууллагын нэрийг монгол судлалд анх удаа орос хэлээр буулгасан энэ толь сэдэвчилсэн 12 хэсэгтэй. Эдгээрт 10 мянган толийн өгүүлэл, 55 мянган нэгж [[шинжлэх ухаан]], техник, нийгэм-улс төр, эдийн засгийн үг багтаажээ. "Орчин үеийн монгол-орос сэдэвчилсэн толь"-ийг Оросын Шинжлэх ухааны Академийн "Восточная литература" хэвлэлийн газар 2008 онд хэвлэсэн байна. == Бүтээлүүд == * Современный монгольско-русский тематический словарь. М.: изд. вост. лит. РАН, 2008 (в соавторстве с Д. Ульгийсайхан) * Обычаи монгольского народа. Перевод с монгольского. Улан-Батор: МОНЦАМЭ, 2006 * История и культура монголов хрестоматия, состав, иллюстрации, комментарий. Улан-Батор: изд. «Бемби сан», 2005 * Монгольский язык: Образы мира. Улан-Батор: изд. «Бемби сан», 2004 * Гэгээрээхуйн орчлон [Океан света]. Сб. статей на монгольском яз. 2-е издание. Улан-Батор: изд. «Бемби сан», 2004 * Монгольская астрология Дзурхай. Улан-Батор: изд. «Бемби сан», 2004 * Доржийн Гармаа. Намтар, уран бутээлийн товчоон. Жизнь и творчество Доржийн Гармы. Улан-Батор: изд. Академии наук Монголии, 2003 (на монг. яз.) * Монгольский язык. Лингвострановедение. Тексты для чтения. Улан-Батор: изд. «Бемби сан», 2003 * Гэгээрэхуй орчлон [Океан света]. Сб. статей на монгольском. яз. Улан-Батор : изд. Академии наук, 2003 [на монг. яз.] * Сказки и мифы Монголии. Переводы. Улан-Батор: изд. «Адмон», 2003 * Учебник монгольского языка. Улан-Батор, 1996; Второе издание испр. и дополн. М.: изд. «Муравей», 2002 * Драгоценные четки. Монгольский роман. Эволюция жанра. Улан-Батор: изд. «Нэнчин», 2002 * Введение в старописьменный монгольский язык. Учебное пособие. М.: изд. «Муравей», 2000 * Монгольский роман. Эволюция жанра. Автореферат. Дис. Докт. филол. наук. Улан-Батор, 1995 * Учебное пособие по старописьменному монгольскому языку. М.: Дипломатическая Академия, 1991 * Хрестоматия по страноведению. Тексты на монгольском языке. Упражнения. М.: Дипломатическая Академия, 1990 * Учебник монгольского языка для слушателей II-го курса. М.: Дипломатическая Академия, 1989 2e0qom6o6ifyr1mvu0hvy8xk2jebpej Польшууд 0 133881 862681 839938 2026-07-22T09:52:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 862681 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Polish Diaspora in the World.svg|thumb|350x350px|Дэлхий дахь польшуудын тархалтын газрын зураг]] '''Польшууд''' ([[Польш хэл|польш]]. ''Polacy'') — [[Бүгд Найрамдах Польш Улс|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] үндсэн хүн ам бөгөөд [[баруун слав]] гаралтай хамгийн том үндэстэн ард түмэн юм. Польшуудын төрөлх хэл нь [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур]]ын [[Слав|слав хэлний]] бүлгийн лехит бүлэгт ордог [[польш хэл]] юм. Польшийн Үндсэн хуулийн оршил хэсэгт Польш үндэстэн гэдэг нь угсаа гарал, үндэс угсаагаас үл хамааран Польшийн бүх иргэдээс бүрддэг гэж тодорхойлсон байдаг. Польшуудын дийлэнх олонх нь Ромын [[Католик шашин|Католик шашныг]] баримталдаг. Өнөөгийн байдлаар дэлхий дээр нийт 60 сая орчим польш угсаатан байгийн 37,5 сая нь Польш улсад амьдарч байна. == Угсаатан зүй == Польшийн ард түмэн нь эрт үеэс өмнө болон хожуу орчин үеийн Польшийн нутаг дэвсгэрт амьдарч байсан янз бүрийн эртний угсаатны бүлгүүдийн дундаас гаралтай. Энэ нутагт Балтийн тэнгис, Кельт, Герман, Слав, Фракийн болон эртний Энэтхэг-Европын болон Энэтхэг-Европын бус ард түмний үлдэгдэл зэрэг олон тооны овог аймаг, соёл иргэншил суурьшсан байжээ. Лусацийн соёл (МЭӨ 1300-500 оны орчим), мөн дараалсан Померан, Пржеворск, Велбаркийн соёлын археологийн нотолгоо нь эртний Польшийн хүн ам зүйн олон янз байдлыг харуулж байна. Эдгээр соёл нь [[Кельтүүд]] (ялангуяа Польшийн өмнөд хэсэгт), Вандал, Гот зэрэг Германы овог аймгууд, зүүн хойд хэсэгт орших Балтууд зэрэг өөр өөр угсаатны бүлгүүдтэй холбоотой байжээ. Олон янзын овгуудын хөгжлийн явцад бүрэлдэн эцсийн үр дүн (10-р зуун) улс төрийн бүтэц бий болж, Польш улсыг байгуулахад хүргэсэн байна. == Түүх == 10-р зуунд Польшийн нутагт барууны христийн шашин нэвтэрч, польшууд [[Латин цагаан толгой|латин цагаан толгойг]] ашиглаж эхэлсэн байна. Польшуудын ихэнх нь [[католик]] шашинтай боловч бусад шашны урсгалууд мөн байдаг. 2011 оны Бүх нийтийн хүн амын тооллогоор Польш улс 38,5 сая хүн амтайгаас 37,4 сая хүн өөрсдийгөө польш үндэстэн гэж мэдүүлжээ. Гадаад дахь польш үндэстний тоо янз бүрийн эх сурвалжийн дагуу 13-16 сая хүн байна гэж үздэг. Харин "Wspólnota Polska" нийгэмлэг гадаад дахь польш үндэстний тоог 20 сая хүн гэж тооцдог. [[Файл:Young Gorals of Zywiec 2008 10.jpg|thumb|345x345px|Польшууд]] == Польшийн уран зохиол == 2020 оны судалгаагаар Польш улс хамгийн их уншдаг орнуудын жагсаалтад дэлхийд 12-р байранд ордог бөгөөд Польшуудын ойролцоогоор 79% нь өдөрт нэгээс олон удаа мэдээ уншдаг бөгөөд Шведийн дараа хоёрдугаарт ордог. 2021 оны байдлаар 6 Польш хүн уран зохиолын [[Нобелийн шагнал]] хүртжээ. Үндэсний туульс нь [[Адам Мицкевич|Адам Мицкевичийн]] бичсэн Пан Тадеуш юм. Гадаадад ихээхэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн алдартай зохиолчдын тоонд [[Юзеф Конрад]], [[Станислав Лем]], [[Анжей Сапковски]] нар багтдаг. [[Болеслав Прус]]-зохиолч, сэтгүүлч. == Дэлхийгээр тархсан польшууд == * Польш улсад- 36.085 сая (2011) * [[АНУ дахь польшууд]]- 9.740 сая * [[Герман дахь польшууд]] - 1.5 - 2 сая * Бразил дахь польшууд - 1 сая * Польшийн еврейчүүд - 1.25 сая * [[Франц дахь польшууд]] - 1.05 сая * Аргентин дахь польшууд - 0.5 - 1 сая * Канад дахь польшууд - 0.9 сая * [[Австрали дахь польшууд]] - 0.9 сая * [[Их Британи дахь польшууд]] - 0.5 сая /+0,4 сая польшууд түр оршин суудаг/ * Беларусь дахь польшууд - 300 мянга * Литва дахь польшууд - 200 мянга, * Украин дахь польшууд - 144 мянга. * Чех дахь польшууд - 0.1 сая * Бельги дэх польшууд - 70 мянга. * Орос дахь польшууд - 47 мянга (2010) * Латви дахь польшууд - 45 мянга. * Нидерланд дахь польшууд - 34 мянга. * Казахстан дахь польшууд - 34 мянга. * Өмнөд Африк дахь польшууд - 34 мянга. * Азербайжан дахь польшууд - 0.3 мянга. == Алдартай польшууд == * [[Станислав Лем]]. уран зөгнөлийн зохиолч. Түний зохиолоор «Солярис», «Марсаас ирсэн хүн», «Магелланы үүл» кинонууд хийсэн. * [[Тадеуш Костюшко]]. Польшийн үндэсний баатар. Эрх чөлөөний дайнуудад оролцогч цэргийн жанжин. * [[Хенрик Сиенкевич]]. Алдартай түүхэн романуудын зохиолч, Нобелийн уран зохиолын шагналтан. * [[Владислав Реймонт]]. Зохиолч, яруу найрагч, Нобелийн уран зохиолын шагналтан. * [[Фредерик Шопен]]. Агуу хөгжмийн зохиолч. * [[Николай Коперник]]. Польшийн агуу одон орон судлаач эрдэмтэн. Математикч, эдийн засагч. Дэлхийн гелиоцентр системийг үндэслэгч. * [[Мари Кюри|Мария Склодовская-Кюри]]. Алдартай хими, физикийн эмэгтэй эрдэмтэн. Нобелийн хоёр удаагийн шагналтан. * [[Роман Полански]]. Кино найруулагч, кино зохиолч, жүжигчин, «Оскар», «Алтан бөмбөрцөг»-ийн шагналтан. * [[Анжэй Вайда]]. алдартай кино найруулагч. * [[Лех Валенса]], алдарт улс төрч, "[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]" хөдөлгөөний удирдагч. * Ромын Пап [[II Иохан Паул]] - Кароль Иозеф Войтыла нэртэй, польш гаралтай Ромын Пап лам. === Оросын польшууд === * [[Николай Пржевальский|Николай Михайлович Пржевальский]] (1839-1888) - Оросын судлаач, газар зүйч, байгаль судлаач, Оросын эзэн хааны газарзүйн нийгэмлэгийн хүндэт гишүүн. * [[Михаил Врубель|Михаил Александрович Врубель]] (1856-1910) - Оросын зураач. * [[Константин Циолковский|Константин Эдуардович Циолковский]] (1857-1939) — Орос, Зөвлөлтийн эрдэмтэн. * [[Вацлав Воровский|Вацлав Вацлавович Воровский]] (1871-1923) - Оросын хувьсгалт хөдөлгөөний зүтгэлтэн, Зөвлөлтийн төр, намын удирдагч, публицист, утга зохиол судлаач. * [[Глеб Кржижановский|Глеб Максимилианович Кржижановский]] (1872-1959) - Оросын хувьсгалт хөдөлгөөний зүтгэлтэн, Зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, намын удирдагч. * [[Вячеслав Менжинский|Вячеслав Рудольфович Менжинский]] (1874-1934) - Оросын хувьсгалт хөдөлгөөний зүтгэлтэн, Зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, намын удирдагч. * Владислав Фелицианович Ходасевич (1886-1939) - Оросын яруу найрагч, орчуулагч. * [[Константин Рокоссовский|Константин Константинович]] [[Константин Рокоссовский|Рокоссовский]] (1896-1968) - Зөвлөлт ба Польшийн цэргийн жанжин, ЗХУ-ын хоёр удаа баатар. * [[Сигизмунд Леваневский|Сигизмунд Александрович Леваневский]] (1902-1937) - Зөвлөлтийн нисгэгч, ЗХУ-ын баатар. * [[Дмитрий Шостакович|Дмитрий Дмитриевич]] [[Дмитрий Шостакович|Шостакович]] (1906-1975) - Зөвлөлтийн хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, багш, хөгжим, нийгмийн зүтгэлтэн. * [[Анатолий Кубатский|Анатолий Львович Кубатский]] (1908-2001) — Зөвлөлт ба Оросын театр, кино жүжигчин. * [[Ростислав Плятт|Ростислав Янович Плятт]] (1908-1989) — Зөвлөлтийн театр, кино жүжигчин. * [[Владислав Стржельчик|Владислав Игнатьевич Стржельчик]] (1921-1995) — Зөвлөлт ба Оросын театр, кино жүжигчин, багш. * [[Роберт Рождественский|Роберт Иванович Рождественский]] (1932-1994) - Зөвлөлтийн яруу найрагч, орчуулагч, дуу зохиогч. * [[Владислав Дворжецкий|Владислав Вацлавович Дворжецкий]] (1939-1978) — Зөвлөлтийн театр, киноны жүжигчин. * [[Олег Янковский|Олег Иванович Янковский]] (1944-2009) — Зөвлөлт ба Оросын театр, кино, дуут жүжигчин, кино найруулагч, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. * [[Сергей Ястржембский|Сергей Владимирович Ястржембский]] (1953 онд төрсөн) — Оросын төрийн зүтгэлтэн, дипломатч. * [[Эдмунд Шклярский|Эдмунд Мечиславович Шклярский]] (1955 онд төрсөн) бол Зөвлөлт ба Оросын дуучин, яруу найрагч, хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч, зураач юм. Тэрээр "Пикник" рок хамтлагийн ахлагч, гитарчин, гоцлол дуучин юм. [[Ангилал:Польшууд| ]] [[Ангилал:Польш дахь угсаатан]] [[Ангилал:Өрнөд Славчууд]] 7q1htb3xhdh4al8l0o6bf0v7f2uinmx Отгоншарын Батнайрамдал 0 134221 862588 774981 2026-07-21T13:48:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 862588 wikitext text/x-wiki '''Отгоншарын Батнайрамдал''' (1984 онд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Жаргалант сум (Ховд)|Жаргалант суманд]] төрсөн) - [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын нарийн бичгийн дарга. 2021-23 онд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн дэд сайдаар ажилласан. 1998 онд Ховд аймгийн 2-р арван жилийн дунд сургуульд сурч 9-р ангиа төгссөн. 1998-2001 онд Монгол-Туркийн хамтарсан сургууль, 2002-2004 онд Норвеги улсын Дэлхийн нэгдсэн коллеж, 2008 онд АНУ-ын Макалестер коллеж, 2015 онд АНУ-ын [[Харвардын их сургууль]] төгссөн. == Ажилласан байдал == * 2009-2010 онд Чоно корпорацид хөрөнгө оруулалтын менежер, * 2011 онд Прайсватерхауз Күүперс-д санхүү, аудитын зөвлөх, * 2011-2013 онд "Ориго партнерс Монголиа" компанид уул уурхайн хөрөнгө оруулалт хариуцсан дэд ерөнхийлөгч, * 2015-2017 онд АНУ-ын Банк оф Америка-ийн Нью-Йорк болон Сиднейн салбарт уул уурхайн хөрөнгө оруулалтын банкир, * 2018 онд [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК|"Эрдэнэс тавантолгой" ХК]]-д IPO, хувьцаа хариуцсан дэд захирал, * 2019 оноос Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зөвлөх, * 2020 оны 7-р сараас Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн дэд сайд, * 2023 оны 1-р сараас МАН-ын Гадаад харилаа хариуцсан орон тооны нарийн бичгийн дарга. {{DEFAULTSORT:Батнайрамдал, Отгоншар}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Жаргалантын (Ховд) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] j3jc44ua9hp35f0gqb9rxffmbytj965 Жэк Ма 0 135539 862626 786579 2026-07-22T03:49:17Z Guyasu 106180 Тэрээр Хятадын хамгийн баян хүн байсан 862626 wikitext text/x-wiki [[Файл:20th Anniversary Schwab Foundation Gala Dinner (44887783681) (cropped).jpg|thumb|Жэк Ма, 2018 он]] '''Ма Юн''' ([[Хятад хэл|хятад]]. хялбар 马云, пиньинь ''Mǎ Yún''; 1964 оны 9-р сарын 10-нд төрсөн) илүү '''Жэк Ма''' нэрээр алдартай болсон "[[Alibaba Group]]" -ийг үүсгэн байгуулсан хятадын ажил хэрэгч хүн. ''[[Forbes (сэтгүүл)|Forbes]]'' сэтгүүлийн нүүрэн хуудсанд зураг нь хэвлэгдэн гарсан их газрын хятадын анхны бизнесмен. 2022 онд түүний хөрөнгийг 23,4 тэрбумаар үнэлж байсан байна.Тэрээр Хятадын хамгийн баян хүн байсан == Намтар == Жэк Ма БНХАУ-ын [[Жөжян муж|Жөжян мужийн]] [[Ханжоу]] хотод хөгжимчдийн гэр бүлд төрсөн байна. Тэрээр бага наснаасаа [[англи хэл]] сонирхож эхэлсэн бөгөөд хэлээ сайжруулахын тулд хот дотор гадаад жуулчдад үнэгүй хөтөч хийдэг байсан гэдэг. Жэк Ма Их сургуульд элсэх шалгалтанд гурван удаа унасан байна. Тэрээр 1988 онд Ханжоу хотын Багшийн их сургуулийг англи хэлний ангийг бакалавр зэрэгтэй төгсөөд Ханжоугийн электрон үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд англи хэл, олон улсын худалдааны багшаар ажиллаж, сард 12-15 долларын цалин авдаг байжээ. 1990-ээд оны эхээр тэрээр удаан хугацааны турш ажил олж чадахгүй байсан бөгөөд "KFC" түргэн хоолны газар ч менежерийн туслах ч болж чадахгүй байсан" гэж дурссан байна. 1995 онд тэрээр АНУ-ын [[Сиэтл]] хот руу худалдааны төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орчуулагчаар явсан бөгөөд тэнд түүнд Дэлхийн цахим сүлжээг үзүүлж танилцуулсан байна. Yahoo!-ийн хайлтаар Хятадын талаар шаардлагатай мэдээлэл бараг байхгүй байгааг харжээ. Өмнө нь компьютерийн талаар огт мэдэхгүй байсан Ма өөрийн интернет компанийг нээхээр шийдэж, эхнэр, найзынхаа тусламжтайгаар шаардлагатай хоёр мянган долларын анхны хөрөнгийг цуглуулжээ. Ма вэб сайтын компанийг "Хятадын шар хуудас" гэж нэрлэсэн байна. Түүний санхүүгийн нөхцөл байдал маш хүнд байсан тул тус компанийн оффис Магийн гэрт байрладаг байв. Гурван жилийн дараа тус компанийн орлого 5 сая юань (800 орчим мянган доллар) болж өссөн байна. Тэрээр 1998-1999 онд БНХАУ-ын Гадаад худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны яамны нэгж болох Хятадын олон улсын цахим худалдааны төвийг удирдаж байжээ. 1999 онд тэрээр төрийн албыг орхиж, 17 найзынхаа хамтаар жижиг, дунд бизнес эрхлэгчдийн худалдааны платформ болох зорилготой "[[Alibaba Group]]"-г үүсгэн байгуулсан түүхтэй. Компанийг байгуулахад 60 мянган доллар зарцуулсан бөгөөд компанийхаа нэрийг аль ч хэлээр дуудахад хялбар болон эрдэнэсийн үлгэртэй санаа нэг тул ийм нэр сонгосон байна. 1999 оны 10-р сараас 2000 оны 1-р сарын хооронд "Алибаба" нийт 25 сая долларын венчур капиталын хөрөнгө оруулалт авсан ч алдагдал хүлээсээр байв. Тус компани Хятадын экспортлогчдод АНУ-д үйлчлүүлэгч олоход нь туслах системийг боловсруулсны дараа байдал өөрчлөгдсөн юм. 2002 онд тус компанийн ашиг эхлээд нэг доллар байсан бөгөөд түүнээс хойш өндөр хурдацтай өсч эхэлсэн байна. 2003-2005 оны хооронд тэрээр [[Taobao]] (eBay-ийн хятад хувилбар), [[Alipay]] болон [[Ali Mama]] компаниудыг үүсгэн байгуулжээ. Taobao-гийн гайхалтай амжилт (2006 онд eBay ашиггүй болж Хятад дахь салбараа хаахаас өөр аргагүй болсон) ба үүний дараа Таобаогийн хувьцаа өссөний дараа eBay компани Ма-д бизнесээ худалдаж авахыг санал болгосон боловч тэрээр татгалзсан байна. Үүний оронд Жэк Ма Yahoo-г үндэслэгч [[Жерри Янг|Жерри Янгын]] дэмжлэг авч 1 тэрбум долларын хөрөнгө оруулалт авчээ. 2012 оны 11-р сард Алибабагийн орлого 1 их наяд юаниас давсан байна. 2013 онд тэрээр компанийн ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа орхиод 2020 оны 9-р сар хүртэл ТУЗ-ийн даргаар ажилласан байна. 2014 оны 9-р сард Алибаба [[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж]] дээр хувьцаагаа гаргахаар бэлтгэж байгаа тухай мэдээлсэн. Компанийн албан ёсны хэвлэлд мэдээлснээр 1 тэрбум доллар босгохоор төлөвлөж байсан боловч бодит хөрөнгө оруулалт эдгээр хүлээлтээс хол давж Алибаба 25 тэрбум доллар босгож, түүхэн дэх хамгийн амжилттай IPO болсон юм. 2020 оны 10-р сард Жэк Ма БНХАУ-ын санхүүгийн системийг эрс шүүмжилж, түүнийг шинэчлэх шаардлагтай гэж мэдэгдсэн. Тэрбумтны энэ үйлдэл Хятадын эрх баригчдад таалагдаагүй тул Алибаба групптэй зөрчилдөөн үүссэн байна. == Хүрсэн амжилтууд == * Хятадын төв телевизийн "Оны шилдэг бизнесийн удирдагч"-ын эхний аравт багтсан (2004); * Fortune сэтгүүлийн "Азийн хамгийн хүчирхэг 25 бизнесмен"-д багтсан (2005); * Businessweek сэтгүүлийн "Оны шилдэг бизнесмэн" (2007); * Barron's (2008)-ийн дагуу "Дэлхийн шилдэг 30 гүйцэтгэх захирал"-д багтсан; * Time сэтгүүлийн "Дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий 100 хүн"-ийн нэгээр нэрлэгдсэн (2009, 2014); * Businessweek сэтгүүлээс гаргасан "Хятадын хамгийн хүчирхэг хүмүүс"-ийн жагсаалтад багтсан (2009); * Forbes China сэтгүүлээс гаргасан "Хятадын хамгийн хүндэт 10 бизнес эрхлэгч"-ийн нэгээр нэрлэгдсэн (2009); * 2010 онд Форбес Ази сэтгүүлээс ядууст болон байгалийн гамшигт нэрвэгдсэн хүмүүст тусалсан "Азийн буяны баатар" цолыг хүртсэн; * Шинжлэх ухааны хүндэт доктор (Хонгконгийн Шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль, 2013); * Тэрээр Forbes сэтгүүлээс гаргасан "дэлхийн хамгийн хүчирхэг хүмүүсийн" жагсаалтын 30-д бичигдсэн (2014). 9pjp8o44ff5ddbysn80gxqlt295izel Загвар:Инфобокс Францын коммун 10 136536 862723 859534 2026-07-22T15:47:26Z Enkhsaihan2005 64429 862723 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Инфобокс суурин | _alias-map = native name:native_name, image:image_skyline, image size:imagesize, image flag:image_flag, image flag size:flag_size, flag link:flag_link, image coat of arms:image_shield, image coat of arms size:shield_size, city motto:motto, map:image_map, adjustable map:image_map, map size:mapsize, map caption:map_caption, subdivisions entry:parts_type, subdivisions:parts, party:leader_party, area km2:area_total_km2, urban area km2:area_urban_km2, metro area km2:area_metro_km2, population footnotes:population_footnotes, population ranking:population_rank, urban pop:population_urban, metro area pop:population_metro, population:population_total, demonym:population_demonym, population demonym:population_demonym | _exclude = total type, commune, type, commune status, INSEE, arrondissement, canton, intercommunality, commune, term, mayor, area footnotes, urban area date, metro area date, population date, urban pop date, metro area pop date, ethnic, ethnic date, postal code, postal code, dialling code, elevation footnotes, elevation min m, elevation max m, elevation m, administrative subdivision, province, utc offset | _reuse = total_type, image_map1, pushpin_map, pushpin_mapsize, pushpin_label_position, subdivision_name, subdivision_type, subdivision_name1, subdivision_type1, subdivision_name2, subdivision_type2, subdivision_name3, subdivision_type3, subdivision_name4, subdivision_type4, subdivision_name5, subdivision_type5, subdivision_name6, subdivision_type6, leader_title, leader_name, area_footnotes, area_urban_footnotes, area_metro_footnotes, population_as_of, population_urban_footnotes, population_metro_footnotes, demographics_type1, demographics1_title1, demographics1_info1, timezone1, utc_offset1, utc_offset, timezone1_DST, utc_offset1_DST, postal_code_type, postal_code, area_code_type, area_code, footnotes, blank_name_sec1, blank_info_sec1 | template_name = Инфобокс Францын коммун | settlement_type = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | {{{type|Part}}} of {{Link if exists|{{{commune}}} }} | {{{commune status|}}} }} | total_type = {{ safesubst:#if: {{{total type|}}} | {{{total type|}}} |&nbsp;}} | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-stroke-width = 2 | pushpin_map = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|2}} | = <!-- blank INSEE code -->{{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | France }} }} }} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = Франц#Франц Овернь-Рона-Альп |21|58|71|89|25|39|70|90 = Франц#Франц Бургунд-Франш-Конте |22|29|35|56 = Франц#Франц Бретань |18|28|36|37|41|45 = Франц#Франц Төв |2A|2B = Франц#Франц Корсика |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = Франц#Франц Гранд Эст |59|62|02|60|80 = Франц#Франц О-де-Франс |75|77|78|91|92|93|94|95 = Франц#Франц Иль-де-Франс |14|50|61|27|76 = Франц#Франц Норманди |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = Франц#Франц Нувел-Аквитани |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = Франц#Франц Окситани |44|49|53|72|85 = Франц#Франц Пеи де ла Луар |04|05|06|13|83|84 = Франц#Франц Прованс-Альп-Номин эрэг |97|98 = <!-- DOMTOM no map available -->{{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | Франц }} }} }} |#default = {{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | Франц }} }} }} }} | pushpin_mapsize = 270px | pushpin_label_position = {{ safesubst:#ifexpr: {{safesubst:if empty|{{safesubst:#invoke:coordinates|coord2text|{{{coordinates|}}}|long}}|-2}} > 3 | left | right}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Франц}} | subdivision_type1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |988 = [[Францын засаг захиргааны хуваарь#Далайн чанад|''Sui generis'' нийгэмлэг]] |975|977|978|986|987 = [[Далайн чанадын нийгэмлэг]] |971|972|973|974|976 = [[Францын далайн чанадын департамент|Далайн чанадын департамент, муж]] |#default = [[Францын муж|Муж]] }} | subdivision_name1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = [[Сен-Пьер ба Микелон]] |976 = [[Майот]] |977 = [[Сен-Бартелеми]] |978 = [[Сен-Мартен]] |986 = [[Уоллис ба Футуна]] |987 = [[Францын Полинез]] |988 = [[Шинэ Каледон]] |971 = [[Гваделуп]] |972 = [[Мартиник]] |973 = [[Францын Гвиана]] |974 = [[Реюньон]] }}<!-- -->{{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = [[Овернь-Рона-Альп]] |22|29|35|56 = [[Бретань]] |21|58|71|89|25|39|70|90 = [[Бургунд-Франш-Конте]] |18|28|36|37|41|45 = [[Төв-Вал де Луар]] |2A|2B = [[Корсика]] |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = [[Гранд Эст]] |59|62|02|60|80 = [[О-де-Франс]] |75|77|78|91|92|93|94|95 = [[Иль-де-Франс]] |14|50|61|27|76 = [[Норманди]] |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = [[Нувел-Аквитани]] |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = [[Окситани (муж)|Окситани]] |44|49|53|72|85 = [[Пеи де ла Луар]] |04|05|06|13|83|84 = [[Прованс-Альп-Номин эрэг]] }} | subdivision_type2 = {{ safesubst:#if: {{{province|}}} | [[Шинэ Каледонийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | {{ safesubst:#if: {{{administrative subdivision|}}} | [[Францын Полинезийн засаг захиргааны хуваарь|Дэд хэсэг]] | {{ safesubst:#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Нутаг дэвсгэрийн нэгдэл|Метрополис]] |#default = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |97|98 = |#default = [[Францын департаментууд|Департамент]] }} }} }} }} | subdivision_name2 = {{ safesubst:#if: {{{province|}}} | {{{province}}} | {{ safesubst:#if: {{{administrative subdivision|}}} | {{{administrative subdivision}}} | {{ safesubst:#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Лион Метрополис]] |#default = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |01 = [[Эн]] |02 = [[Эна (департамент)|Эна]] |03 = [[Allier]] |04 = [[Alpes-de-Haute-Provence]] |05 = [[Hautes-Alpes]] |06 = [[Альп-Маритим]] |07 = [[Ardèche]] |08 = [[Ardennes (department)|Ardennes]] |09 = [[Ariège (department)|Ariège]] |10 = [[Aube]] |11 = [[Aude]] |12 = [[Aveyron]] |13 = [[Буш-дю-Рон]] |14 = [[Calvados (department)|Calvados]] |15 = [[Cantal]] |16 = [[Charente]] |17 = [[Charente-Maritime]] |18 = [[Cher (department)|Cher]] |19 = [[Corrèze]] |2A = [[Corse-du-Sud]] |2B = [[Haute-Corse]] |21 = [[Côte-d'Or]] |22 = [[Côtes-d'Armor]] |23 = [[Creuse]] |24 = [[Dordogne]] |25 = [[Doubs]] |26 = [[Drôme]] |27 = [[Eure]] |28 = [[Eure-et-Loir]] |29 = [[Finistère]] |30 = [[Gard]] |31 = [[Дээд Гаронн]] |32 = [[Gers]] |33 = [[Gironde]] |34 = [[Hérault]] |35 = [[Ille-et-Vilaine]] |36 = [[Indre]] |37 = [[Indre-et-Loire]] |38 = [[Isère]] |39 = [[Jura (department)|Jura]] |40 = [[Landes (department)|Landes]] |41 = [[Loir-et-Cher]] |42 = [[Loire (department)|Loire]] |43 = [[Haute-Loire]] |44 = [[Loire-Atlantique]] |45 = [[Loiret]] |46 = [[Lot (department)|Lot]] |47 = [[Lot-et-Garonne]] |48 = [[Lozère]] |49 = [[Мэн-е-Луар]] |50 = [[Manche]] |51 = [[Marne (department)|Marne]] |52 = [[Haute-Marne]] |53 = [[Mayenne]] |54 = [[Meurthe-et-Moselle]] |55 = [[Meuse (department)|Meuse]] |56 = [[Morbihan]] |57 = [[Moselle (department)|Moselle]] |58 = [[Nièvre]] |59 = [[Nord (French department)|Nord]] |60 = [[Oise]] |61 = [[Orne]] |62 = [[Pas-de-Calais]] |63 = [[Puy-de-Dôme]] |64 = [[Pyrénées-Atlantiques]] |65 = [[Hautes-Pyrénées]] |66 = [[Pyrénées-Orientales]] |67 = [[Доод Райн (департамент)|Доод Райн]] |68 = [[Haut-Rhin]] |69 = [[Rhône (department)|Rhône]] |70 = [[Haute-Saône]] |71 = [[Saône-et-Loire]] |72 = [[Sarthe]] |73 = [[Savoie]] |74 = [[Haute-Savoie]] |75 = {{safesubst:#ifeq:{{safesubst:FULLPAGENAME}}|Paris|Paris|[[Парис]]}} |76 = [[Seine-Maritime]] |77 = [[Seine-et-Marne]] |78 = [[Yvelines]] |79 = [[Deux-Sèvres]] |80 = [[Somme (department)|Somme]] |81 = [[Tarn (department)|Tarn]] |82 = [[Tarn-et-Garonne]] |83 = [[Var (department)|Var]] |84 = [[Vaucluse]] |85 = [[Vendée]] |86 = [[Vienne (department)|Vienne]] |87 = [[Haute-Vienne]] |88 = [[Vosges (department)|Vosges]] |89 = [[Yonne]] |90 = [[Territoire de Belfort]] |91 = [[Essonne]] |92 = [[Hauts-de-Seine]] |93 = [[Seine-Saint-Denis]] |94 = [[Val-de-Marne]] |95 = [[Val-d'Oise]] |#default = }} }} }} }} | subdivision_type3 = {{ safesubst:#if: {{{arrondissement|}}} | [[Францын тойргууд|Тойрог]] }} | subdivision_name3 = {{ safesubst:#ifexist: Arrondissement of {{{arrondissement|}}} | [[Arrondissement of {{{arrondissement|(arrondissement)}}}|{{{arrondissement}}}]] | {{{arrondissement|}}} }} | subdivision_type4 = {{ safesubst:#if: {{{canton|}}} | [[Францын кантонууд|Кантон]] }} | subdivision_name4 = {{ safesubst:#ifexist: Canton of {{{canton|}}} | [[Canton of {{{canton|(canton)}}}|{{{canton}}}]] | {{{canton|}}} }} | subdivision_type5 = {{ safesubst:#if: {{{intercommunality|}}} | [[Францын коммунууд#Нийгэм хоорондын харилцаа|Хамтын нийгэмлэг]] }} | subdivision_name5 = {{{intercommunality|}}} | subdivision_type6 = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | [[Францын коммунууд|Коммун]] }} | subdivision_name6 = {{Link if exists|{{{commune}}} }} | leader_title = Хотын дарга {{ safesubst:#if: {{{term|}}} | {{nobold|({{{term}}}) }} }} | leader_name = {{{mayor|}}} | area_footnotes = {{#if: {{{area km2|}}} |<sup>'''1'''</sup> }}{{{area footnotes|}}} | area_urban_footnotes = {{#if: {{{urban area date|}}} | &nbsp;({{{urban area date|}}}) }} | area_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area date|}}} | &nbsp;({{{metro area date|}}}) }} | population_as_of = {{#ifeq: {{Str find|{{{population date}}}|UNIQ}} | 6 | {{Str number/trim|{{{population date}}}}} | {{{population date|}}} }} | population_urban_footnotes = {{#if: {{{urban pop date|}}} | &nbsp;({{{urban pop date|}}}) }} | population_density_urban_km2 = auto | population_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area pop date|}}} | &nbsp;({{{metro area pop date|}}}) }} | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = {{#if: {{{ethnic|}}} | Угсаатны бүлэг }} | demographics1_title1 = {{{ethnic date|}}} | demographics1_info1 = {{{ethnic|}}} | timezone1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = [[Атлантын цагийн бүс|АЦБ]] |973 |974 |975 |976 |986 |987 |988 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] }} | utc_offset1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = −04:00 |973 |975 = −03:00 |976 = +03:00 |974 = +04:00 |988 = +11:00 |986 = +12:00 |987 = {{{utc_offset|{{{utc offset|}}}}}} <!-- French Polynesia has 3 time zones --> |#default = +01:00 }} | timezone1_DST = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |975 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] }} | utc_offset1_DST = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = −02:00 |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |#default = +02:00 }} | postal_code_type = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | Postal code | [[INSEE код|INSEE]]/Шуудангийн код }} | postal_code = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | {{{postal code|}}} | {{ safesubst:#if:{{{insee|{{{INSEE|}}}}}} | {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 |977 |978 |986 = {{{insee|{{{INSEE}}}}}} <!-- no INSEE page for the commune available --> |976 = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-{{{insee|{{{INSEE}}}}}} {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Dossier complet" page for the commune available --> |987 = [https://www.ispf.pf/Publications/fiches-communales {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |988 = [https://www.isee.nc/publications/la-nouvelle-caledonie-en-cartes-et-en-chiffres/chiffres-cles-des-communes {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |#default = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=COM-{{{insee|{{{INSEE}}}}}} {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Comparateur de territoire" page for the commune available --> }} / }}{{{postal code|}}} }} | area_code_type = {{ safesubst:#if: {{{dialling code|}}} | [[Франц дахь утасны дугаар|Утасны дугаар]] }} | area_code = {{{dialling code|}}} | blank_name_sec1 = Өндөр{{ safesubst:#if: {{{elevation footnotes|}}} | {{{elevation footnotes}}} }} | blank_info_sec1 = {{ safesubst:#if: {{{elevation min m|}}} | {{{elevation min m}}}–{{{elevation max m}}} м {{ safesubst:#if: {{{elevation m|}}} | <br/>(дундаж. {{{elevation m}}} м }} | {{ safesubst:#if: {{{elevation m|}}} | {{{elevation m}}} м }} }}) | website = {{{website|}}} | module = {{{module|}}} | footnotes = {{{footnotes|}}}{{ safesubst:#if:{{{area km2|}}} | {{ safesubst:#if:{{{province|}}} | <sup>'''1'''</sup> New Caledonia Land Register (DITTT) data, which exclude lakes and ponds larger than 1&nbsp;km&sup2; (0.386&nbsp;sq&nbsp;mi or 247 acres) as well as the estuaries of rivers. | <sup>'''1'''</sup> Нуур, цөөрөм, мөсөн голууд > 1&nbsp;м<sup>2</sup> (0.386 кв миль буюу 247 акр) болон голын бэлчирийг оруулаагүй Францын Газрын Бүртгэлийн мэдээлэл. }} }} }}<!-- error tracking categories: -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox French commune]] | native name; native_name | image; image_skyline | image size; imagesize | image flag; image_flag | image flag size; flag_size | flag link; flag_link | image coat of arms; image_shield | image coat of arms size; shield_size | city motto; motto | mapframe-stroke-width | mapframe-wikidata | mapframe | map; adjustable map; image_map | map size; mapsize | map caption; map_caption | subdivisions entry; parts_type | subdivisions; parts | party; leader_party | area km2; area_total_km2 | urban area km2; area_urban_km2 | metro area km2; area_metro_km2 | population footnotes; population_footnotes | population ranking; population_rank | urban pop; population_urban | metro area pop; population_metro | population; population_total | demonym; population_demonym | population demonym; population_demonym | utc_offset; utc offset }}<!-- -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{if empty|{{{population|}}}| }}|R}} / {{if empty|{{{area km2|}}}|1}} }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Density error]]}} | }}<!-- testing density -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{elevation min m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation max m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation m|}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Elevation error]]}} | }}<!-- testing elevation -->{{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|<}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}} | {{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|[}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}}|}} }}<!-- Check for brackets in labels -->{{#if: {{{coordinates|}}} | | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Nomap]]}} }}<!-- testing map -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{population}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Population error]]}} | }}<!-- testing population -->{{Main other|{{#if: {{{INSEE|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|I]]}} }}<!-- Check for INSEE code -->{{Main other|{{#if: {{{mayor|}}} | {{#if: {{{term|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "mayor" is given without "term" parameter -->{{Main other|{{#if: {{{term|}}} | {{#if: {{{mayor|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "term" is given without "mayor" parameter --></includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> 3vq8yopr0zqvr9njkeuvnopvjkrk407 862739 862723 2026-07-22T17:13:59Z Enkhsaihan2005 64429 862739 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Инфобокс суурин | _alias-map = native name:native_name, image:image_skyline, image size:imagesize, image flag:image_flag, image flag size:flag_size, flag link:flag_link, image coat of arms:image_shield, image coat of arms size:shield_size, city motto:motto, map:image_map, adjustable map:image_map, map size:mapsize, map caption:map_caption, subdivisions entry:parts_type, subdivisions:parts, party:leader_party, area km2:area_total_km2, urban area km2:area_urban_km2, metro area km2:area_metro_km2, population footnotes:population_footnotes, population ranking:population_rank, urban pop:population_urban, metro area pop:population_metro, population:population_total, demonym:population_demonym, population demonym:population_demonym | _exclude = total type, commune, type, commune status, INSEE, arrondissement, canton, intercommunality, commune, term, mayor, area footnotes, urban area date, metro area date, population date, urban pop date, metro area pop date, ethnic, ethnic date, postal code, postal code, dialling code, elevation footnotes, elevation min m, elevation max m, elevation m, administrative subdivision, province, utc offset | _reuse = total_type, image_map1, pushpin_map, pushpin_mapsize, pushpin_label_position, subdivision_name, subdivision_type, subdivision_name1, subdivision_type1, subdivision_name2, subdivision_type2, subdivision_name3, subdivision_type3, subdivision_name4, subdivision_type4, subdivision_name5, subdivision_type5, subdivision_name6, subdivision_type6, leader_title, leader_name, area_footnotes, area_urban_footnotes, area_metro_footnotes, population_as_of, population_urban_footnotes, population_metro_footnotes, demographics_type1, demographics1_title1, demographics1_info1, timezone1, utc_offset1, utc_offset, timezone1_DST, utc_offset1_DST, postal_code_type, postal_code, area_code_type, area_code, footnotes, blank_name_sec1, blank_info_sec1 | template_name = Инфобокс Францын коммун | settlement_type = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | {{{type|Part}}} of {{Link if exists|{{{commune}}} }} | {{{commune status|}}} }} | total_type = {{ safesubst:#if: {{{total type|}}} | {{{total type|}}} |&nbsp;}} | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-stroke-width = 2 | pushpin_map = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|2}} | = <!-- blank INSEE code -->{{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | France }} }} }} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = Франц#Франц Овернь-Рона-Альп |21|58|71|89|25|39|70|90 = Франц#Франц Бургунд-Франш-Конте |22|29|35|56 = Франц#Франц Бретань |18|28|36|37|41|45 = Франц#Франц Төв |2A|2B = Франц#Франц Корсика |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = Франц#Франц Гранд Эст |59|62|02|60|80 = Франц#Франц О-де-Франс |75|77|78|91|92|93|94|95 = Франц#Франц Иль-де-Франс |14|50|61|27|76 = Франц#Франц Норманди |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = Франц#Франц Нувел-Аквитани |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = Франц#Франц Окситани |44|49|53|72|85 = Франц#Франц Пеи де ла Луар |04|05|06|13|83|84 = Франц#Франц Прованс-Альп-Номин эрэг |97|98 = <!-- DOMTOM no map available -->{{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | Франц }} }} }} |#default = {{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | Франц }} }} }} }} | pushpin_mapsize = 270px | pushpin_label_position = {{ safesubst:#ifexpr: {{safesubst:if empty|{{safesubst:#invoke:coordinates|coord2text|{{{coordinates|}}}|long}}|-2}} > 3 | left | right}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Франц}} | subdivision_type1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |988 = [[Францын засаг захиргааны хуваарь#Далайн чанад|''Sui generis'' нийгэмлэг]] |975|977|978|986|987 = [[Далайн чанад дахь нийгэмлэг]] |971|972|973|974|976 = [[Францын далайн чанад дахь департамент|Далайн чанад дахь департамент, муж]] |#default = [[Францын муж|Муж]] }} | subdivision_name1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = [[Сен-Пьер ба Микелон]] |976 = [[Майот]] |977 = [[Сен-Бартелеми]] |978 = [[Сен-Мартен]] |986 = [[Уоллис ба Футуна]] |987 = [[Францын Полинез]] |988 = [[Шинэ Каледон]] |971 = [[Гваделуп]] |972 = [[Мартиник]] |973 = [[Францын Гвиана]] |974 = [[Реюньон]] }}<!-- -->{{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = [[Овернь-Рона-Альп]] |22|29|35|56 = [[Бретань]] |21|58|71|89|25|39|70|90 = [[Бургунд-Франш-Конте]] |18|28|36|37|41|45 = [[Төв-Вал де Луар]] |2A|2B = [[Корсика]] |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = [[Гранд Эст]] |59|62|02|60|80 = [[О-де-Франс]] |75|77|78|91|92|93|94|95 = [[Иль-де-Франс]] |14|50|61|27|76 = [[Норманди]] |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = [[Нувел-Аквитани]] |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = [[Окситани (муж)|Окситани]] |44|49|53|72|85 = [[Пеи де ла Луар]] |04|05|06|13|83|84 = [[Прованс-Альп-Номин эрэг]] }} | subdivision_type2 = {{ safesubst:#if: {{{province|}}} | [[Шинэ Каледонийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | {{ safesubst:#if: {{{administrative subdivision|}}} | [[Францын Полинезийн засаг захиргааны хуваарь|Дэд хэсэг]] | {{ safesubst:#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Нутаг дэвсгэрийн нэгдэл|Метрополис]] |#default = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |97|98 = |#default = [[Францын департаментууд|Департамент]] }} }} }} }} | subdivision_name2 = {{ safesubst:#if: {{{province|}}} | {{{province}}} | {{ safesubst:#if: {{{administrative subdivision|}}} | {{{administrative subdivision}}} | {{ safesubst:#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Лион Метрополис]] |#default = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |01 = [[Эн]] |02 = [[Эна (департамент)|Эна]] |03 = [[Алье]] |04 = [[Дээд Провансын Альп]] |05 = [[Дээд Альп]] |06 = [[Альп-Маритим]] |07 = [[Ардеш]] |08 = [[Ардень (департамент)|Ардень]] |09 = [[Арьеж (департамент)|Арьеж]] |10 = [[Об]] |11 = [[Од (департамент)|Од]] |12 = [[Аверон]] |13 = [[Буш-дю-Рон]] |14 = [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] |15 = [[Канталь]] |16 = [[Шарант]] |17 = [[Шарант-Маритим]] |18 = [[Шер (департамент)|Шер]] |19 = [[Коррез]] |2A = [[Өмнөд Корсика]] |2B = [[Дээд Корсика]] |21 = [[Кот-д’Ор]] |22 = [[Кот-д’Армор]] |23 = [[Крёз]] |24 = [[Дордонь]] |25 = [[Ду (департамент)|Ду]] |26 = [[Дром]] |27 = [[Эр (департамент)|Эр]] |28 = [[Эр-е-Луар]] |29 = [[Финистер]] |30 = [[Гар (департамент)|Гар]] |31 = [[Дээд Гаронн]] |32 = [[Жер]] |33 = [[Жиронд]] |34 = [[Эро (департамент)|Эро]] |35 = [[Иль-е-Вилен]] |36 = [[Эндр]] |37 = [[Эндр-е-Луар]] |38 = [[Изер]] |39 = [[Юра (департамент)|Юра]] |40 = [[Ланд (департамент)|Ланд]] |41 = [[Луар-е-Шер]] |42 = [[Луар (департамент)|Луар]] |43 = [[Дээд Луар]] |44 = [[Атлантын Луар]] |45 = [[Луаре]] |46 = [[Ло (департамент)|Ло]] |47 = [[Ло-е-Гаронн]] |48 = [[Лозер]] |49 = [[Мэн-е-Луар]] |50 = [[Манш]] |51 = [[Марн (департамент)|Марн]] |52 = [[Дээд Марн]] |53 = [[Майен]] |54 = [[Мёрт-е-Мозель]] |55 = [[Мёз (департамент)|Мёз]] |56 = [[Морбиан]] |57 = [[Мозель (департамент)|Мозель]] |58 = [[Ньевр]] |59 = [[Нор (департамент)|Нор]] |60 = [[Уаза]] |61 = [[Орн]] |62 = [[Па-де-Кале]] |63 = [[Пюи-де-Дом]] |64 = [[Атлантын Пиреней]] |65 = [[Дээд Пиреней]] |66 = [[Дорнод Пиреней]] |67 = [[Доод Райн (департамент)|Доод Райн]] |68 = [[Дээд Райн]] |69 = [[Рон (департамент)|Рон]] |70 = [[Дээд Сон]] |71 = [[Сон-е-Луар]] |72 = [[Сарт (департамент)|Сарт]] |73 = [[Савой (департамент)|Савой]] |74 = [[Дээд Савой]] |75 = {{safesubst:#ifeq:{{safesubst:FULLPAGENAME}}|Paris|Paris|[[Парис]]}} |76 = [[Сена-Маритим]] |77 = [[Сена-е-Марн]] |78 = [[Ивелин]] |79 = [[Дё-Севр]] |80 = [[Сомм (департамент)|Сомм]] |81 = [[Тарн (департамент)|Тарн]] |82 = [[Тарн-е-Гаронн]] |83 = [[Вар (департамент)|Вар]] |84 = [[Воклюз]] |85 = [[Ванде]] |86 = [[Вьенна (департамент)|Вьенна]] |87 = [[Дээд Вьенна]] |88 = [[Вогез (департамент)|Вогез]] |89 = [[Йон]] |90 = [[Теритуар де Белфор]] |91 = [[Эсон]] |92 = [[О-де-Сен]] |93 = [[Сен-Сен-Дени]] |94 = [[Валь-де-Марн]] |95 = [[Валь-д’Уаз]] |#default = }} }} }} }} | subdivision_type3 = {{ safesubst:#if: {{{arrondissement|}}} | [[Францын тойргууд|Тойрог]] }} | subdivision_name3 = {{ safesubst:#ifexist: Arrondissement of {{{arrondissement|}}} | [[Arrondissement of {{{arrondissement|(arrondissement)}}}|{{{arrondissement}}}]] | {{{arrondissement|}}} }} | subdivision_type4 = {{ safesubst:#if: {{{canton|}}} | [[Францын кантонууд|Кантон]] }} | subdivision_name4 = {{ safesubst:#ifexist: Canton of {{{canton|}}} | [[Canton of {{{canton|(canton)}}}|{{{canton}}}]] | {{{canton|}}} }} | subdivision_type5 = {{ safesubst:#if: {{{intercommunality|}}} | [[Францын коммунууд#Нийгэм хоорондын харилцаа|Хамтын нийгэмлэг]] }} | subdivision_name5 = {{{intercommunality|}}} | subdivision_type6 = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | [[Францын коммунууд|Коммун]] }} | subdivision_name6 = {{Link if exists|{{{commune}}} }} | leader_title = Хотын дарга {{ safesubst:#if: {{{term|}}} | {{nobold|({{{term}}}) }} }} | leader_name = {{{mayor|}}} | area_footnotes = {{#if: {{{area km2|}}} |<sup>'''1'''</sup> }}{{{area footnotes|}}} | area_urban_footnotes = {{#if: {{{urban area date|}}} | &nbsp;({{{urban area date|}}}) }} | area_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area date|}}} | &nbsp;({{{metro area date|}}}) }} | population_as_of = {{#ifeq: {{Str find|{{{population date}}}|UNIQ}} | 6 | {{Str number/trim|{{{population date}}}}} | {{{population date|}}} }} | population_urban_footnotes = {{#if: {{{urban pop date|}}} | &nbsp;({{{urban pop date|}}}) }} | population_density_urban_km2 = auto | population_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area pop date|}}} | &nbsp;({{{metro area pop date|}}}) }} | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = {{#if: {{{ethnic|}}} | Угсаатны бүлэг }} | demographics1_title1 = {{{ethnic date|}}} | demographics1_info1 = {{{ethnic|}}} | timezone1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = [[Атлантын цагийн бүс|АЦБ]] |973 |974 |975 |976 |986 |987 |988 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] }} | utc_offset1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = −04:00 |973 |975 = −03:00 |976 = +03:00 |974 = +04:00 |988 = +11:00 |986 = +12:00 |987 = {{{utc_offset|{{{utc offset|}}}}}} <!-- French Polynesia has 3 time zones --> |#default = +01:00 }} | timezone1_DST = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |975 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] }} | utc_offset1_DST = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = −02:00 |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |#default = +02:00 }} | postal_code_type = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | Postal code | [[INSEE код|INSEE]]/Шуудангийн код }} | postal_code = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | {{{postal code|}}} | {{ safesubst:#if:{{{insee|{{{INSEE|}}}}}} | {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 |977 |978 |986 = {{{insee|{{{INSEE}}}}}} <!-- no INSEE page for the commune available --> |976 = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-{{{insee|{{{INSEE}}}}}} {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Dossier complet" page for the commune available --> |987 = [https://www.ispf.pf/Publications/fiches-communales {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |988 = [https://www.isee.nc/publications/la-nouvelle-caledonie-en-cartes-et-en-chiffres/chiffres-cles-des-communes {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |#default = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=COM-{{{insee|{{{INSEE}}}}}} {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Comparateur de territoire" page for the commune available --> }} / }}{{{postal code|}}} }} | area_code_type = {{ safesubst:#if: {{{dialling code|}}} | [[Франц дахь утасны дугаар|Утасны дугаар]] }} | area_code = {{{dialling code|}}} | blank_name_sec1 = Өндөр{{ safesubst:#if: {{{elevation footnotes|}}} | {{{elevation footnotes}}} }} | blank_info_sec1 = {{ safesubst:#if: {{{elevation min m|}}} | {{{elevation min m}}}–{{{elevation max m}}} м {{ safesubst:#if: {{{elevation m|}}} | <br/>(дундаж. {{{elevation m}}} м }} | {{ safesubst:#if: {{{elevation m|}}} | {{{elevation m}}} м }} }}) | website = {{{website|}}} | module = {{{module|}}} | footnotes = {{{footnotes|}}}{{ safesubst:#if:{{{area km2|}}} | {{ safesubst:#if:{{{province|}}} | <sup>'''1'''</sup> New Caledonia Land Register (DITTT) data, which exclude lakes and ponds larger than 1&nbsp;km&sup2; (0.386&nbsp;sq&nbsp;mi or 247 acres) as well as the estuaries of rivers. | <sup>'''1'''</sup> Нуур, цөөрөм, мөсөн голууд > 1&nbsp;м<sup>2</sup> (0.386 кв миль буюу 247 акр) болон голын бэлчирийг оруулаагүй Францын Газрын Бүртгэлийн мэдээлэл. }} }} }}<!-- error tracking categories: -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox French commune]] | native name; native_name | image; image_skyline | image size; imagesize | image flag; image_flag | image flag size; flag_size | flag link; flag_link | image coat of arms; image_shield | image coat of arms size; shield_size | city motto; motto | mapframe-stroke-width | mapframe-wikidata | mapframe | map; adjustable map; image_map | map size; mapsize | map caption; map_caption | subdivisions entry; parts_type | subdivisions; parts | party; leader_party | area km2; area_total_km2 | urban area km2; area_urban_km2 | metro area km2; area_metro_km2 | population footnotes; population_footnotes | population ranking; population_rank | urban pop; population_urban | metro area pop; population_metro | population; population_total | demonym; population_demonym | population demonym; population_demonym | utc_offset; utc offset }}<!-- -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{if empty|{{{population|}}}| }}|R}} / {{if empty|{{{area km2|}}}|1}} }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Density error]]}} | }}<!-- testing density -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{elevation min m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation max m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation m|}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Elevation error]]}} | }}<!-- testing elevation -->{{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|<}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}} | {{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|[}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}}|}} }}<!-- Check for brackets in labels -->{{#if: {{{coordinates|}}} | | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Nomap]]}} }}<!-- testing map -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{population}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Population error]]}} | }}<!-- testing population -->{{Main other|{{#if: {{{INSEE|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|I]]}} }}<!-- Check for INSEE code -->{{Main other|{{#if: {{{mayor|}}} | {{#if: {{{term|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "mayor" is given without "term" parameter -->{{Main other|{{#if: {{{term|}}} | {{#if: {{{mayor|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "term" is given without "mayor" parameter --></includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> tu2wkqluj790gll876jv9n6c3086700 862833 862739 2026-07-23T05:09:06Z Enkhsaihan2005 64429 862833 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Инфобокс суурин | _alias-map = native name:native_name, image:image_skyline, image size:imagesize, image flag:image_flag, image flag size:flag_size, flag link:flag_link, image coat of arms:image_shield, image coat of arms size:shield_size, city motto:motto, map:image_map, adjustable map:image_map, map size:mapsize, map caption:map_caption, subdivisions entry:parts_type, subdivisions:parts, party:leader_party, area km2:area_total_km2, urban area km2:area_urban_km2, metro area km2:area_metro_km2, population footnotes:population_footnotes, population ranking:population_rank, urban pop:population_urban, metro area pop:population_metro, population:population_total, demonym:population_demonym, population demonym:population_demonym | _exclude = total type, commune, type, commune status, INSEE, arrondissement, canton, intercommunality, commune, term, mayor, area footnotes, urban area date, metro area date, population date, urban pop date, metro area pop date, ethnic, ethnic date, postal code, postal code, dialling code, elevation footnotes, elevation min m, elevation max m, elevation m, administrative subdivision, province, utc offset | _reuse = total_type, image_map1, pushpin_map, pushpin_mapsize, pushpin_label_position, subdivision_name, subdivision_type, subdivision_name1, subdivision_type1, subdivision_name2, subdivision_type2, subdivision_name3, subdivision_type3, subdivision_name4, subdivision_type4, subdivision_name5, subdivision_type5, subdivision_name6, subdivision_type6, leader_title, leader_name, area_footnotes, area_urban_footnotes, area_metro_footnotes, population_as_of, population_urban_footnotes, population_metro_footnotes, demographics_type1, demographics1_title1, demographics1_info1, timezone1, utc_offset1, utc_offset, timezone1_DST, utc_offset1_DST, postal_code_type, postal_code, area_code_type, area_code, footnotes, blank_name_sec1, blank_info_sec1 | template_name = Инфобокс Францын коммун | settlement_type = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | {{{type|Part}}} of {{Link if exists|{{{commune}}} }} | {{{commune status|}}} }} | total_type = {{ safesubst:#if: {{{total type|}}} | {{{total type|}}} |&nbsp;}} | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-stroke-width = 2 | pushpin_map = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|2}} | = <!-- blank INSEE code -->{{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | France }} }} }} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = Франц#Франц Овернь-Рона-Альп |21|58|71|89|25|39|70|90 = Франц#Франц Бургунд-Франш-Конте |22|29|35|56 = Франц#Франц Бретань |18|28|36|37|41|45 = Франц#Франц Төв |2A|2B = Франц#Франц Корсика |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = Франц#Франц Гранд Эст |59|62|02|60|80 = Франц#Франц О-де-Франс |75|77|78|91|92|93|94|95 = Франц#Франц Иль-де-Франс |14|50|61|27|76 = Франц#Франц Норманди |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = Франц#Франц Нувел-Аквитани |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = Франц#Франц Окситани |44|49|53|72|85 = Франц#Франц Пеи де ла Луар |04|05|06|13|83|84 = Франц#Франц Прованс-Альп-Номин эрэг |97|98 = <!-- DOMTOM no map available -->{{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | Франц }} }} }} |#default = {{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | Франц }} }} }} }} | pushpin_mapsize = 270px | pushpin_label_position = {{ safesubst:#ifexpr: {{safesubst:if empty|{{safesubst:#invoke:coordinates|coord2text|{{{coordinates|}}}|long}}|-2}} > 3 | left | right}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Франц}} | subdivision_type1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |988 = [[Францын засаг захиргааны хуваарь#Далайн чанад|''Sui generis'' нийгэмлэг]] |975|977|978|986|987 = [[Далайн чанад дахь нийгэмлэг]] |971|972|973|974|976 = [[Францын далайн чанад дахь департамент|Далайн чанад дахь департамент, муж]] |#default = [[Францын муж|Муж]] }} | subdivision_name1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = [[Сен-Пьер ба Микелон]] |976 = [[Майот]] |977 = [[Сен-Бартелеми]] |978 = [[Сен-Мартен]] |986 = [[Уоллис ба Футуна]] |987 = [[Францын Полинез]] |988 = [[Шинэ Каледон]] |971 = [[Гваделуп]] |972 = [[Мартиник]] |973 = [[Францын Гвиана]] |974 = [[Реюньон]] }}<!-- -->{{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = [[Овернь-Рона-Альп]] |22|29|35|56 = [[Бретань]] |21|58|71|89|25|39|70|90 = [[Бургунд-Франш-Конте]] |18|28|36|37|41|45 = [[Төв-Вал де Луар]] |2A|2B = [[Корсика]] |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = [[Гранд Эст]] |59|62|02|60|80 = [[О-де-Франс]] |75|77|78|91|92|93|94|95 = [[Иль-де-Франс]] |14|50|61|27|76 = [[Норманди]] |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = [[Нувел-Аквитани]] |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = [[Окситани (муж)|Окситани]] |44|49|53|72|85 = [[Пеи де ла Луар]] |04|05|06|13|83|84 = [[Прованс-Альп-Номин эрэг]] }} | subdivision_type2 = {{ safesubst:#if: {{{province|}}} | [[Шинэ Каледонийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | {{ safesubst:#if: {{{administrative subdivision|}}} | [[Францын Полинезийн засаг захиргааны хуваарь|Дэд хэсэг]] | {{ safesubst:#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Нутаг дэвсгэрийн нэгдэл|Метрополис]] |#default = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |97|98 = |#default = [[Францын департаментууд|Департамент]] }} }} }} }} | subdivision_name2 = {{ safesubst:#if: {{{province|}}} | {{{province}}} | {{ safesubst:#if: {{{administrative subdivision|}}} | {{{administrative subdivision}}} | {{ safesubst:#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Лион Метрополис]] |#default = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |01 = [[Эн]] |02 = [[Эна (департамент)|Эна]] |03 = [[Алье]] |04 = [[Дээд Провансын Альп]] |05 = [[Дээд Альп]] |06 = [[Альп-Маритим]] |07 = [[Ардеш]] |08 = [[Ардень (департамент)|Ардень]] |09 = [[Арьеж (департамент)|Арьеж]] |10 = [[Об]] |11 = [[Од (департамент)|Од]] |12 = [[Аверон]] |13 = [[Буш-дю-Рон]] |14 = [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] |15 = [[Канталь]] |16 = [[Шарант]] |17 = [[Шарант-Маритим]] |18 = [[Шер (департамент)|Шер]] |19 = [[Коррез]] |2A = [[Өмнөд Корсика]] |2B = [[Дээд Корсика]] |21 = [[Кот-д’Ор]] |22 = [[Кот-д’Армор]] |23 = [[Крёз]] |24 = [[Дордонь]] |25 = [[Ду (департамент)|Ду]] |26 = [[Дром]] |27 = [[Эр (департамент)|Эр]] |28 = [[Эр-е-Луар]] |29 = [[Финистер]] |30 = [[Гар (департамент)|Гар]] |31 = [[Дээд Гарон]] |32 = [[Жер]] |33 = [[Жиронд]] |34 = [[Эро (департамент)|Эро]] |35 = [[Иль-е-Вилен]] |36 = [[Эндр]] |37 = [[Эндр-е-Луар]] |38 = [[Изер]] |39 = [[Юра (департамент)|Юра]] |40 = [[Ланд (департамент)|Ланд]] |41 = [[Луар-е-Шер]] |42 = [[Луар (департамент)|Луар]] |43 = [[Дээд Луар]] |44 = [[Атлантын Луар]] |45 = [[Луаре]] |46 = [[Ло (департамент)|Ло]] |47 = [[Ло-е-Гарон]] |48 = [[Лозер]] |49 = [[Мэн-е-Луар]] |50 = [[Манш]] |51 = [[Марн (департамент)|Марн]] |52 = [[Дээд Марн]] |53 = [[Майен]] |54 = [[Мёрт-е-Мозель]] |55 = [[Мёз (департамент)|Мёз]] |56 = [[Морбиан]] |57 = [[Мозель (департамент)|Мозель]] |58 = [[Ньевр]] |59 = [[Нор (департамент)|Нор]] |60 = [[Уаза]] |61 = [[Орн]] |62 = [[Па-де-Кале]] |63 = [[Пюи-де-Дом]] |64 = [[Атлантын Пиреней]] |65 = [[Дээд Пиреней]] |66 = [[Дорнод Пиреней]] |67 = [[Доод Райн (департамент)|Доод Райн]] |68 = [[Дээд Райн]] |69 = [[Рон (департамент)|Рон]] |70 = [[Дээд Сон]] |71 = [[Сон-е-Луар]] |72 = [[Сарт (департамент)|Сарт]] |73 = [[Савой (департамент)|Савой]] |74 = [[Дээд Савой]] |75 = {{safesubst:#ifeq:{{safesubst:FULLPAGENAME}}|Paris|Paris|[[Парис]]}} |76 = [[Сена-Маритим]] |77 = [[Сена-е-Марн]] |78 = [[Ивелин]] |79 = [[Дё-Севр]] |80 = [[Сомм (департамент)|Сомм]] |81 = [[Тарн (департамент)|Тарн]] |82 = [[Тарн-е-Гарон]] |83 = [[Вар (департамент)|Вар]] |84 = [[Воклюз]] |85 = [[Ванде]] |86 = [[Вьенна (департамент)|Вьенна]] |87 = [[Дээд Вьенна]] |88 = [[Вогез (департамент)|Вогез]] |89 = [[Йон]] |90 = [[Теритуар де Белфор]] |91 = [[Эсон]] |92 = [[О-де-Сен]] |93 = [[Сен-Сен-Дени]] |94 = [[Валь-де-Марн]] |95 = [[Валь-д’Уаз]] |#default = }} }} }} }} | subdivision_type3 = {{ safesubst:#if: {{{arrondissement|}}} | [[Францын тойргууд|Тойрог]] }} | subdivision_name3 = {{ safesubst:#ifexist: Arrondissement of {{{arrondissement|}}} | [[Arrondissement of {{{arrondissement|(arrondissement)}}}|{{{arrondissement}}}]] | {{{arrondissement|}}} }} | subdivision_type4 = {{ safesubst:#if: {{{canton|}}} | [[Францын кантонууд|Кантон]] }} | subdivision_name4 = {{ safesubst:#ifexist: Canton of {{{canton|}}} | [[Canton of {{{canton|(canton)}}}|{{{canton}}}]] | {{{canton|}}} }} | subdivision_type5 = {{ safesubst:#if: {{{intercommunality|}}} | [[Францын коммунууд#Нийгэм хоорондын харилцаа|Хамтын нийгэмлэг]] }} | subdivision_name5 = {{{intercommunality|}}} | subdivision_type6 = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | [[Францын коммунууд|Коммун]] }} | subdivision_name6 = {{Link if exists|{{{commune}}} }} | leader_title = Хотын дарга {{ safesubst:#if: {{{term|}}} | {{nobold|({{{term}}}) }} }} | leader_name = {{{mayor|}}} | area_footnotes = {{#if: {{{area km2|}}} |<sup>'''1'''</sup> }}{{{area footnotes|}}} | area_urban_footnotes = {{#if: {{{urban area date|}}} | &nbsp;({{{urban area date|}}}) }} | area_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area date|}}} | &nbsp;({{{metro area date|}}}) }} | population_as_of = {{#ifeq: {{Str find|{{{population date}}}|UNIQ}} | 6 | {{Str number/trim|{{{population date}}}}} | {{{population date|}}} }} | population_urban_footnotes = {{#if: {{{urban pop date|}}} | &nbsp;({{{urban pop date|}}}) }} | population_density_urban_km2 = auto | population_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area pop date|}}} | &nbsp;({{{metro area pop date|}}}) }} | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = {{#if: {{{ethnic|}}} | Угсаатны бүлэг }} | demographics1_title1 = {{{ethnic date|}}} | demographics1_info1 = {{{ethnic|}}} | timezone1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = [[Атлантын цагийн бүс|АЦБ]] |973 |974 |975 |976 |986 |987 |988 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] }} | utc_offset1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = −04:00 |973 |975 = −03:00 |976 = +03:00 |974 = +04:00 |988 = +11:00 |986 = +12:00 |987 = {{{utc_offset|{{{utc offset|}}}}}} <!-- French Polynesia has 3 time zones --> |#default = +01:00 }} | timezone1_DST = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |975 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] }} | utc_offset1_DST = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = −02:00 |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |#default = +02:00 }} | postal_code_type = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | Postal code | [[INSEE код|INSEE]]/Шуудангийн код }} | postal_code = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | {{{postal code|}}} | {{ safesubst:#if:{{{insee|{{{INSEE|}}}}}} | {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 |977 |978 |986 = {{{insee|{{{INSEE}}}}}} <!-- no INSEE page for the commune available --> |976 = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-{{{insee|{{{INSEE}}}}}} {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Dossier complet" page for the commune available --> |987 = [https://www.ispf.pf/Publications/fiches-communales {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |988 = [https://www.isee.nc/publications/la-nouvelle-caledonie-en-cartes-et-en-chiffres/chiffres-cles-des-communes {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |#default = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=COM-{{{insee|{{{INSEE}}}}}} {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Comparateur de territoire" page for the commune available --> }} / }}{{{postal code|}}} }} | area_code_type = {{ safesubst:#if: {{{dialling code|}}} | [[Франц дахь утасны дугаар|Утасны дугаар]] }} | area_code = {{{dialling code|}}} | blank_name_sec1 = Өндөр{{ safesubst:#if: {{{elevation footnotes|}}} | {{{elevation footnotes}}} }} | blank_info_sec1 = {{ safesubst:#if: {{{elevation min m|}}} | {{{elevation min m}}}–{{{elevation max m}}} м {{ safesubst:#if: {{{elevation m|}}} | <br/>(дундаж. {{{elevation m}}} м }} | {{ safesubst:#if: {{{elevation m|}}} | {{{elevation m}}} м }} }}) | website = {{{website|}}} | module = {{{module|}}} | footnotes = {{{footnotes|}}}{{ safesubst:#if:{{{area km2|}}} | {{ safesubst:#if:{{{province|}}} | <sup>'''1'''</sup> New Caledonia Land Register (DITTT) data, which exclude lakes and ponds larger than 1&nbsp;km&sup2; (0.386&nbsp;sq&nbsp;mi or 247 acres) as well as the estuaries of rivers. | <sup>'''1'''</sup> Нуур, цөөрөм, мөсөн голууд > 1&nbsp;м<sup>2</sup> (0.386 кв миль буюу 247 акр) болон голын бэлчирийг оруулаагүй Францын Газрын Бүртгэлийн мэдээлэл. }} }} }}<!-- error tracking categories: -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox French commune]] | native name; native_name | image; image_skyline | image size; imagesize | image flag; image_flag | image flag size; flag_size | flag link; flag_link | image coat of arms; image_shield | image coat of arms size; shield_size | city motto; motto | mapframe-stroke-width | mapframe-wikidata | mapframe | map; adjustable map; image_map | map size; mapsize | map caption; map_caption | subdivisions entry; parts_type | subdivisions; parts | party; leader_party | area km2; area_total_km2 | urban area km2; area_urban_km2 | metro area km2; area_metro_km2 | population footnotes; population_footnotes | population ranking; population_rank | urban pop; population_urban | metro area pop; population_metro | population; population_total | demonym; population_demonym | population demonym; population_demonym | utc_offset; utc offset }}<!-- -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{if empty|{{{population|}}}| }}|R}} / {{if empty|{{{area km2|}}}|1}} }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Density error]]}} | }}<!-- testing density -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{elevation min m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation max m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation m|}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Elevation error]]}} | }}<!-- testing elevation -->{{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|<}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}} | {{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|[}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}}|}} }}<!-- Check for brackets in labels -->{{#if: {{{coordinates|}}} | | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Nomap]]}} }}<!-- testing map -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{population}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Population error]]}} | }}<!-- testing population -->{{Main other|{{#if: {{{INSEE|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|I]]}} }}<!-- Check for INSEE code -->{{Main other|{{#if: {{{mayor|}}} | {{#if: {{{term|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "mayor" is given without "term" parameter -->{{Main other|{{#if: {{{term|}}} | {{#if: {{{mayor|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "term" is given without "mayor" parameter --></includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> sg0pshlhbwmx5q3wwfleqqb815ygp4u Le Sserafim 0 137046 862514 818387 2026-07-20T20:11:04Z Enamania 106131 /* */ 862514 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 | name = Le Sserafim | зураг = 르세라핌 - 뮤직뱅크 출근길 직캠 MusicBank Fancam 220624.jpg | alt = | caption = 2022 оны 6 сард | хэмжээ = 300 | landscape = yes | background = group_or_band | үндсэн_нэр = [[Солонгосоор]] 르세라핌 | бусад_нэр = [[англи]] [[Латин үсэг|латинаар]] Le-sserafim | маягтай_бичих = Le Sserafim | alias = | бүрдсэн_газар = {{KOR2}} | дуулдаг_хэл = [[Солонгос хэл]] | зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]] | урсгал = К-поп, R&B | танил_үе = 2022 - одоо | хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] | хөтөч = [[Source Music]]<br>Universal Music (Япон)<br>Geffen Records<br>HYBE Labels | associated_acts = | цахим_хаяг = {{URL|https://sourcemusic.com/artist/profile/LE%20SSERAFIM|Албан ёсны сайт}} | одооны_гишүүн_тоо = (5) | одооны_гишүүн = Sakura<br>Chaewon<br>Yunjin<br>Kazuha<br>Eunchae | орхисон_гишүүн_тоо = (1) | орхисон_гишүүн = Garam }} '''Le Sserafim''' ([[Солонгосоор|Сол]]: 르세라핌) нь [[Source Music]]-ын үүсгэн байгуулсан Өмнөд Солонгосын охидын хамтлаг юм. Хамтлаг нь 5 гишүүнтэй - Sakura, Kim Chaewon, Huh Yunjin, Kazuha, Hong Eunchae. Le Sserafim нь 2022 оны 5 сарын 2-нд ''"Fearless (EP)"'' нэртэйгээр анхны цомгоо гаргаж, тус цомог нь эхний өдрийн борлуулалтаараа К-поп охидын хамтлагийн хамгийн их борлуулалттай дэбют цомгийн рекордыг эвдсэн юм. Дараах цомгоо 10 сарын 17нд ''"Antifragile (EP)"'' нэртэйгээр гаргасан бөгөөд энэ цомог нь тус хамтлагийн хувьд 1 сая гаруй борлогдсон анхны цомог болж, АНУ-ын [[Billboard 200]] чартад хамгийн хурдан хугацаанд жагсаж чадсан К-поп охидын хамтлаг болсон. Тэдний анхны бүрэн хэмжээний студийн цомог 2023 оны 5 сарын 1'нд ''"Unforgiven"'' нэртэйгээр гарсан даруйдаа дотоодын ''Circle Album Chart''-ыг тэргүүлж, [[Billboard 200]] чартын эхний 10 цомогт багтжээ. Хамтлагийн анхны бүрэн хэмжээний Англи дуу ''"Perfect Night"'' 2023 оны 10 сарын 17-нд цацагдсан даруйдаа ''Circle Digital Chart''-ыг тэргүүлж, нийт зургаан долоо хоногийн турш чартыг тэргүүлсэн юм. 2024 онд ''"Easy"'' нэртэй гурав дахь цомгоороо дахин дотоодын ''Circle Album Chart''-ыг тэргүүлж, [[Billboard 200]] чартын эхний 10 цомогт багтсан. ''"Easy (EP)"'' цомгийн гол дуу болох ''"Easy"'' нь тэдний АНУ-ын [[Billboard Hot 100]] чартад орсон анхны дуу юм. ==Нэр== Тус хамтлагийн нэр "I'm Fearless"<ref>{{Cite web|script-title=ko:[공식] '사쿠라-김채원' 하이브 최초 걸그룹, 팀명은 '르세라핌'|trans-title=[Official] 'Sakura-Kim Chaewon' HYBE's first girl group, team name 'Le Sserafim'|url=https://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=202203280100172840010675&servicedate=20220328|website=[[Sports Chosun]]|language=ko|last=Baek|first=Ji-eun|date=March 28, 2022|access-date=March 28, 2022|archive-date=April 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408034805/https://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=202203280100172840010675&servicedate=20220328|url-status=live}}</ref> гэсэн үгний сүүлийн үе, далавчтай тэнгэрийн амьтад болох "seraphim"-ын нэрний нийлбэрээс бүтжээ.<ref>{{cite news|title=The GGreat Battle: LE SSERAFIM—Fallen Angels Rising|url=https://www.envimedia.co/the-ggreat-battle-le-sserafim-fallen-angels-rising/|publisher=Envi Media|last1=De Leon|first1=Ally|date=October 29, 2022|access-date=September 30, 2023|archive-date=October 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008181929/https://www.envimedia.co/the-ggreat-battle-le-sserafim-fallen-angels-rising/|url-status=live}}</ref> == Бүрэлдэхүүн == === Таван гишүүн === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="color:#fcf;"| ! colspan="2" style="text-align:center;"| Тайзны нэр ! colspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн нэр ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн өдөр, газар |- ! монгол ! анхдагч ! англи ! анхдагч |- | '''Сакура''' || Sakura || Sakura Miyawaki || 宮脇 咲良 || вокал, реппер, бүжигчин || {{birth date|1998|03|19}}<br />(27 настай)<br />Кагошима хот, [[Япон]] {{дарцаг|Япон}} |- | '''Чэвон''' || Chaewon || Kim Chaewon || 김채원 || ахлагч, вокал, бүжигчин || {{birth date|2000|08|01}}<br />(24 настай)<br />[[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Юнжин''' || Yunjin || Huh Yunjin || 허윤진 || вокал, реппер || {{birth date|2001|10|08}}<br />(23 настай)<br />[[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Казуха''' || Kazuha || Nakamura Kazuha || 中村 葉 || реппер, бүжигчин || {{birth date|2003|08|09}}<br />(21 настай)<br />[[Осака]], [[Япон]] {{дарцаг|Япон}} |- | '''Ынчэ''' || Eunchae || Hong Eunchae || 홍은채 || вокал, гол бүжигчин || {{birth date|2006|11|10}}<br />(18 настай)<br />Мирян хот, [[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |} ==Уран бүтээл== ===Студийн цомог=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col" rowspan="2" | Нэр ! scope="col" rowspan="2" | Цомгийн дэлгэрэнгүй ! scope="col" colspan="5" | Чартад жагссан байдал ! scope="col" rowspan="2" | Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" | Гэрчилгээ |- ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | Circle Album Chart (KOR)<br /><ref name="circle album chart">Peak chart positions on the Circle Album Chart: * ''Fearless'': {{Cite web|date=May 1–7, 2022|title=Circle Album Chart – 2022 Week 19|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=19&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110023716/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=19&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|archive-date=November 10, 2023|access-date=November 10, 2023|website=Circle Chart|language=ko}} * ''Antifragile'': {{Cite web|date=October 16–22, 2022|title=Circle Album Chart – 2022 Week 43|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=43&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027142329/https://circlechart.kr/page_chart/global.circle?termGbn=week&yyyymmdd=20221016|archive-date=October 27, 2022|access-date=October 27, 2022|website=Circle Chart|language=ko}} * ''Unforgiven'': {{Cite web|date=April 30 – May 6, 2023|title=Circle Album Chart – 2023 Week 18|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=18&hitYear=2023&termGbn=week&yearTime=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511015613/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=18&hitYear=2023&termGbn=week&yearTime=3|archive-date=May 11, 2023|access-date=May 11, 2023|website=Circle Chart|language=ko}} * ''Easy'': {{Cite web|date=February 18–24, 2024|title=Circle Album Chart – 2024 Week 8|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=08&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3|access-date=February 29, 2024|website=Circle Chart|language=ko|archive-date=February 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229090726/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=08&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3|url-status=live}} * ''Crazy'': {{Cite web|date=August 25–31, 2024|title=Circle Album Chart – 2024 Week 35|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=35&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3|access-date=September 5, 2024|website=Circle Chart|language=ko}} * ''Hot'': {{Cite web|date=March 9–15, 2025|title=Circle Album Chart – 2025 Week 11|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=11&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|access-date=March 20, 2025|website=Circle Chart|language=ko}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | Oricon Albums Chart (JPN)<br /><ref name="oricon album chart">{{cite web|title=LE SSERAFIMのアルバム売|url=https://www.oricon.co.jp/prof/892324/rank/album/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104033512/https://www.oricon.co.jp/prof/892324/rank/album/|archive-date=November 4, 2023|access-date=March 19, 2025|publisher=[[Oricon]]|language=ja}} </ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em"|Billboard Japan Hot Albums<br /><ref name="jpnhotalbum">Peak chart positions on the ''Billboard'' Japan Hot Albums: * ''Fearless'': {{cite web |date=May 11, 2022 |title=Hot Albums 2022/05/11 公開 |url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2022&month=05&day=16 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511082305/https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2022&month=05&day=16 |archive-date=May 11, 2022 |access-date=May 11, 2022 }} * ''Antifragile'': {{cite web |date=October 26, 2022 |title=Hot Albums 2022/10/26 公開 |url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2022&month=10&day=31 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026045230/https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2022&month=10&day=31 |archive-date=October 26, 2022 |access-date=October 26, 2022 }} * ''Unforgiven'': {{cite web |date=May 10, 2023 |title=Hot Albums 2023/05/10 公開 |url=https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2023&month=05&day=15 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515052549/https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2023&month=05&day=15 |archive-date=May 15, 2023 |access-date=May 15, 2023 }} * ''Easy'': {{cite web |date=February 29, 2024 |title=Hot Albums 2024/02/29 公開 |url=https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2024&month=03&day=05 |access-date=February 28, 2024 |archive-date=February 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228054047/https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2024&month=03&day=05 |url-status=live }} * ''Crazy'': {{cite web |date=September 9, 2024 |title=Hot Albums 2024/09/11 公開 |url=https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2024&month=09&day=16 |access-date=September 11, 2024}} * ''Hot'': {{cite web |date=March 19, 2025 |title=Hot Albums 2025/03/19 公開 |url=https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2025&month=03&day=24 |access-date=March 20, 2025}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | Billboard 200 (US)<br /><ref name="billboard 200">{{cite magazine |title=Le Sserafim Chart History: ''Billboard'' 200 |url=https://www.billboard.com/artist/le-sserafim/chart-history/tlp/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=March 25, 2025}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | World Albums (US)<br /><ref name="worldalbums">{{cite magazine |title=Le Sserafim Chart History: World Albums |url=https://www.billboard.com/artist/le-sserafim/chart-history/wlp/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=March 25, 2025}}</ref> |- ! scope="row" | ''Unforgiven'' | * Цацагдсан огноо: 2023.05.01 * Агентлаг: [[Source Music]], YG Plus, Geffen * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "The World Is My Oyster" # "Fearless" # "Blue Flame" # "The Hydra" # "Antifragile" # "Impurities" # "Burn the Bridge" # "Unforgiven" # "No-Return (Into the Unknown)" # "Eve, Psyche & the Bluebeard's Wife" # "Fearnot (Between You, Me and the Lamppost)" # "Flash Forward" # "Fire in the Belly" }} | 1 || 1 || 1 || 6 || 1 | * KOR: 1,571,548<!-- 1,356,140 + 215,408 (Weverse) --><ref>{{cite web|title=Circle Album Chart – 2023|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2023&hitYear=2023&termGbn=year&yearTime=3|access-date=January 12, 2024|website=[[Circle Chart]]|language=ko|archive-date=January 13, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113022425/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2023&hitYear=2023&termGbn=year&yearTime=3|url-status=live}}</ref> * JPN: 117,092<ref>Japan physical sales figures for ''Unforgiven'' * {{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2023-05/|script-title=ja:月間 アルバムランキング 2023年05月度|trans-title=Monthly Album Ranking May 2023|publisher=[[Oricon]]|language=ja|access-date=August 19, 2023|archive-date=June 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230614030721/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2023-05/|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2023-06/p/5/|script-title=ja:月間 アルバムランキング 2023年06月度|trans-title=Monthly Album Ranking June 2023|publisher=[[Oricon]]|language=ja|access-date=August 19, 2023|archive-date=July 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712041910/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2023-06/p/5/|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2023-07-17/p/5/|script-title=ja:週間 アルバムランキング 2023年07月03日～2023年07月09日|trans-title=Weekly Album Ranking July 3, 2023 – July 9, 2023|publisher=[[Oricon]]|language=ja|access-date=July 12, 2023|archive-date=July 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712040351/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2023-07-17/p/5/}}</ref> * US: 38,500<ref>{{cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|date=May 14, 2023|title=Morgan Wallen's 'One Thing at a Time' Spends 10th Week at No. 1 on Billboard 200|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/morgan-wallen-one-thing-at-a-time-10th-week-number-one-billboard-200-chart-1235329357/|url-status=live|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521194510/https://www.billboard.com/music/chart-beat/morgan-wallen-one-thing-at-a-time-10th-week-number-one-billboard-200-chart-1235329357/|archive-date=May 21, 2023|access-date=May 14, 2023}}</ref> | * KMCA: Million * RIAJ: Gold <!-- |- | colspan="4" style="font-size:85%" | "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory--> |} ===Өргөтгөсөн цомог (EP)=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col" rowspan="2" | Нэр ! scope="col" rowspan="2" | Цомгийн дэлгэрэнгүй ! scope="col" colspan="5" | Чартад жагссан байдал ! scope="col" rowspan="2" | Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" | Гэрчилгээ |- ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | Circle Album Chart (KOR)<br /><ref name="circle album chart" /> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | Oricon Albums Chart (JPN)<br /><ref name="oricon album chart" /> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | Billboard Japan Hot Albums<br /><ref name="jpnhotalbum" /> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | Billboard 200 (US)<br /><ref name="billboard 200" /> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | World Albums (US)<br /><ref name="worldalbums" /> |- ! scope="row" | ''Fearless'' | * Цацагдсан огноо: 2022.05.02 * Агентлаг: Source Music, YG Plus * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "The World Is My Oyster" # "Fearless" # "Blue Flame" # "The Great Mermaid" # "Sour Grapes" }} | 2 || 3 || 1 || — || — | * KOR: 570,995 * JPN: 45,994 | * KMCA: 2× Platinum |- ! scope="row" | ''Antifragile'' | * Цацагдсан огноо: 2022.10.17 * Агентлаг: Source Music, YG Plus, Geffen * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "The Hydra" # "Antifragile" # "Impurities" # "No Celestial" # "Good Parts (When the Quality Is Bad but I Am)" }} | 2 || 1 || 1 || 14 || 1 | * KOR: 1,233,769 * JPN: 75,121 * US: 27,000<!--20,000 + 7,000--><ref>Accumulated Billboard sales for ''Antifragile'' * {{cite magazine|last1=Caulfield|first1=Keith|title=LE SSERAFIM and (G)I-DLE Score First Top 10s on Billboard's Album Sales Chart|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/le-sserafim-gi-dle-score-top-10s-billboard-album-sales-chart-1235166236/|access-date=November 5, 2022|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=November 4, 2022|archive-date=November 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104190431/https://www.billboard.com/music/chart-beat/le-sserafim-gi-dle-score-top-10s-billboard-album-sales-chart-1235166236/|url-status=live}} * {{cite magazine|last1=Caulfield|first1=Keith|title=The Beatles' 'Revolver' Reissue Tops Multiple Charts, Hits No. 2 on Album Sales|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/the-beatles-revolver-reissue-tops-multiple-charts-1235168606/|access-date=November 10, 2022|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=November 9, 2022|archive-date=November 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114220752/https://www.billboard.com/music/chart-beat/the-beatles-revolver-reissue-tops-multiple-charts-1235168606/|url-status=live}}</ref> | * KMCA: Million |- ! scope="row" | ''Easy'' | * Цацагдсан огноо: 2024.02.19 * Агентлаг: Source Music, YG Plus, Geffen * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "Good Bones" # "Easy" # "Swan Song" # "Smart" # "We Got So Much" }} | 1 || 1 || 2 || 8 || 2 | * KOR: 1,185,248<!-- 1,069,667 + 115,581 (Weverse) --><ref>Accumulated sales for ''Easy'': * {{cite web|title=Circle Album Chart – 2024|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2024&hitYear=2024&termGbn=year&yearTime=3|access-date=January 9, 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko}} * {{cite web|title=Circle Album Chart – First Half, 2024|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2024&hitYear=2024&termGbn=year&yearTime=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712151913/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2024&hitYear=2024&termGbn=year&yearTime=1|archive-date=July 12, 2024|access-date=July 12, 2024|website=[[Circle Chart]]|language=ko}}</ref> * JPN: 140,366 * US: 57,500<!--34,000 + 10,500 + 7,000 + 6,000--><ref>''Billboard'' references for ''Easy'' sales: * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/twice-with-with-you-th-number-one-debut-billboard-200-albums-chart-1235620779/|title=Twice Achieves First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With ''With You-th''|magazine=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=March 3, 2024|access-date=March 3, 2024|archive-date=March 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303200125/https://www.billboard.com/music/chart-beat/twice-with-with-you-th-number-one-debut-billboard-200-albums-chart-1235620779/|url-status=live}} * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/gi-dle-debuts-top-10-album-sales-chart-2-1235632748/|title=(G)I-DLE Scores Fourth Top 10 on Album Sales Chart With '2'|magazine=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=March 13, 2024|access-date=March 31, 2024}} * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/norah-jones-visions-debuts-billboard-charts-1235637736/|title=Norah Jones' 'Visions' Debuts Top 10 on Album Sales, No. 1 on Jazz Charts|magazine=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=March 20, 2024|access-date=March 31, 2024|archive-date=March 22, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322122521/https://www.billboard.com/music/chart-beat/norah-jones-visions-debuts-billboard-charts-1235637736/|url-status=live}} * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/kacey-musgraves-deeper-well-debuts-number-one-top-album-sales-chart-1235643267/|title=Kacey Musgraves' 'Deeper Well' Debuts at No. 1 on Top Album Sales|magazine=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=March 27, 2024|access-date=March 31, 2024}}</ref> | * KMCA: Million * RIAJ: Gold |- ! scope="row" | ''Crazy'' | * Цацагдсан огноо: 2024.08.30 * Агентлаг: Source Music, YG Plus, Geffen * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "Chasing Lightning" # "Crazy" # "Pierrot" # "1-800-Hot-N-Fun" # "Crazier" (미치지 못하는 이유)}} | 2 || 2 || 2 || 7 || 1 | * KOR: 825,191<!-- 771,189 + 54,002 (Weverse) --><ref>Accumlated sales for ''Crazy'': * {{cite web|title=Circle Album Chart – 2024|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2024&hitYear=2024&termGbn=year&yearTime=3|access-date=January 9, 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko}} * {{cite web|title=Circle Album Chart – September 2024|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=09&hitYear=2024&termGbn=month&yearTime=3|access-date=January 9, 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko}}</ref> * JPN: 113,366 * US: 57,000<!--47,000 + 10,000--><ref>''Billboard'' references for ''Crazy'' sales: * {{Cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|date=September 8, 2024|title=Sabrina Carpenter's 'Short n' Sweet' Scores Second Week Atop Billboard 200|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/sabrina-carpenter-short-n-sweet-second-week-number-one-billboard-200-chart-1235769775/|access-date=September 8, 2024|magazine=Billboard|language=en-US}} * {{Cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|date=September 19, 2024|title=David Gilmour Scores First No. 1 on Billboard's Top Album Sales Chart With 'Luck and Strange'|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-gilmour-first-number-one-billboard-top-album-sales-chart-luck-and-strange-1235780142/|access-date=September 20, 2024|magazine=Billboard|language=en-US}}</ref> | * KMCA: 3× Platinum * RIAJ: Gold |- ! scope="row" | ''Hot'' | * Цацагдсан огноо: 2025.03.14 * Агентлаг: Source Music, YG Plus, Geffen * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "Born Fire" # "Hot" # "Come Over" # "Ash" # "So Cynical (Badum)" }} | 1 || 2 || 6 || 9 || 1 | * KOR: 682,483<!-- 678,913 + 40,675 (Weverse) --><ref>Accumlated sales for ''Hot'': *{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=11&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 11 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=March 20, 2025}} *{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=12&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 12 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=March 27, 2025}}</ref> * JPN: 73,676<ref>{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2025-03-24/|script-title=ja:オリコン週間 アルバムランキング 2025年03月10日～2025年03月16日|trans-title=Oricon Weekly Album Ranking March 10, 2025 – March 16, 2025|publisher=[[Oricon]]|language=ja|access-date=March 19, 2025|archive-date=March 19, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319031217/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2025-03-24/|url-status=dead}}</ref> * US: 38,500<ref>{{cite magazine |last1=Caulfield |first1=Keith |title=Playboi Carti Scores Second No. 1 on Billboard 200 With ''Music'' |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/playboi-carti-music-album-number-one-billboard-200-chart-1235929403 |access-date=March 25, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=March 23, 2025}}</ref> | |} ===Клип=== {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" | Нэр ! scope="col" | Он ! scope="col" | Найруулагч ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Холбоос|Reference(s)}} |- ! scope="row" | "Fearless" | rowspan="3" | 2022 | Guzza (Kudo) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|title=Le Sserafim Fearless Official M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=4vbDFu0PUew|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=May 2, 2022|access-date=May 2, 2022|archive-date=May 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511020318/https://www.youtube.com/watch?v=4vbDFu0PUew|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Antifragile" | Soonsik Yang | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'ANTIFRAGILE' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=pyf8cbqyfPs|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=October 16, 2022|access-date=October 16, 2022|archive-date=October 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016140211/https://www.youtube.com/watch?v=pyf8cbqyfPs&gl=US&hl=en|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Impurities" | Jihye Yoon (Lumpens) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'Impurities' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ccz123Jlflc|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=November 13, 2022|access-date=November 13, 2022|archive-date=November 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113091229/https://www.youtube.com/watch?v=Ccz123Jlflc&feature=youtu.be|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Fearless" {{small|(Japanese ver.)}} | rowspan="5" | 2023 | rowspan="2" | Soonsik Yang | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'FEARLESS -Japanese ver.-' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=DiGnWwgLAfE|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=January 24, 2023|access-date=January 24, 2023|archive-date=January 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124150133/https://www.youtube.com/watch?v=DiGnWwgLAfE|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Unforgiven"<br />{{small|(feat. Nile Rodgers)}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'UNFORGIVEN (feat. Nile Rodgers)' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=UBURTj20HXI|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=May 1, 2023|access-date=May 1, 2023|archive-date=May 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501032154/https://www.youtube.com/watch?v=UBURTj20HXI|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Eve, Psyche & the Bluebeard's Wife" | Jihye Yoon (Lumpens) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'Eve, Psyche & The Bluebeard's wife' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=dZs_cLHfnNA|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=May 23, 2023|access-date=May 23, 2023|archive-date=May 23, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523045017/https://www.youtube.com/watch?v=dZs_cLHfnNA|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Unforgiven" {{small|(Japanese ver.)}}<br />{{small|(feat. Nile Rodgers, Ado)}} | Soonsik Yang | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'UNFORGIVEN (feat. Nile Rodgers, Ado) -Japanese ver.-' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=vMddOrUGwDw|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=August 22, 2023|access-date=August 22, 2023|archive-date=August 22, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822150821/https://www.youtube.com/watch?v=vMddOrUGwDw|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Perfect Night" | Woogie Kim | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'Perfect Night' OFFICIAL M/V with OVERWATCH 2|url=https://www.youtube.com/watch?v=hLvWy2b857I|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=October 27, 2023|access-date=October 25, 2023|archive-date=October 25, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231025153120/https://www.youtube.com/watch?v=hLvWy2b857I|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Easy" | rowspan="5" | 2024 | Nina McNeely | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'EASY' OFFICIAL MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=bNKXxwOQYB8|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=February 19, 2024|access-date=February 19, 2024|archive-date=February 19, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240219070741/https://www.youtube.com/watch?v=bNKXxwOQYB8|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Smart" | Yong Seok Choi (Lumpens) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'Smart' OFFICIAL MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=KNexS61fjus|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=March 5, 2024|access-date=March 5, 2024|archive-date=March 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305143701/https://www.youtube.com/watch?v=KNexS61fjus|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Crazy" | Yunah Sheep | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'CRAZY' OFFICIAL MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=n6B5gQXlB-0|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=August 30, 2024|access-date=August 30, 2024|archive-date=August 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240830030342/https://www.youtube.com/watch?v=n6B5gQXlB-0|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Crazy" {{small|(English ver.)}} | Guzza (Kudo) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'CRAZY (English ver.)' OFFICIAL MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=iI5hnXYo5as|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=September 3, 2024|access-date=September 3, 2024|archive-date=September 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240903141215/https://www.youtube.com/watch?v=iI5hnXYo5as|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Crazy" {{small|(Japanese ver.)}} | Jaeyeob Bang | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'CRAZY -Japanese ver.-' Official MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=tsS69gld8Ls|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=December 10, 2024|access-date=December 10, 2024|archive-date=December 10, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241210151458/https://www.youtube.com/watch?v=tsS69gld8Ls|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Hot" | rowspan="2" | 2025 | Yunah Sheep | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'HOT' OFFICIAL MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=r9AEGPB6qIU|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025|archive-date=March 14, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250314032433/https://www.youtube.com/watch?v=r9AEGPB6qIU|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Come Over" | Jeon Moonyong (Backroom) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'Come Over' OFFICIAL MV with Android|url=https://www.youtube.com/watch?v=z_uqieM8VGM|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=March 30, 2025|access-date=March 30, 2025|archive-date=March 30, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250330141926/https://www.youtube.com/watch?v=z_uqieM8VGM|url-status=live}}</ref> |} ==Аялан тоглолт== * Flame Rises Tour (2023) * Easy Crazy Hot Tour (2025) ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] [[Ангилал:Охидын хамтлаг]] i6xoa7uc15s8gtsrx3b9qu03x80zpyi 862515 862514 2026-07-20T20:16:26Z Enamania 106131 /* Нэр */ 862515 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 | name = Le Sserafim | зураг = 르세라핌 - 뮤직뱅크 출근길 직캠 MusicBank Fancam 220624.jpg | alt = | caption = 2022 оны 6 сард | хэмжээ = 300 | landscape = yes | background = group_or_band | үндсэн_нэр = [[Солонгосоор]] 르세라핌 | бусад_нэр = [[англи]] [[Латин үсэг|латинаар]] Le-sserafim | маягтай_бичих = Le Sserafim | alias = | бүрдсэн_газар = {{KOR2}} | дуулдаг_хэл = [[Солонгос хэл]] | зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]] | урсгал = К-поп, R&B | танил_үе = 2022 - одоо | хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] | хөтөч = [[Source Music]]<br>Universal Music (Япон)<br>Geffen Records<br>HYBE Labels | associated_acts = | цахим_хаяг = {{URL|https://sourcemusic.com/artist/profile/LE%20SSERAFIM|Албан ёсны сайт}} | одооны_гишүүн_тоо = (5) | одооны_гишүүн = Sakura<br>Chaewon<br>Yunjin<br>Kazuha<br>Eunchae | орхисон_гишүүн_тоо = (1) | орхисон_гишүүн = Garam }} '''Le Sserafim''' ([[Солонгосоор|Сол]]: 르세라핌) нь [[Source Music]]-ын үүсгэн байгуулсан Өмнөд Солонгосын охидын хамтлаг юм. Хамтлаг нь 5 гишүүнтэй - Sakura, Kim Chaewon, Huh Yunjin, Kazuha, Hong Eunchae. Le Sserafim нь 2022 оны 5 сарын 2-нд ''"Fearless (EP)"'' нэртэйгээр анхны цомгоо гаргаж, тус цомог нь эхний өдрийн борлуулалтаараа К-поп охидын хамтлагийн хамгийн их борлуулалттай дэбют цомгийн рекордыг эвдсэн юм. Дараах цомгоо 10 сарын 17нд ''"Antifragile (EP)"'' нэртэйгээр гаргасан бөгөөд энэ цомог нь тус хамтлагийн хувьд 1 сая гаруй борлогдсон анхны цомог болж, АНУ-ын [[Billboard 200]] чартад хамгийн хурдан хугацаанд жагсаж чадсан К-поп охидын хамтлаг болсон. Тэдний анхны бүрэн хэмжээний студийн цомог 2023 оны 5 сарын 1'нд ''"Unforgiven"'' нэртэйгээр гарсан даруйдаа дотоодын ''Circle Album Chart''-ыг тэргүүлж, [[Billboard 200]] чартын эхний 10 цомогт багтжээ. Хамтлагийн анхны бүрэн хэмжээний Англи дуу ''"Perfect Night"'' 2023 оны 10 сарын 17-нд цацагдсан даруйдаа ''Circle Digital Chart''-ыг тэргүүлж, нийт зургаан долоо хоногийн турш чартыг тэргүүлсэн юм. 2024 онд ''"Easy"'' нэртэй гурав дахь цомгоороо дахин дотоодын ''Circle Album Chart''-ыг тэргүүлж, [[Billboard 200]] чартын эхний 10 цомогт багтсан. ''"Easy (EP)"'' цомгийн гол дуу болох ''"Easy"'' нь тэдний АНУ-ын [[Billboard Hot 100]] чартад орсон анхны дуу юм. ==Нэр== Тус хамтлагийн нэр "I'm Fearless"<ref>{{Cite web|script-title=ko:[공식] '사쿠라-김채원' 하이브 최초 걸그룹, 팀명은 '르세라핌'|trans-title=[Official] 'Sakura-Kim Chaewon' HYBE's first girl group, team name 'Le Sserafim'|url=https://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=202203280100172840010675&servicedate=20220328|website=[[Sports Chosun]]|language=ko|last=Baek|first=Ji-eun|date=March 28, 2022|access-date=March 28, 2022|archive-date=April 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408034805/https://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=202203280100172840010675&servicedate=20220328|url-status=live}}</ref> гэсэн үгний үсгийн байршилыг сольж, далавчтай тэнгэрийн амьтад болох "seraphim"-ын нэрний утгатайгаар бүтжээ.<ref>{{cite news|title=The GGreat Battle: LE SSERAFIM—Fallen Angels Rising|url=https://www.envimedia.co/the-ggreat-battle-le-sserafim-fallen-angels-rising/|publisher=Envi Media|last1=De Leon|first1=Ally|date=October 29, 2022|access-date=September 30, 2023|archive-date=October 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008181929/https://www.envimedia.co/the-ggreat-battle-le-sserafim-fallen-angels-rising/|url-status=live}}</ref> == Бүрэлдэхүүн == === Таван гишүүн === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="color:#fcf;"| ! colspan="2" style="text-align:center;"| Тайзны нэр ! colspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн нэр ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн өдөр, газар |- ! монгол ! анхдагч ! англи ! анхдагч |- | '''Сакура''' || Sakura || Sakura Miyawaki || 宮脇 咲良 || вокал, реппер, бүжигчин || {{birth date|1998|03|19}}<br />(27 настай)<br />Кагошима хот, [[Япон]] {{дарцаг|Япон}} |- | '''Чэвон''' || Chaewon || Kim Chaewon || 김채원 || ахлагч, вокал, бүжигчин || {{birth date|2000|08|01}}<br />(24 настай)<br />[[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Юнжин''' || Yunjin || Huh Yunjin || 허윤진 || вокал, реппер || {{birth date|2001|10|08}}<br />(23 настай)<br />[[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Казуха''' || Kazuha || Nakamura Kazuha || 中村 葉 || реппер, бүжигчин || {{birth date|2003|08|09}}<br />(21 настай)<br />[[Осака]], [[Япон]] {{дарцаг|Япон}} |- | '''Ынчэ''' || Eunchae || Hong Eunchae || 홍은채 || вокал, гол бүжигчин || {{birth date|2006|11|10}}<br />(18 настай)<br />Мирян хот, [[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |} ==Уран бүтээл== ===Студийн цомог=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col" rowspan="2" | Нэр ! scope="col" rowspan="2" | Цомгийн дэлгэрэнгүй ! scope="col" colspan="5" | Чартад жагссан байдал ! scope="col" rowspan="2" | Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" | Гэрчилгээ |- ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | Circle Album Chart (KOR)<br /><ref name="circle album chart">Peak chart positions on the Circle Album Chart: * ''Fearless'': {{Cite web|date=May 1–7, 2022|title=Circle Album Chart – 2022 Week 19|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=19&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110023716/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=19&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|archive-date=November 10, 2023|access-date=November 10, 2023|website=Circle Chart|language=ko}} * ''Antifragile'': {{Cite web|date=October 16–22, 2022|title=Circle Album Chart – 2022 Week 43|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=43&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027142329/https://circlechart.kr/page_chart/global.circle?termGbn=week&yyyymmdd=20221016|archive-date=October 27, 2022|access-date=October 27, 2022|website=Circle Chart|language=ko}} * ''Unforgiven'': {{Cite web|date=April 30 – May 6, 2023|title=Circle Album Chart – 2023 Week 18|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=18&hitYear=2023&termGbn=week&yearTime=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511015613/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=18&hitYear=2023&termGbn=week&yearTime=3|archive-date=May 11, 2023|access-date=May 11, 2023|website=Circle Chart|language=ko}} * ''Easy'': {{Cite web|date=February 18–24, 2024|title=Circle Album Chart – 2024 Week 8|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=08&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3|access-date=February 29, 2024|website=Circle Chart|language=ko|archive-date=February 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229090726/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=08&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3|url-status=live}} * ''Crazy'': {{Cite web|date=August 25–31, 2024|title=Circle Album Chart – 2024 Week 35|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=35&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3|access-date=September 5, 2024|website=Circle Chart|language=ko}} * ''Hot'': {{Cite web|date=March 9–15, 2025|title=Circle Album Chart – 2025 Week 11|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=11&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|access-date=March 20, 2025|website=Circle Chart|language=ko}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | Oricon Albums Chart (JPN)<br /><ref name="oricon album chart">{{cite web|title=LE SSERAFIMのアルバム売|url=https://www.oricon.co.jp/prof/892324/rank/album/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104033512/https://www.oricon.co.jp/prof/892324/rank/album/|archive-date=November 4, 2023|access-date=March 19, 2025|publisher=[[Oricon]]|language=ja}} </ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em"|Billboard Japan Hot Albums<br /><ref name="jpnhotalbum">Peak chart positions on the ''Billboard'' Japan Hot Albums: * ''Fearless'': {{cite web |date=May 11, 2022 |title=Hot Albums 2022/05/11 公開 |url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2022&month=05&day=16 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511082305/https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2022&month=05&day=16 |archive-date=May 11, 2022 |access-date=May 11, 2022 }} * ''Antifragile'': {{cite web |date=October 26, 2022 |title=Hot Albums 2022/10/26 公開 |url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2022&month=10&day=31 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026045230/https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2022&month=10&day=31 |archive-date=October 26, 2022 |access-date=October 26, 2022 }} * ''Unforgiven'': {{cite web |date=May 10, 2023 |title=Hot Albums 2023/05/10 公開 |url=https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2023&month=05&day=15 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515052549/https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2023&month=05&day=15 |archive-date=May 15, 2023 |access-date=May 15, 2023 }} * ''Easy'': {{cite web |date=February 29, 2024 |title=Hot Albums 2024/02/29 公開 |url=https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2024&month=03&day=05 |access-date=February 28, 2024 |archive-date=February 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228054047/https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2024&month=03&day=05 |url-status=live }} * ''Crazy'': {{cite web |date=September 9, 2024 |title=Hot Albums 2024/09/11 公開 |url=https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2024&month=09&day=16 |access-date=September 11, 2024}} * ''Hot'': {{cite web |date=March 19, 2025 |title=Hot Albums 2025/03/19 公開 |url=https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2025&month=03&day=24 |access-date=March 20, 2025}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | Billboard 200 (US)<br /><ref name="billboard 200">{{cite magazine |title=Le Sserafim Chart History: ''Billboard'' 200 |url=https://www.billboard.com/artist/le-sserafim/chart-history/tlp/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=March 25, 2025}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | World Albums (US)<br /><ref name="worldalbums">{{cite magazine |title=Le Sserafim Chart History: World Albums |url=https://www.billboard.com/artist/le-sserafim/chart-history/wlp/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=March 25, 2025}}</ref> |- ! scope="row" | ''Unforgiven'' | * Цацагдсан огноо: 2023.05.01 * Агентлаг: [[Source Music]], YG Plus, Geffen * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "The World Is My Oyster" # "Fearless" # "Blue Flame" # "The Hydra" # "Antifragile" # "Impurities" # "Burn the Bridge" # "Unforgiven" # "No-Return (Into the Unknown)" # "Eve, Psyche & the Bluebeard's Wife" # "Fearnot (Between You, Me and the Lamppost)" # "Flash Forward" # "Fire in the Belly" }} | 1 || 1 || 1 || 6 || 1 | * KOR: 1,571,548<!-- 1,356,140 + 215,408 (Weverse) --><ref>{{cite web|title=Circle Album Chart – 2023|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2023&hitYear=2023&termGbn=year&yearTime=3|access-date=January 12, 2024|website=[[Circle Chart]]|language=ko|archive-date=January 13, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113022425/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2023&hitYear=2023&termGbn=year&yearTime=3|url-status=live}}</ref> * JPN: 117,092<ref>Japan physical sales figures for ''Unforgiven'' * {{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2023-05/|script-title=ja:月間 アルバムランキング 2023年05月度|trans-title=Monthly Album Ranking May 2023|publisher=[[Oricon]]|language=ja|access-date=August 19, 2023|archive-date=June 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230614030721/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2023-05/|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2023-06/p/5/|script-title=ja:月間 アルバムランキング 2023年06月度|trans-title=Monthly Album Ranking June 2023|publisher=[[Oricon]]|language=ja|access-date=August 19, 2023|archive-date=July 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712041910/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2023-06/p/5/|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2023-07-17/p/5/|script-title=ja:週間 アルバムランキング 2023年07月03日～2023年07月09日|trans-title=Weekly Album Ranking July 3, 2023 – July 9, 2023|publisher=[[Oricon]]|language=ja|access-date=July 12, 2023|archive-date=July 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712040351/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2023-07-17/p/5/}}</ref> * US: 38,500<ref>{{cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|date=May 14, 2023|title=Morgan Wallen's 'One Thing at a Time' Spends 10th Week at No. 1 on Billboard 200|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/morgan-wallen-one-thing-at-a-time-10th-week-number-one-billboard-200-chart-1235329357/|url-status=live|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521194510/https://www.billboard.com/music/chart-beat/morgan-wallen-one-thing-at-a-time-10th-week-number-one-billboard-200-chart-1235329357/|archive-date=May 21, 2023|access-date=May 14, 2023}}</ref> | * KMCA: Million * RIAJ: Gold <!-- |- | colspan="4" style="font-size:85%" | "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory--> |} ===Өргөтгөсөн цомог (EP)=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col" rowspan="2" | Нэр ! scope="col" rowspan="2" | Цомгийн дэлгэрэнгүй ! scope="col" colspan="5" | Чартад жагссан байдал ! scope="col" rowspan="2" | Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" | Гэрчилгээ |- ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | Circle Album Chart (KOR)<br /><ref name="circle album chart" /> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | Oricon Albums Chart (JPN)<br /><ref name="oricon album chart" /> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | Billboard Japan Hot Albums<br /><ref name="jpnhotalbum" /> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | Billboard 200 (US)<br /><ref name="billboard 200" /> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.6em" | World Albums (US)<br /><ref name="worldalbums" /> |- ! scope="row" | ''Fearless'' | * Цацагдсан огноо: 2022.05.02 * Агентлаг: Source Music, YG Plus * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "The World Is My Oyster" # "Fearless" # "Blue Flame" # "The Great Mermaid" # "Sour Grapes" }} | 2 || 3 || 1 || — || — | * KOR: 570,995 * JPN: 45,994 | * KMCA: 2× Platinum |- ! scope="row" | ''Antifragile'' | * Цацагдсан огноо: 2022.10.17 * Агентлаг: Source Music, YG Plus, Geffen * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "The Hydra" # "Antifragile" # "Impurities" # "No Celestial" # "Good Parts (When the Quality Is Bad but I Am)" }} | 2 || 1 || 1 || 14 || 1 | * KOR: 1,233,769 * JPN: 75,121 * US: 27,000<!--20,000 + 7,000--><ref>Accumulated Billboard sales for ''Antifragile'' * {{cite magazine|last1=Caulfield|first1=Keith|title=LE SSERAFIM and (G)I-DLE Score First Top 10s on Billboard's Album Sales Chart|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/le-sserafim-gi-dle-score-top-10s-billboard-album-sales-chart-1235166236/|access-date=November 5, 2022|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=November 4, 2022|archive-date=November 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104190431/https://www.billboard.com/music/chart-beat/le-sserafim-gi-dle-score-top-10s-billboard-album-sales-chart-1235166236/|url-status=live}} * {{cite magazine|last1=Caulfield|first1=Keith|title=The Beatles' 'Revolver' Reissue Tops Multiple Charts, Hits No. 2 on Album Sales|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/the-beatles-revolver-reissue-tops-multiple-charts-1235168606/|access-date=November 10, 2022|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=November 9, 2022|archive-date=November 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114220752/https://www.billboard.com/music/chart-beat/the-beatles-revolver-reissue-tops-multiple-charts-1235168606/|url-status=live}}</ref> | * KMCA: Million |- ! scope="row" | ''Easy'' | * Цацагдсан огноо: 2024.02.19 * Агентлаг: Source Music, YG Plus, Geffen * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "Good Bones" # "Easy" # "Swan Song" # "Smart" # "We Got So Much" }} | 1 || 1 || 2 || 8 || 2 | * KOR: 1,185,248<!-- 1,069,667 + 115,581 (Weverse) --><ref>Accumulated sales for ''Easy'': * {{cite web|title=Circle Album Chart – 2024|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2024&hitYear=2024&termGbn=year&yearTime=3|access-date=January 9, 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko}} * {{cite web|title=Circle Album Chart – First Half, 2024|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2024&hitYear=2024&termGbn=year&yearTime=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712151913/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2024&hitYear=2024&termGbn=year&yearTime=1|archive-date=July 12, 2024|access-date=July 12, 2024|website=[[Circle Chart]]|language=ko}}</ref> * JPN: 140,366 * US: 57,500<!--34,000 + 10,500 + 7,000 + 6,000--><ref>''Billboard'' references for ''Easy'' sales: * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/twice-with-with-you-th-number-one-debut-billboard-200-albums-chart-1235620779/|title=Twice Achieves First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With ''With You-th''|magazine=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=March 3, 2024|access-date=March 3, 2024|archive-date=March 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303200125/https://www.billboard.com/music/chart-beat/twice-with-with-you-th-number-one-debut-billboard-200-albums-chart-1235620779/|url-status=live}} * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/gi-dle-debuts-top-10-album-sales-chart-2-1235632748/|title=(G)I-DLE Scores Fourth Top 10 on Album Sales Chart With '2'|magazine=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=March 13, 2024|access-date=March 31, 2024}} * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/norah-jones-visions-debuts-billboard-charts-1235637736/|title=Norah Jones' 'Visions' Debuts Top 10 on Album Sales, No. 1 on Jazz Charts|magazine=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=March 20, 2024|access-date=March 31, 2024|archive-date=March 22, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322122521/https://www.billboard.com/music/chart-beat/norah-jones-visions-debuts-billboard-charts-1235637736/|url-status=live}} * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/kacey-musgraves-deeper-well-debuts-number-one-top-album-sales-chart-1235643267/|title=Kacey Musgraves' 'Deeper Well' Debuts at No. 1 on Top Album Sales|magazine=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=March 27, 2024|access-date=March 31, 2024}}</ref> | * KMCA: Million * RIAJ: Gold |- ! scope="row" | ''Crazy'' | * Цацагдсан огноо: 2024.08.30 * Агентлаг: Source Music, YG Plus, Geffen * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "Chasing Lightning" # "Crazy" # "Pierrot" # "1-800-Hot-N-Fun" # "Crazier" (미치지 못하는 이유)}} | 2 || 2 || 2 || 7 || 1 | * KOR: 825,191<!-- 771,189 + 54,002 (Weverse) --><ref>Accumlated sales for ''Crazy'': * {{cite web|title=Circle Album Chart – 2024|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=2024&hitYear=2024&termGbn=year&yearTime=3|access-date=January 9, 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko}} * {{cite web|title=Circle Album Chart – September 2024|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=09&hitYear=2024&termGbn=month&yearTime=3|access-date=January 9, 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko}}</ref> * JPN: 113,366 * US: 57,000<!--47,000 + 10,000--><ref>''Billboard'' references for ''Crazy'' sales: * {{Cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|date=September 8, 2024|title=Sabrina Carpenter's 'Short n' Sweet' Scores Second Week Atop Billboard 200|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/sabrina-carpenter-short-n-sweet-second-week-number-one-billboard-200-chart-1235769775/|access-date=September 8, 2024|magazine=Billboard|language=en-US}} * {{Cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|date=September 19, 2024|title=David Gilmour Scores First No. 1 on Billboard's Top Album Sales Chart With 'Luck and Strange'|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-gilmour-first-number-one-billboard-top-album-sales-chart-luck-and-strange-1235780142/|access-date=September 20, 2024|magazine=Billboard|language=en-US}}</ref> | * KMCA: 3× Platinum * RIAJ: Gold |- ! scope="row" | ''Hot'' | * Цацагдсан огноо: 2025.03.14 * Агентлаг: Source Music, YG Plus, Geffen * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| # "Born Fire" # "Hot" # "Come Over" # "Ash" # "So Cynical (Badum)" }} | 1 || 2 || 6 || 9 || 1 | * KOR: 682,483<!-- 678,913 + 40,675 (Weverse) --><ref>Accumlated sales for ''Hot'': *{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=11&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 11 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=March 20, 2025}} *{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=12&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 12 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=March 27, 2025}}</ref> * JPN: 73,676<ref>{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2025-03-24/|script-title=ja:オリコン週間 アルバムランキング 2025年03月10日～2025年03月16日|trans-title=Oricon Weekly Album Ranking March 10, 2025 – March 16, 2025|publisher=[[Oricon]]|language=ja|access-date=March 19, 2025|archive-date=March 19, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319031217/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2025-03-24/|url-status=dead}}</ref> * US: 38,500<ref>{{cite magazine |last1=Caulfield |first1=Keith |title=Playboi Carti Scores Second No. 1 on Billboard 200 With ''Music'' |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/playboi-carti-music-album-number-one-billboard-200-chart-1235929403 |access-date=March 25, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=March 23, 2025}}</ref> | |} ===Клип=== {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" | Нэр ! scope="col" | Он ! scope="col" | Найруулагч ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Холбоос|Reference(s)}} |- ! scope="row" | "Fearless" | rowspan="3" | 2022 | Guzza (Kudo) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|title=Le Sserafim Fearless Official M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=4vbDFu0PUew|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=May 2, 2022|access-date=May 2, 2022|archive-date=May 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511020318/https://www.youtube.com/watch?v=4vbDFu0PUew|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Antifragile" | Soonsik Yang | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'ANTIFRAGILE' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=pyf8cbqyfPs|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=October 16, 2022|access-date=October 16, 2022|archive-date=October 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016140211/https://www.youtube.com/watch?v=pyf8cbqyfPs&gl=US&hl=en|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Impurities" | Jihye Yoon (Lumpens) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'Impurities' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ccz123Jlflc|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=November 13, 2022|access-date=November 13, 2022|archive-date=November 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113091229/https://www.youtube.com/watch?v=Ccz123Jlflc&feature=youtu.be|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Fearless" {{small|(Japanese ver.)}} | rowspan="5" | 2023 | rowspan="2" | Soonsik Yang | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'FEARLESS -Japanese ver.-' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=DiGnWwgLAfE|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=January 24, 2023|access-date=January 24, 2023|archive-date=January 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124150133/https://www.youtube.com/watch?v=DiGnWwgLAfE|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Unforgiven"<br />{{small|(feat. Nile Rodgers)}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'UNFORGIVEN (feat. Nile Rodgers)' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=UBURTj20HXI|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=May 1, 2023|access-date=May 1, 2023|archive-date=May 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501032154/https://www.youtube.com/watch?v=UBURTj20HXI|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Eve, Psyche & the Bluebeard's Wife" | Jihye Yoon (Lumpens) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'Eve, Psyche & The Bluebeard's wife' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=dZs_cLHfnNA|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=May 23, 2023|access-date=May 23, 2023|archive-date=May 23, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523045017/https://www.youtube.com/watch?v=dZs_cLHfnNA|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Unforgiven" {{small|(Japanese ver.)}}<br />{{small|(feat. Nile Rodgers, Ado)}} | Soonsik Yang | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'UNFORGIVEN (feat. Nile Rodgers, Ado) -Japanese ver.-' OFFICIAL M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=vMddOrUGwDw|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=August 22, 2023|access-date=August 22, 2023|archive-date=August 22, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822150821/https://www.youtube.com/watch?v=vMddOrUGwDw|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Perfect Night" | Woogie Kim | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'Perfect Night' OFFICIAL M/V with OVERWATCH 2|url=https://www.youtube.com/watch?v=hLvWy2b857I|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=October 27, 2023|access-date=October 25, 2023|archive-date=October 25, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231025153120/https://www.youtube.com/watch?v=hLvWy2b857I|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Easy" | rowspan="5" | 2024 | Nina McNeely | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'EASY' OFFICIAL MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=bNKXxwOQYB8|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=February 19, 2024|access-date=February 19, 2024|archive-date=February 19, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240219070741/https://www.youtube.com/watch?v=bNKXxwOQYB8|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Smart" | Yong Seok Choi (Lumpens) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'Smart' OFFICIAL MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=KNexS61fjus|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=March 5, 2024|access-date=March 5, 2024|archive-date=March 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305143701/https://www.youtube.com/watch?v=KNexS61fjus|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Crazy" | Yunah Sheep | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'CRAZY' OFFICIAL MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=n6B5gQXlB-0|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=August 30, 2024|access-date=August 30, 2024|archive-date=August 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240830030342/https://www.youtube.com/watch?v=n6B5gQXlB-0|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Crazy" {{small|(English ver.)}} | Guzza (Kudo) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'CRAZY (English ver.)' OFFICIAL MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=iI5hnXYo5as|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=September 3, 2024|access-date=September 3, 2024|archive-date=September 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240903141215/https://www.youtube.com/watch?v=iI5hnXYo5as|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Crazy" {{small|(Japanese ver.)}} | Jaeyeob Bang | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'CRAZY -Japanese ver.-' Official MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=tsS69gld8Ls|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=December 10, 2024|access-date=December 10, 2024|archive-date=December 10, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241210151458/https://www.youtube.com/watch?v=tsS69gld8Ls|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Hot" | rowspan="2" | 2025 | Yunah Sheep | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'HOT' OFFICIAL MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=r9AEGPB6qIU|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025|archive-date=March 14, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250314032433/https://www.youtube.com/watch?v=r9AEGPB6qIU|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | "Come Over" | Jeon Moonyong (Backroom) | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:LE SSERAFIM (르세라핌) 'Come Over' OFFICIAL MV with Android|url=https://www.youtube.com/watch?v=z_uqieM8VGM|via=[[YouTube]]|publisher=Hybe Labels|medium=Music video|date=March 30, 2025|access-date=March 30, 2025|archive-date=March 30, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250330141926/https://www.youtube.com/watch?v=z_uqieM8VGM|url-status=live}}</ref> |} ==Аялан тоглолт== * Flame Rises Tour (2023) * Easy Crazy Hot Tour (2025) ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] [[Ангилал:Охидын хамтлаг]] 7oox1ym5hc1caon3wrsg4rrfnpkbob2 Загвар:France metadata Wikidata 10 137085 862661 858078 2026-07-22T07:41:10Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудсыг '{{#invoke:Settlement Wikidata|main|country=France}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude>'-р сольж байна. 862661 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Settlement Wikidata|main|country=France}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> hgmt45x2q1tcb6amxxkhpxzqmrvvo34 Deren FC 0 137360 862471 826743 2026-07-20T13:19:03Z Makenzis 48528 862471 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб|clubname=Deren FC|image = |fullname=Deren Football Club|founded={{Start date and age|2008}} |chairman=Мөнхчулуун Гарам|manager=[[Гэрт Энгэлс]] |ground=[[Монголын Хөлбөмбөгийн Холбооны Цэнгэлдэх Хүрээлэн]], [[Улаанбаатар]] |league=[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг]] |season=2025–26 |position= 3 |website=https://www.fcderen.com/ |pattern_la1 = |pattern_b1 = _jomapisa2rbw |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = _whitetop |leftarm1 = 0042ff |body1 = FFFFFF |rightarm1 = 0042ff |shorts1 = 0042ff |socks1 = 0042ff |pattern_la2 = _academy2wr |pattern_b2 = _academy2wr |pattern_ra2 = _academy2wr |pattern_sh2 = _jomamaxi20nt |pattern_so2 = |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = 181146 |socks2 = FFFFFF }} '''“Дэрэн” хөлбөмбөгийн спорт клуб''' - [[Монгол|Монгол улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байрладаг мэргэжлийн [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөгийн]] клуб. 2008 онд анх байгуулагдаж, Хүүхдийн академийг нээсэн. Одоо тус академид 6-16 насны 400 хүүхэд хичээллэдэг. “Дэрэн” клубийн насанд хүрэгчдийн баг [[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|Монголын дээд лигт]] 2015 оноос тоглож байгаа. Дэрэн клубийн тамирчид [[Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Монголын шигшээ багд]] тогтмол дуудагдаж тоглодог. == Эрхэм зорилго == Монголын шилдэг хөлбөмбөгийн клуб байгуулах. Өсвөрийн тамирчдад ээлтэй орчинд ур чадвар, өөртөө итгэх итгэлээ хөгжүүлэх орчин үеийн клуб байгуулах == Түүх == === Дотоодын түүх === {{Updated|match played 10 September 2015}} {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Season ! colspan="9" |League ! rowspan="2" |Domestic Cup ! colspan="2" |Top goalscorer ! rowspan="2" |Managers |- !Div. !Pos. !Pl. !W !D !L !GS !GA !P !Name !League |- | align="center" |[[:en:2015_Mongolian_Premier_League|2015]] | align="center" |[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|1st]] | style="text-align:center; " |'''7th''' | align="center" |16 | align="center" |2 | align="center" |3 | align="center" |11 | align="center" |24 | align="center" |56 | align="center" |'''9''' | align="center" | - | align="center" | | align="center" | | align="center" |Vojislav Bralušić |- | align="center" |[[:en:2016_Mongolian_Premier_League|2016]] | align="center" |[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|1st]] | style="text-align:center; " |'''5th''' | align="center" |18 | align="center" |8 | align="center" |1 | align="center" |9 | align="center" |28 | align="center" |27 | align="center" |'''25''' | align="center" |RU | align="center" | | align="center" | | align="center" |Vojislav Bralušić |- | align="center" |[[:en:2017_Mongolian_Premier_League|2017]] | align="center" |[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|1st]] | style="text-align:center; " |'''4th''' | align="center" |18 | align="center" |9 | align="center" |2 | align="center" |7 | align="center" |18 | align="center" |15 | align="center" |'''29''' | align="center" |SF | align="center" | | align="center" | | align="center" |Vojislav Bralušić |- | align="center" |[[:en:2018 Mongolian Premier League|2018]] | align="center" |[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|1st]] | style="text-align:center; " |'''5th''' | align="center" |18 | align="center" |8 | align="center" |7 | align="center" |3 | align="center" |41 | align="center" |15 | align="center" |'''31''' | align="center" |R16 | align="center" | | align="center" | | align="center" |Vojislav Bralušić |- | align="center" |[[:en:2019_Mongolian_Premier_League|2019]] | align="center" |[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|1st]] | style="text-align:center; " |'''5th''' | align="center" |22 | align="center" |10 | align="center" |5 | align="center" |7 | align="center" |41 | align="center" |28 | align="center" |'''35''' | align="center" |QF | align="center" | | align="center" | | align="center" |Paulo Jorge Silva |- | align="center" |[[:en:2020_Mongolian_Premier_League|2020]] | align="center" |[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|1st]] | style="text-align:center; " |'''6th''' | align="center" |18 | align="center" |10 | align="center" |3 | align="center" |5 | align="center" |40 | align="center" |21 | align="center" |'''33''' | align="center" |Cancelled | align="center" | | align="center" | | align="center" |Paulo Jorge Silva |- | align="center" |[[:en:2021_Mongolian_Premier_League|2021]] | align="center" |[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|1st]] | style="text-align:center; " |'''2nd''' | align="center" |18 | align="center" |11 | align="center" |2 | align="center" |5 | align="center" |32 | align="center" |19 | align="center" |'''35''' | align="center" |Cancelled | align="center" | | align="center" | | align="center" |Paulo Jorge Silva |- | align="center" |[[:en:2021-22_Mongolian_National_Premier_League|2021-2022]] | align="center" |[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|1st]] | style="text-align:center; " |'''4th''' | align="center" |18 | align="center" |10 | align="center" |2 | align="center" |6 | align="center" |42 | align="center" |26 | align="center" |'''32''' | align="center" |Cancelled | align="center" | | align="center" | | align="center" |Munkhbat Purevdorj (Jun 21 - Nov 21) / Marek Fabula (Feb 22) |- | align="center" |[[:en:2022-23_Mongolian_National_Premier_League|2022-23]] | align="center" |[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|1st]] | style="text-align:center; " |'''2nd''' | align="center" |24 | align="center" |15 | align="center" |3 | align="center" |6 | align="center" |76 | align="center" |29 | align="center" |'''48''' | align="center" |SF | align="center" | | align="center" | | align="center" |Marek Fabula (Feb 22 - Dec 22) / Munkhbat Chimedorj (Dec 22) |- | align="center" |[[:en:2023-24_Mongolian_Premier_League|2023-24]] | align="center" |[[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|1st]] | style="text-align:center; " |'''3rd''' | align="center" |27 | align="center" |15 | align="center" |6 | align="center" |6 | align="center" |80 | align="center" |32 | align="center" |'''51''' | align="center" |SF | align="center" | | align="center" | | align="center" |Munkhbat Chimedorj (Dec 22 - Dec 23 / Pedro Portela Pinto de Miranda (Jan 24) |} == Цэнгэлдэх хүрээлэн == Тус клуб албан ёсны бүх тоглолтуудаа МХБХ-ны хөлбөмбөгийн талбайд хийдэг. 2006 онд ашиглалтад орсон тус талбайг 2013 онд Дэрэн клубийн толгой компани "Дэрэн Наран" ХХК Голландын түнш компанитай хамтран засварлаж сэргээсэн. Тус талбай 5000 үзэгч хүлээн авах хүчин чадалтай.<ref>Myadagbadam, J. (2013): '''Хөлбөмбөгийн шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн нээлтээ хийнэ'''. In: ''Mongolian National Broadcaster (MNB)'', 10.10.2013. Online under [https://web.archive.org/web/20190427072447/http://www.mnb.mn/i/8947 Archivierte Seite auf mnb.mn], last checked on 22.10.2024.</ref> == Дэд бүтэц == Дэрэн клуб нь өөрийн хөлбөмбөгийн дэд бүтэцтэй. Үүнд: гаднах талбай (80x40 м), өвөл зунгүй тоглох боломжтой Эйрдом (40x20 м), клубийн оффис зэрэг байгууламжууд багтана. Түүнчлэн Улаанбаатар хотоос 40 орчим километрийн зайд орших [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] нутаг дэвсгэрт, МХБХ-ны Эйрдом талбайн дэргэд бэлтгэлийн талбай бүхий зочид буудал барьж байгаа. Шинэ спортын байгууламжийг 2025 оны хавар ашиглалтад оруулах төлөвлөгөөтэй байгаа. == Үзүүлсэн амжилтууд == * Монголын үндэсний дээд лиг: [[:en:2021_Mongolian_Premier_League|2021]], [[:en:2022-23_Mongolian_National_Premier_League|2022-23]] он - 2-р байр, [[:en:2023-24_Mongolian_National_Premier_League|2023-24]] он - 3-р байр * [[:en:MFF_Super_Cup|Монголын супер цомын эзэн]]: 2022, 2023 онууд == Гадаад холбоосууд == * {{Official website|https://www.fcderen.com/home}} bui4iovzbqa3xnmbnh5nwavjvopr7rn Маричууд 0 137892 862474 855179 2026-07-20T13:59:58Z Mongolgpt 95994 862474 wikitext text/x-wiki {{short description|Фин-Угор угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Маричууд |native_name = {{plainlist| * {{lang|chm|мари}} * {{lang|mhr|Марий-влак}}}} |image = [[File:Meadow mari Tsarevokokshaysk.jpg|260px]] |image_caption = Тал хөндийн мари гэр бүл {{circa|1900}}. |flag = <!--Flag of Mari UNPO.gif--> |pop = {{circa}} 600,000{{citation needed|date=2024 оны 12 сар}} |region1 = {{flag|Орос}}<br />{{nbsp|4}}{{flag|Мари Эл}} |pop1 = 423,803<br />{{nbsp|4}}246,560 |ref1 = <ref>{{cite web |title=2021 оны хүн амын тооллогоор Оросын угсаатны бүлгүүд |url=http://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |publisher=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]] |language=ru }}</ref> |region2 = {{flag|Казахстан}} |pop2 = 5,289 |ref2 = <ref>{{cite web |title=2021 оны улсын тооллого |url=https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/cee/3rsfg8ps3xo19orb284esg4rx27ihqf7/Национальный%20состав.pdf |publisher=[[Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Үндэсний статистикийн товчоо]] |page=6 |access-date=2025-05-30 }}</ref> |region3 = {{flag|Украин}} |pop3 = 4,130 |ref3 = <ref>{{cite web |title=Distribution of the population by nationality and native language |url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=50&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20&n_page=3 |work=2001 оны Бүх Украины хүн амын тооллого |publisher=[[Украины Улсын статистикийн хороо]] |page= |access-date=2025-05-30 |language=uk }}</ref> |region4 = {{flag|Беларусь}} |pop4 = 416 |ref4 = <ref>{{cite web |title=Беларусийн угсаатны бүрэлдэхүүн - 2009 оны тооллого |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |publisher= |page= |access-date=2025-05-30 |language=ru |archive-date=2016-01-14 |archive-url=https://archive.today/20160114090822/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |url-status=dead }}</ref> |region5 = {{flag|Эстони}} |pop5 = 241 |ref5 = <ref>{{cite web |title=Population by ethnic nationality, place of residence and sex |date=2011-12-30 |url=https://andmed.stat.ee/en/stat/rahvaloendus__rel2011__rahvastiku-demograafilised-ja-etno-kultuurilised-naitajad__rahvus-emakeel-ja-keelteoskus-murded/RL0428/table/tableViewLayout2 |publisher=[[Эстонийн статистикийн газар]] |page= |access-date=2025-05-30 |language=et }}</ref> |region6 = {{flag|Латви}} |pop6 = 234 |ref6 = <ref>{{cite web |date=2019-01-01 |title=Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības |trans-title=Латви улсын хүн амын тархалт угсаатны бүрэлдэхүүн, иргэншлээр |url=https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |publisher=Иргэний харьяалал, шилжилт хөдөлгөөний алба — Бүгд Найрамдах Латви Улс |page=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217201111/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |archive-date=2019-02-17 |access-date=2025-05-30 |language=lv }}</ref> |langs = {{flatlist| * [[Мари хэл]] * [[Орос хэл]]}} |rels = {{flatlist| * [[Үнэн алдартны шашин]] * [[Мари шашин]]}} |related = Бусад [[Фин-Угор угсаатан]] }} '''Мари ястан''' нь, мөн хуучин нэрээр Черемис<ref>{{cite book |title=The Territories of the Russian Federation 2009 |date=2 June 2009 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-24775-1 |page=187 |url=https://books.google.com/books?id=FcqNAgAAQBAJ |language=en}}</ref> гэж нэрлэгддэг, Фин-Угор угсаатны бүлэгт хамаарах бөгөөд Оросын Ижил болон Кама мөрний орчим амьдран суудаг. Тэд голчлон [[Мари Эл]] улсад амьдардаг бөгөөд Башкортостан, [[Пермийн хязгаар]], [[Татарстан]] болон [[Удмурт]] улсад ч хэсэг бүлэг хүн амьдардаг. ==Нэрийн утга== Мари угсаатны нэр нь Хуучны-Энэтхэг-Ираны гаралтай márya- үгээс гаралтай бөгөөд энэ нь "хүн", илүү махчилбал "нас бардаг" гэсэн утгатай. Энэ нь Фин-Угор болон Индо-Иран хэлүүд эрт үед харилцаатай байсныг илэрхийлдэг. ==Овгууд== Мари хүмүүсийн хоёр гол овог байдаг: Ижил мөрний баруун эрэгт амьдардаг тал хөндийн мари, болон зүүн эрэгт амьдардаг уулын (эсвэл Толгодын) мари. Эдгээр хоёр овог, аймгийн хэлний ялгаа нь 14-р зуунд үүссэн гэж үздэг. Тал хөндийн мари нь мари хүмүүсийн ихэнх хэсгийг эзэлдэг бөгөөд тэдний хэлний төрөл нь уулын мари хэлнээс илүү өргөн тархсан байдаг. 1995 оны Бүгд Найрамдах Мари Эл улсын Хэлний тухай хуулиар болон тус улсын Үндсэн хуульд Уулын болон Тал хөндий хэлний төрөлүүдийг Орос хэлтэй хамт тус Бүгд Найрамдах улсын төрийн хэл гэж тодорхойлсон. 19-р зуунаас хойш гурав дахь дэд бүлэг болох Зүүн Мари хүмүүсийг тодорхойлсон. Зүүн Мари хэл нь Тал хөндий хэлний нэг төрөл гэж тооцогддог. Зүүн Мари нь Вятка мөрнөөс зүүн тийш амьдардаг мари хүмүүсийг, мөн Уралын бүс нутаг, тэр дундаа [[Башкортостан]], [[Свердловск муж]], [[Пермийн хязгаар]]т амьдардаг хүмүүсийг хамардаг. Энэ тархалт нь 16-р зууны Черемисийн дайнаас улбаалан дорнын бүс рүү нүүх явц бий болсноос үүссэн. Зарим эрдэмтэд [[Киров]], [[Доод Новгород муж]]уудын баруун хойд мари хэлний ярьдаг хүмүүсийг тусдаа овог гэж үздэг. Баруун хойд мари хүмүүсийн тоо 2011 онд 7700 гаруй байсан. Сүүлийн хэдэн арван жилд энэ хүмүүс хурдацтай уусаж байгаа, 2022 онд [[Доод Новгород муж]]ид амьдарч буй мари хүмүүсийн зөвхөн 58.5% нь мари хэлээр ярьдаг аж. Сааринен (2022)-ий мэдээлснээр, баруун хойд мари хэлний ярьдаг хүмүүсийн тоо хэдхэн зуу байна. ==Түүх== ===Эртний түүх=== Зарим эрдэмтэд IV зуунд Готын хаан Эртманарикийн эзэнт гүрний нутагт байсан хүмүүстэй холбогдох Йорданесийн "Гетика" зохиолд дурдсан хоёр овгийг мари хүмүүстэй зүйрлэх боломжтой гэж санал болгосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Имнискарис (эсвэл Сремниссаны) "Черемис" гэх болон Мереныг "Мари" гэж холбох нь маргаантай асуудал юм. Үүний улмаас эрдэмтэд санал нэгдээгүй байна. Мари хүмүүсийн анхны баттай тэмдэглэл 10-р зууны Хазарын эх сурвалжуудаас ирдэг бөгөөд тэднийг "цармис" хэмээх нэрээр дурдсан байдаг. Тухайн үед мари хүмүүсийн суурьшил нь Ижил мөрний эрэгт байсан. Мари ардын аман зохиолд Чоткар гэх домогт баатар болон 1100 орчимд засаглаж байсан домогт хаан Чумблатын тухай дурддаг. Оросууд 12-р зуунд Мари нутагт түрэмгийлэн орж, 1174 онд Новгород Кокшаровын бэхлэлтийг эзэлсэн. 1200 орчимд Владимир-Суздал Ижил мөрний хөндийн бүс нутгийг бүхэлд нь хяналтдаа авч, Доод Новгород байгуулагдсанаар дарамт нь эрчимжсэн. Зүүн Мари нар Ижилийн Булгарын захиргаанд үлдсэн байна. 13-р зууны Монголын довтолгооны дараа Мари нь [[Алтан Орд]]ны нөлөөнд орж, олон булгар хүмүүс хойд зүг рүү нүүсэнтэй холбоотойгоор Булгарын нөлөө Марид нэмэгдсэн. [[Казань]] хот нь эртний Мари нутаг дээр байгуулагдсан. 14-р зуунд Оросын дарамт нэмэгдэж, довтолгоо нэмэгдэхэд Мари нь Оросын Вятка болон Устюг зэрэг газар нутгийг хариу халдан довтолж байв. 1372 онд Оросууд Курмыш хэмээх сууринг байгуулсан. 1443 онд Мари нь [[Казанийн ханлиг|Казанийн Ханлигийн]] харьяат болсон. Энэ үед Мари нь засаглаж байсан Татар, Ижилийн булгаруудтай зарим соёлын нөлөөнд орж, энэ нь мари хэлэнд түрэг хэлний үг, дүрмийн нөлөөгөөр илэрхийлэгддэг. 1523 онд Василградад орос бэхлэлт байгуулагдсанаар уулын мари нар оросуудтай шууд холбоотой болсон бол хэлний ялгаа нь тал хөндийн мари нарын хамтын ажиллагааг сулруулсан. 1552 онд Догшин Иваны удирдлагаар Казань дахь Оросын эзлэлт Мари нутагт болсон бөгөөд үүнээс хойш Мари нутаг Орос улсын нэг хэсэг болсон. Уулын мари нар оросуудад тусалсан бол тал хөндийн мари нар ихэнхдээ Казанийн татаруудыг дэмжиж байв. Марийн эсэргүүцэл нь Оросын түүх судлалд "Черемисийн дайн" хэмээн тэмдэглэгдсэн бөгөөд 1584 он хүртэл үргэлжилсэн. Хамгийн их тулаан 1553-1557, 1570-1572, 1581-1584 оны хооронд болсон. 1572 онд Сибирийн сүүлийн хаан Кучум [[Башкирууд]], [[Ханти]], [[Манси]], Мари вассалуудыг оролцуулсан армийг Строгановуудын эзэмшиж буй нутагт тагнуул хийх, сууринг устгах зорилгоор илгээсэн. 16-р зууны сүүлээр эсэргүүцэл дарагдсан бөгөөд мари хүмүүсийн тоо ихээхэн цөөрч, Орос суурингуудын цагаачлалын дараа, мөн хүчээр Христийн шашинд оруулахыг эсэргүүцэхийн тулд мари хүмүүс хойш нүүх болсон. Оросын эзэнт гүрэнд дараагийн зууны туршид Мари нар өөрсдийн угсаатны болон соёлын онцлогийг хадгалж, Христийн өмнөх уламжлалт шашиндаа эргэн очсон. ===Зөвлөлтийн үе=== ЗХУ-ын үед Мари хэсгийг Наркомунизм, үндэсний асуудал эрхэлсэн ардын комиссариатын удирдлага дор байгуулсан. Түүний зорилго нь мари хүмүүсийг бусад ард түмэнтэй нягт холбоотой болгох, Оросын эсрэг сэжигтэй байдлыг устгах, мөн мари хөдөлмөрчдийн "ялгаварлан үзэх" сэтгэлгээг хөгжүүлэх явдал байв. Үүний үр дүнд Оросын төрийн тариа хураалт, Улаан Арми дахь цэрэг татлага, болон Большевик засаглалын нийгмийг удирдах бодлого хэрэгжсэн. 1930-аад он хүртэл мари хүмүүс Оросын соёлтой ямар ч холбоогүй байсан бөгөөд өөрийн соёл, үнэт зүйлсийг хадгалах боломжтой байсан, учир нь Оростой соёлын харилцаа "гааль, татварын төлбөр хийхэд л хязгаарлагддаг" байсан. Гэвч ЗСБНХУ-ын үед оросжуулалтын хүчтэй бодлого хэрэгжиж, мари хэлийг сургуулиудаас хасаж, зөвхөн орос хэл заасан, олон мари хүмүүсийг нүүлгэн шилжүүлж, ЗСБНХУ-ын алслагдсан газруудад ажиллуулах болсон, мөн мари суурингуудыг "үндэсний сууринд" шилжүүлэх, "эсэргүү тосгон" устгах зорилгоор орос суурьшил хийж, уугуул хүн амын эрх мэдлийг асар ихээр хассан. Мари Ардын ЗХУ-ын Социалист Бүгд Найрамдах Улс нь ЗСБНХУ-д хамгийн хатуу оросжуулалтын арга хэмжээнүүдийг авсан улсуудын нэг болсон. Мөн большевикийн бодлого нь олон үндэстний холбоонд үндэсний үзэл баримтлалын хэт нөлөөг тэмцэх зорилготой байсан нь Мари орны тэргүүлэгч сэхээтнүүдийг хөнөөхөд хүргэсэн, жишээлбэл Сергей Чавайн, Олык Ипай болон бусад багш, эрдэмтэд, уран бүтээлчид, шашны болон нийгмийн удирдагчдыг хөнөөсөн. ===Орчин үе буюу ОХУ=== [[File:Марий онаен-влак.jpg|thumb|Мари бөө шүтлэгтэй хүмүүс]] ЗСБНХУ-ын уналтаас хойш шинэ байгуулагдсан Мари Эл улс нь мари соёл, хэлний сэргэлтийг сэргээх гэж үзсэн. Гэвч 2001 онд Леонид Маркеловыг улсын тэргүүнээр томилсноор Мари Эл улсын засгийн газар бүс нутагт оросжуулалтын хатуу бодлого явуулж эхэлсэн. Ёшкар-Ола хотын Мари үндэсний театрын Василий Пектевийн хэлснээр, "[Маркелов] Мари хүмүүсийг үзэн яддаг байсан". Тэрбээр мари хэл нь одоо тосгон эсвэл сургуулиудад заагддаггүй, мөн Мари Эл улс "одоогийн байдлаар нэрийн хуудас дээр л үндэстний Бүгд Найрамдах Улс хэвээр байна. Бид ердөө л нэгэн бүс нутаг болсон" гэж тэмдэглэжээ. 2005 онд Европын Комисс мари соёлыг дэмжиж, Маркеловын дахин томилогдсонтой санал нийлэхгүй байсан, мөн мари үндэстний эсрэг байр суурьтай сөрөг хүчин, сэтгүүлчид, засгийн газрын албан тушаалтнуудад явуулсан хэлмэгдүүлэлтийн талаарх мэдээллүүдийн талаар санаа зовж байгаагаа илэрхийлсэн. ==Соёл== Мари соёл нь олон утсан чавхдаст домборыг "кусле" хэмээх нэртэй, мөн "шювр" хэмээх уурын бүрээтэй. Мари хөгжмийн уламжлалд Волга мөрний тухай дуу, мөн Мари хүмүүсийн байгальд, ялангуяа ойн болон солонгоруудад зориулсан шүтлэгийг илэрхийлсэн үгс ордог. ==Генетик== [[File:PCA and genetic distances of Uralic-speaking populations.png|thumb|Уралын нурууны хүмүүсийн генетикийн ойр байдал]] Мари хүмүүсийн хамгийн түгээмэл Y-хромосомын хаплогрупп буюу эцгийн хромсом нь N бөгөөд энэ нь Уралын хэлтэй ард түмэн, мөн [[Буриадууд]]ад болон [[Саха ястан]]д түгээмэл байдаг ба Зүүн Евразиас гаралтай. 2018 онд Кристиина Тамбетс болон бусад судлаачдын цуглуулсан мэдээллээр, мари эрэгтэйчүүдийн 46.4% нь N-M178 хаплогрупптай бөгөөд 8.2% нь N-P43 дэд кластаар хамаарна. R1a нь мари хүмүүсийн хоёр дахь хамгийн түгээмэл Y-ДНХ хаплогрупп бөгөөд тэдний 22.7% нь энэ хаплогрупптай байдаг. 2002 онд Ижил-Уралын бүс нутагт mtDNA хаплогруппийн судалгаагаар мари хүмүүсийн 40% нь H хаплогрупптай гэж тогтоогдсон. Мөн дөрвөн хүн тутмын нэг нь U хаплогрупптай бөгөөд 14% нь U5 дэд класт, ойролцоогоор 10% нь U4 хаплогрупптай байдаг. Аутосомал буюу угсаатны холилдооны түвшинд, мари хүмүүс нь Европ дахь үндэстнүүдээс Сибирийн гарал өндөртэй гэж онцлогтой. Тамбетс болон бусад судлаачид тэдний гарал үүслийн 35% нь [[Сибирь|Сибир]]ийн [[Нганасан ястан]]тай төстэй бүрэлдхүүнтэй гэж үзжээ. Энэ нь Уралын хэлтэй бүлгүүдийн хувьд нийтлэг буюу энгийн үзүүлэлт юм. ==Холбоосууд== g0bqrz09r0gnsc92st7jutxvc1712bx 862476 862474 2026-07-20T14:03:46Z Mongolgpt 95994 862476 wikitext text/x-wiki {{short description|Фин-Угор угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Маричууд |native_name = {{plainlist| * {{lang|chm|мари}} * {{lang|mhr|Марий-влак}}}} |image = [[File:Meadow mari Tsarevokokshaysk.jpg|260px]] |image_caption = Тал хөндийн мари гэр бүл {{circa|1900}}. |flag = <!--Flag of Mari UNPO.gif--> |pop = {{circa}} 600,000{{citation needed|date=2024 оны 12 сар}} |region1 = {{flag|Орос}}<br />{{nbsp|4}}{{flag|Мари Эл}} |pop1 = 423,803<br />{{nbsp|4}}246,560 |ref1 = <ref>{{cite web |title=2021 оны хүн амын тооллогоор Оросын угсаатны бүлгүүд |url=http://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |publisher=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]] |language=ru }}</ref> |region2 = {{flag|Казахстан}} |pop2 = 5,289 |ref2 = <ref>{{cite web |title=2021 оны улсын тооллого |url=https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/cee/3rsfg8ps3xo19orb284esg4rx27ihqf7/Национальный%20состав.pdf |publisher=[[Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Үндэсний статистикийн товчоо]] |page=6 |access-date=2025-05-30 }}</ref> |region3 = {{flag|Украин}} |pop3 = 4,130 |ref3 = <ref>{{cite web |title=Distribution of the population by nationality and native language |url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=50&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20&n_page=3 |work=2001 оны Бүх Украины хүн амын тооллого |publisher=[[Украины Улсын статистикийн хороо]] |page= |access-date=2025-05-30 |language=uk }}</ref> |region4 = {{flag|Беларусь}} |pop4 = 416 |ref4 = <ref>{{cite web |title=Беларусийн угсаатны бүрэлдэхүүн - 2009 оны тооллого |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |publisher= |page= |access-date=2025-05-30 |language=ru |archive-date=2016-01-14 |archive-url=https://archive.today/20160114090822/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |url-status=dead }}</ref> |region5 = {{flag|Эстони}} |pop5 = 241 |ref5 = <ref>{{cite web |title=Population by ethnic nationality, place of residence and sex |date=2011-12-30 |url=https://andmed.stat.ee/en/stat/rahvaloendus__rel2011__rahvastiku-demograafilised-ja-etno-kultuurilised-naitajad__rahvus-emakeel-ja-keelteoskus-murded/RL0428/table/tableViewLayout2 |publisher=[[Эстонийн статистикийн газар]] |page= |access-date=2025-05-30 |language=et }}</ref> |region6 = {{flag|Латви}} |pop6 = 234 |ref6 = <ref>{{cite web |date=2019-01-01 |title=Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības |trans-title=Латви улсын хүн амын тархалт угсаатны бүрэлдэхүүн, иргэншлээр |url=https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |publisher=Иргэний харьяалал, шилжилт хөдөлгөөний алба — Бүгд Найрамдах Латви Улс |page=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217201111/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |archive-date=2019-02-17 |access-date=2025-05-30 |language=lv }}</ref> |langs = {{flatlist| * [[Мари хэл]] * [[Орос хэл]]}} |rels = {{flatlist| * [[Үнэн алдартны шашин]] * [[Мари шашин]]}} |related = [[Мордва]], [[Удмуртууд]] болон бусад [[Фин-Угор угсаатан]] }} '''Мари ястан''' нь, мөн хуучин нэрээр Черемис<ref>{{cite book |title=The Territories of the Russian Federation 2009 |date=2 June 2009 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-24775-1 |page=187 |url=https://books.google.com/books?id=FcqNAgAAQBAJ |language=en}}</ref> гэж нэрлэгддэг, Фин-Угор угсаатны бүлэгт хамаарах бөгөөд Оросын Ижил болон Кама мөрний орчим амьдран суудаг. Тэд голчлон [[Мари Эл]] улсад амьдардаг бөгөөд Башкортостан, [[Пермийн хязгаар]], [[Татарстан]] болон [[Удмурт]] улсад ч хэсэг бүлэг хүн амьдардаг. ==Нэрийн утга== Мари угсаатны нэр нь Хуучны-Энэтхэг-Ираны гаралтай márya- үгээс гаралтай бөгөөд энэ нь "хүн", илүү махчилбал "нас бардаг" гэсэн утгатай. Энэ нь Фин-Угор болон Индо-Иран хэлүүд эрт үед харилцаатай байсныг илэрхийлдэг. ==Овгууд== Мари хүмүүсийн хоёр гол овог байдаг: Ижил мөрний баруун эрэгт амьдардаг тал хөндийн мари, болон зүүн эрэгт амьдардаг уулын (эсвэл Толгодын) мари. Эдгээр хоёр овог, аймгийн хэлний ялгаа нь 14-р зуунд үүссэн гэж үздэг. Тал хөндийн мари нь мари хүмүүсийн ихэнх хэсгийг эзэлдэг бөгөөд тэдний хэлний төрөл нь уулын мари хэлнээс илүү өргөн тархсан байдаг. 1995 оны Бүгд Найрамдах Мари Эл улсын Хэлний тухай хуулиар болон тус улсын Үндсэн хуульд Уулын болон Тал хөндий хэлний төрөлүүдийг Орос хэлтэй хамт тус Бүгд Найрамдах улсын төрийн хэл гэж тодорхойлсон. 19-р зуунаас хойш гурав дахь дэд бүлэг болох Зүүн Мари хүмүүсийг тодорхойлсон. Зүүн Мари хэл нь Тал хөндий хэлний нэг төрөл гэж тооцогддог. Зүүн Мари нь Вятка мөрнөөс зүүн тийш амьдардаг мари хүмүүсийг, мөн Уралын бүс нутаг, тэр дундаа [[Башкортостан]], [[Свердловск муж]], [[Пермийн хязгаар]]т амьдардаг хүмүүсийг хамардаг. Энэ тархалт нь 16-р зууны Черемисийн дайнаас улбаалан дорнын бүс рүү нүүх явц бий болсноос үүссэн. Зарим эрдэмтэд [[Киров]], [[Доод Новгород муж]]уудын баруун хойд мари хэлний ярьдаг хүмүүсийг тусдаа овог гэж үздэг. Баруун хойд мари хүмүүсийн тоо 2011 онд 7700 гаруй байсан. Сүүлийн хэдэн арван жилд энэ хүмүүс хурдацтай уусаж байгаа, 2022 онд [[Доод Новгород муж]]ид амьдарч буй мари хүмүүсийн зөвхөн 58.5% нь мари хэлээр ярьдаг аж. Сааринен (2022)-ий мэдээлснээр, баруун хойд мари хэлний ярьдаг хүмүүсийн тоо хэдхэн зуу байна. ==Түүх== ===Эртний түүх=== Зарим эрдэмтэд IV зуунд Готын хаан Эртманарикийн эзэнт гүрний нутагт байсан хүмүүстэй холбогдох Йорданесийн "Гетика" зохиолд дурдсан хоёр овгийг мари хүмүүстэй зүйрлэх боломжтой гэж санал болгосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Имнискарис (эсвэл Сремниссаны) "Черемис" гэх болон Мереныг "Мари" гэж холбох нь маргаантай асуудал юм. Үүний улмаас эрдэмтэд санал нэгдээгүй байна. Мари хүмүүсийн анхны баттай тэмдэглэл 10-р зууны Хазарын эх сурвалжуудаас ирдэг бөгөөд тэднийг "цармис" хэмээх нэрээр дурдсан байдаг. Тухайн үед мари хүмүүсийн суурьшил нь Ижил мөрний эрэгт байсан. Мари ардын аман зохиолд Чоткар гэх домогт баатар болон 1100 орчимд засаглаж байсан домогт хаан Чумблатын тухай дурддаг. Оросууд 12-р зуунд Мари нутагт түрэмгийлэн орж, 1174 онд Новгород Кокшаровын бэхлэлтийг эзэлсэн. 1200 орчимд Владимир-Суздал Ижил мөрний хөндийн бүс нутгийг бүхэлд нь хяналтдаа авч, Доод Новгород байгуулагдсанаар дарамт нь эрчимжсэн. Зүүн Мари нар Ижилийн Булгарын захиргаанд үлдсэн байна. 13-р зууны Монголын довтолгооны дараа Мари нь [[Алтан Орд]]ны нөлөөнд орж, олон булгар хүмүүс хойд зүг рүү нүүсэнтэй холбоотойгоор Булгарын нөлөө Марид нэмэгдсэн. [[Казань]] хот нь эртний Мари нутаг дээр байгуулагдсан. 14-р зуунд Оросын дарамт нэмэгдэж, довтолгоо нэмэгдэхэд Мари нь Оросын Вятка болон Устюг зэрэг газар нутгийг хариу халдан довтолж байв. 1372 онд Оросууд Курмыш хэмээх сууринг байгуулсан. 1443 онд Мари нь [[Казанийн ханлиг|Казанийн Ханлигийн]] харьяат болсон. Энэ үед Мари нь засаглаж байсан Татар, Ижилийн булгаруудтай зарим соёлын нөлөөнд орж, энэ нь мари хэлэнд түрэг хэлний үг, дүрмийн нөлөөгөөр илэрхийлэгддэг. 1523 онд Василградад орос бэхлэлт байгуулагдсанаар уулын мари нар оросуудтай шууд холбоотой болсон бол хэлний ялгаа нь тал хөндийн мари нарын хамтын ажиллагааг сулруулсан. 1552 онд Догшин Иваны удирдлагаар Казань дахь Оросын эзлэлт Мари нутагт болсон бөгөөд үүнээс хойш Мари нутаг Орос улсын нэг хэсэг болсон. Уулын мари нар оросуудад тусалсан бол тал хөндийн мари нар ихэнхдээ Казанийн татаруудыг дэмжиж байв. Марийн эсэргүүцэл нь Оросын түүх судлалд "Черемисийн дайн" хэмээн тэмдэглэгдсэн бөгөөд 1584 он хүртэл үргэлжилсэн. Хамгийн их тулаан 1553-1557, 1570-1572, 1581-1584 оны хооронд болсон. 1572 онд Сибирийн сүүлийн хаан Кучум [[Башкирууд]], [[Ханти]], [[Манси]], Мари вассалуудыг оролцуулсан армийг Строгановуудын эзэмшиж буй нутагт тагнуул хийх, сууринг устгах зорилгоор илгээсэн. 16-р зууны сүүлээр эсэргүүцэл дарагдсан бөгөөд мари хүмүүсийн тоо ихээхэн цөөрч, Орос суурингуудын цагаачлалын дараа, мөн хүчээр Христийн шашинд оруулахыг эсэргүүцэхийн тулд мари хүмүүс хойш нүүх болсон. Оросын эзэнт гүрэнд дараагийн зууны туршид Мари нар өөрсдийн угсаатны болон соёлын онцлогийг хадгалж, Христийн өмнөх уламжлалт шашиндаа эргэн очсон. ===Зөвлөлтийн үе=== ЗХУ-ын үед Мари хэсгийг Наркомунизм, үндэсний асуудал эрхэлсэн ардын комиссариатын удирдлага дор байгуулсан. Түүний зорилго нь мари хүмүүсийг бусад ард түмэнтэй нягт холбоотой болгох, Оросын эсрэг сэжигтэй байдлыг устгах, мөн мари хөдөлмөрчдийн "ялгаварлан үзэх" сэтгэлгээг хөгжүүлэх явдал байв. Үүний үр дүнд Оросын төрийн тариа хураалт, Улаан Арми дахь цэрэг татлага, болон Большевик засаглалын нийгмийг удирдах бодлого хэрэгжсэн. 1930-аад он хүртэл мари хүмүүс Оросын соёлтой ямар ч холбоогүй байсан бөгөөд өөрийн соёл, үнэт зүйлсийг хадгалах боломжтой байсан, учир нь Оростой соёлын харилцаа "гааль, татварын төлбөр хийхэд л хязгаарлагддаг" байсан. Гэвч ЗСБНХУ-ын үед оросжуулалтын хүчтэй бодлого хэрэгжиж, мари хэлийг сургуулиудаас хасаж, зөвхөн орос хэл заасан, олон мари хүмүүсийг нүүлгэн шилжүүлж, ЗСБНХУ-ын алслагдсан газруудад ажиллуулах болсон, мөн мари суурингуудыг "үндэсний сууринд" шилжүүлэх, "эсэргүү тосгон" устгах зорилгоор орос суурьшил хийж, уугуул хүн амын эрх мэдлийг асар ихээр хассан. Мари Ардын ЗХУ-ын Социалист Бүгд Найрамдах Улс нь ЗСБНХУ-д хамгийн хатуу оросжуулалтын арга хэмжээнүүдийг авсан улсуудын нэг болсон. Мөн большевикийн бодлого нь олон үндэстний холбоонд үндэсний үзэл баримтлалын хэт нөлөөг тэмцэх зорилготой байсан нь Мари орны тэргүүлэгч сэхээтнүүдийг хөнөөхөд хүргэсэн, жишээлбэл Сергей Чавайн, Олык Ипай болон бусад багш, эрдэмтэд, уран бүтээлчид, шашны болон нийгмийн удирдагчдыг хөнөөсөн. ===Орчин үе буюу ОХУ=== [[File:Марий онаен-влак.jpg|thumb|Мари бөө шүтлэгтэй хүмүүс]] ЗСБНХУ-ын уналтаас хойш шинэ байгуулагдсан Мари Эл улс нь мари соёл, хэлний сэргэлтийг сэргээх гэж үзсэн. Гэвч 2001 онд Леонид Маркеловыг улсын тэргүүнээр томилсноор Мари Эл улсын засгийн газар бүс нутагт оросжуулалтын хатуу бодлого явуулж эхэлсэн. Ёшкар-Ола хотын Мари үндэсний театрын Василий Пектевийн хэлснээр, "[Маркелов] Мари хүмүүсийг үзэн яддаг байсан". Тэрбээр мари хэл нь одоо тосгон эсвэл сургуулиудад заагддаггүй, мөн Мари Эл улс "одоогийн байдлаар нэрийн хуудас дээр л үндэстний Бүгд Найрамдах Улс хэвээр байна. Бид ердөө л нэгэн бүс нутаг болсон" гэж тэмдэглэжээ. 2005 онд Европын Комисс мари соёлыг дэмжиж, Маркеловын дахин томилогдсонтой санал нийлэхгүй байсан, мөн мари үндэстний эсрэг байр суурьтай сөрөг хүчин, сэтгүүлчид, засгийн газрын албан тушаалтнуудад явуулсан хэлмэгдүүлэлтийн талаарх мэдээллүүдийн талаар санаа зовж байгаагаа илэрхийлсэн. ==Соёл== Мари соёл нь олон утсан чавхдаст домборыг "кусле" хэмээх нэртэй, мөн "шювр" хэмээх уурын бүрээтэй. Мари хөгжмийн уламжлалд Волга мөрний тухай дуу, мөн Мари хүмүүсийн байгальд, ялангуяа ойн болон солонгоруудад зориулсан шүтлэгийг илэрхийлсэн үгс ордог. ==Генетик== [[File:PCA and genetic distances of Uralic-speaking populations.png|thumb|Уралын нурууны хүмүүсийн генетикийн ойр байдал]] Мари хүмүүсийн хамгийн түгээмэл Y-хромосомын хаплогрупп буюу эцгийн хромсом нь N бөгөөд энэ нь Уралын хэлтэй ард түмэн, мөн [[Буриадууд]]ад болон [[Саха ястан]]д түгээмэл байдаг ба Зүүн Евразиас гаралтай. 2018 онд Кристиина Тамбетс болон бусад судлаачдын цуглуулсан мэдээллээр, мари эрэгтэйчүүдийн 46.4% нь N-M178 хаплогрупптай бөгөөд 8.2% нь N-P43 дэд кластаар хамаарна. R1a нь мари хүмүүсийн хоёр дахь хамгийн түгээмэл Y-ДНХ хаплогрупп бөгөөд тэдний 22.7% нь энэ хаплогрупптай байдаг. 2002 онд Ижил-Уралын бүс нутагт mtDNA хаплогруппийн судалгаагаар мари хүмүүсийн 40% нь H хаплогрупптай гэж тогтоогдсон. Мөн дөрвөн хүн тутмын нэг нь U хаплогрупптай бөгөөд 14% нь U5 дэд класт, ойролцоогоор 10% нь U4 хаплогрупптай байдаг. Аутосомал буюу угсаатны холилдооны түвшинд, мари хүмүүс нь Европ дахь үндэстнүүдээс Сибирийн гарал өндөртэй гэж онцлогтой. Тамбетс болон бусад судлаачид тэдний гарал үүслийн 35% нь [[Сибирь|Сибир]]ийн [[Нганасан ястан]]тай төстэй бүрэлдхүүнтэй гэж үзжээ. Энэ нь Уралын хэлтэй бүлгүүдийн хувьд нийтлэг буюу энгийн үзүүлэлт юм. ==Холбоосууд== rik0r8n2gvyj5wcmy05xo0kdew74028 Гиннессийн Дэлхийн дээд амжилтын тухай ном 0 137994 862532 822632 2026-07-21T03:45:12Z CommonsDelinker 211 Guinness_World_Records_Logo_2024.svg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Guinness World Records Logo 2024.svg|]]. 862532 wikitext text/x-wiki '''Гиннессийн Дэлхийн дээд амжилтын тухай ном''' ([[Англи хэл|англи]]. ''The Guinness Book of Records,'' АНУ-д ''The Guinness Book of World Records'') - Дэлхийн хүн, амьтдын үзүүлсэн дээд амжилт, байгалийн өвөрмөц үзэгдэл, шоу бизнес, хэвлэл мэдээлэл, соёлын гайхалтай бөгөөд сонин ололт дээд амжилтын талаарх мэдээллийг жил бүр гаргадаг лавлах ном юм. [[Файл:6764 Guinness.JPG|thumb|Холливүүд дахь Гиннессийн музей]] [[Файл:Lucky Diamond Rich face.jpg|thumb|Лаки Даймон Рич, дэлхийн хамгийн их шивээс хийлгэсэн хүн.]] Анх 1955 онд Ирландын "Гиннесс" шар айраг үйлдвэрлэгч компанийн захиалгаар хэвлэгдсэн ном юм. Ирланд, Британийн шар айрагны уушийн газруудад зочдод тодорхой үзэгдлийн талаарх маргааныг шийдвэрлэх эрх бүхий эх сурвалжийг бий болгох санааг Хью Бивер ([[Англи хэл|англи]]. ''Hugh Beaver'') гаргасан ажээ. Энэхүү санаа нь ихэр ах дүү Норис МакВрайтер болон Росс МакВрайтер ([[Англи хэл|англи]]. ''Noruis &'' ''Ross McWhirter)'' нарын хүчин чармайлтаар хэрэгжсэн бөгөөд 198 хуудастай Номын анхны дугаар 1955 оны 8-р сарын 27-нд хэвлэгдэн гарчээ. Эхэндээ Гиннессийн амжилтын номд ах дүү МакВрайтер нарын цуглуулсан шинжлэх ухааны баталгаатай баримтуудыг багтаасан байсан боловч цаг хугацаа өнгөрөхөд янз бүрийн хүмүүсийн хачирхалтай, сонин ололт амжилтууд гарч эхэлсэн байна. Анхны хэвлэл нь 1955 оны Зул сарын баяраар Их Британид бестселлерүүдийн жагсаалтыг тэргүүлж байсан. Дараа жил нь олон улсад худалдаанд гарсан. Ном зарагдсан тоон үзүүлэлт 1997 он гэхэд 75 саяд хүрсэн бөгөөд түүнээс олон тоогоор хэвлэгдсэн ганц ном нь Библийн судар байсан юм. 2025 оны байдлаар дэлхийн 100 улс, 40 хэл дээр хэвлэгдэн 70 дахь жилдээ хэвлэгдэн гарч байна. Мэдээллийн сандаа 53,000 гаруй бүртгэл хийсэн байна. == Гиннессийн номын үндсэн бүртгэлүүд == * Эд баялаг - мөнгөний бүртгэлд зориулагдсан хэсэг. Энэ хэсэгт мөрийтэй тоглоомын ялалт, хамгийн үнэ цэнэтэй зүйл, хамгийн их хөрөнгө, хамгийн үнэтэй худалдан авалт гэх мэтийг бүртгэдэг; * Амжилт - аялалын тэмдэглэл, төрөл бүрийн хоол хүнс, ундаа уух тэмдэглэл, хамгийн их хүч чадал, тэсвэр тэвчээрийн үзүүлэлтүүд, түүнчлэн дундаж наслалтын бүртгэлийг ихэвчлэн энэ хэсэгт байрлуулдаг; * Мэдлэг - энэ хэсэгт тодорхой мэргэжлээр (ихэвчлэн архитектур, анагаах ухаан, шинэ бүтээл) амжилт, ололт амжилт, мөн ерөнхийдөө шинжлэх ухааны мэдлэгийн бүртгэлийг багтаасан болно; * Урлаг, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл - энэ хэсэг нь хөгжим, кино урлаг, загвар, хөдөлгөөнт дүрс, сурталчилгааны салбарын ололт амжилт, түүнчлэн сэдэвчилсэн парктай холбоотой бичлэгүүдэд зориулагдсан болно; * Аюул ба гамшиг - энэ хэсэгт дайн, тахал, терроризм, амьтдын халдлага, байгалийн гамшиг гэх мэт рекорд үзүүлэлтүүдийг агуулсан; * Эр зориг — энэ ангилалд дээд амжилтын эзэд, ихэвчлэн оргилуудыг байлдан дагуулж, дэлхийг тойрон аялж, хүмүүсийг аварч, хүн төрөлхтөнд чухал ач холбогдолтой хязгаарт (жишээ нь, сансар огторгуй, далайн гүн) хүрч алдар нэрийг олж авсан хүмүүс багтдаг; * Алдар - одод, шагнал, түүнчлэн алдартай гэмт хэрэгтнүүд, шашны зүтгэлтнүүд, буяны үйлстнүүдтэй холбоотой бүртгэлүүд; * Орчин үеийн технологи - тээвэр, интернет, хиймэл дагуулын холбоо, робот техник, зэвсэг, ухаалаг зүйлийг бүтээх технологийн дэвшил; * Спорт - Олимпийн дээд амжилт, зарим спортын амжилт, экстрим тамирчдын рекорд гэх мэт. * Хүн - энэ хэсэг нь биеийн хэмжээ, бодибилдинг, өөрийн биеийг өөрчлөх чадвар, түүнчлэн "сониуч туйлууд" гэж нэрлэгддэг бичлэгүүдээр хязгаарлагддаг. 4z4xnrptg5yhsvstou8izdzq02dk7bf Германы Шинжлэх ухааны академуудын Холбоо 0 139390 862524 814556 2026-07-21T02:37:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 862524 wikitext text/x-wiki '''Германы Шинжлэх ухааны академуудын Холбоо''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Union der deutschen Akademien der Wissenschaften'') — Германы хамгийн том шинжлэх ухааны 8 академуудын нэгтгэл. Бусад ихэнхи орноос ялгаатай нь Германд Холбооны бүтцийн зарчмын дагуу ганц Шинжлэх ухааны академи байдаггүй. Тус улсад нийтдээ 8 өөр академи байдаг бөгөөд ийнхүү нэг Холбоонд нэгдсэн бөгөөд төв байр нь [[Майнц]] хотод байрладаг. 1400 жинхэнэ болон сувалжлагч гишүүдтэй. ХБНГУ-ын Шинжлэх ухааны академиудын Холбоонд дараах академиуд ордог байна. Үүнд: == Академууд == * Мюнхен дэх [[Баварын Шинжлэх Ухааны Академи]] (1759 онд байгуулагдсан) * [[Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академи]] (1992 онд байгуулагдсан) * Дюссельдорф дахь [[Хойд Рейн-Вестфалийн Шинжлэх Ухааны Академи]] (1970 онд байгуулагдсан) * [[Хайдельберг дэх Шинжлэх Ухааны Академи]] (1763-1803 онд байгуулагдсан, 1909 онд дахин байгуулагдсан) * [[Гёттинген дахь Шинжлэх ухааны академи]] (1751 онд байгуулагдсан) * Лайпциг дэх [[Саксоны Шинжлэх Ухааны Академи]] (1846 онд байгуулагдсан) * [[Майнц дахь Шинжлэх ухаан, Уран зохиолын Академи]] (1949 онд байгуулагдсан) * [[Хамбург дахь Шинжлэх Ухааны Академи]] (2005 онд байгуулагдсан) Шинжлэх ухааны академиуд нь шинжлэх ухаан, нийгэм хоорондын зуучлагч, холбох үүрэг гүйцэтгэж, олон улсын шинжлэх ухааны хамтын ажиллагааг дэмждэг байна. Германы Шинжлэх ухааны академуудын санхүүжилтийг холбооны мужуудын төсвийн хөрөнгөөс гаргадаг байна. hx4wwod3kar60lpm16qdhr6qhc5pohl 862531 862524 2026-07-21T03:41:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 862531 wikitext text/x-wiki '''Германы Шинжлэх ухааны академуудын Холбоо''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Union der deutschen Akademien der Wissenschaften'') — Германы хамгийн том шинжлэх ухааны 8 академуудын нэгтгэл. Бусад ихэнхи орноос ялгаатай нь Германд Холбооны бүтцийн зарчмын дагуу ганц Шинжлэх ухааны академи байдаггүй. Тус улсад нийтдээ 8 өөр академи байдаг бөгөөд ийнхүү нэг Холбоонд нэгдсэн бөгөөд төв байр нь [[Майнц]] хотод байрладаг. 1400 жинхэнэ болон сувалжлагч гишүүдтэй. ХБНГУ-ын Шинжлэх ухааны академиудын Холбоонд дараах академиуд ордог байна. Үүнд: == Академууд == * Мюнхен дэх [[Баварийн Шинжлэх Ухааны Академи]] (1759 онд байгуулагдсан) * [[Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академи]] (1992 онд байгуулагдсан) * Дюссельдорф дахь [[Хойд Рейн-Вестфалийн Шинжлэх Ухааны Академи]] (1970 онд байгуулагдсан) * [[Хайдельберг дэх Шинжлэх Ухааны Академи]] (1763-1803 онд байгуулагдсан, 1909 онд дахин байгуулагдсан) * [[Гёттинген дахь Шинжлэх ухааны академи]] (1751 онд байгуулагдсан) * Лайпциг дэх [[Саксоны Шинжлэх Ухааны Академи]] (1846 онд байгуулагдсан) * [[Майнц дахь Шинжлэх ухаан, Уран зохиолын Академи]] (1949 онд байгуулагдсан) * [[Хамбург дахь Шинжлэх Ухааны Академи]] (2005 онд байгуулагдсан) Шинжлэх ухааны академиуд нь шинжлэх ухаан, нийгэм хоорондын зуучлагч, холбох үүрэг гүйцэтгэж, олон улсын шинжлэх ухааны хамтын ажиллагааг дэмждэг байна. Германы Шинжлэх ухааны академуудын санхүүжилтийг холбооны мужуудын төсвийн хөрөнгөөс гаргадаг байна. lfi1cf232qa3kd648f2xzb73fucupec Кёнбок Их Сургууль 0 139710 862686 816625 2026-07-22T10:08:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 862686 wikitext text/x-wiki '''Kyungpook National University''' ( {{Солонгос|경북대학교}} ; '''KNU''' эсвэл Kyungdae ( {{Lang|ko|경대}} ) гэж товчилсон ) нь Өмнөд Солонгосын [[Умард Кёнсан|Кёнбок мужийг]] төлөөлдөг [[:en:Flagship_Korean_National_Universities|Солонгосын хамгийн шилдэг үндэсний их сургуулуудийн]] арван тэргүүлэх сургуулийн нэг юм. Энэ нь [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] [[Умард Кёнсан|Кёнбок мужийн]] нийслэл байдаг байсан [[Тэгү|Дэгү]] хотод байрладаг. == Байгууллага == Кёнбок Их Сургуулийн анагаах ухааны сургууль нь 1923 онд эхэлсэн. Кёнбокын үндэсний их сургууль нь 1946 оны 9-р сард Дэгү хотын Боловсрол, Анагаах ухаан, Хөдөө аж ахуйн коллежийг Үндэсний коллеж болгон сайжруулснаар байгуулагдсан. 1951 оны 10-р сард Боловсрол, Анагаах ухаан, Хөдөө аж ахуй, Либерал урлаг, Шинжлэх ухаан, Хууль зүй, Улс төрийн шинжлэх ухааны коллежуудыг Кёнбок их сургууль болгон нэгтгэв. Инженерийн болон шүдний эмч зэрэг бусад тэнхимүүд дараалан байгуулагдаж, одоогийн их сургуулийг үүсгэн байгуулсав. Одоо КҮС [[:en:Philosophy,_politics_and_economics|Философи, улс төр ба эдийн засаг]] хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. == Жагсаалт == * 2024 оны ДЭЛХИЙН ИХ СУРГУУЛИЙН ЗЭРЭГТ-д ба дэлхийд 501~600-д (Солонгост 14-т, Солонгосын үндэсний их сургуулиудын дунд 1-д), 2024 оны ИХ СУРГУУЛИЙН НӨЛӨӨ ЗЭРЭГТ-д ба дэлхийд 39-т (Солонгост 3-т, Солонгосын үндэсний их сургуулиудын дунд 1-т) тус тус орсон. <ref>{{Cite web |date=2024-03-27 |title=Kyungpook National University |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/kyungpook-national-university |access-date=2024-06-17 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> * 2024 оны QS ДЭЛХИЙН ИХ СУРГУУЛИЙН ЗЭРЭГТ-д ба дэлхийд 516-д (Солонгост 15-т, Солонгосын үндэсний их сургуулиудын дунд 1-д) жагссан <ref>{{Cite web |title=Kyungpook National University |url=https://www.topuniversities.com/universities/kyungpook-national-university |access-date=2024-06-17 |website=Top Universities |language=en}}</ref> * 2024 оны Шанхайн ангилалд (ARWU) ба дэлхийд 401~500-д (Солонгост 9~12-т) орсон <ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking-Univiersities |url=https://www.shanghairanking.com/institution/kyungpook-national-university |access-date=2024-06-17 |website=www.shanghairanking.com}}</ref> * 2024 оны Дэлхийн их сургуулийн ангилалын төв (CWUR) ба Солонгос улсад 10-т (Солонгосын үндэсний их сургуулиудын дунд 1-т) харин дэлхийд 420-д орсон <ref>{{Cite web |title=Kyungpook National University Ranking {{!}} 2024 {{!}} CWUR |url=https://cwur.org/2024/kyungpook-national-university.php |access-date=2024-06-17 |website=cwur.org |archive-date=2024-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513050343/https://cwur.org/2024/kyungpook-national-university.php |url-status=dead }}</ref> [[Ангилал:Солонгос-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] 0oifbjx18uic2nip5bo522xxdgj13fq Сасо Юүка 0 140063 862520 820190 2026-07-20T23:31:17Z CommonsDelinker 211 2018_Asian_Games_PH_gold_medalists_Yuka_Saso_(cropped).jpg файлыг коммонсд [[c:User:Yann|Yann]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]]. 862520 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гольфчин | name = Сасо Юүка <br> {{nihongo2|笹生 優花}} | image = | image_size = 220px | caption = [[2018 оны Азийн наадам]]д 2 алтан медаль хүртээд буй нь | fullname = | nickname = | birth_date = {{birth date and age|2001|6|20|df=y}} | birth_place = [[Филиппин]], [[Булакан]], [[Сан Илдефонсо]]<ref name=ag2018prof/> | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|2001|6|20|df=y}} --> | death_place = | height = 166см | weight = | nationality = {{nowrap|{{PHL}} (2021 оны 10 сар хүртэл)}}<br>{{nowrap|{{JPN}} (2021 оны 11 сараас)}}<!---Sporting nationality, not citizenship---> | residence = | spouse = | partner = | children = | college = | yearpro = 2019 | tour = ЭМГХ-ны цуврал<br>ЭМГХ-ны Японы цуврал | extour = <!-- Former tours which a member of --> | prowins = 4 | lpgawins = 2 | letwins = <!-- Number of Ladies European Tour wins --> | jlpgawins = 2 | klpgawins = <!-- LPGA of Korea Tour wins --> | lagtwins = <!-- Number of Ladies Asian Golf Tour wins --> | alpgwins = <!-- Number of ALPG Tour wins --> | futwins = <!-- Number of Symetra Tour wins --> | otherwins = <!-- Number of Other wins --> | majorwins = 2 | anainspiration = 17-р байр: 2022 | lpga = 2-р байр: 2023 | wusopen = '''Түрүү''': 2021, 2024 | wbritopen = 39-р байр: 2021 | evian = 3-р байр: 2023 | wghofid = <!-- World Golf Hall of Fame member ID --> | wghofyear = <!-- World Golf Hall of Fame year inducted --> | award1 = <!-- Achievement or award details --> | year1 = <!-- Year(s) of achievement or award --> | award2 = | year2 = | awardssection = <!-- location of awards page or section --> | medaltemplates = {{MedalSport | Эмэгтэй [[гольф]]}} {{MedalCountry | {{PHI}} }} {{MedalCompetition|[[Азийн наадам]]}} {{MedalGold|[[2018 оны Азийн наадам|Жакарта-Палембанг 2018]]|Хувь}} {{MedalGold|[[2018 оны Азийн наадам|Жакарта-Палембанг 2018]]|Баг}} }} {{nihongo|'''Сасо Юүка'''|笹生 優花|Sasō Yūka}} (2001 оны 6 сарын 20-нд төрсөн) нь Японы мэргэжлийн гольфчин бүсгүй. Филиппинд төрсөн Сасо япон аав, филиппин ээжтэй. 2021 он хүртэл Филиппинийг төлөөлж байхдаа Азийн наадамд гольфын төрлөөр тус улсад анхны алтан медалийг авчирсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.jga.or.jp/jga/jsp/players/profile_35419.html |title=笹生 優花 |publisher=Japan Golf Association |access-date=29 August 2018}}</ref><ref name=wagr>{{Cite web |url=https://www.wagr.com/playerprofile/yuka-saso-18321 |title=Yuka Saso |publisher=World Amateur Golf Ranking |access-date=4 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/665516/yuka-saso-brings-gold-from-golf-for-phl/story/?amp |title=Yuka Saso brings gold from golf, Bianca Pagdanganan bags 10th bronze for PHL |work=GMA News Online |first=Justin Kenneth |last=Carandang |date=26 August 2018 |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://tv5.espn.com/story/_/id/24479724/women-golf-team-strikes-double-gold-dramatic-finish |title=Women's golf team strikes double gold in dramatic finish |work=ESPN |first=Sid |last=Ventura |date=26 August 2018 |access-date=26 August 2018}}</ref> 2022 оноос хойш Японы нэрээр өрсөлдөх болсон. [[Ангилал:Японы гольфчин]] [[Ангилал:Филиппиний гольфчин]] [[Ангилал:2001 онд төрсөн]] 3mg4uesjtie5vr95836qxz45x93grq2 Холбооны Зөвлөл (Орос) 0 140115 862528 861650 2026-07-21T03:24:09Z Wiz KDDI 105877 logo 862528 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logo of the Federation Council (Russia).svg|thumb]] '''ОХУ-ын Холбооны Зөвлөл''' буюу ОХУ-ын Холбооны Хурлын Холбооны Зөвлөл ([[Орос хэл|орос.]] ''Сове́т Федера́ции Федера́льного собра́ния Росси́йской Федера́ции,'' албан бусаар мөн ''"Сенат"'' гэж товчилдог байна) -Оросын парламент буюу ОХУ-ын Холбооны Хурлын хоёр танхимын дээд танхим юм. [[ОХУ-ын Үндсэн хууль|ОХУ-ын Үндсэн хуулийн]] 95-р зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасны дагуу Оросын Холбооны Зөвлөл нь ОХУ-ын бүрэлдэхүүн тус бүрээс хоёр төлөөлөгч (төрийн хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглалын байгууллага тус бүрээс нэг төлөөлөгч), түүнчлэн ОХУ-ын Ерөнхийлөгч 30-аас илүүгүй төлөөлөгч томилогдог бөгөөд тэдний 7 төлөөлөгчийг бүх насаар нь томилж болдог байна. 1993 оноос хойш ОХУ-ын сенаторуудын тоо шинэ субьектүүд байгуулагдсантай холбоотойгоор хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөн. 2022 оны байдлаар түүний нийт 178 гишүүд ОХУ-ын бүс нутгийг төлөөлж байна (89 субъект тус бүрээс хоёр төлөөлөгч). 2020 онд ОХУ-ын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсны дараа сенаторуудынг - 30 хүртэл хүнийг ОХУ-ын нэрийн өмнөөс ОХУ-ын Ерөнхийлөгч томилж болдог болжээ. Мөн ОХУ-ын Ерөнхийлөгч бүрэн эрхээ дуусгавар болсон эсвэл огцорсон тохиолдолд бүх насаар нь сенатор болох эрхтэй байдаг ажээ. [[Файл:Meeting of the Federation Council (2018-12-11).jpg|thumb|488x488px|Холбооны зөвлөлийн хуралдаан]] Оросын Холбооны Зөвлөл нь нам бусын үндсэн дээр байгуулагдсан бүтэцтэй байдаг. Сенаторууд фракц, намын холбоо байгуулдаггүй байна. ОХУ-ын Холбооны зөвлөл нь байнгын ажиллагаатай байгууллага юм. [[Төрийн Дум|Төрийн Думаас]] ялгаатай нь Холбооны Зөвлөлийг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч татан буулгах боломжгүй юм. Түүний хуралдааныг шаардлагатай бол сард хоёроос доошгүй удаа явуулдаг байна. Холбооны Зөвлөлийн хуралдаан бол танхимын ажлын үндсэн хэлбэр юм. Тэд Төрийн Думын хуралдаанаас тусад нь явагддаг. Танхимууд хамтдаа хуралдаж, ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн илгээлтийг сонсож болно. Сенаторууд бүрэн эрхээ тогтмол хэрэгжүүлдэг байна. Оросын Холбооны Зөвлөлийн хуралдаан Москва хотын Большая Дмитровка гудамжинд байрлах төв байранд 1-р сарын 25-аас 7-р сарын 15, 9-р сарын 16-аас 12-р сарын 31-ний хооронд болдог. Чуулганууд нээлттэй болдог бөгөөд Холбооны Зөвлөлийн шийдвэрээр хуралдааны байршлыг өөрчилж болон хаалттай хуралдаан хийж болно. Дарга нь [[Валентина Матвиенко|Валентина Матвиенко.]] == Бүрэн эрх == * ОХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн хоорондын хилийн өөрчлөлтийг батлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дайн зарлах тухай зарлигийг батлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Онц байдал тогтоох тухай зарлигийг батлах; * ОХУ-ын Зэвсэгт хүчнийг ОХУ-ын нутаг дэвсгэрээс гадуур ашиглах боломжийн асуудлыг шийдвэрлэх; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг зарлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийг албан тушаалаас нь огцруулах; бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхээ больсон ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн халдашгүй эрхийг цуцлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор ОХУ-ын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга, орлогч дарга, шүүгч, ОХУ-ын Дээд шүүхийн дарга, орлогч дарга, шүүгчийг албан тушаалд томилох; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөс ОХУ-ын Ерөнхий прокурор, түүний орлогч, ОХУ-ын үүсгэн байгуулагчдын прокурор, цэргийн болон ОХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн прокурортой адилтгах бусад мэргэжлийн прокурорын албан тушаалд нэр дэвшигчдийн талаар санал асуулга явуулах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор Аудитын дарга, нийт аудиторуудын тал хувийг албан тушаалд томилох, чөлөөлөх; * Батлан ​​хамгаалах, улсын аюулгүй байдал, дотоод хэрэг, хууль зүй, гадаад харилцаа, онцгой байдлын болон гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах үүрэг бүхий холбооны гүйцэтгэх байгууллагуудын дарга нарын албан тушаалд (холбооны сайдуудыг оролцуулаад) ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосон нэр дэвшигчдийн талаар зөвлөлдөх; * Холбооны үндсэн хуулийн дагуу ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор ОХУ-ын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга, орлогч дарга, шүүгч, ОХУ-ын Дээд шүүхийн дарга, орлогч дарга, шүүгч, кассын болон давж заалдах шатны шүүхийн шийдвэрээр ОХУ-ын Дээд шүүхийн дарга, орлогч дарга, шүүгчдийн бүрэн эрхийг дуусгавар болгох. шүүгчийн нэр төр, түүнчлэн холбооны үндсэн хуульд заасан шүүгч бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжгүйг илтгэсэн бусад тохиолдолд; * ОХУ-ын Ерөнхий прокурорын ОХУ-ын хууль, дэг журмын байдлын талаархи жил бүрийн тайланг сонсох. Мөн ОХУ-ын Ерөнхий прокурор, Аудитын аудиторуудыг мөн нууц санал хураалтаар сонгодог. Хэрэв ОХУ-ын Үндсэн хуульд шийдвэр гаргах өөр журам заагаагүй бол Холбооны Зөвлөлийн шийдвэрийг сенаторуудын олонхийн саналаар баталдаг байна. == Холбооны Зөвлөлийн хороод == # Үндсэн хуулийн хууль тогтоомж, төрийн байгуулалтын хороо # Холбооны бүтэц, бүс нутгийн бодлого, нутгийн өөрөө удирдах байгууллага, хойд нутгийн асуудал эрхэлсэн хороо # Батлан ​​хамгаалах, аюулгүй байдлын хороо # Олон улсын харилцааны хороо # Төсөв, санхүүгийн зах зээлийн хороо # Эдийн засгийн бодлогын хороо # Хөдөө аж ахуй, хүнсний бодлого, байгаль орчны менежментийн хороо # Нийгмийн бодлогын хороо # Шинжлэх ухаан, боловсрол, соёлын хороо # Парламентын үйл ажиллагааны дүрэм, зохион байгуулалтын холбооны зөвлөлийн хороо hxhmmthapt21he5lgz73lauoobiy3fq Жэймс Кертис Хэпберн 0 140241 862611 821455 2026-07-21T21:52:20Z CommonsDelinker 211 Hepburn.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Fitindia|Fitindia]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Meiji Gakuin University Shirokane Campus|]]. 862611 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн|name=Жэймс Кертис Хэпберн|image=James Curtis Hepburn.jpg|image_caption=|birth_date={{Birth date|1815|3|13}}|birth_place=[[Милтон (Пеннсилвани)]], АНУ|death_date={{Death date and age|1911|9|21|1815|3|13}}|death_place=[[Ист Орэнж (Нью Жерси)]], АНУ|known_for={{nowrap|Хятад, Япон улсуудад хийсэн эмнэлгийн номлолууд}} <br/> [[Хэпберн галигийн систем]]|nationality=[[Америкчууд|Америкчууд]]|alma_mater=[[Принстон Их сургууль]] <br> [[Пеннсильванийн Их Сургууль]]}} '''Жэймс Кертис Хэпберн''' (1815 оны 3 сарын 13-аас 1911 оны 9 сарын 21) бол Америк улсын эмч, боловсролын зүтгэлтэн, орчуулагч, Христийн [[шашны номлогч]] байжээ. [[Япон хэл|Япон хэлнээс]] [[латин үсэг]] рүү галиглах Хэпберний галигийн системийг зохиож, япон-англи [[Толь бичиг|толь бичгээр]] дамжуулан олон нийтэд түгээснээрээ алдартай. == Намтар == Хэпберн 1815 оны 3 дугаар сарын 13-нд [[Пеннсилвани|Пеннсилвани мужийн]] Милтонд төрсөн. [[Принстон Их сургууль|Принстон Их сургуульд]] сурч, магистрын зэрэг хамгаалсан бөгөөд дараа нь [[Пеннсильванийн Их Сургууль|Пеннсилванийн Их сургуульд]] орж, 1836 онд [[Магистрын зэрэг|эмнэлгийн магистр зэрэг]] авсан<ref name="bdcconline.net">{{Cite web |title=James Curtis Hepburn: H: By Person: Stories: Biographical Dictionary of Chinese Christianity |url=http://www.bdcconline.net/en/stories/h/hepburn-james-curtis.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025190058/http://www.bdcconline.net/en/stories/h/hepburn-james-curtis.php |archive-date=October 25, 2016 |access-date=September 24, 2010 |website=www.bdcconline.net}}</ref> бөгөөд эмч мэргэжилтэй болсон. Өрнийн анагаах ухааныг дэлгэрүүлэхээр [[Хятад|Хятадад]] явах шийдвэр гаргасан ч, [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн]] болж, Хятадын боомтууд гадаадын иргэдэд хаалттай байсан тул [[Сингапур|Сингапурт]] хоёр жил саатажээ. 5 жил ажилласны дараа 1845 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-д]] эргэн ирж [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] эмнэлгийн үйлчилгээ нээв.<ref>{{Cite web |title=James Curtis Hepburn |url=http://www.famousamericans.net/jamescurtishepburn/ |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20020707155242/http://www.famousamericans.net/jamescurtishepburn/ |archive-date=July 7, 2002 |access-date=September 27, 2024}} - famousamericans.net</ref> 1859 онд Хэпберн [[Америкийн Пресвитерианы номлогчдын байгууллага|Америкийн Пресвитерианы номлогчдын байгууллагын]] харьяанд Японд эмчийн үүрэгтэй номлогчоор очжээ.<ref name="bdcconline.net">{{Cite web |title=James Curtis Hepburn: H: By Person: Stories: Biographical Dictionary of Chinese Christianity |url=http://www.bdcconline.net/en/stories/h/hepburn-james-curtis.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025190058/http://www.bdcconline.net/en/stories/h/hepburn-james-curtis.php |archive-date=October 25, 2016 |access-date=September 24, 2010 |website=www.bdcconline.net}}</ref> 1859 оны аравдугаар сард [[Нагасаки|Нагасакид]] анх ирснийхээ дараа удалгүй шинэчлэн нээгдсэн гэрээний боомт [[Ёкохама]] руу нүүж, 1861 оны дөрөвдүгээр сард Сокоожи сүмд анхны эмнэлгээ байгуулсан байна. Хэпберн анх [[Канагава|Канагавад]] орших Жобүцүжи хэмээх хуучин, эвдэрхий сүмд амьдарч байв. Энэ сүм урьд нь Голландын консулын байр байжээ. Тэрээр гэрээний шинэ боомтод оршин суусан анхны христийн номлогч болсон юм. Хэпберний гэр бүл Жобүцүжид Голландын шинэчлэгдсэн сүмийн номлогч [[Сэмюэл Роббинс Браун|Сэмюэл Роббинс Брауны]] гэр бүлтэй хамт амьдарч байв. Тэд хурдан хугацаанд орон нутгийн гадаад иргэдийн хамт олонд уусан шингэсэн бөгөөд Хэпберн АНУ-ын консул [[Таунсэнд Харрис|Таунсэнд Харрисын]] хүндэт эмчээр томилогдсон юм. 1867 оны тавдугаар сард, олон жилийн турш туслахаар нь ажилласан Кишида Гинкоотой хамт Хэпберн япон–англи толь бичгийг хэвлүүлжээ. Уг толь бичиг нь Япон хэл сурах хүсэлтэй хүмүүст зориулсан стандарт гарын авлага болсон.<ref>{{Cite book |last=Ion |first=Hamish, A. |title=American Missionaries, Christian oyatoi, and Japan, 1859-73 |date=2009 |publisher=UBC Press |isbn=978-0-7748-1647-2 |location=Vancouver, BC |page=80}}</ref> 1886 онд гарсан толь бичгийн гурав дахь хэвлэлд,<ref>{{Cite book |last=Hepburn |first=James Curtis |url=http://www.halcat.com/roomazi/doc/hep3.html |title=A Japanese–English and English–Japanese Dictionary |publisher=Z. P. Maruya |year=1886 |edition=3rd |location=Tokyo |access-date=July 25, 2009}} </ref> Хэпберн Япон үсгийг латин үсгээр бичих шинэ системийг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь “Япон үсгийг латин үсгээр бичих нийгэмлэг” (ローマ字会, роомажикай)-ээс боловсруулсан байв. Энэхүү системийг Хэпберний толь бичиг олон нийтэд түгээсэн учраас өнөөдөр “[[Хэпберний галигийн систем|Хэпберний галигийн систем]]” гэдгээр хүмүүс мэддэг. Хэпберн бас Библийг япон хэл рүү орчуулахад хувь нэмэр оруулсан.<ref>{{Cite web |title=Giving You Holy Bibles the Way They Were Originally Printed |url=https://www.originalbibles.com/the-bible-in-transliterated-japanese/}}</ref> == Хожуу үе == [[Файл:Hepburn_Hall_2014.JPG|thumb|[[Ёкохама Их сургууль|Ёкохама хотын Их сургуулийн]] Хэпберний танхим — Япон улсын Ёкохама хот]] [[Файл:J・C・Hepburn_and_his_family.jpg|left|thumb|1880 оны 4-р сарын 29-нд Японд буй Хэпберн болон түүний гэр бүл]] Хэпберн 1892 онд АНУ руу буцжээ. 1905 оны 3-р сарын 14-нд, Японы “[[Нар мандах одон|Нар мандах одон]]”-гийн гуравдугаар зэргийн шагналаар шагнагдсан. Хэпберн уг хүндэт шагналыг хүртсэн хоёр дахь гадаад хүн болжээ. 1911 оны 9 дүгээр сарын 21-нд [[Нью-Жерси|Нью-Жерси мужийн]] [[Ист Орэнж (Нью-Жерси)|Ист Орэнж хотод]] 96 насандаа нас баржээ. Түүний шарилыг Орэнж хотын [[Роздейл оршуулгын газар|Роздейл оршуулгын газарт]] оршуулав. ==Хэвлэлүүд== *{{cite book |last=Хэпберн |first=Жэймс Кертис |author-link=James Curtis Hepburn |title=A Japanese and English dictionary: with an English and Japanese index |place=London |publisher=Trübner & Co. |year=1867 |url=https://archive.org/details/japaneseenglishd00hepb}} (first edition) 690pp *[https://archive.org/details/ajapaneseandeng00hepbgoog A Japanese and English dictionary: with and English and Japanese index (1867)] *[https://archive.org/details/japaneseenglish00unkngoog Japanese-English and English-Japanese Dictionary (1881)] *{{cite book |last=Хэпберн |first=Жэймс Кертис |author-link=James Curtis Hepburn |title=A Japanese-English and English-Japanese Dictionary |place=Tokyo |publisher=Z.P. Maruya & Company |year=1888 |url=https://books.google.com/books?id=6CkYAAAAYAAJ}} (4th edition), 962pp (gives Japanese next to romaji) *[https://books.google.com/books?id=oJtBAAAAYAAJ A Japanese-English and English-Japanese dictionary (1903)] *{{cite book |last=Хэпберн |first=Жэймс Кертис |author-link=James Curtis Hepburn |title=Hepburn's Abridged Dictionary |place=Tokyo |publisher=Z.P. Maruya & Company |year=1905 |url=https://books.google.com/books?id=6FQWAAAAYAAJ}} (2nd. ed. abridged), 1032pp (зөвхөн ромажи) {{DEFAULTSORT:Хэпберн, Жэймс Кертис}} [[Ангилал:1911 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1815 онд төрсөн]] phk32igd5qzxkhtpkj18wnvyuy6oxtm Эрдэнэбилэгийн Ариунболд 0 140368 862779 821976 2026-07-23T02:53:53Z Windychess 97654 862779 wikitext text/x-wiki Эрдэнэбилэгийн Ариунболд нь Монгол улсын орчуулагч, ном хэвлэн нийтлэгч. Англи хэлнээс орчуулдаг. == Бүтээлүүд == ===Орчуулсан ном=== * Хүүхдийн номын 4 цуврал: **Багачуудын анхны том ном: Яагаад? **Багачуудын анхны том ном: Яаж? **Багачуудын анхны том ном: Дэлхий **Багачуудын анхны том ном: Хүмүүс * Ган зам, дэлхийн төмөр замын түүх * Эмсгүй эрс * [[Шатрын задлан]] ===Уран зохиолын ном=== Зохиомол зовлон == Шагнал == 2018 онд Монголын зохиолчдын эвлэлийн [https://www.mnb.mn/i/162014 Алтан өд наадмаас] шагнал хүртэж оны шилдэг орчуулагч болж байсан. {{DEFAULTSORT:Ариунболд, Эрдэнэбилэгийн}} [[Ангилал:Монголын орчуулагч]] [[Ангилал:Англи хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Монголчууд]] bvyd5e12y88b8fx5jaqo66ze4lns8gm Мажарууд 0 141457 862668 834400 2026-07-22T08:55:05Z Avirmed Batsaikhan 53733 862668 wikitext text/x-wiki [[Файл:Néptánccsoport saját kép.jpg|thumb|367x367px|Үндэсний хувцастай мажарууд]] '''Мажарууд''' буюу '''Унгарууд''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Magyarország,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Hungarians,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Венгры'')—[[Унгар]] улсын дийлэнх голлох финн-угр гаралтай ард түмэн бөгөөд [[Урал хэлний аймаг|Урал хэлний аймгийн]] угр бүлэгт багтдаг. Тэд мөн хуучин Унгарын Вант улсын бүрэлдэхүүнд байсан нутагт мэдэгдэхүйц их байдаг. Мажарууд [[Унгар хэл|унгар хэлээр]] ярьдаг бөгөөд тэдэнтэй хэлээр хамгийн ойр байдаг ард түмэн нь [[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог|Ханты, Манси]] нар боловч өнөөдөр Унгар болон эдгээр хэлүүдийн хооронд хоорондоо ойлголцдоггүй. Унгар хэл нь Европын хөрш ард түмний хэлүүд болон [[Түрэг хэлний язгуур|түрэг хэлнүүдээс]] олон тооны зээлсэн хэллэгийг агуулдаг байна. Дэлхий даяар ойролцоогоор 14.5 сая мажар үндэстэн ба тэднээс гаралтай байдаг бөгөөд тэдний 9.6 сая нь өнөөгийн Унгар улсад амьдарч байна. Мажарууд өнөө үед Унгараас гадна [[Румын]] (Трансильванийн түүхэн бүс нутаг), [[Серби]] (Воводина мужийн хойд хэсэг), [[Словак]], [[Украин]], [[Герман]], [[Их Британи]], [[Австри]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Чили]], [[Канад]] зэрэг орнуудад олон тооны мажарууд амьдардаг. Тэдний хамгийн олон бүлэг нь АНУ-д 1.5 сая хүн оршин суудаг байна. Шашин шүтлэгээр Унгарчуудын 37% нь католик шашинтнууд, дараа нь Лютеран ба Калвинист чиглэлийн протестантууд, нийт хүн амын 14% нь. Бусад шашин шүтдэг Унгарчууд шашин шүтэдгүй үзэлтнүүдийн хамт нийт хүн амын 19.94 % бүрдүүлдэг. Тус улсын иргэдийн 27 хувь нь шашин шүтлэгийнхээ талаар мэдээлэл өгөөгүй байна. Унгаруудын хувь хүний нэрс нь ихэвчлэн Европын уламжлалт (Диёрдь - Жорж, Иштван - Штефан, Янош - Иоанн, Ян) эсвэл [[слав]], герман эсвэл [[Түрэг хэлний язгуур|түрэг]] хэлнээс гаралтай Унгаржсан Христийн нэрс байдаг аж. == Алдартай унгарчууд == * '''[[Ференц Лист]]''' (1811–1886)-19-р зууны алдартай хөгжмийн зохиолч * '''Ласло Биро''' (1899–1985)- зохион бүтээгч /тосон бал/ * '''[[Рубик Эрнё|Эрнё Рубик]]''' (1944 онд төрсөн)- зохион бүтээгч /Рубикийн шоо/ * '''Йожеф Пулитцер''' (1847-1911) -сэтгүүлч * '''[[Юдит Полгар]]''' (1976 онд төрсөн) -шатарчин * '''[[Габор Сабо]]''' (1936–1982) – жааз хөгжмийн алдартай гитарчин * '''[[Иштван Сабо]]''' (1938 онд төрсөн) – унгарын алдартай кино найруулагч * [[Денеш Габор|'''Денеш Габор''']] (1900–1997) -физикч, 1971 оны Нобелийн шагналтан. * '''[[Теодор Херцль]]''' (1860–1904)улс төрч. * [[Жон фон Нейман|'''Жон фон Нейман''']] (1903–1957) -математикч, квантын механик үндэслэгч математикч. * '''Имре Кертес''' (1929–2016) алдартай зохиолч, 2002 онд Нобелийн шагнал хүртсэн. * [[Жорж Сорос|'''Жорж Сорос''']] (1930 онд төрсөн)- бизнес эрхлэгч, тэрбумтан. * '''[[Орбан Виктор|Виктор Орбан]]''' (1963 онд төрсөн)- Улс төрч, Унгарын Ерөнхий сайд * [[Кельвин Кляйн]] * [[Ференц Пушкаш]] -хөлбөмбөгчин [[Ангилал:Унгар дахь угсаатан]] [[Ангилал:Австри дахь угсаатан]] [[Ангилал:Румын дахь угсаатан]] [[Ангилал:Серби дэх угсаатан]] [[Ангилал:Словак дахь угсаатан]] [[Ангилал:Словени дахь угсаатан]] [[Ангилал:Украин дахь угсаатан]] [[Ангилал:Угор угсаатан]] g5y977opimb9ucwjjeu049zfgz8mcxn Financial Times 0 142555 862887 831346 2026-07-23T11:39:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 862887 wikitext text/x-wiki [[Файл:Financial Times 1888 front page.jpg|thumb|1888 оны 2 сарын 13-ны анхны дугаарын нүүр хуудас]] '''''Financial Times''''' ('''''FT'''''; монгол хэлээр «'''Файненшл таймс'''» гэж унших бөгөөд "Санхүүгийн цаг" гэж хөрвүүлнэ) — Британийн өдөр тутмын, өргөн хуудсан дээр хэвлэгддэг сонин бөгөөд бизнес, эдийн засгийн цаг үеийн үйл явдал, асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг. Мөн цахим хэлбэрээр хэвлэгдэн гардаг. [[Лондон|Лондонд]] төвтэй тус сонин нь Их Британи, АНУ болон тив Европ даяар үндсэн редакцуудтай. Тус сонин Японы "Nikkei" холдингийн эзэмшилд байдаг юм. Пирсон хэвлэлийн газар "Pearson PLC" 1957 оноос хойш сониныг эзэмшиж байгаад 2015 оны 7-р сард Японы "Nikkei" холдингод 844 сая фунт стерлингээр (1.32 тэрбум ам. доллар) худалдсан. Тус сонин 1 сая төлбөртэй захиалагчидтай бөгөөд тэдний 3/4 нь цахим захиалагчид байдаг гэж 2019 онд мэдэгдсэн байна. 2023 онд 1.3 сая захиалагчтай болсон бөгөөд үүний 1.2 сая нь дижитал байсан гэж мэдэгдсэн. Тус сонин нь ерөнхий сурвалжилга гэхээсээ илүү санхүүгийн сэтгүүл зүй, эдийн засгийн дүн шинжилгээнд ихээхэн анхаарал хандуулж, шүүмжлэл, сайшаалыг хоёуланг нь хүлээдэг байна. Жил бүрийн номын шагналыг ивээн тэтгэж, "Оны хүн" ([[Англи хэл|англи]]. ''Person of the Year'')-ий бичсэн нийтлэлийг хэвлэж ирсэн байна. Тус сонин нь 1888 оны 1-р сард "Лондоны санхүүгийн гарын авлага" буюу '''''London Financial Guide''''' нэртэйгээр үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд сарын дараа "Financial Times" гэж нэрээ шинэчилсэн юм. Уг сониныг Лондон хотод анх Жеймс Шеридан ([[Англи хэл|англи.]] ''James Sheridan'') түгээж байсан бөгөөд тэрээр өөрийн дүү Хоратио Боттомлитай хамт "Financial News"-тэй өрсөлдөн хотын амьдралыг сурвалжлахыг эрмэлздэг байв. Ах дүү Берри Лорд Камроуз, Гомер Берри (дараа нь Лорд Кемсли) нар 1919 онд Financial Times сониныг худалдаж авчээ. 1945 онд Брендан Браккен ([[Англи хэл|англи.]] ''Brendan Bracken'') лорд Камроузаас Financial Times сониныг худалдан авч, 57 жилийн турш өрсөлдсөний эцэст түүнийг Financial News-тэй нэгтгэж, зургаан нүүртэй нэг сонин байгуулж чадсан түүхтэй юм. [[Ангилал:Их Британийн сонин]] [[Ангилал:1888 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Эдийн засгийн сонин]] [[Ангилал:Их Британийн эдийн засаг]] tt4vrw1hgrt1k47b27dr8no7h1xy1oa Монголын боловсрол 0 143204 862472 845375 2026-07-20T13:25:38Z Enkhsaihan2005 64429 862472 wikitext text/x-wiki '''Монголын боловсролын тогтолцоо''' нь 20-р зуунд асар их өөрчлөлтийг туулсан. Коммунист засаглалын үеийн боловсролын шинэчлэл нь ихэвчлэн шашны шинж чанартай уламжлалт боловсролоос эрс ялгаатай байв. Эдгээр шинэчлэлүүд нь [[Зөвлөлт]]ийн боловсролын тогтолцооны загвараар хийгдсэн бөгөөд Монголын иргэдийн боловсрол эзэмших боломжийг эрс нэмэгдүүлсэн. Өөрчлөлтүүдийн дунд 1941-1946 онд [[Монгол бичиг|уламжлалт монгол бичгээс]] [[кирилл]] цагаан толгой руу шилжсэн явдал байсан. Хүн амын дийлэнх нь үнэ төлбөргүй бага сургуульд хамрагдах боломжтой болсон тул бичиг үсэг тайлагдалтын түвшин эрс нэмэгдсэн. Гэсэн хэдий ч 1990-ээд онд [[ардчилал]], [[чөлөөт зах зээл]]д шилжсэн нь Монголын боловсролд зарим сөрөг нөлөө гарсан ч эдийн засаг өсөлт, бодлогын шинэчлэл хийснээр эдгээр ухралтууд тодорхой хэмжээгээр буурсан. Өнөөдөр Монголын боловсролыг [[Боловсролын яам]] хариуцдаг. 2020 онд Боловсролын яам дунд боловсролыг олон улсын стандартад нийцүүлэн шинэчлэхийн тулд [[Cambridge Assessment International Education]]-тай хамтран ажиллахаа зарласан. == Сургуулийн өмнөх боловсрол == Монгол улс нь улсын төсвөөс санхүүждэг өргөн хүрээтэй сургуулийн өмнөх боловсролын тогтолцоотой. Улсын болон хувийн 700 гаруй цэцэрлэг байдаг. Социализмын үед [[Монгол Улсын сумд|сум]] бүр дор хаяж нэг ясли, цэцэрлэгтэй байсан. Одоогоор цэцэрлэгт зөвхөн 3-аас дээш насны хүүхдүүдийг бүртгэдэг. [[Улаанбаатар]]т хувийн өмчит цэцэрлэг, цэцэрлэгүүд байдаг бөгөөд олонх нь хэлний сургалт, жишээлбэл, орос хэлний сургалт явуулдаг. ==Бага болон дунд боловсрол== Монголын доод шатны боловсролын систем нь коммунист засаглалын үед ашиглаж байсан системтэй төстэй ч засгийн газар үүнийг өргөжүүлэх шинэчлэл хийж эхэлсэн. Анхны тогтолцоонд дөрвөн жилийн бага боловсрол, дараа нь дөрвөн жил заавал бага дунд боловсрол эзэмшдэг байсан. Тухайн үед мэргэжлийн, техникийн эсвэл ерөнхий боловсролын чиглэлээр хоёр жилийн заавал бус бүрэн дунд боловсрол байсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.wes.org/ewenr/03july/Practical.htm |title=Sedgwick, Robert. "Education in Mongolia." ''World Education News and Reviews'', 2003. Татаж авсан: 2008-07-03. |access-date=2008-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917201408/http://www.wes.org/ewenr/03july/Practical.htm |archive-date=2008-09-17 |url-status=dead }}</ref> Өргөжилт нь 2004 онд албан ёсоор сургуульд элсэх насыг 8-аас 7 нас болгон бууруулснаар эхэлсэн. 2008 онд бага ангид элсэх нас дахин нэг жилээр буурч 6 нас хүрсэн. Бага, дунд боловсролын 12 жилийн 6-4-2 тогтолцоотой болох зорилготой байсан.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/MONGOLIAEXTN/0,,contentMDK:21016292~menuPK:327739~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:327708,00.html "Mongolia." Дэлхийн банк, 2007-06. Татаж авсан: 2008-07-03.]</ref> 2024 оны байдлаар 797,900 орчим сурагч, 37,770 багштай 885 ерөнхий боловсролын сургууль байна. 40,900 сурагч, 2,140 гаруй багштай 70 мэргэжлийн болон техникийн сургалтын төв байсан.<ref>[https://cdn.greensoft.mn/uploads/users/2649/files/Statistics/Education_Yearbook_2025.pdf "Боловсролын салбарын статистик мэдээлэл 2024-2025. Боловсролын яам. 2025 он. Татаж авсан: 2025-10-26.] }}</ref> Ерөнхий боловсрол 6 наснаас эхэлдэг. 2015 онд Монгол хүүхдүүд зургаан настайдаа сургуульд элсэж, 12 жилийн (5-4-3) боловсрол эзэмшдэг болсон. == Сургуулиуд == [[File:One Laptop Per Child - Ulaanbaatar, Mongolia (by).jpg|thumb|250 px|[[Улаанбаатар]]ын сургуулийн сурагч]] Социализмын дараах олон орны нэгэн адил Монголын сургуулийн тогтолцоо өмнө нь арван жилийн сургуульд суурилсан байсан бөгөөд арван хоёр жилийн боловсрол руу шилжиж байна. 2008 оноос эхлэн сургуульд элсэх албан ёсны насыг зургаа болгон бууруулсан. Заавал эзэмших боловсрол нь есөн жил. Хичээлийн жил 9 сарын 1-нд эхэлдэг. Сумын төвүүдийн сургуулиуд ихэвчлэн хөдөөгийн сурагчдад зориулсан дотуур байртай байдаг. Эдгээр сумын сургуулиудын олонх нь зөвхөн есөн жилийн сургуулиуд юм. Дунд сургууль төгсөхийг хүссэн сурагчид [[Монгол Улсын аймгууд|аймгийн]] төвүүдийн сургуульд суралцах шаардлагатай болдог. Улаанбаатар болон [[Эрдэнэт]] зэрэг хотуудад хувийн сургуулиуд байдаг ч чанар нь холимог байдаг. Мөн Улаанбаатар хотод [[орос хэл|орос]], [[хятад хэл|хятад]], [[турк хэл|турк]], [[англи хэл|англи]], [[герман хэл|герман]] зэрэг гадаад хэлний сургалттай улсын сургуулиуд байдаг. Боловсролын яам нь [[Cambridge Assessment International Education]]-той хамтран [[Олон улсын сургууль|олон улсын стандартад]] нийцүүлэхийн тулд боловсролын томоохон шинэчлэл хийсэн. Үүний үр дүнд олон тооны улсын болон хувийн сургуулиуд байгуулагдаж, Cambridge Pathway (Бага, Чекпойнт, [[International General Certificate of Secondary Education|IGCSE]], [[International A-level|AS and A levels]])-ийг санал болгож байна. Одоогийн байдлаар Кембрижийн хөтөлбөртэй гурван улсын сургууль байгаа бөгөөд улс орон даяар сурагчдад шинэчлэлийг туршиж, хэрэгжүүлэхийн зэрэгцээ олон улсын боловсрол эзэмших боломжийг олгож байна. Монголын ахлах сургуулиудын их сургуулийн элсэлтийн шалгалтын дүнгээр гаргасан чансааг харахад арван сургуулийн ес нь хувийн (төлбөртэй), гурав нь Турк сургууль байжээ.<ref>{{Cite web |url=http://sodo.niitlelch.mn/content/4044.shtml |title=www.baabar.mn &#124; Шилдэг нийтлэлчдийн клуб &#124; Дунд сургуулиудын чансаа |access-date=27 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404051249/http://sodo.niitlelch.mn/content/4044.shtml |archive-date=4 April 2015 |url-status=dead }}</ref> Улаанбаатар хотод англи, монгол хэл дээр сургалт явуулдаг хэд хэдэн хувийн дунд сургууль байдаг бөгөөд зөвхөн англи хэл дээр сургалт явуулдаг цөөхөн хэд нь л байдаг. == Эшлэл == {{reflist}} ==Цаашид унших, холбоос== *[https://web.archive.org/web/20110928135228/http://www.hrusa.org/workshops/HREWorkshops/usa/MongoliaSurvey.htm Choijoo, Altangerel. "Mongolia Teacher Training Survey." Global Strategic Planning Meeting on Teacher Training in Human Rights Education, June 2005. Accessed from the University of Minnesota Human Rights Library, 9 July 2008.] *[http://www.ibe.unesco.org/en/access-by-country/asia-and-the-pacific/mongolia.html Mongolia Dossiers. UNESCO International Bureau of Education. Retrieved 3 July 2008.] *[https://web.archive.org/web/20070711164702/http://www.tc.columbia.edu/cice/Archives/3.2/32weidman.pdf Developing the Mongolia Education Sector Strategy 2000-2005. John C. Weidman, 2001. Current Issues in Comparative Education. Retrieved 3 July 2008.] *[https://web.archive.org/web/20080917201408/http://www.wes.org/ewenr/03july/Practical.htm Education in Mongolia. World Education News and Reviews, 2003. Retrieved 3 July 2008.] *[http://www.unesco.org/iau/onlinedatabases/index.html Higher Education Systems. International Association of Universities online database. Retrieved 3 July 2008.] *[https://web.archive.org/web/20060903051041/http://www.gse.buffalo.edu/org/IntHigherEdFinance/mongolia.pdf Mongolia. Okhidoi Otgonjargal, 2003. The International Comparative Higher Education Finance and Accessibility Project. Retrieved 3 July 2008.] *[https://web.archive.org/web/20100719123026/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/newsletter/News15/text13.html Mongolian Higher Education in Transition. John. C. Weidman, 1999. International Higher Education. Retrieved 3 July 2008.] *[https://web.archive.org/web/20110928045437/http://www.wes.org/ewenr/03july/Feature.htm The Changing Structure of Higher Education in Mongolia. World Education News and Reviews, July 2003. Retrieved 3 July 2008.] *[http://nt5.scbbs.com/cgi-bin/om_isapi.dll?clientID=104459918&depth=3&infobase=iwde.nfo&record={7D9588FF}&softpage=PL_frame Mongolia entry in World Data on Education website: International Bureau of Education – United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (IBE-UNESCO). Retrieved 3 July 2008.]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20160303214847/http://www.eldis.org/fulltext/disted.pdf Robinson, B. (1995). Mongolia in transition: a role for distance education. Open Learning, 10, 3-14. Retrieved 7 July 2008.] *[https://web.archive.org/web/20110926214015/http://www.ids.ac.uk/ids/bookshop/wp/wp126.pdf Krätli, Saverio. Education Provision to Nomadic Pastoralists: A Literature Review. Brighton, U.K.: Institute of Development Studies, 2001. 84 p. Retrieved 5 July 2008.] *[https://archive.today/20130616110504/http://www.adb.org/features/education-all?ref=countries/mongolia/features "Education for All." Asian Development Bank. Adb.org, 2008. Retrieved 21 May 2013.] *[https://archive.today/20130505114126/http://www.wwwords.co.uk/pdf/viewpdf.asp?j=eerj&vol=4&issue=1&year=2005&article=3_Steiner-Khamsi_EERJ_4_1_web&id=76.201.150.185 Steiner-Khamsi and Stolpe (2005). Non-Traveling "Best Practices" for a Traveling Population: The Case of Nomadic Education in Mongolia. European Educational Research Journal. Retrieved 9 July 2008.] ==Гадаад холбоос== * [https://moe.gov.mn/home Боловролсын яамны албан ёсны вэб сайт] * [https://msue.edu.mn/ Монгол Улсын Боловсролын Их Сургуулийн албан ёсны вэб сайт] *https://web.archive.org/web/20080917201408/http://www.wes.org/ewenr/03july/Practical.htm * {{in lang|en}} http://www.vsointernational.org/Images/mongolian-education-sector_tcm76-32635.pdf * {{in lang|mn}} https://web.archive.org/web/20240613014128/https://www.un-mongolia.mn/web/news300611mon.html * {{in lang|en}} https://web.archive.org/web/20250119154521/http://www.undp.mn/news300611.html *[https://www.mncea.edu.mn/ Боловсролын Магадлан Итгэмжлэх Үндэсний Зөвлөлийн вэб сайт. Татаж авсан: 2025-10-26.] *[https://web.archive.org/web/20090212162956/http://mongolianembassy.us/eng_about_mongolia/education.php Mongolian embassy to the U.S. Education website. Татаж авсан: 2025-10-26.] *[https://web.archive.org/web/20081003093434/http://educationusa.state.gov/centers/index.cfm?region=EA#MONGOLIA Education USA Mongolia Centers. Татаж авсан: 2025-10-26.] *[https://web.archive.org/web/20100124083220/http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID%3D2412%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html UNESCO in Mongolia] {{DEFAULTSORT:Монголын боловсрол}} [[Ангилал:Монголын боловсрол| ]] bgnm82xzftvfcl10v8q2g2fynh7wxv8 NewJeans 0 143730 862512 841441 2026-07-20T20:03:41Z Enamania 106131 /* */ small fix 862512 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 | name = NewJeans | зураг = NewJeans X OLENS 1 (cropped).jpg | alt = | caption = NewJeans 2024 онд<br />Зүүнээс баруун: Hanni, Danielle, Minji, Hyein, Haerin. | хэмжээ = 300 | landscape = yes | background = group_or_band | үндсэн_нэр = [[Солонгосоор|Сол:]] 뉴진스 | бусад_нэр = NJZ | маягтай_бичих = New Jeans | alias = | бүрдсэн_газар = {{KOR2}} | дуулдаг_хэл = [[солонгос хэл]], [[англи хэл]] | зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]], [[АНУ]] | урсгал = {{hlist|K-pop|R&B|pop|hip-hop}} | танил_үе = 2022 – одоо | хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] | хөтөч = [[ADOR]]<br>[[HYBE Labels]] | associated_acts = [[HYBE Corporation]] | цахим_хаяг = {{URL|newjeans.kr}} | одооны_гишүүн_тоо = (4) | одооны_гишүүн = Минжи Ханни Хэрин Хэин | орхисон_гишүүн_тоо =(1) | орхисон_гишүүн =Даниэл }} '''NewJeans ('''[[Солонгосоор|Сол:]]뉴진스) эсвэл '''NJZ''' ([[Солонгосоор|Сол:]] 엔제이지) — 2022 онд [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгост]] ADOR болон HYBE Labels компанийн хамтын ажиллагаагаар байгуулагдсан таван гишүүнтэй охидын хамтлаг юм. Тэдний дебют сингл болох “Attention” нь [[2022 он|2022]] оны 7-р сарын 22-нд гарсан. Хамтлаг албан ёсоор 2022 оны 8-р сарын 1-нд “New Jeans” нэртэй анхны мини цомгоо гарган тайзанд гарсан. == Нэрийн утга == NewJeans хамтлагийн нэр нь англи хэлний ''“new genes”'' (шинэ үеийн гентүүд) гэдэг үгийн дуудлагын адилтгалаас үүдэлтэй бөгөөд олон утгыг илэрхийлдэг. Нэгдүгээрт, энэ нэр нь шинэ үеийн поп хөгжмийн төлөөлөл болж, салбарт шинэ эрч хүч, шинэ уур амьсгал авчрах зорилгыг илтгэнэ. Хоёрдугаарт, ''jeans'' (жийнс) нь өдөр тутмын хэрэглээний, үе үеийн туршид моодноос гардаггүй хувцас бөгөөд энэ санаа хамтлагийн хөгжмийн болон хэв маягийн үндэс суурь болдог. Тэдний бүтээл үргэлж орчин үеийн бөгөөд олон үеийн сонсогчдод хамааралтай байхыг зорьдог. Мөн хамтлагийн нэр нь тэдний уран бүтээл гудамжны загвар, чөлөөт хэв маягтай нягт холбоотойг илтгэнэ. NewJeans нь залуусын сонирхолд нийцсэн хөгжмийн болон дүрслэлийн санааг санал болгох замаар тэдэнтэй ойр байхыг эрмэлздэг. Энэ өвөрмөц нэр нь тэдний уран бүтээлийн зорилгоос гадна хөгжим, моодыг нэгтгэн шинэ үеийн бэлгэдэл болох зорилгыг харуулдаг. == Гишүүд == * Минжи ( ([[Солонгосоор|Сол:]]김민지) * Ханни * Даниэл ( ([[Солонгосоор|Сол:]]모지혜) * Хэрин ([[Солонгосоор|Сол:]]강해린) * Хэин ([[Солонгосоор|Сол:]]이혜인)) == Дебют == NewJeans хамтлаг 2022 оны 7-р сард “Attention” хэмээх дебют синглээрээ Солонгосын поп хөгжмийн ертөнцөд хөл тавьсан. Энэ бүтээл нь тэдний өвөрмөц хэв маяг, хөгжмийн чиглэлийг харуулж, олон сонсогчдын анхаарлыг татсан. Үүний дараа тэд “Hype Boy”, “Cookie” зэрэг дуугаа гаргаж, олон улсын түвшинд алдаршсан. “Hype Boy” нь ''Billboard Global 200'' жагсаалтад хамгийн удаан байрласан охидын хамтлагийн дуу болсон. 2023 оны 1-р сард хамтлаг “OMG” нэртэй анхны сингл цомгоо гаргасан. Энэ цомгийн “Ditto” дуу нь ''Billboard Hot 100'' болон Их Британийн синглийн жагсаалтад орсон бөгөөд мөн ''Circle Digital Chart''-т хамгийн удаан хугацаанд 1-р байрт бичигдсэн дуу болсон. 2023 оны 3-р сард NewJeans дебютээсээ хойш ердөө 219 хоногийн дараа Spotify дээр 1 тэрбум дамжуулалттай болж, хамгийн хурдан амжилтад хүрсэн Солонгосын уран бүтээлч болсон. 7-р сард тэд “Get Up” нэртэй хоёр дахь мини цомгоо гаргасан. Энэ цомог ''Circle Album Chart''-ийн 2-р байрт орж, эхний долоо хоногт 1.65 сая хувь борлогдож, хамгийн өндөр борлуулалттай цомгуудын нэг болсон. “Get Up” цомгийн гол сингл “Super Shy” нь ''Billboard Global 200'', ''Billboard Hot 100'', мөн Их Британийн жагсаалтад өмнөх дуунаасаа илүү өндөр амжилт гаргасан. NewJeans богино хугацаанд өөрийн өвөрмөц хэв маяг, хөгжмийн чиглэлээр К-поп ертөнцөд бэхэжсэн байр суурьтай болсон. == Дискографи == {| class="wikitable" |+Мини-альбом ! {| class="wikitable" !'''New Jeans''' |} !'''Get Up''' |- |Attention |New Jeans |- |Hype Boy Cookie |Super Shy |- |Cookie |ETA |- |Hurt |Cool with you |- | |Get up |- | |ASAP |} {| class="wikitable" |+Сингл !'''OMG''' !'''Ditto''' |- |Tell Me |Zero |- |Be who you are | |} == 2024 он: HYBE-тэй үүссэн маргаан, “NJZ” нэр ба түр завсарлага<ref>{{Cite web |date=2024-09-26 |title=K-Pop band New Jeans face uncertainty after failed ultimatum |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4g5ekeyg77o |access-date=2025-11-13 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == 2024 оны 4-р сард HYBE компани ADOR компанид дотоод аудит явуулж, тус компанийн захирал Мин Хи Жин-ийг “корпорацийн тагнуул” хийсэн хэмээн буруутгасан. Харин Мин эдгээр мэдэгдлийг няцааж, HYBE нь бусад хамтлагийн хэв маягийг '''NewJeans'''-аас хуулж байна гэж мэдэгджээ.<ref>{{Cite web |date=2024-11-29 |title=K-Pop group NewJeans split from agency in mistreatment row |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwy94jrrzm2o |access-date=2025-11-13 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> 5-р сард шүүхийн шийдвэрийн дагуу Мин Хи Жин ажлаасаа халагдаагүй. Гэвч 8-р сард тэрээр ADORагентлагийн удирдлагаас албан ёсоор татгалзсан. HYBE түүнд NewJeans хамтлагийн продюсер хэвээр үлдэх санал тавьсан боловч Мин уг нөхцөлийг “хүлээн авах боломжгүй” хэмээн үзэж, татгалзсан байна.<ref>{{Cite news |last=Guzman |first=Chad de |title=Why K-Pop Group NewJeans—Or NJZ—Is Brazenly Taking On Its Former Label |language=en |work=TIME |url=https://time.com/7270186/njz-newjeans-exclusive-hybe-ador-legal-battle-complexcon-hongkong/ |access-date=2025-11-13 |archive-date=2025-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428190455/https://time.com/7270186/njz-newjeans-exclusive-hybe-ador-legal-battle-complexcon-hongkong/ |url-status=dead }}</ref> Мин Хи Жин ажлаа орхисны дараа хамтлагийн гурван гишүүн шүтэн бишрэгчидтэйгээ холбогдон, сэтгэл дундуур байгаагаа илэрхийлжээ. 2024 оны 9-р сарын 11-нд NewJeans өөрсдийн YouTube сувгаар 27 минутын урттай бичлэг нийтэлж, HYBE компанийг “сөрөг ажлын орчин бүрдүүлсэн” гэж буруутган, Мин Хи Жин-ийг буцаан томилохыг шаардав. Мөн тэд, хэрвээ 9-р сарын 25-ны дотор шийдвэр гарахгүй бол цаашид арга хэмжээ авна гэж анхааруулсан.<ref>{{Cite web |last=Wang |first=Steffanee |date=2024-09-12 |title=A Full Timeline of the Feud Between HYBE & Former ADOR CEO Min Hee-Jin |url=https://www.billboard.com/lists/hybe-ador-ceo-min-hee-jin-newjeans-feud-timeline/ |access-date=2025-11-13 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> HYBE хамтлагийн шаардлагыг няцаасан ч, Мин Хи Жин-ийг ADOR компанийн дотоод захирал болон NewJeans-ийн продюсероор буцаан томилох боломжийг санал болгосон. Гэсэн хэдий ч уг саналыг хамтлаг хүлээн авах эсэх нь одоогоор тодорхойгүй байна. Хэрэв NewJeans эдгээр нөхцөлийг зөвшөөрөхгүй бол гэрээг цуцлах асуудал үүсэж, шүүхийн маргаанд хүрч болзошгүй. Зарим мэдээллээр, гэрээг нэг талын шийдвэрээр цуцлах тохиолдолд 300 тэрбум вон (ойролцоогоор 170 сая фунт стерлинг)-ы торгууль ногдох магадлалтай гэж үзэж байна.<ref>{{Cite web |last=Wang |first=Steffanee |date=2024-09-12 |title=A Full Timeline of the Feud Between HYBE & Former ADOR CEO Min Hee-Jin |url=https://www.billboard.com/lists/hybe-ador-ceo-min-hee-jin-newjeans-feud-timeline/ |access-date=2025-11-13 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Энэ явдал К-поп салбарт тун ховор тохиолдол гэж үнэлэгдэж, уран бүтээлчид продюсерийн компанидаа ил тод эсэргүүцэл үзүүлсэн нь олон нийтийн анхаарлыг ихээр татсан. NewJeans хамтлагийн ирээдүй одоогоор тодорхойгүй байгаа бөгөөд тэд 2029 он хүртэл HYBE-тэй гэрээтэй ч, одоогийн нөхцөлд ажиллахыг хүсэхгүй байгаагаа илэрхийлжээ.<ref>{{Cite web |last=Wang |first=Steffanee |date=2024-09-12 |title=A Full Timeline of the Feud Between HYBE & Former ADOR CEO Min Hee-Jin |url=https://www.billboard.com/lists/hybe-ador-ceo-min-hee-jin-newjeans-feud-timeline/ |access-date=2025-11-13 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> == Гаднын холбоосууд == lkjpq18tokpgcoq9rq7jicz92eqvhn5 862513 862512 2026-07-20T20:07:43Z Enamania 106131 /* Дискографи */ 862513 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 | name = NewJeans | зураг = NewJeans X OLENS 1 (cropped).jpg | alt = | caption = NewJeans 2024 онд<br />Зүүнээс баруун: Hanni, Danielle, Minji, Hyein, Haerin. | хэмжээ = 300 | landscape = yes | background = group_or_band | үндсэн_нэр = [[Солонгосоор|Сол:]] 뉴진스 | бусад_нэр = NJZ | маягтай_бичих = New Jeans | alias = | бүрдсэн_газар = {{KOR2}} | дуулдаг_хэл = [[солонгос хэл]], [[англи хэл]] | зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]], [[АНУ]] | урсгал = {{hlist|K-pop|R&B|pop|hip-hop}} | танил_үе = 2022 – одоо | хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] | хөтөч = [[ADOR]]<br>[[HYBE Labels]] | associated_acts = [[HYBE Corporation]] | цахим_хаяг = {{URL|newjeans.kr}} | одооны_гишүүн_тоо = (4) | одооны_гишүүн = Минжи Ханни Хэрин Хэин | орхисон_гишүүн_тоо =(1) | орхисон_гишүүн =Даниэл }} '''NewJeans ('''[[Солонгосоор|Сол:]]뉴진스) эсвэл '''NJZ''' ([[Солонгосоор|Сол:]] 엔제이지) — 2022 онд [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгост]] ADOR болон HYBE Labels компанийн хамтын ажиллагаагаар байгуулагдсан таван гишүүнтэй охидын хамтлаг юм. Тэдний дебют сингл болох “Attention” нь [[2022 он|2022]] оны 7-р сарын 22-нд гарсан. Хамтлаг албан ёсоор 2022 оны 8-р сарын 1-нд “New Jeans” нэртэй анхны мини цомгоо гарган тайзанд гарсан. == Нэрийн утга == NewJeans хамтлагийн нэр нь англи хэлний ''“new genes”'' (шинэ үеийн гентүүд) гэдэг үгийн дуудлагын адилтгалаас үүдэлтэй бөгөөд олон утгыг илэрхийлдэг. Нэгдүгээрт, энэ нэр нь шинэ үеийн поп хөгжмийн төлөөлөл болж, салбарт шинэ эрч хүч, шинэ уур амьсгал авчрах зорилгыг илтгэнэ. Хоёрдугаарт, ''jeans'' (жийнс) нь өдөр тутмын хэрэглээний, үе үеийн туршид моодноос гардаггүй хувцас бөгөөд энэ санаа хамтлагийн хөгжмийн болон хэв маягийн үндэс суурь болдог. Тэдний бүтээл үргэлж орчин үеийн бөгөөд олон үеийн сонсогчдод хамааралтай байхыг зорьдог. Мөн хамтлагийн нэр нь тэдний уран бүтээл гудамжны загвар, чөлөөт хэв маягтай нягт холбоотойг илтгэнэ. NewJeans нь залуусын сонирхолд нийцсэн хөгжмийн болон дүрслэлийн санааг санал болгох замаар тэдэнтэй ойр байхыг эрмэлздэг. Энэ өвөрмөц нэр нь тэдний уран бүтээлийн зорилгоос гадна хөгжим, моодыг нэгтгэн шинэ үеийн бэлгэдэл болох зорилгыг харуулдаг. == Гишүүд == * Минжи ( ([[Солонгосоор|Сол:]]김민지) * Ханни * Даниэл ( ([[Солонгосоор|Сол:]]모지혜) * Хэрин ([[Солонгосоор|Сол:]]강해린) * Хэин ([[Солонгосоор|Сол:]]이혜인)) == Дебют == NewJeans хамтлаг 2022 оны 7-р сард “Attention” хэмээх дебют синглээрээ Солонгосын поп хөгжмийн ертөнцөд хөл тавьсан. Энэ бүтээл нь тэдний өвөрмөц хэв маяг, хөгжмийн чиглэлийг харуулж, олон сонсогчдын анхаарлыг татсан. Үүний дараа тэд “Hype Boy”, “Cookie” зэрэг дуугаа гаргаж, олон улсын түвшинд алдаршсан. “Hype Boy” нь ''Billboard Global 200'' жагсаалтад хамгийн удаан байрласан охидын хамтлагийн дуу болсон. 2023 оны 1-р сард хамтлаг “OMG” нэртэй анхны сингл цомгоо гаргасан. Энэ цомгийн “Ditto” дуу нь ''Billboard Hot 100'' болон Их Британийн синглийн жагсаалтад орсон бөгөөд мөн ''Circle Digital Chart''-т хамгийн удаан хугацаанд 1-р байрт бичигдсэн дуу болсон. 2023 оны 3-р сард NewJeans дебютээсээ хойш ердөө 219 хоногийн дараа Spotify дээр 1 тэрбум дамжуулалттай болж, хамгийн хурдан амжилтад хүрсэн Солонгосын уран бүтээлч болсон. 7-р сард тэд “Get Up” нэртэй хоёр дахь мини цомгоо гаргасан. Энэ цомог ''Circle Album Chart''-ийн 2-р байрт орж, эхний долоо хоногт 1.65 сая хувь борлогдож, хамгийн өндөр борлуулалттай цомгуудын нэг болсон. “Get Up” цомгийн гол сингл “Super Shy” нь ''Billboard Global 200'', ''Billboard Hot 100'', мөн Их Британийн жагсаалтад өмнөх дуунаасаа илүү өндөр амжилт гаргасан. NewJeans богино хугацаанд өөрийн өвөрмөц хэв маяг, хөгжмийн чиглэлээр К-поп ертөнцөд бэхэжсэн байр суурьтай болсон. == Дискографи == {| class="wikitable" |+Мини-альбом ! {| class="wikitable" !'''New Jeans''' |} !'''Get Up''' |- |Attention |New Jeans |- |Hype Boy Cookie |Super Shy |- |Cookie |ETA |- |Hurt |Cool with you |- | |Get up |- | |ASAP |} {| class="wikitable" |+Сингл !'''OMG''' |- |Ditto |} == 2024 он: HYBE-тэй үүссэн маргаан, “NJZ” нэр ба түр завсарлага<ref>{{Cite web |date=2024-09-26 |title=K-Pop band New Jeans face uncertainty after failed ultimatum |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4g5ekeyg77o |access-date=2025-11-13 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == 2024 оны 4-р сард HYBE компани ADOR компанид дотоод аудит явуулж, тус компанийн захирал Мин Хи Жин-ийг “корпорацийн тагнуул” хийсэн хэмээн буруутгасан. Харин Мин эдгээр мэдэгдлийг няцааж, HYBE нь бусад хамтлагийн хэв маягийг '''NewJeans'''-аас хуулж байна гэж мэдэгджээ.<ref>{{Cite web |date=2024-11-29 |title=K-Pop group NewJeans split from agency in mistreatment row |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwy94jrrzm2o |access-date=2025-11-13 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> 5-р сард шүүхийн шийдвэрийн дагуу Мин Хи Жин ажлаасаа халагдаагүй. Гэвч 8-р сард тэрээр ADORагентлагийн удирдлагаас албан ёсоор татгалзсан. HYBE түүнд NewJeans хамтлагийн продюсер хэвээр үлдэх санал тавьсан боловч Мин уг нөхцөлийг “хүлээн авах боломжгүй” хэмээн үзэж, татгалзсан байна.<ref>{{Cite news |last=Guzman |first=Chad de |title=Why K-Pop Group NewJeans—Or NJZ—Is Brazenly Taking On Its Former Label |language=en |work=TIME |url=https://time.com/7270186/njz-newjeans-exclusive-hybe-ador-legal-battle-complexcon-hongkong/ |access-date=2025-11-13 |archive-date=2025-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428190455/https://time.com/7270186/njz-newjeans-exclusive-hybe-ador-legal-battle-complexcon-hongkong/ |url-status=dead }}</ref> Мин Хи Жин ажлаа орхисны дараа хамтлагийн гурван гишүүн шүтэн бишрэгчидтэйгээ холбогдон, сэтгэл дундуур байгаагаа илэрхийлжээ. 2024 оны 9-р сарын 11-нд NewJeans өөрсдийн YouTube сувгаар 27 минутын урттай бичлэг нийтэлж, HYBE компанийг “сөрөг ажлын орчин бүрдүүлсэн” гэж буруутган, Мин Хи Жин-ийг буцаан томилохыг шаардав. Мөн тэд, хэрвээ 9-р сарын 25-ны дотор шийдвэр гарахгүй бол цаашид арга хэмжээ авна гэж анхааруулсан.<ref>{{Cite web |last=Wang |first=Steffanee |date=2024-09-12 |title=A Full Timeline of the Feud Between HYBE & Former ADOR CEO Min Hee-Jin |url=https://www.billboard.com/lists/hybe-ador-ceo-min-hee-jin-newjeans-feud-timeline/ |access-date=2025-11-13 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> HYBE хамтлагийн шаардлагыг няцаасан ч, Мин Хи Жин-ийг ADOR компанийн дотоод захирал болон NewJeans-ийн продюсероор буцаан томилох боломжийг санал болгосон. Гэсэн хэдий ч уг саналыг хамтлаг хүлээн авах эсэх нь одоогоор тодорхойгүй байна. Хэрэв NewJeans эдгээр нөхцөлийг зөвшөөрөхгүй бол гэрээг цуцлах асуудал үүсэж, шүүхийн маргаанд хүрч болзошгүй. Зарим мэдээллээр, гэрээг нэг талын шийдвэрээр цуцлах тохиолдолд 300 тэрбум вон (ойролцоогоор 170 сая фунт стерлинг)-ы торгууль ногдох магадлалтай гэж үзэж байна.<ref>{{Cite web |last=Wang |first=Steffanee |date=2024-09-12 |title=A Full Timeline of the Feud Between HYBE & Former ADOR CEO Min Hee-Jin |url=https://www.billboard.com/lists/hybe-ador-ceo-min-hee-jin-newjeans-feud-timeline/ |access-date=2025-11-13 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Энэ явдал К-поп салбарт тун ховор тохиолдол гэж үнэлэгдэж, уран бүтээлчид продюсерийн компанидаа ил тод эсэргүүцэл үзүүлсэн нь олон нийтийн анхаарлыг ихээр татсан. NewJeans хамтлагийн ирээдүй одоогоор тодорхойгүй байгаа бөгөөд тэд 2029 он хүртэл HYBE-тэй гэрээтэй ч, одоогийн нөхцөлд ажиллахыг хүсэхгүй байгаагаа илэрхийлжээ.<ref>{{Cite web |last=Wang |first=Steffanee |date=2024-09-12 |title=A Full Timeline of the Feud Between HYBE & Former ADOR CEO Min Hee-Jin |url=https://www.billboard.com/lists/hybe-ador-ceo-min-hee-jin-newjeans-feud-timeline/ |access-date=2025-11-13 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> == Гаднын холбоосууд == 8l78821chig6jzeg4ctpt201iv0w7fn Ютубер 0 145234 862516 848666 2026-07-20T20:25:01Z Enamania 106131 /* Монгол дахь YouTuber-үүд */ 862516 wikitext text/x-wiki {{Богино тайлбар|YouTube дээр видео бүтээгч}} {{pp-move|small=yes}} {{Use mdy dates|date=May 2021}} [[File:Connor Franta, Sam Pottorff, Trevor Moran, Kian Lawley, JC Caylen & Ricky Dillon (14350777487).jpg|thumb|upright=1.35|YouTubers [[Connor Franta]], Sam Pottorff, [[Trevi Moran]], [[Kian Lawley]], [[JC Caylen]] болон [[Ricky Dillon]] 2014 онд VidCon-д (YouTuber-үүдийн чуулган).]] '''Ютубер''' (YouTuber) гэдэг нь онлайн видео хуваалцах вэбсайт [[YouTube]] дээр видео бүтээж, байршуулдаг контент бүтээгч, нийгмийн сүлжээний нөлөөлөгч юм. Ихэвчлэн өөрийн хувийн YouTube суваг дээр нийтэлдэг. Термин анх 2006 онд англи хэлэнд хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд 2006 оны ''Time'' сэтгүүлийн "Жилийн хүн" дугаарт дурдагдсан. == Нөлөө == {{See also|YouTube-ийн нийгмийн нөлөө}} Алдартай ютуберүүдийг заримдаа [[Микро-алдартан|микро-алдартан]] гэж нэрлэдэг. YouTube-ийг доороос дээш чиглэсэн нийгмийн сүлжээний платформ гэж үздэг тул ютуберүүд уламжлалт алдартны соёлтой холбоогүй, өөрсдийгөө удирдаж, бие даасан мэт харагддаг. Энэ нь ютуберүүдийг илүү ойр дотно, жинхэнэ мэт харагдуулж, шууд холбоо тогтоох боломж өгдөг. Монгол Улсад YouTube 2010-аад оны сүүлээс эрчимтэй хөгжиж, залуучуудын соёлын гол хэсэг болсон. 2026 оны байдлаар Монголын хамгийн олон дагагчтай ютубер бол **Gremix** (Маамбаярын Ганбаяр) – 1.52 сая гаруй дагагчтай, тоглоомын комеди видео, влог, шууд нэвтрүүлгээрээ алдаршсан. Тэрээр Монголын анхны "Алтан Play Button" шагнал хүртсэн хүн юм. Мөн **Tushig** (Б.Түшиг), **MANDUULERO** (211 мянга), **Jikaru** (127 мянга), **Dual Zet**, **Khulan Nemekhbayar**, **CTS** (Цэрэнгийн Чинтөгс) зэрэг ютуберүүд Монголын залуучуудын дунд асар их нөлөөтэй. Тэд комеди, боловсрол, аялал, хоолны влог, нийгмийн асуудал хөндөж, Монголын соёлыг дэлхийд таниулдаг. 2014 онд АНУ-д хийсэн судалгаагаар ютуберүүд уламжлалт алдартнуудаас илүү нөлөөтэй байсан. Монголд ч Gremix, Tushig нар залуучуудын "хамгийн хүссэн мэргэжил"-ийн жагсаалтад тэргүүлдэг. [[File:MrBeast 2023.jpg|thumb|[[MrBeast]] дэлхийн хамгийн олон дагагчтай ютубер (400 сая+). Монголд Gremix хамгийн их дагагчтай.]] [[File:Gremix.jpg|thumb|Монголын хамгийн алдартай ютубер **Gremix** (2025 он).]] == Монгол дахь YouTuber-үүд == Монголд YouTube 2015 оноос хойш хурдацтай өсөж байна. Gremix 2023 онд 1 сая дагагчтай болж "Golden Play Button" авсан. Олон ютубер телевиз, кино, бизнес рүү шилждэг. YouTube Монголын залуучуудын хувьд гол мэдээлэл, зугаа цэнгэлийн эх сурвалж болж, Монгол хэл, соёлыг хадгалахад тусалдаг. == Мөнгө олох == Ютуберүүд [[Google AdSense]]-ээс орлого олдог. Нэмэлтээр affiliate холбоос, мерчандайз, Patreon, Монголын брендүүд (Unitel, Mobicom гэх мэт)-тэй хамтарсан сурталчилгаа хийдэг. Монголд AdSense-ийн төлбөр хүлээн авахад хүндрэлтэй байдаг тул олон ютубер локал спонсор, шууд бэлэн мөнгө, Patreon ашигладаг. Gremix, Tushig нар жилд хэдэн зуун мянган ам.доллар олдог гэж тооцоологддог. Эрт үед (2006-2007) мөнгө олох боломжгүй байсан ч 2007 оноос Partner Program эхэлсэн. Одоо 1000 дагагч, 4000 цаг үзэлттэй бол сурталчилгаа оруулж болно. == Мөн үзнэ үү == * [[Монголын YouTuber-үүдийн жагсаалт]] * [[Хамгийн олон дагагчтай YouTube сувагнууд]] * [[Gremix]] * [[Tushig]] == Эшлэлүүд == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [YouTube-ийн Монгол сувагнуудын статистик](https://socialblade.com/youtube/lists/top/50/subscribers/all/MN) {{YouTube navbox}} {{Portal bar|Biography|Internet}} {{Authority control}} [[Ангилал:YouTuber-үүд]] [[Ангилал:Монголын контент бүтээгчид]] [[Ангилал:2000-аад оны шинэ үгс]] j6ves2l80p3exk3ksn3bhxxe2s1v8fh Загвар:Country data Шведийн эзэнт гүрэн 10 145463 862560 850534 2026-07-21T09:23:53Z CommonsDelinker 211 [[File:Naval_Ensign_of_Sweden.svg]]-г [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]]. 862560 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Шведийн эзэнт гүрэн | shortname alias = Швед | flag alias = Naval ensign of Sweden.svg | link alias-military = Military of the Swedish Empire | border = yes | flag alias-1620 = Flag of Sweden (1562–1650).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1620 | cat = Швед </noinclude> }} 5j3q92rfx5pns4s4sc5qmqjblglvrxp Хэрэглэгч:ChocolateLemon/Халим хэлбэртнүүдийн жагсаалт 2 145617 862536 852045 2026-07-21T04:20:48Z CommonsDelinker 211 Baiji_1.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Pi.1415926535|Pi.1415926535]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Baiji 1.jpg|]]. 862536 wikitext text/x-wiki {{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт}}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}} Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 50 сая жилийн өмнө Эоцений эпохийн үед салан хөгжсөн гэж үздэг. == Сахалт халимнууд == Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана. Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог. {{Clear}} === Balaenidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === '''Balaenopteridae''' === <nowiki>*</nowiki>Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Хөх судалт халим|Хөх халим]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |-style="background:#ffff99" |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Бөгтөр халим]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |} === Eschrichtiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} === Neobalaenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == === Physeteridae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Кашалот]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |} === Kogiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Одой кашалот]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Давжаа кашалот]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (улбар шар) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (цэнхэр) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]] |} === Iniidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} | |} === Pontoporiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (ногоон) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (хөх) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – таван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} == Эшлэл == <references /> exipb0ofct82lfo3ynwqmioqdry84fg Халим хэлбэртний зүйлүүд 0 145705 862537 852491 2026-07-21T04:20:52Z CommonsDelinker 211 Baiji_1.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Pi.1415926535|Pi.1415926535]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Baiji 1.jpg|]]. 862537 wikitext text/x-wiki {{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт| }}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}} Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 34 сая жилийн өмнө салан хөгжсөн гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Steeman |first=Mette E. |date=2009 |title=Radiation of Extant Cetaceans Driven by Restructuring of the Oceans |url=https://academic.oup.com/sysbio/article/58/6/573/1634561 |journal=Systematic Biology |volume=58 |issue=6 |pages=573–585 |doi=10.1093/sysbio/syp060}}</ref> == Сахалт халимнууд == Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref> Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог. {{Clear}} === Balaenidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === Balaenopteridae === <nowiki>*</nowiki>Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Хөх судалт халим|Хөх халим]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |-style="background:#ffff99" |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Бөгтөр халим]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |} === Eschrichtiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} === Neobalaenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == === Physeteridae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Кашалот]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |} === Kogiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Одой кашалот]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Давжаа кашалот]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (улбар шар) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (цэнхэр) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]] |} === Iniidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} | |} === Pontoporiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (ногоон) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (хөх) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – таван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Халим]] [[Ангилал:Хөхтөн амьтны овгууд]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ j3uqzd51tb7geszk1mme4n9m9aa78uu Эрнандо де Сото 0 146308 862600 855825 2026-07-21T16:05:27Z Enkhsaihan2005 64429 862600 wikitext text/x-wiki [[Файл:De Soto by Telfer & Sartain.jpg|thumb]] '''Эрнандо де Сото''' (ойролцоогоор 1498 онд төрсөн - 1542 оны 5-р сарын 21-нд нас барсан) - Флоридагийн хойд хэсгээс одоогийн [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын нутаг дэвсгэр рүү чиглэсэн Европын анхны байлдан дагуулалтын экспедицийг удирдсан аделантадо цолтой [[Испани|Испанийн]] судлаач, аялагч конкистадор байв; Тэрээр [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи]] [[Миссисипи мөрөн|мөрөнд]] хүрсэн тухайгаа баримтжуулсан нотолгоог үлдээсэн анхны европ хүн байв. == Намтар == [[Файл:DeSoto Map HRoe 2008.jpg|thumb|де Сотогийн аялалсан замын зураг]] Эрнандо де Сото 1490-ээд оны сүүл эсвэл 1500-аад оны эхээр Испанийн [[Эстремадура]] хотод төрсөн бөгөөд эцэг эх нь хоёулаа даруухан чинээлэг язгууртнууд байжээ. Тус бүс нутаг ядуу байсан бөгөөд олон хүн амьд үлдэхийн төлөө тэмцэж байсан тул залуу хосууд өөр газраас аз жаргалаа хайх арга зам эрэлхийж байв. Тэрээр одоогийн Бадахос мужид төрсөн. Бадахос, Баркаррота, Херес де лос Кабальерос гэсэн гурван хот тус бүр түүнийг төрсөн газар гэж үздэг байна. 1514 онд Де Сото Панамын анхны захирагчаар томилогдсон Педро Ариас Давилатай хамт Шинэ Ертөнц рүү далайгаар аялжээ. Эрнандо де Сото 1514 онд өсвөр насандаа [[Төв Америк]]<nowiki/>т газардаж, чадварлаг усан цэрэг болжээ. 1520 онд тэрээр Гаспар де Эспинозагийн Верагуа руу хийсэн экспедицэд оролцож, 1524 онд Франциско Эрнандес де Кордобагийн удирдлага дор өнөөгийн [[Никарагуа|Никарагуаг]] эзлэн авахад оролцсон байна. 1530 онд де Сото Никарагуагийн [[Леон (хот)|Леон]] [[Леон (хот)|хотын]] захирагч болжээ. Тэрээр дэлхийн хамгийн баян зах зээл болох Дорнодтой худалдаа хийх [[Атлантын далай|Атлантын]] болон [[Номхон далай|Номхон далайн]] хоорондох гарцыг олохын тулд Юкатан хойгийн эрэг рүү экспедицийг удирдсан. Экспедиц бүтэлгүйтсэний дараа, цаашдын хайгуул хийх хөрөнгөгүй болсны дараа де Сото Давилагийн үхлийн дараа Никарагуа дахь өөрийн эдлэн газраа орхин явжээ. Де Сото 1536 онд Испаничууд Инк эзэнт гүрнийг эзлэн авах үеэр олсон олзноосоо цуглуулсан хөрөнгөө авч Испани руу буцаж ирэв. Түүнийг нэр хүндтэй Сантьягогийн одонгоор шагнаж, "Флоридаг эзлэх эрх"-ийг олгосон. Түүний хувийг Испанийн хаан түүнд олгож, 724 марк алт, 17,740 песо хүртжээ. Тэрээр хатан хаан Изабеллагийн итгэмжлэгдсэн хүний ​​хамаатан, Педрариас Давилагийн охин Изабелла де Бобадиллатай гэрлэжээ. Де Сото Чарльз хаанаас Гватемалын засгийн газрыг удирдахыг хүсч, "Өмнөд тэнгист нээлт хийх зөвшөөрөл"-ийг түүнд олгосон. Үүний оронд түүнд Кубын захирагчийн албан тушаал олгосон байна. Де Сото 4 жилийн дотор Испанид зориулж [[Хойд Америк|Хойд Америк тивийг]] колоничлох төлөвтэй байсан бөгөөд үүнийхээ төлөө түүний гэр бүлд ихээхэн хэмжээний газар нутаг өгөх ёстой байв. Өмнө нь [[Алабама мөрөн|Алабама голд]] хүрч байсан Де Сото 1541 оны [[5 сарын 8|5-р сарын 8-нд]] [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи]] [[Миссисипи мөрөн|мөрөнд]] хүрсэн анхны Европын хүн болжээ. Тэрээр Миссисипи мөрнийг гаталж, баруун тийшээ үргэлжлүүлэн [[Арканзас гол|Арканзас]] [[Арканзас гол|голын]] хөндий рүү оржээ. Дараа нь түүний зам одоогийн [[Арканзас]], [[Оклахома]], [[Техас]] мужуудаар дайран өнгөрөв. Хатуу өвлийн үеэр халуурсны дараа тэрээр буцаж ирээд 1542 оны 5-р сарын 21-нд өнөөгийн [[Луизиана]] мужид нас баржээ. nxl418b6hg0p6uam0ils83erppf04zc Эндрю Бэрнем 0 146895 862580 862063 2026-07-21T12:28:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 862580 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andrew Burnham (2025) (cropped).jpg|thumb]] '''Эндрю Мюррей «Энди» Бэрнем''' ({{langx|en|Andrew Murray "Andy" Burnham}}; 1970 оны 1-р сарын 7-нд [[Ливерпүүл]] хотын ойролцоох Эйнтри хотод төрсөн) — Британийн улс төрч, 2026 оны 7-р сарын 17-ноос хойш [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британийн Хөдөлмөрийн намын]] удирдагч. Тэрээр 2026 оны 7-р сарын 20-нд [[Их Британийн Ерөнхий сайд]] болсон. [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британий Лейборист намын]] гишүүн, [[Гордон Браун|Гордон Брауны]] засгийн газарт Дотоод хэргийн сүүдрийн сайд, Сангийн сайдын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Соёлын сайд, Эрүүл мэндийн сайд (2007–2010), [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын дарга (2017–2026). Намынхан дотроо түүнийг намын «зөөлөн зүүний» (''soft left'') жигүүрт хамааруулдаг. == Намтар == 1988 онд тэрээр Кембрижийн Их Сургуулийн Фицвиллиам коллежийг Англи хэлний филологийн бакалаврын зэрэгтэй төгссөн боловч захиргааны шийдвэрийн дагуу магистрын зэрэг болгосон байна. Тэрээр улс төрийн карьераа Лейборист намд Парламентын гишүүний туслахаар эхлүүлсэн байна. 2003-2004 онд тэрээр Дотоод хэргийн сайд Дэвид Бланкеттын парламентын асуудал эрхэлсэн хувийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 2007-2008 онд тэрээр Сангийн яамны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2008-2009 онд Соёл, хэвлэл мэдээлэл, спортын сайд, 2009-2010 онд Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2010 оны сонгуульд лейборист нам ялагдсаны дараа тэрээр сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайд, 2010-2011 онд сүүдрийн Боловсролын сайд, 2011 оноос дахин сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2017 оны 5-р сард [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын даргын сонгуульд ялж хотын дарга болсон. {{DEFAULTSORT:Бэрнем, Эндрю}} [[Ангилал:Их Британийн улс төрч]] [[Ангилал:Их Британийн эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Их Британийн соёлын сайд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] arzex2iq5ilp3ky0cwbpztol0146p7m Нугын нохой 0 147124 862482 862456 2026-07-20T14:32:45Z Yuriymoskalyov 105623 /* */ 862482 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Нугын нохой | status = LC | status_system = iucn3.1 | trend = down | image = Black-Tailed Prairie Dog.jpg | image_width = 250px | image_caption = Хар сүүлт нугын нохой | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мэрэгч|Мэрэгч]] | familia = [[Хэрэмнийхэн]] | genus = ''[[Cynomys]]'' | species = Нугын нохой | binomial = ''Cynomys'' | binomial_authority = [[Константин Самуэль Рафинеск|Rafinesque]], 1817 | synonyms = | range_map = Black-tailed Prairie Dog Cynomys ludovicianus distribution map.png | range_map_width = 250px | range_map_caption = Хар сүүлт нугын нохойн тархалтын зураглал }} [[Файл: Prairie Dog.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Нугын нохой</span>]] '''Нугын нохой''' ({{lang-la|Cynomys}}) - нь мэрэгчдийн багт багтах нэгэн зүйл [[амьтан]] юм. == Тархац ба амьдрах орчин == Нугын нохой нь Хойд Америк тивийн Канад, АНУ, Мексик улсуудын хуурай тал хээр, өвст нугаар тархсан байдаг. Тэд далайн түвшнээс дээш 600-аас 3000 метрийн өндөрлөг газарт амьдардаг. == Ангилал зүй == Өдгөө шинжлэх ухаанд нугын нохойн дараах 5 зүйл бүртгэгдсэн байдаг: * Хар сүүлт нугын нохой (''Cynomys ludovicianus'') * Цагаан сүүлт нугын нохой (''Cynomys leucurus'') * Гүннисоны нугын нохой (''Cynomys gunnisoni'') * Ютагийн нугын нохой (''Cynomys parvidens'') * Мексикийн нугын нохой (''Cynomys mexicanus'') == Биеийн бүтэц ба зан авир == Нугын нохой нь дунджаар 30-40 см урт биетэй, 0.5-1.5 кг орчим жинтэй. Тэд "хотхон" гэж нэрлэгддэг асар том газар доорх нүхний сүлжээнд олноороо бөөгнөрөн амьдардаг маш өндөр зохион байгуулалттай, нийгэмч амьтан юм. Тэд аюул тулгарах үед нохой хуцахтай адил дуу гаргаж бие биедээ дохио өгдөг. == Идэш тэжээл == Тэд голчлон өвсөн тэжээлтэн бөгөөд төрөл бүрийн өвс, ургамлын үндэс, үр, жимсээр хооллодог. Зарим тохиолдолд царцаа зэрэг жижиг шавж хорхойг идэх нь бий. == Экосистемийн үүрэг == Нугын нохой нь тал хээрийн экосистемд гол тулгуур зүйл юм. Тэдний ухсан нүх нь хөрсийг сийрэгжүүлдэг төдийгүй суусар, үнэг, могой, шар шувуу зэрэг олон төрлийн бусад амьтдад орогнох байр болдог. [[Ангилал:Хэрэмнийхэн]] [[Ангилал:Хойд Америкийн хөхтөн амьтад]] [[Ангилал:Мэрэгчтэн]] g4bo817nd6lkzwnf6nw3uu860keapoy Хэрэглэгч:Togtokh.dev/Ноорог 2 147145 862468 2026-07-20T12:23:52Z Togtokh.dev 106113 Алтан-Очирын Буянтогтохын намтрын анхны нооргийг үүсгэв. 862468 wikitext text/x-wiki {{Ноорог}} '''Алтан-Очирын Буянтогтох''' (2000 оны 4 дүгээр сарын 13-нд Баянхонгор аймгийн Галуут суманд төрсөн) нь Монголын программ хангамжийн инженер, технологийн салбарын бизнес эрхлэгч юм. Тэрээр CloudHub ХХК болон Unified Auto System ХХК-ийг үүсгэн байгуулсан. == Бага нас, боловсрол == Алтан-Очирын Буянтогтох 2000 оны 4 дүгээр сарын 13-нд Баянхонгор аймгийн Галуут суманд төрсөн. Тэрээр 2007 онд Баянхонгор аймгийн төвийн Номгон бүрэн дунд сургуульд элсэн орж, 2018 онд төгссөн. 2018 оны 9 дүгээр сард Монгол Улсын Боловсролын Их Сургуулийн программ хангамжийн инженерийн хөтөлбөрт элсэн суралцаж, 2022 оны 6 дугаар сард төгссөн. == Ажилласан байдал == Буянтогтох 2022 оны 6 дугаар сард Юнител ХХК-ийн Toki төсөлд программ хангамжийн хөгжүүлэгчээр ажиллаж эхэлсэн. 2024 оны 12 дугаар сараас тус төслийн технологийн багийн ахлагчаар ажилласан бөгөөд 2025 оны 3 дугаар сард ажлаасаа гарсан. == Бизнесийн үйл ажиллагаа == === CloudHub === Тэрээр 2024 онд CloudHub ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, гүйцэтгэх захирал болон үүсгэн байгуулагчаар ажиллаж байна. === Unified Auto System === 2026 оны 3 дугаар сард Unified Auto System ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, гүйцэтгэх захирал болон үүсгэн байгуулагчаар ажиллаж эхэлсэн. == Эх сурвалж == {{Reflist}} olrlpuood3mv88hr0wp0y5680d4bt0e 862469 862468 2026-07-20T12:27:50Z Togtokh.dev 106113 Алтан-Очирын Буянтогтохын намтрын анхны нооргийг үүсгэв. 862469 wikitext text/x-wiki '''Алтан-Очирын Буянтогтох''' (2000 оны 4 дүгээр сарын 13-нд Баянхонгор аймгийн Галуут суманд төрсөн) нь Монголын программ хангамжийн инженер, технологийн салбарын бизнес эрхлэгч юм. Тэрээр CloudHub ХХК болон Unified Auto System ХХК-ийг үүсгэн байгуулсан. == Бага нас, боловсрол == Алтан-Очирын Буянтогтох 2000 оны 4 дүгээр сарын 13-нд Баянхонгор аймгийн Галуут суманд төрсөн. Тэрээр 2007 онд Баянхонгор аймгийн төвийн Номгон бүрэн дунд сургуульд элсэн орж, 2018 онд төгссөн. 2018 оны 9 дүгээр сард Монгол Улсын Боловсролын Их Сургуулийн программ хангамжийн инженерийн хөтөлбөрт элсэн суралцаж, 2022 оны 6 дугаар сард төгссөн. == Ажилласан байдал == Буянтогтох 2022 оны 6 дугаар сард Юнител ХХК-ийн Toki төсөлд программ хангамжийн хөгжүүлэгчээр ажиллаж эхэлсэн. 2024 оны 12 дугаар сараас тус төслийн технологийн багийн ахлагчаар ажилласан бөгөөд 2025 оны 3 дугаар сард ажлаасаа гарсан. == Бизнесийн үйл ажиллагаа == === CloudHub === Тэрээр 2024 онд CloudHub ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, гүйцэтгэх захирал болон үүсгэн байгуулагчаар ажиллаж байна. === Unified Auto System === 2026 оны 3 дугаар сард Unified Auto System ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, гүйцэтгэх захирал болон үүсгэн байгуулагчаар ажиллаж эхэлсэн. == Эх сурвалж == {{Reflist}}https://www.linkedin.com/in/togtokh/ 1pxo2j0me2a51yjclh3dz6ci0acd7n2 862470 862469 2026-07-20T12:29:31Z Togtokh.dev 106113 862470 wikitext text/x-wiki '''Алтан-Очирын Буянтогтох''' (2000 оны 4 дүгээр сарын 13-нд Баянхонгор аймгийн Галуут суманд төрсөн) нь Монголын программ хангамжийн инженер, технологийн салбарын бизнес эрхлэгч юм. Тэрээр CloudHub ХХК болон Unified Auto System ХХК-ийг үүсгэн байгуулсан. == Бага нас, боловсрол == Алтан-Очирын Буянтогтох 2000 оны 4 дүгээр сарын 13-нд Баянхонгор аймгийн Галуут суманд төрсөн. Тэрээр 2007 онд Баянхонгор аймгийн төвийн Номгон бүрэн дунд сургуульд элсэн орж, 2018 онд төгссөн. 2018 оны 9 дүгээр сард Монгол Улсын Боловсролын Их Сургуулийн программ хангамжийн инженерийн хөтөлбөрт элсэн суралцаж, 2022 оны 6 дугаар сард төгссөн. == Ажилласан байдал == Буянтогтох 2022 оны 6 дугаар сард Юнител ХХК-ийн Toki төсөлд программ хангамжийн хөгжүүлэгчээр ажиллаж эхэлсэн. 2024 оны 12 дугаар сараас тус төслийн технологийн багийн ахлагчаар ажилласан бөгөөд 2025 оны 3 дугаар сард ажлаасаа гарсан. == Бизнесийн үйл ажиллагаа == === CloudHub === Тэрээр 2024 онд CloudHub ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, гүйцэтгэх захирал болон үүсгэн байгуулагчаар ажиллаж байна. === Unified Auto System === 2026 оны 3 дугаар сард Unified Auto System ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, гүйцэтгэх захирал болон үүсгэн байгуулагчаар ажиллаж эхэлсэн. == Эх сурвалж == == Гадаад холбоос == * [https://www.linkedin.com/in/togtokkh/ Алтан-Очирын Буянтогтохын LinkedIn хуудас] == Эх сурвалж == <references /> s7x0on7lxqsg1wi9t5v9v6mvfifb2ud Коллоид 0 147147 862488 2026-07-20T16:04:03Z ~2026-40659-36 106126 Коллиод 862488 wikitext text/x-wiki == Коллоид == 5wfliu0yznpdxm2pe5ei22aj35zzrof 862490 862488 2026-07-20T16:05:48Z ~2026-40659-36 106126 862490 wikitext text/x-wiki == Коллоид ==      Коллоид гэдэг нь микроскопын хэмжээнд жигд тархсан, уусдаггүй жижиг бөөмсөөс бүрдэх нэг бодис өөр нэг бодисын бүх хэсгээр жигд хөвөн тархсан байдаг холимог юм.Зарим тодорхойлолтоор бөөмс нь шингэнд жигд тархсан байх ёстой гэдэг бол, харин бусад тодорхойлолт нь аэрозоль, гель зэрэг бодисуудыг ч хамруулахын тулд энэ тодорхойлолтыг өргөжүүлдэг. Коллоид суспенз гэдэг нэр томьёо нийт холимгийг хоёрдмол утгагүйгээр заадаг. Харин суспенз гэдэг үгийг илүү нарийн утгаар нь авч үзвэл, бөөмийн хэмжээ нь илүү том байдгаараа коллоидаас ялгагддаг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.        Зарим коллоид нь Тиндаллын эффектийн улмаас гэрэл нэвтрүүлдэг боловч бүрэн тунгалаг биш байдаг. Энэ нь коллоид дахь бөөмсөөр гэрэл сарних үзэгдэл юм. Бусад коллоидууд нь гэрэл нэвтрүүлдэггүй эсвэл бага зэрэг өнгөтэй байж болно.         Коллоид суспензүүд нь зааг ба коллоидын шинжлэх ухааны судлах зүйл юм. Энэ судалгааны салбар 1845 онд Франческо Селмигийн ажлаар эхэлж, тэрээр тэдгээрийг "хуурамч уусмал" гэж нэрлэсэн. Дараа нь Майкл Фарадей болон Томас Грэм нар өргөжүүлж, 1861 онд "коллоид" гэсэн нэр томьёог бий болгосон. b8vkftswjap9jfu93x3znpcafci1hyl 862710 862490 2026-07-22T15:16:45Z Myagmarsuren.12.02 106199 862710 wikitext text/x-wiki == Коллоид ==     Коллоид гэдэг нь микроскопын хэмжээнд жигд тархсан, уусдаггүй жижиг бөөмсөөс бүрдэх нэг бодис өөр нэг бодисын бүх хэсгээр жигд хөвөн тархсан байдаг холимог юм.Зарим тодорхойлолтоор бөөмс нь шингэнд жигд тархсан байх ёстой гэдэг бол, харин бусад тодорхойлолт нь аэрозоль, гель зэрэг бодисуудыг ч хамруулахын тулд энэ тодорхойлолтыг өргөжүүлдэг. Коллоид суспенз гэдэг нэр томьёо нийт холимгийг хоёрдмол утгагүйгээр заадаг. Харин суспенз гэдэг үгийг илүү нарийн утгаар нь авч үзвэл, бөөмийн хэмжээ нь илүү том байдгаараа коллоидаас ялгагддаг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.      Зарим коллоид нь Тиндаллын эффектийн улмаас гэрэл нэвтрүүлдэг боловч бүрэн тунгалаг биш байдаг. Энэ нь коллоид дахь бөөмсөөр гэрэл сарних үзэгдэл юм. Бусад коллоидууд нь гэрэл нэвтрүүлдэггүй эсвэл бага зэрэг өнгөтэй байж болно.       Коллоид суспензүүд нь зааг ба коллоидын шинжлэх ухааны судлах зүйл юм. Энэ судалгааны салбар 1845 онд Франческо Селмигийн ажлаар эхэлж, тэрээр тэдгээрийг "хуурамч уусмал" гэж нэрлэсэн. Дараа нь Майкл Фарадей болон Томас Грэм нар өргөжүүлж, 1861 онд "коллоид" гэсэн нэр томьёог бий болгосон. 5um569pj6pclv9ysgssp3mtjrjk084e Одны хувьсал 0 147148 862489 2026-07-20T16:05:35Z Barsaa12 106125 Хуудас үүсгэв: "Одны хувьсал Одны хувьсал гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай..." 862489 wikitext text/x-wiki Одны хувьсал Одны хувьсал гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг мананцар эсвэл молекулт үүл гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр эх одод тэнцвэрийн төлөвт орж, үндсэн дарааллын од болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд цөмийн хайлалтын урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд устөрөгчийн атомууд нэгдэн гелий үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх устөрөгч гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд дэд аварга, дараа нь улаан аварга одны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин цагаан одой од болж, гаднах давхаргууд нь гарагийн мананцар хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон төмрийн цөм агшиж сүйрсний улмаас супернова дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай нейтрон од эсвэл хар нүх үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг улаан одой оддын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. trfma5lh475octitqleicochchdhk47 862491 862489 2026-07-20T16:07:20Z Barsaa12 106125 862491 wikitext text/x-wiki **Одны хувьсал** Одны хувьсал гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг мананцар эсвэл молекулт үүл гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр эх одод тэнцвэрийн төлөвт орж, үндсэн дарааллын од болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд цөмийн хайлалтын урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд устөрөгчийн атомууд нэгдэн гелий үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх устөрөгч гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд дэд аварга, дараа нь улаан аварга одны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин цагаан одой од болж, гаднах давхаргууд нь гарагийн мананцар хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон төмрийн цөм агшиж сүйрсний улмаас супернова дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай нейтрон од эсвэл хар нүх үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг улаан одой оддын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. kd05ewt378pceui41xi4ckm9jq3zs04 862498 862491 2026-07-20T16:11:22Z Barsaa12 106125 862498 wikitext text/x-wiki '''Одны хувьсал''' гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг мананцар эсвэл молекулт үүл гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр эх одод тэнцвэрийн төлөвт орж, үндсэн дарааллын од болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд цөмийн хайлалтын урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд устөрөгчийн атомууд нэгдэн гелий үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх устөрөгч гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд дэд аварга, дараа нь улаан аварга одны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин цагаан одой од болж, гаднах давхаргууд нь гарагийн мананцар хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон төмрийн цөм агшиж сүйрсний улмаас супернова дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай нейтрон од эсвэл хар нүх үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг улаан одой оддын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. 7ndsalkkxtp4m33f7ud72awpm2t0gyd 862502 862498 2026-07-20T16:24:31Z Barsaa12 106125 862502 wikitext text/x-wiki [[Зураг:https://en.wikipedia.org/wiki/File:Triangle_of_everything_-_Stellar_Evolution.png|thumb|Одны хувьсал]] '''Одны хувьсал''' гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг мананцар эсвэл молекулт үүл гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр эх одод тэнцвэрийн төлөвт орж, үндсэн дарааллын од болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд цөмийн хайлалтын урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд устөрөгчийн атомууд нэгдэн гелий үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх устөрөгч гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд дэд аварга, дараа нь улаан аварга одны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин цагаан одой од болж, гаднах давхаргууд нь гарагийн мананцар хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон төмрийн цөм агшиж сүйрсний улмаас супернова дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай нейтрон од эсвэл хар нүх үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг улаан одой оддын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. 44ioffxeng1jtuh1vurpe8ipxarqs57 862503 862502 2026-07-20T16:25:56Z Barsaa12 106125 862503 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Stellar Evolution.png|thumb|Одны хувьсал]] '''Одны хувьсал''' гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг мананцар эсвэл молекулт үүл гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр эх одод тэнцвэрийн төлөвт орж, үндсэн дарааллын од болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд цөмийн хайлалтын урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд устөрөгчийн атомууд нэгдэн гелий үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх устөрөгч гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд дэд аварга, дараа нь улаан аварга одны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин цагаан одой од болж, гаднах давхаргууд нь гарагийн мананцар хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон төмрийн цөм агшиж сүйрсний улмаас супернова дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай нейтрон од эсвэл хар нүх үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг улаан одой оддын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. 0jqao70h0q7138del9sh1m9mzmkx7eu 862504 862503 2026-07-20T16:43:19Z Barsaa12 106125 862504 wikitext text/x-wiki [[Зураг:File:Triangle_of_everything_-_Stellar_Evolution.png|thumb|Одны хувьсал]] '''Одны хувьсал''' гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг мананцар эсвэл молекулт үүл гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр эх одод тэнцвэрийн төлөвт орж, үндсэн дарааллын од болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд цөмийн хайлалтын урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд устөрөгчийн атомууд нэгдэн гелий үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх устөрөгч гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд дэд аварга, дараа нь улаан аварга одны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин цагаан одой од болж, гаднах давхаргууд нь гарагийн мананцар хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон төмрийн цөм агшиж сүйрсний улмаас супернова дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай нейтрон од эсвэл хар нүх үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг улаан одой оддын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. 1kqmwgoe837bektzkoi6t9nwts2ktyl 862505 862504 2026-07-20T16:43:55Z Barsaa12 106125 862505 wikitext text/x-wiki '''Одны хувьсал''' гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг мананцар эсвэл молекулт үүл гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр эх одод тэнцвэрийн төлөвт орж, үндсэн дарааллын од болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд цөмийн хайлалтын урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд устөрөгчийн атомууд нэгдэн гелий үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх устөрөгч гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд дэд аварга, дараа нь улаан аварга одны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин цагаан одой од болж, гаднах давхаргууд нь гарагийн мананцар хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон төмрийн цөм агшиж сүйрсний улмаас супернова дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай нейтрон од эсвэл хар нүх үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг улаан одой оддын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. 7ndsalkkxtp4m33f7ud72awpm2t0gyd 862506 862505 2026-07-20T17:06:53Z Barsaa12 106125 862506 wikitext text/x-wiki [[Зураг:960px-Triangle_of_everything_-_Stellar_Evolution.png|thumb|Одны хувьсал]] '''Одны хувьсал''' гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг мананцар эсвэл молекулт үүл гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр эх одод тэнцвэрийн төлөвт орж, үндсэн дарааллын од болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд цөмийн хайлалтын урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд устөрөгчийн атомууд нэгдэн гелий үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх устөрөгч гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд дэд аварга, дараа нь улаан аварга одны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин цагаан одой од болж, гаднах давхаргууд нь гарагийн мананцар хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон төмрийн цөм агшиж сүйрсний улмаас супернова дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай нейтрон од эсвэл хар нүх үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг улаан одой оддын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. bxqowyu4xdwmem9zhwv74xphvkirji8 862507 862506 2026-07-20T17:14:33Z Barsaa12 106125 862507 wikitext text/x-wiki '''Одны хувьсал''' гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг [[мананцар]] эсвэл [[молекулт үүл]] гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр [[эх одод]] тэнцвэрийн төлөвт орж, [[үндсэн дарааллын од]] болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд [[цөмийн хайлалтын]] урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд [[устөрөгчийн атомууд]] нэгдэн [[гелий]] үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх устөрөгч гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд [[дэд аварга]], дараа нь [[улаан аварга од]]ны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин [[цагаан одой од]] болж, гаднах давхаргууд нь [[гарагийн мананцар]] хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон [[төмрийн цөм]] агшиж сүйрсний улмаас [[супернова]] дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай [[нейтрон од]] эсвэл [[хар нүх]] үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг [[улаан одой од]]дын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. 8uchhrnazru3gp56zxrdjoe6vc4izuu 862508 862507 2026-07-20T17:17:50Z Barsaa12 106125 862508 wikitext text/x-wiki '''Одны хувьсал''' гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. Одны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага масстай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг [[мананцар]] эсвэл [[молекулт үүл]] гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр [[эх одод]] тэнцвэрийн төлөвт орж, [[үндсэн дарааллын од]] болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд [[цөмийн хайлалтын]] урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд [[устөрөгчийн атомууд]] нэгдэн [[гелий]] үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх устөрөгч гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд [[дэд аварга]], дараа нь [[улаан аварга од]]ны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин [[цагаан одой од]] болж, гаднах давхаргууд нь [[гарагийн мананцар]] хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон [[төмрийн цөм]] агшиж сүйрсний улмаас [[супернова]] дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай [[нейтрон од]] эсвэл [[хар нүх]] үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг [[улаан одой од]]дын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. [[Ангилал:Одон орон]] 0wo45glb2aioslhsshjyr0qptdh097t 862517 862508 2026-07-20T22:32:59Z ~2026-40897-23 106134 862517 wikitext text/x-wiki '''Одны хувьсал''' гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. [[Од]]ны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага [[масс]]тай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг [[мананцар]] эсвэл [[молекулт үүл]] гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр [[эх одод]] тэнцвэрийн төлөвт орж, [[үндсэн дарааллын од]] болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд [[цөмийн хайлалтын]] урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд [[устөрөгчийн атомууд]] нэгдэн [[гелий]] үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх [[Устөрөгч]] гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд [[дэд аварга]], дараа нь [[улаан аварга од]]ны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин [[цагаан одой од]] болж, гаднах давхаргууд нь [[гарагийн мананцар]] хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон [[төмрийн цөм]] агшиж сүйрсний улмаас [[супернова]] дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай [[нейтрон од]] эсвэл [[хар нүх]] үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг [[улаан одой од]]дын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. [[Ангилал:Одон орон]] eooh87eicqgdny42esmz7f52i35etlp Далай вангаас цаадах гаригууд 0 147149 862492 2026-07-20T16:08:29Z Nomin2jo2 106123 Далай вангаас цаадах гаригууд 862492 wikitext text/x-wiki д bvqvzw9arz19bhrbmvuictckr1gkv3p 862496 862492 2026-07-20T16:10:30Z Nomin2jo2 106123 Хуудсыг хоослов 862496 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 862500 862496 2026-07-20T16:13:22Z Nomin2jo2 106123 862500 wikitext text/x-wiki Далай вангаас цаадах гаригууд1846 онд Далай ван гарагийг нээсний дараа, түүний тойрог замаас цаана өөр гараг оршиж магадгүй гэсэн томоохон таамаглал гарч иржээ. Түүнийг хайх ажил 19-р зууны дунд үеэс эхэлж,20-р зууны эхэнд "Персивал Лоуэлл"-ийн Х гарагийн эрэл хайгуулаар үргэлжилсэн юм. Лоуэлл аварга том гаригууд, ялангуяа тэнгэрийн ван болон Далайн ван гаригийн тойрог замд ажиглагдсан зөрүүг тайлбарлахын тулд "X гариг"-ийн таамаглалыг дэвшүүлжээ, тэрээр харагдахгүй байгаа ес дэх том гаригийн таталцлын хүч Тэнгэрийн ван гаригт нөлөөлж жигд бус байдлыг үүсгэсэн байж болзошгүй хэмээн таамагласан байна.1930 онд Клайд Томбо Плуто гарагийг нээсэн нь Лоуэллийн таамгийг баталсан бөгөөд Плуто албан ёсоор ес дэх гараг хэмээн нэрлэгдсэн юм. Харин 1978 онд Плуто нь аварга гаригуудын хөдөлгөөнд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхэд хэтэрхий жижиг болох нь тогтоогдож, улмаар арав дахь гарагийг хайх ажил богино хугацаанд өрнөв. 1990-ээд оны эхээр Voyager 2 сансрын хөлгийн хэмжилтээр Тэнгэрийн вангийн тойрог замын зөрүү нь Далай вангийн массыг бага зэрэг хэтрүүлэн тооцсонтой холбоотой байсан нь тогтоогдсоноор энэхүү хайгуул үндсэндээ зогссон юм. 1992 оноос хойш Плутотой төстэй эсвэл түүнээс ч илүү өргөн тойрог замтай олон жижиг мөсөн биетүүд нээгдсэнээр Плуто гараг хэвээр үлдэх үү, эсвэл Плутаг болон астероидтай адил түүний хөршүүдийг тусдаа ангилалд багтаах уу гэсэн маргаан өрнөсөн. Эдгээр биетийн зарим том гишүүдийг эхэндээ гараг гэж үзэж байсан боловч 2006 онд Олон улсын одон орон судлалын холбоо (IAU) Плуто болон түүнтэй төстэй хамгийн том биетүүдийг одой гараг гэж дахин ангилснаар, Далай ван Нарны аймгийн хамгийн алслагдсан гараг хэвээр үлджээ.Одон орон судлаачдын ихэнх нь анх таамаглаж байсан Х гараг оршдоггүй гэдэгтэй санал нийлдэг гэсэн ч Нарны аймгийн зах хэсэгт ажиглагдсан бусад хэвийн бус үзэгдлийг тайлбарлахын тулд хараахан илрээгүй өөр гараг байж болох тухай санааг зарим эрдэмтэд дахин дэвшүүлсэн байдаг. 2014 оны 3-р сарын байдлаар WISE сансрын дурангийн ажиглалтаар Санчир гарагтай ойролцоо хэмжээтэй (Дэлхийн массаас ойролцоогоор 95 дахин их) биет 10,000 астрономийн нэгж (AU) хүртэлх зайд, мөн Бархасбадь гарагтай ойролцоо хэмжээтэй (Дэлхийн массаас ойролцоогоор 318 дахин их) эсвэл түүнээс том биет 26,000 астрономийн нэгж (AU) хүртэлх зайд байх боломжийг үгүйсгэсэн байна. 2wnvkkaifnvmj4bj6dox7x0tarxtwb6 862501 862500 2026-07-20T16:15:05Z Nomin2jo2 106123 862501 wikitext text/x-wiki Далай вангаас цаадах гаригууд 1846 онд Далай ван гарагийг нээсний дараа, түүний тойрог замаас цаана өөр гараг оршиж магадгүй гэсэн томоохон таамаглал гарч иржээ. Түүнийг хайх ажил 19-р зууны дунд үеэс эхэлж,20-р зууны эхэнд "Персивал Лоуэлл"-ийн Х гарагийн эрэл хайгуулаар үргэлжилсэн юм. Лоуэлл аварга том гаригууд, ялангуяа тэнгэрийн ван болон Далайн ван гаригийн тойрог замд ажиглагдсан зөрүүг тайлбарлахын тулд "X гариг"-ийн таамаглалыг дэвшүүлжээ, тэрээр харагдахгүй байгаа ес дэх том гаригийн таталцлын хүч Тэнгэрийн ван гаригт нөлөөлж жигд бус байдлыг үүсгэсэн байж болзошгүй хэмээн таамагласан байна. 1930 онд Клайд Томбо Плуто гарагийг нээсэн нь Лоуэллийн таамгийг баталсан бөгөөд Плуто албан ёсоор ес дэх гараг хэмээн нэрлэгдсэн юм. Харин 1978 онд Плуто нь аварга гаригуудын хөдөлгөөнд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхэд хэтэрхий жижиг болох нь тогтоогдож, улмаар арав дахь гарагийг хайх ажил богино хугацаанд өрнөв. 1990-ээд оны эхээр Voyager 2 сансрын хөлгийн хэмжилтээр Тэнгэрийн вангийн тойрог замын зөрүү нь Далай вангийн массыг бага зэрэг хэтрүүлэн тооцсонтой холбоотой байсан нь тогтоогдсоноор энэхүү хайгуул үндсэндээ зогссон юм. 1992 оноос хойш Плутотой төстэй эсвэл түүнээс ч илүү өргөн тойрог замтай олон жижиг мөсөн биетүүд нээгдсэнээр Плуто гараг хэвээр үлдэх үү, эсвэл Плутаг болон астероидтай адил түүний хөршүүдийг тусдаа ангилалд багтаах уу гэсэн маргаан өрнөсөн. Эдгээр биетийн зарим том гишүүдийг эхэндээ гараг гэж үзэж байсан боловч 2006 онд Олон улсын одон орон судлалын холбоо (IAU) Плуто болон түүнтэй төстэй хамгийн том биетүүдийг одой гараг гэж дахин ангилснаар, Далай ван Нарны аймгийн хамгийн алслагдсан гараг хэвээр үлджээ. Одон орон судлаачдын ихэнх нь анх таамаглаж байсан Х гараг оршдоггүй гэдэгтэй санал нийлдэг гэсэн ч Нарны аймгийн зах хэсэгт ажиглагдсан бусад хэвийн бус үзэгдлийг тайлбарлахын тулд хараахан илрээгүй өөр гараг байж болох тухай санааг зарим эрдэмтэд дахин дэвшүүлсэн байдаг. 2014 оны 3-р сарын байдлаар WISE сансрын дурангийн ажиглалтаар Санчир гарагтай ойролцоо хэмжээтэй (Дэлхийн массаас ойролцоогоор 95 дахин их) биет 10,000 астрономийн нэгж (AU) хүртэлх зайд, мөн Бархасбадь гарагтай ойролцоо хэмжээтэй (Дэлхийн массаас ойролцоогоор 318 дахин их) эсвэл түүнээс том биет 26,000 астрономийн нэгж (AU) хүртэлх зайд байх боломжийг үгүйсгэсэн байна. snhmdk8wpn8i1ch5m3vwz39o9spigwo Постмодерн феминизм 0 147150 862493 2026-07-20T16:08:54Z Altantsetseg222 106086 Хуудас үүсгэв: "Постмодерн феминизм нь постструктурализм, постмодернизм болон Францын феминизмийн холимог бөгөөд эмэгтэй хүний нийтлэг үзэл бодлыг үгүйсгэдэг. Постмодерн феминизмийн зорилго нийгэд тогтсон хүйсийн тэгш бус байдалд хүргэсэн эцгийн эрхт тогтолцоог то..." 862493 wikitext text/x-wiki Постмодерн феминизм нь постструктурализм, постмодернизм болон Францын феминизмийн холимог бөгөөд эмэгтэй хүний нийтлэг үзэл бодлыг үгүйсгэдэг. Постмодерн феминизмийн зорилго нийгэд тогтсон хүйсийн тэгш бус байдалд хүргэсэн эцгийн эрхт тогтолцоог тогтворгүйжүүлэх юм. Энэхүү зорилгодоо хүрэхийн тулд жендэрийн тэгш бус байдалд хүргэсэн туйлширсан үзэл, гүн ухаан болон бүх нийтийн үнэн гэх ойлголтыг эсэргүүцэж, эмэгтэйчүүдийн дунд байдаг ялгаатай байдлыг хүлээн зөвшөөрөхийг зорьдог. Тэд бүх эмэгтэйчүүд адилхан биш гэдгийг харуулахыг хичээдэг. Учир нь хэрэв бүх эмэгтэйчүүдэд түгээмэл үнэнийг тулгавал энэ нь хувь хүний туршлагыг үгүйсгэнэ гэж постмодерн феминистүүд үздэг. Тиймээс эмэгтэйчүүд нийгэмд хэрхэн дүрслэгдэх ёстой тухай эрэгтэй төвтэй ойлголтоос үүдэлтэй байж болох үзэл санааг анхаарахыг тэд эмэгтэйчүүдэд сануулдаг. Постмодерн феминистүүд нийгэм дэх жендэрийн тэгш бус байдалд хүргэсэн аливаа ойлголтыг шинжлэн судлахыг зорьдог. Тэд хэт туйлширсан байдлыг шүүмжилж, олон төрлийн үзэл санааг дэмжин, бичвэрүүдийг задлан шинжилж, хувь хүний үзэл бодлыг эрхэмлэдэг. Постмодерн феминистүүд нийгэм дэх хоёр туйлт ойлголтуудад анхаарал хандуулж, хэл нь жендэрүүдэд өөр өөрөөр хандахад хэрхэн нөлөөлдгийг харуулдгаараа үнэлэгддэг. Феминист онолд постмодерн онолыг нэгтгэн оруулахыг бүх феминистүүд шууд хүлээн зөвшөөрдөггүй. Зарим нь постмодерн үзэл нь феминист онолын бий болгохыг зорьдог зүйлд саад болдог гэж үздэг бол бусад феминистүүд энэ нэгдлийг дэмждэг. 3c1necv85rywj5v76aj63uuakfl5gy7 Коллиод 0 147151 862494 2026-07-20T16:09:39Z ~2026-40659-36 106126 Хуудас үүсгэв: "Коллоид      Коллоид гэдэг нь микроскопын хэмжээнд жигд тархсан, уусдаггүй жижиг бөөмсөөс бүрдэх нэг бодис өөр нэг бодисын бүх хэсгээр жигд хөвөн тархсан байдаг холимог юм.Зарим тодорхойлолтоор бөөмс нь шингэнд жигд тархсан байх ёстой гэдэг бол, харин б..." 862494 wikitext text/x-wiki Коллоид      Коллоид гэдэг нь микроскопын хэмжээнд жигд тархсан, уусдаггүй жижиг бөөмсөөс бүрдэх нэг бодис өөр нэг бодисын бүх хэсгээр жигд хөвөн тархсан байдаг холимог юм.Зарим тодорхойлолтоор бөөмс нь шингэнд жигд тархсан байх ёстой гэдэг бол, харин бусад тодорхойлолт нь аэрозоль, гель зэрэг бодисуудыг ч хамруулахын тулд энэ тодорхойлолтыг өргөжүүлдэг. Коллоид суспенз гэдэг нэр томьёо нийт холимгийг хоёрдмол утгагүйгээр заадаг. Харин суспенз гэдэг үгийг илүү нарийн утгаар нь авч үзвэл, бөөмийн хэмжээ нь илүү том байдгаараа коллоидаас ялгагддаг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.        Зарим коллоид нь Тиндаллын эффектийн улмаас гэрэл нэвтрүүлдэг боловч бүрэн тунгалаг биш байдаг. Энэ нь коллоид дахь бөөмсөөр гэрэл сарних үзэгдэл юм. Бусад коллоидууд нь гэрэл нэвтрүүлдэггүй эсвэл бага зэрэг өнгөтэй байж болно.         Коллоид суспензүүд нь зааг ба коллоидын шинжлэх ухааны судлах зүйл юм. Энэ судалгааны салбар 1845 онд Франческо Селмигийн ажлаар эхэлж, тэрээр тэдгээрийг "хуурамч уусмал" гэж нэрлэсэн. Дараа нь Майкл Фарадей болон Томас Грэм нар өргөжүүлж, 1861 онд "коллоид" гэсэн нэр томьёог бий болгосон. kte0zt25rzuo0295c39bs5bpdda87sc 862495 862494 2026-07-20T16:10:19Z ~2026-40659-36 106126 862495 wikitext text/x-wiki '''Коллиод'''      Коллоид гэдэг нь микроскопын хэмжээнд жигд тархсан, уусдаггүй жижиг бөөмсөөс бүрдэх нэг бодис өөр нэг бодисын бүх хэсгээр жигд хөвөн тархсан байдаг холимог юм.Зарим тодорхойлолтоор бөөмс нь шингэнд жигд тархсан байх ёстой гэдэг бол, харин бусад тодорхойлолт нь аэрозоль, гель зэрэг бодисуудыг ч хамруулахын тулд энэ тодорхойлолтыг өргөжүүлдэг. Коллоид суспенз гэдэг нэр томьёо нийт холимгийг хоёрдмол утгагүйгээр заадаг. Харин суспенз гэдэг үгийг илүү нарийн утгаар нь авч үзвэл, бөөмийн хэмжээ нь илүү том байдгаараа коллоидаас ялгагддаг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.        Зарим коллоид нь Тиндаллын эффектийн улмаас гэрэл нэвтрүүлдэг боловч бүрэн тунгалаг биш байдаг. Энэ нь коллоид дахь бөөмсөөр гэрэл сарних үзэгдэл юм. Бусад коллоидууд нь гэрэл нэвтрүүлдэггүй эсвэл бага зэрэг өнгөтэй байж болно.         Коллоид суспензүүд нь зааг ба коллоидын шинжлэх ухааны судлах зүйл юм. Энэ судалгааны салбар 1845 онд Франческо Селмигийн ажлаар эхэлж, тэрээр тэдгээрийг "хуурамч уусмал" гэж нэрлэсэн. Дараа нь Майкл Фарадей болон Томас Грэм нар өргөжүүлж, 1861 онд "коллоид" гэсэн нэр томьёог бий болгосон. o0fw5uvjisgl4vciw79zh2i6mtmn8hm 862497 862495 2026-07-20T16:10:35Z ~2026-40659-36 106126 862497 wikitext text/x-wiki '''Коллиод'''      Коллоид гэдэг нь микроскопын хэмжээнд жигд тархсан, уусдаггүй жижиг бөөмсөөс бүрдэх нэг бодис өөр нэг бодисын бүх хэсгээр жигд хөвөн тархсан байдаг холимог юм.Зарим тодорхойлолтоор бөөмс нь шингэнд жигд тархсан байх ёстой гэдэг бол, харин бусад тодорхойлолт нь аэрозоль, гель зэрэг бодисуудыг ч хамруулахын тулд энэ тодорхойлолтыг өргөжүүлдэг. Коллоид суспенз гэдэг нэр томьёо нийт холимгийг хоёрдмол утгагүйгээр заадаг. Харин суспенз гэдэг үгийг илүү нарийн утгаар нь авч үзвэл, бөөмийн хэмжээ нь илүү том байдгаараа коллоидаас ялгагддаг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.        Зарим коллоид нь Тиндаллын эффектийн улмаас гэрэл нэвтрүүлдэг боловч бүрэн тунгалаг биш байдаг. Энэ нь коллоид дахь бөөмсөөр гэрэл сарних үзэгдэл юм. Бусад коллоидууд нь гэрэл нэвтрүүлдэггүй эсвэл бага зэрэг өнгөтэй байж болно.         Коллоид суспензүүд нь зааг ба коллоидын шинжлэх ухааны судлах зүйл юм. Энэ судалгааны салбар 1845 онд Франческо Селмигийн ажлаар эхэлж, тэрээр тэдгээрийг "хуурамч уусмал" гэж нэрлэсэн. Дараа нь Майкл Фарадей болон Томас Грэм нар өргөжүүлж, 1861 онд "коллоид" гэсэн нэр томьёог бий болгосон. f0r5esb1jbfmkx08k1luukixy3beizt 862707 862497 2026-07-22T15:09:12Z ~2026-40659-36 106126 862707 wikitext text/x-wiki '''Коллиод'''      Коллоид гэдэг нь микроскопын хэмжээнд жигд тархсан, уусдаггүй жижиг бөөмсөөс бүрдэх нэг бодис өөр нэг бодисын бүх хэсгээр жигд хөвөн тархсан байдаг холимог юм.Зарим тодорхойлолтоор бөөмс нь шингэнд жигд тархсан байх ёстой гэдэг бол, харин бусад тодорхойлолт нь аэрозоль, гель зэрэг бодисуудыг ч хамруулахын тулд энэ тодорхойлолтыг өргөжүүлдэг. Коллоид суспенз гэдэг нэр томьёо нийт холимгийг хоёрдмол утгагүйгээр заадаг. Харин суспенз гэдэг үгийг илүү нарийн утгаар нь авч үзвэл, бөөмийн хэмжээ нь илүү том байдгаараа коллоидаас ялгагддаг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.        Зарим коллоид нь Тиндаллын эффектийн улмаас гэрэл нэвтрүүлдэг боловч бүрэн тунгалаг биш байдаг. Энэ нь коллоид дахь бөөмсөөр гэрэл сарних үзэгдэл юм. Бусад коллоидууд нь гэрэл нэвтрүүлдэггүй эсвэл бага зэрэг өнгөтэй байж болно.         Коллоид суспензүүд нь зааг ба коллоидын шинжлэх ухааны судлах зүйл юм. Энэ судалгааны салбар 1845 онд Франческо Селмигийн ажлаар эхэлж, тэрээр тэдгээрийг "хуурамч уусмал" гэж нэрлэсэн. Дараа нь Майкл Фарадей болон Томас Грэм нар өргөжүүлж, 1861 онд "коллоид" гэсэн нэр томьёог бий болгосон. nh2lzx7w9vvbrq1p1zufy724dkhya79 Газар нутаг 0 147152 862499 2026-07-20T16:11:49Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "'''Газар нутаг буюу хуурай газар, хөрс, эх газар нь далай болон бусад усан сангийн доор оршдоггүй Дэлхийн хуурай гадаргууг хэлнэ. Энэ нь Дэлхийн нийт гадаргуугийн 29.2%-ийг эзэлдэг бөгөөд бүх тив, арлуудыг хамардаг. Дэлхийн хуурай газрын гадаргуу бараг бүхэл..." 862499 wikitext text/x-wiki '''Газар нутаг буюу хуурай газар, хөрс, эх газар нь далай болон бусад усан сангийн доор оршдоггүй Дэлхийн хуурай гадаргууг хэлнэ. Энэ нь Дэлхийн нийт гадаргуугийн 29.2%-ийг эзэлдэг бөгөөд бүх тив, арлуудыг хамардаг. Дэлхийн хуурай газрын гадаргуу бараг бүхэлдээ реголит гэх чулуулгийн үйрмэг, хөрс, эрдэс бодисоос тогтсон давхаргаар бүрхэгдсэн байдаг. Энэхүү давхарга нь дэлхийн гадарга дахь хамгийн гаднах хэсгийг бүрдүүлдэг. Газар нутаг нь Дэлхийн уур амьсгалын тогтолцоонд чухал үүрэгтэй учир нүүрстөрөгчийн эргэлт, азотын эргэлт, усны эргэлт зэрэг байгалийн зүйлүүд оролцдог. Хуурай газрын гуравны нэг орчим нь ой модоор бүрхэгдсэн байдаг бол өөр нэг гуравны нэгийг газар тариалангийн зориулалтаар ашигладаг. Харин аравны нэг орчим нь байнгын цас, мөсөн голоор хучигдсан байдаг. Үлдсэн хэсгийг цөл, саванна, тал хээр зэрэг газар нутаг эзэлдэг.''' '''Дэлхийн газрын гадаргын хэлбэр маш олон янз байдаг ба үүнд уулс, цөл, тэгш тал, өндөрлөг, мөсөн гол болон бусад газрын хэв шинжүүд багтана. Физик геологийн шинжлэх ухаанд хуурай газрыг үндсэндээ хоёр ангилдаг. Үүнд уулын нурууд болон кратон гэж нэрлэгддэг харьцангуй тэгш, тогтвортой эх газрын хэсгүүд орно. Эдгээр нь хавтангийн тектоникийн үйл ажиллагааны үр дүнд олон сая жилийн туршид үүсдэг. Гол, горхи нь Дэлхийн усны эргэлтийн чухал хэсэг бөгөөд газрын гадаргыг хэлбэржүүлэх, чулуулаг элээх, хурдас тээвэрлэх, газрын доорх усыг нөхөн сэргээхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Өндөр уулс болон туйл орчмын бүсэд цас олон зуун, бүр мянган жилийн турш нягтарч, дахин талсжин мөсөн гол үүсгэдэг. Эдгээр мөсөн голууд маш хүнд учраас зарим тохиолдолд Дэлхийн царцдасыг хүртэл хотойлгодог. Хуурай газрын ойролцоогоор 30 хувь нь хуурай уур амьсгалтай байдаг. Учир нь эдгээр бүс нутагт ууршилтаар алдагдах усны хэмжээ хур тунадасаар нөхөгдөх уснаас их байдаг. Мөн дулаан агаар дээш хөөрсөөр салхи үүсдэг бөгөөд үүнд Дэлхийн эргэлт болон нарны гэрлийн жигд бус тархалт мөн нөлөөлдөг.''' ldnpxww1pozf7t4jbf9v58mldedqcne Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Мэргэшсэн Байгууллагууд 0 147153 862509 2026-07-20T17:29:59Z Далайгэрэл 106127 Хуудас үүсгэв: " == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Мэргэшсэн Байгууллагууд == '''Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Мэргэшсэн Байгууллагууд''' нь Засгийн газар хоорондын түвшинд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн зохицуулах механизмаар, мөн нари..." 862509 wikitext text/x-wiki == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Мэргэшсэн Байгууллагууд == '''Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Мэргэшсэн Байгууллагууд''' нь Засгийн газар хоорондын түвшинд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн зохицуулах механизмаар, мөн нарийн бичгийн дарга нарын газрын түвшинд Зохицуулалтын асуудал эрхэлсэн Захиргааны тэргүүнүүдийн зөвлөлөөр (CEB) дамжуулан Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагатай болон бие биетэйгээ хамтран ажилладаг бие даасан байгууллагууд юм. Олон улсын хамтын ажиллагаагаар дамжуулан эдийн засаг, нийгэм, соёл, хүмүүнлэгийн асуудлуудыг шийдвэрлэх нь НҮБ-ын үндсэн зорилгуудын нэг юм. Эдгээр зорилгод хүрэхийн тулд хэд хэдэн мэргэшсэн байгууллагыг байгуулсан бөгөөд эдгээр байгууллагууд нь НҮБ-аас байгуулагдсан эсэхээс үл хамааран Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Дүрмийн 57 ба 63 дугаар зүйлийн дагуу Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн шийдвэрээр Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын системд нэгдэн орсон байдаг. Одоогоор НҮБ-д НҮБ-ын нэрийн өмнөөс төрөл бүрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг нийт 15 мэргэшсэн байгууллага байна. Мэргэшсэн байгууллагуудыг доор жагсаав. == Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага (FAO) == '''Үндсэн өгүүлэл: Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага''' Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага нь өлсгөлөнг ялах олон улсын хүчин чармайлтыг манлайлдаг. Хөгжсөн болон хөгжиж буй орнуудын аль алинд нь үйлчилдэг FAO нь бүх улс орнууд эрх тэгш уулзаж хэлэлцээр хийх, бодлого маргалдах төвийг сахисан форум болон ажилладаг. FAO-ын мандат бол хоол тэжээлийн түвшинг дээшлүүлэх, хөдөө аж ахуйн бүтээмжийг сайжруулах, хөдөөгийн хүн амын амьдралыг дээшлүүлэх, дэлхийн эдийн засгийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулах явдал юм. FAO нь НҮБ-ын агентлагуудаас хамгийн том нь юм. Энэ нь 1945 онд байгуулагдсан бөгөөд төв байр нь Италийн Ром хотод байдаг. Эх сурвалж:https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_specialized_agencies_of_the_United_Nations 0gzdcyf2pteblrsgh30my8ys6i919jt Урлаг уран сайхан 0 147154 862519 2026-07-20T23:28:48Z Tsatsralaa 106136 Урлаг уран сайхан 862519 wikitext text/x-wiki Урлаг уран сайхан бол хүний бүтээлч санааны илэрхийлэл, түүх өгүүлэх, соёлын оролцооны өргөн уудам хэлбэр юм. Урлаг олон талын сэтгэлгээний үйлдэх болон байх маш өргөн хүрээний мэдээлэлийн хэрэгслийг хамардаг. Хоёулаа динамик ба амьдралын тогтмол онцлог шинж чанар, шинэлэг зүйл рүү эсвэл нарийн төвөгтэй рүү загварчлагдсан. Энэ нь ерөнхийдөө сургалт аль эсвэл тодорхой уламжлалын хүрээнд онол боловсруулах, үе дамнан, тэр бүү хэл соёл иргэншлийн хооронд тогтвортой болон зориудаар хийсэн судалгаа. Урлаг бол сэтгэгдэл, утга, шүүмжлэлүүд, санаа үзэгдэл, сүнслэг утгын туршлагыг цаг хугацаа орон зайд дамжуулахын зэрэгцээ өвөрмөц нийгэм, соёл хувь хүнийг төлөвшүүлэх хэрэгсэл юм. Урлагийн тод жишээнд эдгээр багтана: Дүрслэх урлаг (архитектур, керамик, зураг зурах, кино хийх, уран зураг, гэрэл зураг, баримал зэрэг багтана) Утга зохиолын урлаг (уран зохиол, драма, яруу найраг, зохиол багтана) Урлагын тоглолт ( дуу, бүжиг болон театр багтана). Эдгээр бүгд ур чадвар, төсөөллөө ашиглан объект, үзүүлбэр бүтээж, ойлголт, туршлагыг ашиглан шинэ орчин, орон зайг бий болгож чадна. ltyz8na0691g2d3428jgjynzhyzwlye Трансфобиа 0 147155 862521 2026-07-20T23:44:17Z Ariukanab8 105684 Эрдмийн хөтөч Б.Ариунжаргал 862521 wikitext text/x-wiki === '''Трансфобиа''' === == Трансфоби гэдэг нь трансжендэр хүмүүс болон ерөнхийдөө транс хүмүүсийн эсрэг чиглэсэн сөрөг хандлага, мэдрэмж, үйлдлийг хэлнэ. Үүнд айдас, дургүйцэл, үзэн ядалт, хүчирхийлэл, эсвэл нийгэмд тогтсон жендэрийн үүрэгт нийцдэггүй хүмүүсийн эсрэг уур бухимдал зэрэг орж болно. Трансфоби нь арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах (расизм), хүйсээр ялгаварлан гадуурхах (сексизм), хөгжлийн бэрхшээлээр ялгаварлах (эйблизм)-тай адил өрөөсгөл үзэл, ялгаварлан гадуурхалтын нэг хэлбэр бөгөөд гомофобитой нягт холбоотой байдаг. Трансжендэр өнгөт арьст хүмүүс трансфоби болон арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхалтын нийлбэрээс ч илүү хүнд хэлбэрийн ялгаварлалтай тулгардагТрансжендэр өсвөр насныхан гэр бүлийн хүчирхийлэл, бэлгийн дарамт, сургууль дээрх дээрэлхэлт, хүчирхийлэл зэрэг олон төрлийн дарамтыг хамтад нь амсах нь элбэг. Мөн тэд үе тэнгийнхэнтэйгээ харьцуулахад асрамжийн газар болон халамжийн хөтөлбөрт хамрагдах магадлал өндөр байдаг. Насанд хүрсэн трансжендэр хүмүүс ч мөн бэлгийн хүчирхийлэл, цагдаагийн хүчирхийлэл, олон нийтийн доромжлол, буруу хүйсээр дуудах (misgendering), өдөр тутмын амьдрал дахь бусад хүчирхийлэл, дарамттай тогтмол тулгардаг. Эдгээр асуудал нь олон транс хүмүүсийг олон нийтийн газар аюулгүй биш мэт мэдрэхэд хүргэдэг. Мөн эрүүл мэндийн үйлчилгээ авахад тулгардаг ялгаварлал, ажлын байрны ялгаварлал, эсвэл ЛГБТ эрхийг эсэргүүцдэг улс төр, шашны консерватив бүлгүүдийн дарамт зэрэг асуудал бий. Зарим тохиолдолд ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэл нь ЛГБТ нийгэмлэг эсвэл феминист хөдөлгөөний зарим хүмүүсээс ч гардаг.[[Хүчирхийлэл]] болон бусад аюул заналхийлэлд өртөх эрсдэлээс гадна трансфобийн улмаас үүсдэг стресс нь сэтгэцийн эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлж, мансууруулах бодисын хэрэглээний эмгэг, гэрээсээ дайжих (өсвөр насныхны хувьд), мөн амиа хорлох эрсдэлийг нэмэгдүүлэхэд хүргэдэг.Барууны олон оронд 1990-ээд оноос хойш ялгаварлан гадуурхалттай тэмцэх, амьдралын бүх салбарт тэгш боломжийг дэмжих бодлого аажмаар хэрэгжиж эхэлсэн. Энэ чиг хандлага зарим хөгжиж буй орнуудад ч мөн ажиглагдаж байна. == gghyrgcxbwzkkrvjqbygzqeh3owrbqo Перс хивс 0 147156 862522 2026-07-21T02:09:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:The Ardabil Carpet - Google Art Project.jpg|thumb|407x407px|16-р зууны перс хивс. ]] '''Перс''' '''хивс''' (перс. فرش ايرانى ''farš-e irâni''; заримдаа перс.قالی ''qāli,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Persian carpet'' ) —Персийн соёл, Иран улсын бэлгэдлийн нэг болсон дэлхийн хамгийн алдартай гар аргаар нэхсэн хи..." 862522 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Ardabil Carpet - Google Art Project.jpg|thumb|407x407px|16-р зууны перс хивс. ]] '''Перс''' '''хивс''' (перс. فرش ايرانى ''farš-e irâni''; заримдаа перс.قالی ''qāli,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Persian carpet'' ) —Персийн соёл, Иран улсын бэлгэдлийн нэг болсон дэлхийн хамгийн алдартай гар аргаар нэхсэн хивсний нэг төрөл юм. бөгөөд энэ нь юм. == Түүх == [[Файл:Mantes carpet Louvre OA6610 detail1.jpg|thumb|321x321px]] Перс улсад хивс нэхэх нь [[Грек-Персийн дайнууд|Грек-Персийн дайнуудын]] үед, Персийг [[Ахеменидын эзэнт гүрэн|Ахеменид]] [[Ахеменидын эзэнт гүрэн|угсааныхан]] захирч байх үед аль хэдийн сайн хөгжсөн байжээ. Нийслэл Пасаргада хот дахь Их Кир хааны ордон хивсээр чимэглэгдсэн байсан бөгөөд түүний сүр жавхлан нь [[Македоны Александр|Макелоны Александрыг]] хүртэл гайхшруулж байсан гэж эртний эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. Сасанидын гүрний үед Шах I Хосровд зориулж цэцэглэж буй цэцэрлэгийг дүрсэлсэн домогт "Хаврын хивс"-ийг бүтээжээ. Домогт өгүүлснээр энэхүү хивс нь Ктесифон (одоогийн Ирак) дахь Хосровын ордны гол танхимыг чимэглэдэг байжээ. "Хаврын хивс" нь түүхэн дэх хамгийн үнэтэй хивс байсан бөгөөд энэ нь асар том хэмжээтэй (122 метр урт, 30 метр өргөн) бөгөөд хэдэн тонн жинтэй байв. 7-р зууны дунд үед Арабууд Персийг эзлэн авсны дараа Арабын дайчид хивсийг зүсэж, залбирлын хивс болгон ашиглахаар жижиглэн хувааж авч байжээ. 16, 17-р зуунд, Сафавидын гүрний үед эзэнт гүрний үйлдвэрүүд асар том шалан дээр дэлгэх хивс үйлдвэрлэдэг байжээ. Тэдний хэмжээ гайхалтай байсан ч (60 хавтгай дөрвөлжин метр хүртэл) чанар нь өндөр хэвээр байв. Түүнээс гадна, энэ үеийг Персийн хивс нэхэх урлагийн түүхэнд "алтан үе" гэж үздэг бөгөөд нэхэх техникийг байнга сайжруулж, өвөрмөц гоёл чимэглэлийн зарчмуудыг боловсруулж, тухайн хивсийг бүтээсэн хот эсвэл цехийг алдаагүй тодорхойлох боломжтой байв. Ираны [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] Гилан бүс нутагт хийсэн Гилан торгон хивс онцгой байр суурь эзэлдэг байв. Алдарт аялагч [[Марко Поло]] Генуягийн худалдаачид тусгайлан торго авахаар тэнд ирдэг байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ Мерв хотыг Персийн торгон хивс нэхмэлийн өлгий нутаг гэж үздэг. Герат хотод нэхсэн бат бөх ноосон хивс ч бас алдартай байв. Эдгээр хивсний дүрсийг [[Питер Рубенс|Рубенс]], [[Ван Дэйк]] зэрэг олон уран зураачид бүтээлдээ тусгасан байдаг. [[Эсфахан|Эсфаханы]] хивс үйлдвэрлэхэд алт, мөнгөн утсыг ихэвчлэн ашигладаг байжээ. Найн, [[Ширааз]], Керман, [[Табриз|Табризийн]] хивс ч бас алдартай байв. 1514 онд Ираны [[Табриз]] хотыг эзэлсний дараа Османы цэргүүд хивс нэхэгч, керамикчдыг олзлон авчээ. Тэдний олзонд авсан зүйл дунд Персийн гар урчуудын хийсэн гайхамшигтай хивснүүд байжээ. Туркууд Персийн хивс нэхэх чанарыг хурдан таньж, энэ гар урлал нь [[Бага Ази]] даяар тархжээ. 19-р зуунаас өмнө хийсэн хивс нь цуглуулагчдын маш үнэ цэнэтэй эдлэл байдаг бол 18-р зуунаас өмнө бүтээсэн хивс нь бараг үргэлж музейн цуглуулгад байдаг бөгөөд хувийн цуглуулгаас олох бараг боломжгүй юм. 19-р зуунд Кажар гүрний (1779–1925) хаанчлалын үед хивсний экспорт нэмэгдэж, эхлээд хөрш зэргэлдээ орнууд, дараа нь Европ руу хүржээ. 4t5k2vi9zepxxixmjytyy6bw3l6aiij Нэгдсэн үндэстний байгууллагын талаарх шүүмжлэл 0 147157 862526 2026-07-21T03:12:03Z ~2026-40753-82 106139 Эрдмийн хөтөч С.Намуунцэцэг 862526 wikitext text/x-wiki === '''Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын (НҮБ) талаарх шүүмжлэл''' === == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага нь бодлого, үзэл баримтлал, төлөөллийн тэгш байдал, удирдлага, шийдвэрээ хэрэгжүүлэх чадвар, мөн үзэл суртлын хандлага зэрэг олон шалтгаанаар шүүмжлэлд өртөж ирсэн.Түгээмэл дурдагддаг шүүмжлэлүүдэд:байгууллагын үр нөлөө хангалтгүй гэж үзэх (урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах болон аль хэдийн эхэлсэн мөргөлдөөнийг намжаах тал дээр үр дүнгүй байсан гэх шүүмжлэл, эдгээр мөргөлдөөн нь нийгмийн маргаанаас эхлээд бүрэн хэмжээний дайнд хүрсэн байдаг),антисемитизм (еврей хүмүүсийн эсрэг үзэл),буулт хийх бодлого (appeasement),хуйвалдаан, хамтран ажиллах (collusion),глобализмыг дэмжих,идэвхгүй байдал,эрх мэдлээ урвуулан ашиглах,Ерөнхий Ассамблейд нөлөө бүхий улс орнууд хэт их хяналт тогтоох,авлига,нөөц хөрөнгийг зориулалтын бусаар ашиглах зэрэг багтдаг.НҮБ-ын гаргасан зарим шийдвэрүүд нь зэвсэгт мөргөлдөөнөөс урьдчилан сэргийлж чадаагүй, мөн НҮБ-ын Дүрмийг хэрэгжүүлж чадаагүй бүтэлгүйтэл гэж үздэг.'''Философийн болон ёс суртахууны шүүмжлэлЁс суртахууны харьцангуй үзэл (Moral relativism)'''2004 онд Израилийн НҮБ дахь суурин төлөөлөгч асан '''Доре Голд''' ''Tower of Babble: How the United Nations Has Fueled Global Chaos'' (“Вавилоны цамхаг: НҮБ дэлхийн эмх замбараагүй байдлыг хэрхэн өдөөсөн бэ”) нэртэй номоо хэвлүүлжээ.Тэрээр уг номдоо НҮБ нь геноцид (үндэстнийг хоморголон устгах) болон терроризмын асуудалд ёс суртахууны харьцангуй үзлийг баримталж, зарим тохиолдолд тэдгээрийг дэмжсэн мэт байр суурь илэрхийлдэг гэж шүүмжилсэн. Түүний үзэж байгаагаар, НҮБ байгуулагдсан эхэн үедээ ёс суртахууны тодорхой, хатуу байр суурьтай байсан бол өнөө үед энэ чанараа алджээ.НҮБ байгуулагдах үед зөвхөн Дэлхийн хоёрдугаар дайны Тэнхлэгийн (Axis) хүчний дор хаяж нэг улсын эсрэг дайн зарласан, дайны эсрэг тууштай байр суурь баримталсан улс орнууд гишүүнээр элсэх боломжтой байсан.Харин Голдын үзэж байгаагаар, орчин үеийн НҮБ-ын гишүүнчлэл өргөжин тэлснээр байгууллага “сулран доройтсон” бөгөөд түүний ном хэвлэгдэх үеийн 184 гишүүн улсын ердөө '''75 нь л Freedom House байгууллагын үнэлгээгээр жинхэнэ ардчилсан улс''' байсан гэжээ.Тэрээр үүний улмаас НҮБ-ын шийдвэр гаргах тэнцвэр дарангуйллын дэглэмтэй улс орнуудын шаардлагад илүү нийцэх болсон гэж үзсэн. == bgxk7gzkaaqr0ga1escsh0w1eem3fb3 Сүншил их сургууль 0 147158 862527 2026-07-21T03:13:57Z Duuriimaa0410 106138 Эрдмийн ундраа 77 Б.Дүүриймаа 862527 wikitext text/x-wiki Сүншил их сургууль Сунсил Их Сургууль (SSU) нь Солонгосын анхны орчин үеийн их сургууль бөгөөд түүх<ref>{{Cite web |title=Good school |url=}}</ref>нь 1897 оноос эхлэлтэй. Энэ нь Христийн шашны номлогч Уильям М. Бэйрдийн удирдлага дорбайгуулагдсан. Кампус нь Өмнөд Солонгосын Сеул хотын Донжак-гу дүүргийн Сангдо-рогудамжны 369 тоотод байрладаг. Сүншил Их Сургуулийг 1897 оны 10-р сарын 10-нд АНУ-ын Гадаад Номлолын Зөвлөлийн Пресвитериан сүмийн номлогч Уильям М. Бэйрдийн хувийн сургуульболгон Пхеньянд байгуулжээ. 1900 онд тус сургуулийг албан ёсны 4 жилийн дунд сургууль болгон хөгжүүлжээ. 1901 оны 10-р сард тус сургуулийг Сүншил Хакданг гэж нэрлэжээ. Сүншил гэдэг нэр ньойролцоогоор "Үнэн ба шударга байдлаар [Бурханыг] (соонг) хүндэтгэх (* sil)" гэсэн утгатай. 1945 оны8-р сард Солонгос улс Японы колончилолоос чөлөөлөгдсөн боловч Сүншил коллежийг сэргээх хүчин чармайлтСолонгосын дайн дууссаны дараа ч амжилтанд хүрсэнгүй. 1954 оны 4-р сард Сүншил коллеж Өмнөд Солонгост дахин байгуулагдаж, 1957 оны 6-р сард одоогийн Сангдо-дон кампус руу нүүжээ. 1971 онд коллежийг Дэжун коллежтой нэгтэж, Сунжун коллеж болгон хувиргасан. 1971 оны 12-р сард коллеж их сургуулийн статустай болсон. 1982 оны 12-р сард Сүнжун Их Сургуулийн Дэжон кампусыг салгаж, Ханнам Их Сургууль гэж нэрлэжээ. 1986 оны 11-р сард Сунжун Их Сургуулийг Сунсил Их Сургууль гэж нэрлэжээ. hd523yofa30ty4tt6itieeneg0khzet Баварийн Шинжлэх Ухааны Академи 0 147159 862533 2026-07-21T03:50:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Bayerische Akademie der Wissenschaften.jpg|thumb|Баварийн Шинжлэх Ухааны Академи]] '''Баварийн Шинжлэх Ухааны Академи''' ([[Герман хэл|герман]]: ''Bayerische Akademie der Wissenschaften'', товч. BAdW) нь олон нийтийн, ашгийн бус байгууллага бөгөөд Баварийн тэргүүлэх судалгааны төв бөгөөд Германы..." 862533 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bayerische Akademie der Wissenschaften.jpg|thumb|Баварийн Шинжлэх Ухааны Академи]] '''Баварийн Шинжлэх Ухааны Академи''' ([[Герман хэл|герман]]: ''Bayerische Akademie der Wissenschaften'', товч. BAdW) нь олон нийтийн, ашгийн бус байгууллага бөгөөд Баварийн тэргүүлэх судалгааны төв бөгөөд [[Германы Шинжлэх ухааны академуудын Холбоо|Германы Шинжлэх Ухааны Академиудын Холбооны]] гишүүн юм. Энэ академи нь [[Мюнхен]] хотод, хуучин хааны ордонд байрладаг. 2009 онд тус академи 157 жинхэнэ, 156 сурвалжлагч гишүүдтэй байв. Тус академи нь Германы хамгийн том тооцооллын төвүүдийн нэгийг ажиллуулдаг бөгөөд хэт нам температурыг судлах хүрээлэнтэй. Баварийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академийг 1759 онд Мюнхенд сонгогч Максимилиан III Иосеф үүсгэн байгуулсан нь Европын хамгийн эртний эрдэм шинжилгээний нийгэмлэгүүдийн нэг болгосон юм. Академийн төлөвлөгөөг Баварийн Эрдэм шинжилгээний нийгэмлэгийн (Bayerischen Gelehrten Gesellschaft) үүсгэн байгуулагч Шүүхийн зөвлөлийн гишүүн Иоханн Георг фон Лори (1723–1787) болон академийн анхны ерөнхийлөгч болсон гүн Зигмунд фон Хаймхаузен (1708–1793) нар боловсруулсан байна. Голчлон түүхийн судалгааны зорилгоор байгуулагдсан тус академи нь Баварийн архивын баримт бичгийн цуглуулга болох "Monumenta Boica" (40 боть, 1763 оноос эхлэн)-ийг хэвлүүлжээ. Херман Шоллинер (1722-1795) уг ажилд мөн оролцсон юм. == Бүтэц == Баварийн Шинжлэх Ухааны Академи нь Германы эрдэм шинжилгээний нийгэмлэгүүдийн уламжлалт бүтэцтэй. Байгууллагын хувьд академи нь "анги"-удад хуваагддаг бөгөөд байгуулагдсанаасаа хойш зөвхөн хоёр Анги нь ялгагдсан: Математик-Байгалийн Шинжлэх Ухааны анги болон Түүх-Филологийн анги. Анги тус бүр нь Комисс болон Ажлын хэсгүүдээс бүрдэнэ. Түүх-Филологийн анги нь 30 комиссоос бүрддэг бол Математик-Байгалийн Шинжлэх Ухааны анги нь 10 комисс болон ажлын хэсгээс бүрдэнэ. Үүнээс гадна гурван комисс нь ангиудад хамаарахгүй бөгөөд тэдгээртэй адил статустай: Шинжлэх Ухааны Түүхийн Комисс, Уул уурхайн судалгааны комисс, Инженерчлэл ба Хэрэглээний Байгалийн Шинжлэх Ухааны Байнгын Комисс. Академийг Пленум (академийн бүрэн эрхт гишүүдийн ерөнхий хурал) удирддаг; Пленумын хуралдаануудын хооронд академийг Гүйцэтгэх Зөвлөл ([[Герман хэл|герман]]: ''Vorstand'') удирддаг. dmtoucbo1qdhjqvc12epod2i0s8ne94 Гёттинген дахь Шинжлэх ухааны академи 0 147160 862534 2026-07-21T04:08:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Göttingen asv2022-06 img03 Akademie der Wissenschaften.jpg|thumb|369x369px|Гёттинген дахь Шинжлэх ухааны академийн байр]] '''Гёттинген дахь Шинжлэх Ухааны Академи''' ([[Герман хэл|герман:]] ''Akademie der Wissenschaften zu Göttingen'') Германы [[Доод Саксон]] нутгийн гол судалгааны төв бөгөөд [[Гёттинген]] х..." 862534 wikitext text/x-wiki [[Файл:Göttingen asv2022-06 img03 Akademie der Wissenschaften.jpg|thumb|369x369px|Гёттинген дахь Шинжлэх ухааны академийн байр]] '''Гёттинген дахь Шинжлэх Ухааны Академи''' ([[Герман хэл|герман:]] ''Akademie der Wissenschaften zu Göttingen'') Германы [[Доод Саксон]] нутгийн гол судалгааны төв бөгөөд [[Гёттинген]] хотод байрладаг олон нийтийн ашгийн бус байгууллага бөгөөд [[Германы Шинжлэх ухааны академуудын Холбоо|Германы Шинжлэх]] [[Германы Шинжлэх ухааны академуудын Холбоо|ухааны академиудын Холбооны]] гишүүн юм. == Түүх == Гёттинген дахь Шинжлэх Ухааны Академи нь 1751 онд Хааныг сонгогч Ханноверын II Георгийн зарлигаар Ханноверын эрдэм шинжилгээний чуулган болж байгуулагдсан бөгөөд энэ нь Германы хоёр дахь хамгийн эртний улсын эрдэм шинжилгээний чуулган болсон (Берлиний Шинжлэх Ухааны Академийн дараа). Шинэ байгууллагын 18-р зууны бусад шинжлэх ухааны академиас ялгардаг онцлог шинж чанар нь их сургуультай нягт холбоотой байсан явдал юм. Үндсэндээ хоёр байгууллагыг анх хоорондоо уялдаа холбоотой систем гэж төсөөлж байсан: их сургуулийн эрхэм зорилго нь "залуучуудыг сургах" байсан бол академийн үүрэг хариуцлага нь "судалгаа явуулж, шинжлэх ухааны цэцэглэлтийг дэмжих" байжээ. Тиймээс "Гёттингений их сургуулиас ирсэн, өөрийгөө заахаас илүү судалгаанд зориулахыг сонгосон аливаа профессор Академийн гишүүн болж болно" гэжээ. Ингээд Шинжлэх Ухааны Академийн анхны ерөнхийлөгч нь Гёттингений Их Сургуулийн удирдагчдын нэг, алдарт анатомич [[Альбрехт фон Халлер|Альбрехт]] [[Альбрехт фон Халлер|фон Халлер]] (1708–1777) байв. Өнөөдөр Академи нь үндсэндээ тус их сургуулийн судалгаа, мэргэжлийн төв болж үйлчилдэг юм. == Академийн алдартай гишүүд. == * Вильхельм Вилманс, * Кристофер Вильхельм Жэйкоб Гуттерер, * Максимилиан Дункер, * Карл Фридрих Гаусс, * Дэвид Хилберт, * Вильхельм Гримм, * Якоб Гримм, * Карл Людвиг Гротефенд, * Жорж Кристоф Лихтенберг, * Эрнст Шеринг, * [[Николай Лобачевский]], * Фридрих Бехтел jofcgq7cbsfezlg8risprhr4ohzdwbs Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академи 0 147161 862535 2026-07-21T04:20:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Berlin-Mitte, Academy of Sciences of Brandenburg.JPG|thumb|370x370px|Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академийн байр]] '''Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академи''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften'') нь Германы бүс нутгийн шинжлэх ухааны академиудын нэг..." 862535 wikitext text/x-wiki [[Файл:Berlin-Mitte, Academy of Sciences of Brandenburg.JPG|thumb|370x370px|Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академийн байр]] '''Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академи''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften'') нь Германы бүс нутгийн шинжлэх ухааны академиудын нэг бөгөөд [[Германы Шинжлэх ухааны академуудын Холбоо|Германы Шинжлэх]] [[Германы Шинжлэх ухааны академуудын Холбоо|ухааны академиудын Холбооны]] гишүүн юм. Энэ академи нь 1992 оны 5-р сарын 21-нд Берлин, Бранденбургийн холбооны мужуудын хооронд байгуулсан гэрээгээр байгуулагдсан. Германы бусад шинжлэх ухааны академиудтай харьцуулахад маш хожуу байгуулагдсан ч Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академи нь [[Готфрид Лайбниц|Готфрид Лайбницын]] идэвхтэй тусламжтайгаар байгуулагдсан [[Пруссын Шинжлэх Ухааны Академи|Пруссын Шинжлэх Ухааны Академийн]] (1700–1945) шинжлэх ухааны уламжлалын залгамжлагч гэж өөрийгөө тодорхойлдог байна. == Түүх == 1700 онд Готфрид Лайбницын идэвхтэй оролцоотойгоор Пруссын Шинжлэх Ухааны Академи байгуулагдсан. 1946 онд Зөвлөлтийн цэргийн командлал Берлинд Германы Шинжлэх Ухааны Академийг (1972 оноос хойш БНАГУ-ын Шинжлэх Ухааны Академи) түүний үндсэн дээр байгуулсан. Энэ нь Пруссын Шинжлэх Ухааны Академийн хэд хэдэн гишүүн, түүний өмч хөрөнгө, шинжлэх ухааны төслүүдийг нэгтгэсэн байна. Хоёр Герман нэгдсэний дараа 1991 оны эцэс гэхэд БНАГУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийг татан буулгаж, түүний өмч хөрөнгө, төслүүдийг шинээр байгуулагдсан холбооны улсууд болон хэд хэдэн шинжлэх ухааны байгууллагуудад шилжүүлсэн. Берлин, Бранденбург мужуудын хооронд хамтарсан шинжлэх ухааны академи байгуулах тухай 1992 оны хэлэлцээрийн дараа хуучин БНАГУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн өмч хөрөнгө, төслүүдийг шинээр байгуулагдсан бүс нутгийн академид шилжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академид хуучин БНАГУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүд бараг ороогүй. Шинэ судалгааны ажилтнуудыг элсүүлж, академийг байгуулах ажлыг Пруссын Шинжлэх Ухааны Академийн уламжлалыг баримтлан зохион байгуулсан. Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академи нь 1993 оны 3-р сарын 28-нд үүсгэн байгуулагч ерөнхийлөгч Хуберт Марклын удирдлага дор үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн түүхтэй. c1pratx0yclpc8506hptqd3h2cvlg1n Энхбаярын Содномпилжээ 0 147162 862538 2026-07-21T04:53:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Энхбаярын Содномпилжээ''' (1985 оны 8-р сарын 24-нд Орхон аймгийн [[Эрдэнэт]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Гавъяат тамирчин. Дэлхийн пара пауэрлифтингийн гиннесийн амжилтыг эзэмшигч. Тэрээр “Парис-2024” зуны паралимпын наадмаас мөнгөн медал..." 862538 wikitext text/x-wiki '''Энхбаярын Содномпилжээ''' (1985 оны 8-р сарын 24-нд Орхон аймгийн [[Эрдэнэт]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Гавъяат тамирчин. Дэлхийн пара пауэрлифтингийн гиннесийн амжилтыг эзэмшигч. Тэрээр “Парис-2024” зуны паралимпын наадмаас мөнгөн медаль хүртсэн. == Намтар == Э.Содномпилжэээ цэргийн албан хаагч Энхбаярын гэр бүлд төрж, цэргийн амьдралд их ойр өссөн гэдэг. Тэрбээр дунд сургуулийн 6-р ангийн сурагч байх үедээ хавдрын улмаас хөлөө тайруулжээ. Гэхдээ өвчин зовлон, саад бэрхшээл түүнийг өмнөө сөхрүүлж чадаагүй. Суга таягтай зүтгэсээр ерөнхий боловсролын дунд сургуулиа төгсжээ. Тэрээр 14 насандаа их спортод хөл тавьж “Алдар” спорт хорооны чийрэгжүүлэлтийн төвд ажиллаж байсан Ш.Энхсайхан дээр очсон байна. Ийнхүү Э.Содномпилжээ пара пауэрлифтингээр хичээллэж, 2001 онд хэвтээ шахалтаар УАШТ-ий 52 кг-ын жинд түрүүлсэн нь анхны том амжилт байжээ. Улмаар Эдийн засаг бизнесийн дээд сургуульд 2003 онд элсэж, нягтлан бодогч, эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн байна. 2014 оны ДАШТ-д VII байрт шалгарч, паралимпийн эрх авсан. Монгол Улсын түүхэнд анх удаа пауэрлифтингийн тамирчин паралимпод оролцох болзол хангасан нь энэ байлаа. “Рио 2016” паралипын наадмаас хүрэл медаль, “Токио 2020” паралимпын наадмаас алтан медаль хүртээд байгаа. Тэрбээр паралимпын алт, хүрэл медальт, ДАШТ-ий гурван алт, дөрвөн мөнгөн медальт, дэлхийн цомын зургаан удаагийн аварга, Ази тивийн хошой аварга, дэлхийн дээд амжилтыг эзэмшигч юм. nu6baj4u5ygo58vdjucvwibo7hj7fd5 Энхтуяагийн Лхагвадулам 0 147163 862539 2026-07-21T05:02:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Энхтуяагийн Лхагвадулам''' (2003 онд Дархан-Уул аймагт төрсөн)- Монгол Улсын ой тогтоолтын спортын Олон улсын их мастер цолтой тамирчин. Э.Лхагвадулам ээжийнхээ зөвлөснөөр 13 насандаа ой тогтоолтын спортоор хичээллэсэн. Эл спортод хөл тавьснаасаа хойш жил..." 862539 wikitext text/x-wiki '''Энхтуяагийн Лхагвадулам''' (2003 онд Дархан-Уул аймагт төрсөн)- Монгол Улсын ой тогтоолтын спортын Олон улсын их мастер цолтой тамирчин. Э.Лхагвадулам ээжийнхээ зөвлөснөөр 13 насандаа ой тогтоолтын спортоор хичээллэсэн. Эл спортод хөл тавьснаасаа хойш жил гаруйн дараа УАШТ-ээс алт, мөнгөн медаль хүртжээ. Тэр жилээ өсвөр үеийн ДАШТ-д анх оролцохдоо Нэг цагийн олон багц төрөлд мөнгөн медалиар энгэрээ мялаасан юм. Өнгөрсөн жил ДАШТ-д хоёр дахиа оюунаа сорихдоо өмнөх амжилтаа ахиулан, дэлхийн аварга болжээ. Ихэнх орны тамирчид бэлтгэлээ өдөрт дунджаар 12 цаг хийдэг. Гэтэл Монголын тамирчид санхүүгийн хүндрэлийн улмаас тэгж чаддаггүй. Э.Лхагвадулам ч мөн адил. Тиймээс тэмцээний өмнө сар гаруйн хугацаанд базаагаад л оролцдог ажээ. “Гиннесийн ном”-д бичигдэнэ гэдэг монголчуудын хувьд хүрч гарамгүй оргил, мөрөөдөл мэт байсан цаг саяхан. Тэгвэл 16 настай Э.Лхагвадулам 2019 онд ДАШТ-ээс есөн медаль (дөрвөн алт, нэг мөнгө, дөрвөн хүрэл) хүртэхдээ Хоёртын тоолол төрөлд дэлхийн дээд амжилтыг шинэчилсэн. Улмаар 30 минутад 5597 цифр цээжлэн, алдалгүй санасан амжилтыг нь “Гиннесийн ном”-д бичих болсноор бахархахгүй байх аргагүй. Э.Лхагвадулам тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн үеэр 30 минутад 6000 гаруй цифр цээжлэн, алдалгүй санаж байсан гэнэ. Түүнийгээ ахиулахгүй юм гэхэд давтахад л дэлхийн дээд амжилтын эзэн болох боломжтой байсан юм. Тиймээс бүх зүйл түүнээс л шалтгаалсан. Э.Лхагвуламын шинэчилсэн дэлхийн дээд амжилтыг өмнө нь олон улсын их мастер Н.Энхшүр (5445) эзэмшиж байсан. Түүний амжилтыг 152 цифрээр ахиулсан юм. r6ivaby1oglosa1with0eutlwq21j4v Экзосом (Цэврүү) 0 147164 862544 2026-07-21T06:09:36Z Д.Төгөлдөр 106097 Хуудас үүсгэв: "== Экзосом (Цэврүү) == Экзосом гэдэг нь эснээс ялгарч буй эсийн гаднах цэврүүний төрөл бөгөөд эсийн хоорондох харилцаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ мембрамтай холбогдсон жижиг хөөснүүд эрт жижиг хөөснүүд эсийн эндосомын системд үүсдэг ба дараа нь эсийн..." 862544 wikitext text/x-wiki == Экзосом (Цэврүү) == Экзосом гэдэг нь эснээс ялгарч буй эсийн гаднах цэврүүний төрөл бөгөөд эсийн хоорондох харилцаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ мембрамтай холбогдсон жижиг хөөснүүд эрт жижиг хөөснүүд эсийн эндосомын системд үүсдэг ба дараа нь эсийн гадна талд байх шингэнд онцгой уураг, липид, мөн олон янзын РНХ ялгаруулдаг. Анх эсийн хаягдлыг хаях механизм гэж бодогдож байсан бол одоо экзосомууд хол зайд байх эсэд зохицуулалтын дохио хүргэдэг нарийн биологийн хүргэлтээр танигджээ. Экзосом хүлээн авагч эсэд холбогдоход, өөрийн молекулын ачаагаа хийж, зан авир, генийн илэрхийлэл, бодисын солилцооны үйл ажиллагааг шууд өөрчилж чадна. Энэ үйл ажиллагаа тэднийг эрүүл физиологийн үйл ажиллагаанд маш чухал болгодог ба дархлааны тогтолцооны зохицуулалт, эмгэг судлалын нөхцөл байдал, мөн халдварын тархалтад нөлөөлнө. Эрдэмтэд экзосомыг сайтар судалж тайван өвчний оношлогоод зориулсан боломжит биомаркер, бас зориулсан эмийн хүргэлтэд байгалийн хүргэлт болгох гэж хичээж байна. d8rzkp5cqlcbjzocdjvg6477e1wl40u Эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийлэл 0 147165 862545 2026-07-21T06:24:35Z Tsogzolmaa1 106142 Хуудас үүсгэв: "'''Эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийлэл (ЭЭХ)''' буюу жендэрт суурилсан хүчирхийлэл, бэлгийн болон жендэрт суурилсан хүчирхийлэл (ББЖСХ) нь гол төлөв эсвэл зөвхөн эрэгтэйчүүд нь эмэгтэйгээ аль эсвэл хөвгүүд нь охидын эсрэг үйлддэг хүчирхийллийн хэлбэр юм. Ийм..." 862545 wikitext text/x-wiki '''Эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийлэл (ЭЭХ)''' буюу жендэрт суурилсан хүчирхийлэл, бэлгийн болон жендэрт суурилсан хүчирхийлэл (ББЖСХ) нь гол төлөв эсвэл зөвхөн эрэгтэйчүүд нь эмэгтэйгээ аль эсвэл хөвгүүд нь охидын эсрэг үйлддэг хүчирхийллийн хэлбэр юм. Ийм хүчирхийллийг эмэгтэй хүн, охин гэдэг шалтгаанаар нь үйлддэг тул үзэн ядалтад суурилсан гэмт хэргийн нэг хэлбэр гэж үзэх нь бий бөгөөд энэ нь олон хэлбэрээр илэрч болно. ЭЭХ нь урт түүхтэй ч тохиолдол, цар хүрээ, эрчим нь цаг хугацаа болон нийгэм бүрээс хамааран харилцан адилгүй байсан. Ийм хүчирхийллийг нийгэмд бүхэлд нь эсвэл хувь хүмүүсийн харилцаанд эмэгтэйчүүдийг эрхшээлдээ байлгах, захирагдсан байр сууринд оруулах механизм гэж үздэг. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын '''"Эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийллийг устгах тухай тунхаглал"-'''д: '''"Эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийлэл нь эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн хооронд түүхийн туршид оршсоор ирсэн эрх мэдлийн тэгш бус харилцааны илрэл бөгөөд эмэгтэйчүүдийг эрэгтэйчүүдээс доогуур, захирагдсан байр сууринд байлгахад хүргэдэг нийгмийн хамгийн чухал механизмын нэг мөн."''' гэжээ. НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан '''Кофи Аннан''' 2006 онд НҮБ-ын Эмэгтэйчүүдийн хөгжлийн сан (UNIFEM)-гийн цахим хуудсанд нийтлэгдсэн илтгэлдээ: '''"Эмэгтэйчүүд, охидын эсрэг хүчирхийлэл нь дэлхий нийтийг хамарсан цар тахлын хэмжээнд хүрсэн асуудал юм. Дэлхий даяар гурван эмэгтэй тутмын дор хаяж нэг нь амьдралынхаа туршид зодуулж, бэлгийн харьцаанд хүчээр оролцуулагдсан эсвэл өөр хэлбэрийн хүчирхийлэлд өртсөн байдаг. Ихэнх тохиолдолд хүчирхийлэл үйлдэгч нь тухайн эмэгтэйн танил хүн байдаг."''' гэж онцолсон байна. lovgivy49vlic6i18cj4i8eyu0amal8 Шяоичунь их хатан 0 147166 862546 2026-07-21T06:47:37Z Berrieskiz 106145 Manj 862546 wikitext text/x-wiki Medehed iludehgui qro84u9oz1gt1d6sl8tep49qpopoo6x ДНХ оригами 0 147167 862548 2026-07-21T07:05:00Z Munkhsarnai2009 106073 n 862548 wikitext text/x-wiki DNA оригами гэдэг нь ДНХ-ийг нано хэмжээний түвшинд эвхэж, хүссэн хэлбэрийн хоёр хэмжээст (2D) болон гурван хэмжээст (3D) бүтэц бий болгох технологи юм. ДНХ нь молекулуудыг тодорхой байрлалд тогтоон барих тулгуур бүтэц (scaffold) эсвэл нано хэмжээний янз бүрийн хэлбэр бүтээхэд тохиромжтой, сайн судлагдсан материал юм. Харилцан нөхөх суурийн хослолууд маш нарийн, онцлог байдлаар хоорондоо холбогддог учраас ДНХ-ийн суурийн дарааллыг зохион төлөвлөснөөр түүнийг барилгын материал болгон ашиглах боломжтой. ДНХ нь өөрөө бие даан янз бүрийн бүтэц үүсгэх чадвартай. ДНХ-ийг барилгын материал болгон ашиглах санааг анх 1980-аад оны эхээр дэвшүүлсэн. Материалыг багаж ашиглан нэмж эсвэл авч боловсруулдаг '''3D хэвлэх''' болон '''литографи''' зэрэг уламжлалт '''дээрээс доош''' үйлдвэрлэлийн аргуудаас ялгаатай нь, ДНХ-ийн нанотехнологи нь '''доороос дээш''' үйлдвэрлэлийн арга юм. ДНХ полимерийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг оновчтой зохион төлөвлөснөөр ДНХ өөрөө олон төрлийн хэлбэрт '''өөрөө угсрагдах''' боломжтой. DNA оригами хийх үйл явц нь вирусын гаралтай урт нэг ширхэг ДНХ-г олон тооны богино '''“үдэгч”''' ДНХ-ийн хэлхээнүүдийн тусламжтайгаар эвхэхэд оршино. Эдгээр богино хэлхээнүүд нь урт ДНХ-ийн янз бүрийн хэсэгт холбогдож, урьдчилан төлөвлөсөн хоёр хэмжээст эсвэл гурван хэмжээст бүтцийг үүсгэдэг. rwjx4k48kns7tg4bj1sw0tgukhp8kmm 862549 862548 2026-07-21T07:07:46Z Munkhsarnai2009 106073 new word 862549 wikitext text/x-wiki DNA оригами гэдэг нь ДНХ-ийг нано хэмжээний түвшинд эвхэж, хүссэн хэлбэрийн хоёр хэмжээст (2D) болон гурван хэмжээст (3D) бүтэц бий болгох технологи юм. ДНХ нь молекулуудыг тодорхой байрлалд тогтоон барих тулгуур бүтэц эсвэл нано хэмжээний янз бүрийн хэлбэр бүтээхэд тохиромжтой, сайн судлагдсан материал юм. Харилцан нөхөх суурийн хослолууд маш нарийн, онцлог байдлаар хоорондоо холбогддог учраас ДНХ-ийн суурийн дарааллыг зохион төлөвлөснөөр түүнийг барилгын материал болгон ашиглах боломжтой. ДНХ нь өөрөө бие даан янз бүрийн бүтэц үүсгэх чадвартай. ДНХ-ийг барилгын материал болгон ашиглах санааг анх 1980-аад оны эхээр дэвшүүлсэн. Материалыг багаж ашиглан нэмж эсвэл авч боловсруулдаг '''3D хэвлэх''' болон '''литографи''' зэрэг уламжлалт '''дээрээс доош''' үйлдвэрлэлийн аргуудаас ялгаатай нь, ДНХ-ийн нанотехнологи нь '''доороос дээш''' үйлдвэрлэлийн арга юм. ДНХ полимерийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг оновчтой зохион төлөвлөснөөр ДНХ өөрөө олон төрлийн хэлбэрт '''өөрөө угсрагдах''' боломжтой. DNA оригами хийх үйл явц нь вирусын гаралтай урт нэг ширхэг ДНХ-г олон тооны богино '''“үдэгч”''' ДНХ-ийн хэлхээнүүдийн тусламжтайгаар эвхэхэд оршино. Эдгээр богино хэлхээнүүд нь урт ДНХ-ийн янз бүрийн хэсэгт холбогдож, урьдчилан төлөвлөсөн хоёр хэмжээст эсвэл гурван хэмжээст бүтцийг үүсгэдэг. tg87s3ieg9lvhfhkwydjkhfkbp4gs9l Оптогенетик 0 147168 862550 2026-07-21T07:18:05Z Munkhsarnai2009 106073 m 862550 wikitext text/x-wiki Оптогенетик нь гэрлийн тусламжтайгаар нейрон болон бусад төрлийн эсийн үйл ажиллагааг тодорхойлох, удирдах зориулалттай биологийн арга юм. Энэ нь зорилтот тархины эсүүдэд гэрэлд мэдрэмтгий ионы суваг, насос, эсвэл ферментийг илэрхийлүүлэх замаар хэрэгждэг. Энэхүү салбарын нэгэн тусгай чиглэл нь нано-оптогенетик юм. Нэг эсийн түвшинд гэрлээр идэвхждэг ферментүүд болон транскрипцийн хүчин зүйлсийг ашигласнаар биохимийн дохиоллын замуудыг маш нарийн хянах боломжтой болдог. Мэдрэлийн шинжлэх ухаанд генетикийн хувьд тодорхойлогдсон нейронуудын бүлгийн үйл ажиллагааг удирдах боломж нь тэдгээрийн шийдвэр гаргалт, суралцах үйл явц, айдас, ой санамж, үржил, донтох зан үйл, хооллолт болон хөдөлгөөнд хэрхэн оролцдогийг ойлгоход ашиглагддаг. Өргөн хүрээний утгаар авч үзвэл, оптогенетикийн салбар нь генетикийн аргаар кодлогдсон үзүүлэлтүүдийг ашиглан эсийн үйл ажиллагааг бүртгэх аргуудыг мөн багтаадаг. Нейрон болон бусад эсийн үйл ажиллагааг дүрслэлийн болон электрофизиологийн аргаар өөрчилж, бүртгэснээр судлаачид эсүүд болон тархины хэсгүүдийн хоорондын статистик хамаарлыг тодорхойлох боломжтой болдог. Ингэснээр амьд биологийн эдийн доторх үйл явцыг орон зайн болон цаг хугацааны хувьд урьд өмнө байгаагүй өндөр нарийвчлалтайгаар хянах боломж бүрддэг. cthroe9j3dnsrcn4lutdafncj7jf9v4 Бичил шингэний технологи 0 147169 862561 2026-07-21T09:31:06Z Saikhanmaa 106101 Хуудас үүсгэв: "Бичил шингэний технологи нь инженерчлэл, физик, хими, биохими болон нанотехнологийн уулзварт оршдог олон салбарын дундын шинжлэх ухаан бөгөөд микрометрийн хэмжээтэй жижиг сувгаар дамжин урсах шингэний эзлэхүүнийг боловсруулах систем зохион бүтээхэд..." 862561 wikitext text/x-wiki Бичил шингэний технологи нь инженерчлэл, физик, хими, биохими болон нанотехнологийн уулзварт оршдог олон салбарын дундын шинжлэх ухаан бөгөөд микрометрийн хэмжээтэй жижиг сувгаар дамжин урсах шингэний эзлэхүүнийг боловсруулах систем зохион бүтээхэд анхаардаг. Бичил шингэний технологийг ашигладаг төхөөрөмжүүдийг ихэвчлэн "чип дээрх лаборатори" (lab-on-a-chip) систем гэж нэрлэдэг бөгөөд пиколитр хүртэлх маш бага хэмжээний шингэнийг боловсруулах чадвартай. Энэ нь урвалын хурд, бодис (реагент)-ын зарцуулалт болон шинжилгээний нарийвчлалын хувьд маш том давуу талуудыг олгодог. Биологи болон генетикийн салбарт бичил шингэний платформ нь автоматжуулсан өндөр бүтээмжтэй скрининг (сорилт), дан эсийн геномын дараалал тогтоох (single-cell genomic sequencing) болон биохимийн нийдмэл шинжилгээнүүдийг гүйцэтгэхэд өргөн ашиглагддаг. Микроскоп түвшний сувгуудын ламинар урсац (нэг чиглэлийн тогтуун урсац) нь шингэнүүд диффузийн замаар тодорхой, таамаглахуйц байдлаар холилдох нөхцөлийг бүрдүүлж, химийн бичил орчинг (microenvironment) онцгой өндөр түвшинд хянах боломжийг олгодог. Бичил шингэний энэхүү нарийн манипуляци (удирдан хянах чадвар) нь молекул биологийн судалгаанд хувьсгал хийсэн бөгөөд уламжлалт макро хэмжээний лабораторийн төхөөрөмжөөр хийх боломжгүй эсвэл хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй байсан туршилтуудыг хийх боломжтой болгосон юм. lsy6kstp2p4f8wfeaeiwhu0hvmmi21v Микрошингэний техник 0 147170 862563 2026-07-21T09:37:37Z Saikhanmaa 106101 Хуудас үүсгэв: "Бичил шингэний технологи нь инженерчлэл, физик, хими, биохими болон нанотехнологийн уулзварт оршдог олон салбарын дундын шинжлэх ухаан бөгөөд микрометрийн хэмжээтэй жижиг сувгаар дамжин урсах шингэний эзлэхүүнийг боловсруулах систем зохион бүтээхэд..." 862563 wikitext text/x-wiki Бичил шингэний технологи нь инженерчлэл, физик, хими, биохими болон нанотехнологийн уулзварт оршдог олон салбарын дундын шинжлэх ухаан бөгөөд микрометрийн хэмжээтэй жижиг сувгаар дамжин урсах шингэний эзлэхүүнийг боловсруулах систем зохион бүтээхэд анхаардаг. Бичил шингэний технологийг ашигладаг төхөөрөмжүүдийг ихэвчлэн "чип дээрх лаборатори" (lab-on-a-chip) систем гэж нэрлэдэг бөгөөд пиколитр хүртэлх маш бага хэмжээний шингэнийг боловсруулах чадвартай. Энэ нь урвалын хурд, бодис (реагент)-ын зарцуулалт болон шинжилгээний нарийвчлалын хувьд маш том давуу талуудыг олгодог. Биологи болон генетикийн салбарт бичил шингэний платформ нь автоматжуулсан өндөр бүтээмжтэй скрининг (сорилт), дан эсийн геномын дараалал тогтоох (single-cell genomic sequencing) болон биохимийн нийдмэл шинжилгээнүүдийг гүйцэтгэхэд өргөн ашиглагддаг. Микроскоп түвшний сувгуудын ламинар урсац (нэг чиглэлийн тогтуун урсац) нь шингэнүүд диффузийн замаар тодорхой, таамаглахуйц байдлаар холилдох нөхцөлийг бүрдүүлж, химийн бичил орчинг (microenvironment) онцгой өндөр түвшинд хянах боломжийг олгодог. Бичил шингэний энэхүү нарийн манипуляци (удирдан хянах чадвар) нь молекул биологийн судалгаанд хувьсгал хийсэн бөгөөд уламжлалт макро хэмжээний лабораторийн төхөөрөмжөөр хийх боломжгүй эсвэл хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй байсан туршилтуудыг хийх боломжтой болгосон юм. lsy6kstp2p4f8wfeaeiwhu0hvmmi21v Микрошингэний техник(Microfluidics) 0 147171 862564 2026-07-21T09:41:24Z Saikhanmaa 106101 Хуудас үүсгэв: "Бичил шингэний технологи нь инженерчлэл, физик, хими, биохими болон нанотехнологийн уулзварт оршдог олон салбарын дундын шинжлэх ухаан бөгөөд микрометрийн хэмжээтэй жижиг сувгаар дамжин урсах шингэний эзлэхүүнийг боловсруулах систем зохион бүтээхэд..." 862564 wikitext text/x-wiki Бичил шингэний технологи нь инженерчлэл, физик, хими, биохими болон нанотехнологийн уулзварт оршдог олон салбарын дундын шинжлэх ухаан бөгөөд микрометрийн хэмжээтэй жижиг сувгаар дамжин урсах шингэний эзлэхүүнийг боловсруулах систем зохион бүтээхэд анхаардаг. Бичил шингэний технологийг ашигладаг төхөөрөмжүүдийг ихэвчлэн "чип дээрх лаборатори" (lab-on-a-chip) систем гэж нэрлэдэг бөгөөд пиколитр хүртэлх маш бага хэмжээний шингэнийг боловсруулах чадвартай. Энэ нь урвалын хурд, бодис (реагент)-ын зарцуулалт болон шинжилгээний нарийвчлалын хувьд маш том давуу талуудыг олгодог. Биологи болон генетикийн салбарт бичил шингэний платформ нь автоматжуулсан өндөр бүтээмжтэй скрининг (сорилт), дан эсийн геномын дараалал тогтоох (single-cell genomic sequencing) болон биохимийн нийдмэл шинжилгээнүүдийг гүйцэтгэхэд өргөн ашиглагддаг. Микроскоп түвшний сувгуудын ламинар урсац (нэг чиглэлийн тогтуун урсац) нь шингэнүүд диффузийн замаар тодорхой, таамаглахуйц байдлаар холилдох нөхцөлийг бүрдүүлж, химийн бичил орчинг (microenvironment) онцгой өндөр түвшинд хянах боломжийг олгодог. Бичил шингэний энэхүү нарийн манипуляци (удирдан хянах чадвар) нь молекул биологийн судалгаанд хувьсгал хийсэн бөгөөд уламжлалт макро хэмжээний лабораторийн төхөөрөмжөөр хийх боломжгүй эсвэл хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй байсан туршилтуудыг хийх боломжтой болгосон юм. lsy6kstp2p4f8wfeaeiwhu0hvmmi21v Метаболомик (Metabolomics) 0 147172 862565 2026-07-21T09:45:53Z Saikhanmaa 106101 Хуудас үүсгэв: "Метаболомикс нь эсийн тодорхой үйл ажиллагаанаас үлдсэн химийн дахин давтагдашгүй "хээ арилшгүй мөр" (бүтэц)-ийг системтэйгээр судалдаг салбар бөгөөд биологийн эс, эд, эрхтэн эсвэл организм доторх жижиг молекулт метаболитуудын профилийг шинжлэхэд анха..." 862565 wikitext text/x-wiki Метаболомикс нь эсийн тодорхой үйл ажиллагаанаас үлдсэн химийн дахин давтагдашгүй "хээ арилшгүй мөр" (бүтэц)-ийг системтэйгээр судалдаг салбар бөгөөд биологийн эс, эд, эрхтэн эсвэл организм доторх жижиг молекулт метаболитуудын профилийг шинжлэхэд анхаардаг. Молекулт метаболитуудын энэхүү иж бүрдлийг метаболом (metabolome) гэж нэрлэдэг. Геномик болон транскриптомик нь юу тохиолдож болохыг илрүүлж, протеомик нь бүтэц болон функциональ механизмын ямар элементүүд дээр идэвхтэй байгааг харуулдаг бол метаболомикс нь эсийн бодит биохимийн идэвхжүүлэлт болон физиологийн төлөв байдлын шууд мэдээллийг олгодог. Метаболитууд нь эсийн зохицуулалтын үйл ажиллагааны эцсийн бүтээгдэхүүн байдаг тул тэдгээрийн хэмжээ ба концентраци нь генийн өөрчлөлт, хүрээлэн буй орчны ачаалал, дарамт болон өвчний төлөв байдалд үзүүлэх шууд ба агшин зуурын хариу үйлдлийг динамикаар илэрхийлж байдаг. Судлаачид масс-спектрометр (mass spectrometry) болон цөмийн соронзон резонансын спектроскопи (nuclear magnetic resonance spectroscopy) зэрэг шинжилгээний ахисан түвшний аргуудыг ашиглан олон мянган өөр төрлийн метаболитыг нэгэн зэрэг илрүүлж, хэмжээг нь тодорхойлдог. Биохимийн энэхүү иж бүрэн (комплекс) арга барил нь биомаркеруудыг нээж илрүүлэх, бодис солилцооны нарийн төвөгтэй эмгэгүүдийг ойлгох, мөн эмийн эмчилгээний үр дүнг үнэлэхэд нэн чухал ач холбогдолтой юм. e72cja64cj3fdkh1dy8ekrjse2mosmy Нанотоксикологи 0 147173 862567 2026-07-21T11:05:01Z ~2026-40909-91 106150 Translation of the English version of Nanotoxicology. 862567 wikitext text/x-wiki Нанотоксикологи нь наноматериалын хорт нөлөөг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. Квантын хэмжээний нөлөө болон гадаргуугийн талбай эзлэхүүндээ харьцуулахад маш их байдаг тул наноматериалууд нь том хэмжээтэй ижил төрлийн материалуудаас өөр, өвөрмөц шинж чанартай байдаг бөгөөд энэ нь тэдгээрийн хорт чанарт шууд нөлөөлдөг. Наноматериалуудын үзүүлэх хорт нөлөө нь том ширхэгтэй материалуудад ажиглагддаггүй онцлогтой байдаг. Мөн эдгээр маш жижиг хэсгүүд нь бие махбод дотор илүү чөлөөтэй хөдөлж чаддаг учраас хүний эрүүл мэндэд илүү их аюул учруулж болзошгүй. Хүний дархлааны тогтолцоо нь ерөнхийдөө том хэмжээтэй биетүүдийг таньж устгахад илүү тохирсон байдаг бөгөөд нано хэмжээтэй хэсгүүдийг таних нь харьцангуй хүндрэлтэй байдаг. Жишээлбэл, ердийн нөхцөлд идэвхгүй гэж үздэг алт хүртэл нано хэмжээтэй болох үед маш өндөр идэвхтэй болдог. Нанотоксикологийн судалгааны зорилго нь эдгээр шинж чанар нь хүрээлэн буй орчин болон хүний эрүүл мэндэд ямар хэмжээнд эрсдэл учруулж болохыг тогтоох явдал юм. Болзошгүй эрсдлүүдээс амьсгалын замаар өртөх нь хамгийн их анхаарал татдаг бөгөөд амьтанд хийсэн судалгаагаар зарим наноматериал нь уушгины үрэвсэл, фиброз зэрэг өвчлөл үүсгэж болохыг тогтоосон. Мөн арьсаар шингэх болон залгих замаар өртөх эрсдэл ч мөн чухал асуудал бөгөөд үүнийг нарийвчилсан нэмэлт судалгаагаар үнэлэх шаардлагатай байдаг. 6hie5s26jaewqn36jancpdmtww02lj0 862568 862567 2026-07-21T11:07:29Z ~2026-40909-91 106150 Wrong account 862568 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 862569 862568 2026-07-21T11:08:21Z ~2026-40909-91 106150 862569 wikitext text/x-wiki {{db-g7}} 3due67wejqj59lvbvylgp4k43rvb0jj 862570 862569 2026-07-21T11:11:39Z B.Anir03 106038 Mongolian translation for Nanotoxicology 862570 wikitext text/x-wiki Нанотоксикологи нь наноматериалын хорт нөлөөг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. Квантын хэмжээний нөлөө болон гадаргуугийн талбай эзлэхүүндээ харьцуулахад маш их байдаг тул наноматериалууд нь том хэмжээтэй ижил төрлийн материалуудаас өөр, өвөрмөц шинж чанартай байдаг бөгөөд энэ нь тэдгээрийн хорт чанарт шууд нөлөөлдөг. Наноматериалуудын үзүүлэх хорт нөлөө нь том ширхэгтэй материалуудад ажиглагддаггүй онцлогтой байдаг. Мөн эдгээр маш жижиг хэсгүүд нь бие махбод дотор илүү чөлөөтэй хөдөлж чаддаг учраас хүний эрүүл мэндэд илүү их аюул учруулж болзошгүй. Хүний дархлааны тогтолцоо нь ерөнхийдөө том хэмжээтэй биетүүдийг таньж устгахад илүү тохирсон байдаг бөгөөд нано хэмжээтэй хэсгүүдийг таних нь харьцангуй хүндрэлтэй байдаг. Жишээлбэл, ердийн нөхцөлд идэвхгүй гэж үздэг алт хүртэл нано хэмжээтэй болох үед маш өндөр идэвхтэй болдог. Нанотоксикологийн судалгааны зорилго нь эдгээр шинж чанар нь хүрээлэн буй орчин болон хүний эрүүл мэндэд ямар хэмжээнд эрсдэл учруулж болохыг тогтоох явдал юм. Болзошгүй эрсдлүүдээс амьсгалын замаар өртөх нь хамгийн их анхаарал татдаг бөгөөд амьтанд хийсэн судалгаагаар зарим наноматериал нь уушгины үрэвсэл, фиброз зэрэг өвчлөл үүсгэж болохыг тогтоосон. Мөн арьсаар шингэх болон залгих замаар өртөх эрсдэл ч мөн чухал асуудал бөгөөд үүнийг нарийвчилсан нэмэлт судалгаагаар үнэлэх шаардлагатай байдаг. 1ournmc35k1s9572tqfjvka0v1jpppn 862571 862570 2026-07-21T11:13:45Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1335509421|Nanotoxicology]]" 862571 wikitext text/x-wiki Нанотоксикологи нь наноматериалын хорт нөлөөг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. Квантын хэмжээний нөлөө болон гадаргуугийн талбай эзлэхүүндээ харьцуулахад маш их байдаг тул наноматериалууд нь том хэмжээтэй ижил төрлийн материалуудаас өөр, өвөрмөц шинж чанартай байдаг бөгөөд энэ нь тэдгээрийн хорт чанарт шууд нөлөөлдөг. Наноматериалуудын үзүүлэх хорт нөлөө нь том ширхэгтэй материалуудад ажиглагддаггүй онцлогтой байдаг. Мөн эдгээр маш жижиг хэсгүүд нь бие махбод дотор илүү чөлөөтэй хөдөлж чаддаг учраас хүний эрүүл мэндэд илүү их аюул учруулж болзошгүй. Хүний дархлааны тогтолцоо нь ерөнхийдөө том хэмжээтэй биетүүдийг таньж устгахад илүү тохирсон байдаг бөгөөд нано хэмжээтэй хэсгүүдийг таних нь харьцангуй хүндрэлтэй байдаг. Жишээлбэл, ердийн нөхцөлд идэвхгүй гэж үздэг алт хүртэл нано хэмжээтэй болох үед маш өндөр идэвхтэй болдог. Нанотоксикологийн судалгааны зорилго нь эдгээр шинж чанар нь хүрээлэн буй орчин болон хүний эрүүл мэндэд ямар хэмжээнд эрсдэл учруулж болохыг тогтоох явдал юм. Болзошгүй эрсдлүүдээс амьсгалын замаар өртөх нь хамгийн их анхаарал татдаг бөгөөд амьтанд хийсэн судалгаагаар зарим наноматериал нь уушгины үрэвсэл, фиброз зэрэг өвчлөл үүсгэж болохыг тогтоосон. Мөн арьсаар шингэх болон залгих замаар өртөх эрсдэл ч мөн чухал асуудал бөгөөд үүнийг нарийвчилсан нэмэлт судалгаагаар үнэлэх шаардлагатай байдаг. [[Ангилал:Хор судлал]] pafernh9vly6v9xldejnh3iy5gcfr24 Синтетик геномик 0 147174 862572 2026-07-21T11:16:22Z B.Anir03 106038 Mongolian translation for Synthetic Genomics 862572 wikitext text/x-wiki Синтетик геномик нь синтетик биологийн шинэ хөгжиж буй салбар бөгөөд одоо байгаа амьд биетүүдэд генетикийн өөрчлөлт хийх эсвэл хиймэл аргаар ген нийлэгжүүлэн шинэ ДНХ, цаашлаад бүрэн шинэ амьд биет бий болгоход чиглэдэг. Синтетик геномик нь генийн инженерчлэлээс ялгаатай. Учир нь энэ нь байгальд байдаг генийг шууд ашигладаггүй бөгөөд оронд нь тусгайлан зохион бүтээсэн суурийн хослолуудыг ашиглаж болно. Цаашид энэхүү технологи улам хөгжвөл одоогийн байгалийн амьд биетүүдийн ашигладаг ДНХ-ийн хоёр төрлийн суурийн хосоос өөр бүтэцтэй генетикийн кодыг ашиглах боломжтой гэж үздэг. Синтетик геномикийн хөгжил нь генетикийн салбарын техник, технологийн сүүлийн үеийн дэвшилтэй шууд холбоотой юм. Урт дараалалтай ДНХ-ийн суурийн хэлхээг хямд өртгөөр, өндөр нарийвчлалтайгаар их хэмжээгээр нийлэгжүүлэх боломжтой болсон нь байгальд огт байдаггүй геномууд дээр туршилт хийх нөхцөлийг бүрдүүлсэн. Мөн уургийн нугаралтын загварчлал болон тооцоолох хүчин чадлын хөгжлийг хослуулснаар синтетик геномик нь биологийн судалгааны өндөр бүтээмжтэй шинэ үе шатанд шилжин орж байна. dw4gyyvebp4x7t3lpz10qxfn2dqoxo5 862573 862572 2026-07-21T11:18:38Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1356864815|Synthetic genomics]]" 862573 wikitext text/x-wiki Синтетик геномик нь синтетик биологийн шинэ хөгжиж буй салбар бөгөөд одоо байгаа амьд биетүүдэд генетикийн өөрчлөлт хийх эсвэл хиймэл аргаар ген нийлэгжүүлэн шинэ ДНХ, цаашлаад бүрэн шинэ амьд биет бий болгоход чиглэдэг. Синтетик геномик нь генийн инженерчлэлээс ялгаатай. Учир нь энэ нь байгальд байдаг генийг шууд ашигладаггүй бөгөөд оронд нь тусгайлан зохион бүтээсэн суурийн хослолуудыг ашиглаж болно. Цаашид энэхүү технологи улам хөгжвөл одоогийн байгалийн амьд биетүүдийн ашигладаг ДНХ-ийн хоёр төрлийн суурийн хосоос өөр бүтэцтэй генетикийн кодыг ашиглах боломжтой гэж үздэг. Синтетик геномикийн хөгжил нь генетикийн салбарын техник, технологийн сүүлийн үеийн дэвшилтэй шууд холбоотой юм. Урт дараалалтай ДНХ-ийн суурийн хэлхээг хямд өртгөөр, өндөр нарийвчлалтайгаар их хэмжээгээр нийлэгжүүлэх боломжтой болсон нь байгальд огт байдаггүй геномууд дээр туршилт хийх нөхцөлийг бүрдүүлсэн. Мөн уургийн нугаралтын загварчлал болон тооцоолох хүчин чадлын хөгжлийг хослуулснаар синтетик геномик нь биологийн судалгааны өндөр бүтээмжтэй шинэ үе шатанд шилжин орж байна. [[Ангилал:Генийн инженерчлэл]] as2t08sp3sctbm8icupa3el6vq5f6og Кевин Киган 0 147175 862577 2026-07-21T12:21:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Kevin keegan panini card (cropped).jpg|thumb|Кевин Киган, 1980 он.]] '''Жозеф Ке́вин Ки́ган''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Joseph Kevin Keegan''; 1951 оны 2-р сарын 14-нд Английн Өмнөд Йоркшир мужийн Донкастер хотод төрсөн - 2026 оны 7-р сарын 20-нд нас барсан) —Английн хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч бөгө..." 862577 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kevin keegan panini card (cropped).jpg|thumb|Кевин Киган, 1980 он.]] '''Жозеф Ке́вин Ки́ган''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Joseph Kevin Keegan''; 1951 оны 2-р сарын 14-нд Английн Өмнөд Йоркшир мужийн Донкастер хотод төрсөн - 2026 оны 7-р сарын 20-нд нас барсан) —Английн хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч бөгөөд менежер. Алтан бөмбөгийг нэгээс олон удаа (1978, 1979) хүртсэн 10 хөлбөмбөгчний нэг бөгөөд уг жагсаалтад багтсан цорын ганц Британи хүн юм. Тэрээр Английн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн тоглогч, ахлах дасгалжуулагч байсан. "Хаан Кев" буюу "Хүчирхэг хулгана" (King Kev" or "Mighty Mouse), хочтой байсан Кевин Киган бөмбөг эзэмших, толгойгоороо уран тоглох чадвараараа алдартай бөгөөд бүх цаг үеийн хамгийн агуу тоглогчдын нэг гэж тооцогддог. == Намтар == Тэрээр Жо болон Дорис Киган нарын гурван хүүхдийн хоёр дахь нь байв. Түүний эцэг нь Ньюкасл хотын уугуул хүн байсан бөгөөд нүүрсний уурхайд ажиллахаар Донкастерын Армторп (тухайн үед Йоркширийн Вест Райдинг) руу нүүж, тэнд Дористой танилцаж, гэрлэжээ. Кевин хүү ойролцоох Кантли дахь Гэгээн Петрийн сургуульд сурч байжээ. Тэрээр 1968 онд 4 дахь дивизионы «Сканторп Юнайтед» клубт тоглож эхэлсэн. [[Файл:Kevin Keegan 2.jpg|thumb]] 1971 онд тэрээр [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]] [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|клубд]] 39,000 фунт стерлингээр шилжэн очсон. Эхэндээ Ливерпүүлийн менежер Билл Шанкли Киганыг хагас хамгаалагчаар төсөөлж байсан ч удалгүй түүнийг довтлох байрлалд оруулсан. Энэ байрлалд Киган 1971 оны 8-р сарын 14-нд Ноттинхэм Форестийн эсрэг Ливерпүүлийн төлөө анхны тоглолтоо хийсэн юм. Тухайн тоглолтын 12 дахь минутад Киган Тошакийн дамжуулалтаар гоол оруулж, дараа нь торгуулийн цохилт авсан. Киган Ливерпүүлийн төлөө нийт 321 албан ёсны тоглолтод 100 гоол оруулж, 9 цом хүртсэн: гурван лигийн цом, хоёр УЕФА-гийн цом, хоёр Английн Супер цом, нэг Английн цом, нэг Европын цом. 1977 онд Германы [[Хамбург хөлбөмбөгийн клуб|Хамбург клуб]] түүнийг 500,000 фунт стерлингээр худалдаж авсан. Кевин Киган дасан зохицоход удаан хугацаа зарцуулсан: анхны улиралд Бундеслигийн 25 тоглолтод 6 гоол оруулсан. Гэвч дараагийн улиралд тэрээр лигийн 34 тоглолтод 17 гоол оруулсан. Тэр улиралд Хамбург хоёр гоол оруулсан бөгөөд Киган өөрөө 1978 оны 12-р сарын 27-нд сэтгүүлчдийн санал хураалтаар Ханс Кранклыг ердөө 6 оноогоор тэргүүлж, анхны [[Алтан бөмбөг|Алтан бөмбөгөө]] хүртсэн. 1979 оны 12-р сарын 25-нд Кевин Киган Европын шилдэгээр дахин шалгарсан байна. Энэ удаад тэр 118 оноо авсан бол Карл-Хайнц Румменигге 52 оноо авч байжээ. 1982 онд Кевин Киган Ньюкаслаас урилга хүлээн авч тоглож байгаад 1985 онд Австралийн Блэктаун Сити багт хөлбөмбөгийн карьераа дуусгасан. Тэрээр 1997 оны эхээр гэнэт Ньюкаслаас явсан. Тэр зун Египетийн тэрбумтан [[Мохамед Аль-Файед]] [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|багий]]<nowiki/>г худалдаж авч, есдүгээр сард Киганыг техникийн захирлаар урьж томилсон. 1998 оны 5-р сард Киган Лондончуудыг удирдаж, дараагийн улиралд нь Премьер лигт хөтөлөн оруулжээ. 1999 онд Киган Фулхэмээс гарч Английн шигшээ багийг удирдаж, 2000 оны Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд Шотландын багтай плей-оффын тоглолтоор (2-0, 0-1) хөтөлсөн. Дараагийн шалгаруулалтын эхний тоглолтод Германд 0-1-ээр хожигдсоны дараа Киган шигшээ багаас огцорсон. 2026 оны 1-р сард Кевин Киганыг ходоодны хорт хавдартай гэж оношлогдсоныг зарласан. 6-р сард түүний хорт хавдар 4-р үе шаттай болохыг мэдэгджээ. Кевин Киган 2026 оны 7-р сарын 20-нд 75 насандаа эхнэр охидынхоо хүрээлэлд нас баржээ. k9c2fdl6noohd8t3l8e1008ztc8x1rs Эмэгтэйчүүдийн түүх 0 147176 862578 2026-07-21T12:24:41Z ~2026-40750-67 106153 Хуудас үүсгэв: "Эмэгтэйчүүдийн түүх Эмэгтэйчүүдийн түүх нь эмэгтэйчүүдийн түүхэн дэх үүрэг, оролцоо болон түүнийг судлахад шаардлагатай арга зүйг судалдаг түүхийн салбар юм. Үүнд бичигдсэн түүхийн туршид эмэгтэйчүүдийн эрхийн хөгжлийн түүх, тодорхой хугацаанд гарга..." 862578 wikitext text/x-wiki Эмэгтэйчүүдийн түүх Эмэгтэйчүүдийн түүх нь эмэгтэйчүүдийн түүхэн дэх үүрэг, оролцоо болон түүнийг судлахад шаардлагатай арга зүйг судалдаг түүхийн салбар юм. Үүнд бичигдсэн түүхийн туршид эмэгтэйчүүдийн эрхийн хөгжлийн түүх, тодорхой хугацаанд гаргасан хувийн амжилтууд, түүхэн ач холбогдолтой эмэгтэйчүүд болон эмэгтэйчүүдийн бүлгүүдийн судалгаа, мөн түүхэн үйл явдлууд эмэгтэйчүүдэд хэрхэн нөлөөлсөн талаар авч үздэг. Эмэгтэйчүүдийн түүхийг судлах үзлийн үндэс нь уламжлалт түүхийн бүтээлүүд эмэгтэйчүүдийн янз бүрийн салбарт оруулсан хувь нэмэр болон түүхэн үйл явдлын эмэгтэйчүүдэд үзүүлсэн нөлөөг үл ойшоосон эсвэл хангалттай тусгаагүй гэсэн ойлголт юм. Энэ утгаараа эмэгтэйчүүдийн түүх нь уламжлалт түүхэн ойлголтыг шүүмжлэх, өргөжүүлэх зорилготой түүхийн шинэчлэн тайлбарлалтын (historical revisionism) нэг хэлбэр гэж үздэг. Энэхүү судалгааны гол төвүүд нь АНУ болон Их Британи байв. Нийгмийн түүхийн шинэ арга барилаас нөлөө авсан хоёр дахь давалгааны феминист түүхчид энэ чиглэлийг хөгжүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Эмэгтэйчүүдийн эрх чөлөөний хөдөлгөөний идэвхтнүүд эмэгтэй хүний хувьд туулж байсан ялгаварлан гадуурхалт, тэгш бус байдлын талаар хэлэлцэж, дүн шинжилгээ хийхийн зэрэгцээ өөрсдийн өмнөх үеийн эмэгтэйчүүдийн амьдралыг судлах шаардлагатай гэж үзсэн боловч тухайн үед энэ чиглэлээр хэвлэгдсэн судалгааны бүтээл тун ховор байв. Учир нь түүхийг ихэвчлэн эрэгтэйчүүд бичиж, эрэгтэйчүүдийн олон нийтийн хүрээн дэх үйл ажиллагаа, тухайлбал дайн, улс төр, дипломат харилцаа, захиргааны асуудалд төвлөрүүлэн бичдэг байсан. gluz8ul98wqa4p5xgaaaq8p3gm4cwb7 Үндэсний намтар зүйн толь бичиг 0 147177 862579 2026-07-21T12:26:05Z ~2026-40750-67 106153 Хуудас үүсгэв: "Үндэсний намтар зүйн толь бичиг Үндэсний намтар зүйн толь бичиг (англи: Dictionary of National Biography, DNB) нь Их Британийн түүхэнд нэр хүндтэй хүмүүсийн тухай мэдээллийг багтаасан стандарт лавлах бүтээл бөгөөд 1885 оноос эхлэн хэвлэгдэж байна. Шинэчлэгдсэн Оксфордын..." 862579 wikitext text/x-wiki Үндэсний намтар зүйн толь бичиг Үндэсний намтар зүйн толь бичиг (англи: Dictionary of National Biography, DNB) нь Их Британийн түүхэнд нэр хүндтэй хүмүүсийн тухай мэдээллийг багтаасан стандарт лавлах бүтээл бөгөөд 1885 оноос эхлэн хэвлэгдэж байна. Шинэчлэгдсэн Оксфордын Үндэсний намтар зүйн толь бичиг (Oxford Dictionary of National Biography, ODNB) нь 2004 оны 9 дүгээр сарын 23-нд 60 боть хэвлэгдэн, мөн цахим хэлбэрээр нийтлэгдсэн. Энэхүү хэвлэл нь 54,922 хүний амьдралыг хамарсан 50,113 намтар өгүүллийг багтаадаг. Эхний цуврал Европын бусад оронд хэвлэгдсэн үндэсний намтар зүйн эмхэтгэлүүд, тухайлбал 1875 онд хэвлэгдсэн Allgemeine Deutsche Biographie-тай адил бүтээл гаргах зорилгоор Smith, Elder & Co. хэвлэлийн газрын эзэн Жорж Смит (1824–1901) 1882 онд дэлхийн түүхэн дэх хүмүүсийн намтрыг багтаасан ерөнхий толь бичиг гаргахаар төлөвлөжээ. Тэрээр өөрийн эзэмшлийн Cornhill Magazine сэтгүүлийн эрхлэгч Лесли Стивенийг уг бүтээлийн ерөнхий редактороор ажиллахыг урьсан. Харин Стивен энэхүү бүтээл нь дэлхийн бүх хүнийг хамрахын оронд зөвхөн Нэгдсэн Вант Улс болон түүний одоогийн болон өмнөх колониудад холбогдох хүмүүсийг хамруулах нь зүйтэй гэж Смитийг ятгасан байна. Төслийн анхны ажлын нэр нь XVIII зууны өмнөх лавлах бүтээлийн нэрийг өвлөсөн Biographia Britannica байжээ. mfrr5giuyfffz4kmdwshfhe66amsk7z Dictionary of National Biography 0 147178 862581 2026-07-21T12:29:04Z Namuunjargalnymaa 102014 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1360031682|Dictionary of National Biography]]" 862581 wikitext text/x-wiki '''Үндэсний намтар зүйн толь бичиг''' '''Үндэсний намтар зүйн толь бичиг''' (англи: ''Dictionary of National Biography'', '''DNB''') нь Их Британийн түүхэнд нэр хүндтэй хүмүүсийн тухай мэдээллийг багтаасан стандарт лавлах бүтээл бөгөөд 1885 оноос эхлэн хэвлэгдэж байна. Шинэчлэгдсэн '''Оксфордын Үндэсний намтар зүйн толь бичиг''' (''Oxford Dictionary of National Biography'', '''ODNB''') нь 2004 оны 9 дүгээр сарын 23-нд 60 боть хэвлэгдэн, мөн цахим хэлбэрээр нийтлэгдсэн. Энэхүү хэвлэл нь 54,922 хүний амьдралыг хамарсан 50,113 намтар өгүүллийг багтаадаг. '''Эхний цуврал''' Европын бусад оронд хэвлэгдсэн үндэсний намтар зүйн эмхэтгэлүүд, тухайлбал 1875 онд хэвлэгдсэн ''Allgemeine Deutsche Biographie''-тай адил бүтээл гаргах зорилгоор '''Smith, Elder & Co.''' хэвлэлийн газрын эзэн Жорж Смит (1824–1901) 1882 онд дэлхийн түүхэн дэх хүмүүсийн намтрыг багтаасан ерөнхий толь бичиг гаргахаар төлөвлөжээ. Тэрээр өөрийн эзэмшлийн ''Cornhill Magazine'' сэтгүүлийн эрхлэгч Лесли Стивенийг уг бүтээлийн ерөнхий редактороор ажиллахыг урьсан. Харин Стивен энэхүү бүтээл нь дэлхийн бүх хүнийг хамрахын оронд зөвхөн Нэгдсэн Вант Улс болон түүний одоогийн болон өмнөх колониудад холбогдох хүмүүсийг хамруулах нь зүйтэй гэж Смитийг ятгасан байна. Төслийн анхны ажлын нэр нь XVIII зууны өмнөх лавлах бүтээлийн нэрийг өвлөсөн '''Biographia Britannica''' байжээ. qmyk6vaw0w9zuz7macrkypun584h8el Нэг эсийн секвенчлэл 0 147179 862582 2026-07-21T12:37:26Z ~2026-40750-67 106153 Хуудас үүсгэв: "Нэг эсийн секвенсчлэл Нэг эсийн секвенсчлэл (англи: Single-cell sequencing) нь сайжруулсан дараагийн үеийн секвенсчлэлийн (next-generation sequencing, NGS) технологийг ашиглан нэг бүрчлэн эсийн генетикийн дарааллын мэдээллийг шинжилдэг арга юм. Энэхүү арга нь эсүүдийн хооронд..." 862582 wikitext text/x-wiki Нэг эсийн секвенсчлэл Нэг эсийн секвенсчлэл (англи: Single-cell sequencing) нь сайжруулсан дараагийн үеийн секвенсчлэлийн (next-generation sequencing, NGS) технологийг ашиглан нэг бүрчлэн эсийн генетикийн дарааллын мэдээллийг шинжилдэг арга юм. Энэхүү арга нь эсүүдийн хоорондын ялгааг илүү өндөр нарийвчлалтайгаар тодорхойлох боломж олгож, тухайн эс өөрийн бичил орчинд (microenvironment) ямар үүрэг гүйцэтгэдгийг илүү сайн ойлгоход тусалдаг. Уламжлалт биологийн бөөнөөр секвенсчлэл (bulk sequencing)-ийн үед сая сая эсийг нэгэн зэрэг шинжилдэг тул тэдгээрийн генетикийн мэдээлэл хоорондоо холилдон, зөвхөн дундаж үр дүнг харуулдаг. Үүний улмаас эрүүл эдийн дунд маш цөөн тоогоор оршиж буй хорт хавдрын эхэн үеийн мутацитай эсүүд зэрэг ховор боловч чухал эсийн ялгаанууд илрэхгүй үлдэх боломжтой байдаг. Нэг эсийг тус бүрд нь бичил хэмжээний шингэний дусалд тусгаарласнаар орчин үеийн автомат секвенсчлэлийн төхөөрөмжүүд тухайн эсэд өвөрмөц байдаг нарийн төвөгтэй биологийн шинж тэмдгүүдийг өндөр нарийвчлалтайгаар тодорхойлж чаддаг. Энэхүү технологи нь өөр өөр эсийн бүлгүүд цаг хугацааны явцад хэрхэн өөрчлөгдөж, бие махбод дотор хоорондоо хэрхэн харилцан үйлчилдгийг зураглан судлах боломжийг бүрдүүлдэг. Үүний үр дүнд хөгжлийн биологийн судалгаа эрчимжиж, маш ховор генетикийн өвчнийг илрүүлэх, судлахад чухал хувь нэмэр оруулж байна. haugu7szsa869gtkusxy9vqz2me1zc2 CRISPR-ээр ген засварлах 0 147180 862583 2026-07-21T12:40:23Z ~2026-40750-67 106153 Хуудас үүсгэв: "CRISPR-ээр ген засварлах CRISPR-ээр ген засварлах (англи: CRISPR gene editing) нь ДНХ-ийн дарааллыг өндөр нарийвчлалтайгаар өөрчилж, генийн үйл ажиллагааг засварлах боломжтой генийн инженерчлэлийн дэвшилтэт технологи юм. Энэхүү систем нь бактери вирусын халдвараас ха..." 862583 wikitext text/x-wiki CRISPR-ээр ген засварлах CRISPR-ээр ген засварлах (англи: CRISPR gene editing) нь ДНХ-ийн дарааллыг өндөр нарийвчлалтайгаар өөрчилж, генийн үйл ажиллагааг засварлах боломжтой генийн инженерчлэлийн дэвшилтэт технологи юм. Энэхүү систем нь бактери вирусын халдвараас хамгаалахын тулд ашигладаг байгалийн дасан зохицох дархлааны механизмаас сэдэвлэн боловсруулагдсан. CRISPR систем нь ихэвчлэн Cas9 зэрэг фермент болон тухайн ферментийг зорилтот ДНХ-ийн дараалал руу чиглүүлдэг тусгайлан зохион бүтээсэн чиглүүлэгч РНХ (guide RNA)-аас бүрдэнэ. Энэхүү цогцолбор зорилтот ДНХ-ийн дарааллыг олсны дараа Cas фермент геномын тухайн хэсэгт ДНХ-ийн хоёр гинжийг нарийн байрлалд тасалдаг. Үүний дараа эсийн байгалийн ДНХ засварлах механизм идэвхжин, үүссэн тасарсан хэсгийг нөхөн сэргээдэг. Энэ үйл явцыг ашиглан судлаачид хүссэн мутацийг оруулах, гэмтэлтэй генийг идэвхгүй болгох, эсвэл шинэ генетикийн дараалал оруулах боломжтой болдог. CRISPR технологи нь өмнөх генийн өөрчлөлтийн аргуудтай харьцуулахад илүү хурдан, хямд өртөгтэй бөгөөд хэрэглэхэд хялбар тул биологийн судалгаанд томоохон хувьсгал авчирсан. Энэхүү технологи нь удамшлын генетикийн эмгэгийг эмчлэх, өвчинд тэсвэртэй таримал ургамал гарган авах, мөн биологийн суурь судалгааг хөгжүүлэхэд асар их боломжийг нээж байна. jqjz8t40xjtj3o5oj24iq3b3vxd8zbx British Telecom 0 147181 862584 2026-07-21T12:49:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:BT Group 2022.svg|thumb]] '''BT Group''' ('''British Telecom''') — Их Британийн харилцаа холбооны компани. == Түүх == [[Файл:BritishTelecomLogo.jpg|thumb]] 1660 онд Англид шуудангийн (хожим нь цахилгаан холбооны) улсын компани болох ''General Post Office'' буюу товч. GPO (Ерөнхий шуудангийн газар) байгуулагд..." 862584 wikitext text/x-wiki [[Файл:BT Group 2022.svg|thumb]] '''BT Group''' ('''British Telecom''') — Их Британийн харилцаа холбооны компани. == Түүх == [[Файл:BritishTelecomLogo.jpg|thumb]] 1660 онд Англид шуудангийн (хожим нь цахилгаан холбооны) улсын компани болох ''General Post Office'' буюу товч. GPO (Ерөнхий шуудангийн газар) байгуулагдсан байна. 1869 онд GPO телеграфын монополийг зарласан. 1879 онд Их Британид анхны утасны компани болох "Telephone Company Ltd." байгуулагдсан боловч 1880 оноос тус улсын засгийн газар бүх хувийн утасны компаниудыг Шуудангийн газраас лиценз авахыг шаардсан. 1896 онд Шуудангийн газар нь шингэсэн Үндэсний утасны компани дээр үндэслэн утасны сүлжээгээ хөгжүүлж эхэлсэн. 1912 онд GPO утасны монополийг зарлаж, бүх хувийн компаниудыг үндэсний мэдэлд авч, зөвхөн Кингстон-апон-Халл (''Kingston upon Hull)'' хотын утасны компани тусгаар тогтнолоо хадгалан үлдсэн байна. 1969 онд шуудангийн үйлчилгээний статусыг Засгийн газрын хэлтсээс олон нийтийн корпораци болгон өөрчилсөн. 1976 онд Их Британийн утасны сүлжээ бүрэн автоматжсан бөгөөд энэ үед 20 сая хэрэглэгчтэй болсон байв. 1981 онд утасны холбоо үйлчилгээг шуудангийн үйлчилгээнээс салгаж, Британийн Цахилгаан Холбооны Корпорацийг (British Telecom -Британийн Телеком) байгуулсан; энэ нь компани төрийн өмчийн хэлбэртэй үлдсэн боловч монополийг нь хассан; анхны өрсөлдөгч болох "''Mercury Telecommunications''" компани мөн онд гарч ирэв. 1984 оны 11-р сард Британийн Телеком компани хувьчлагдаж, засгийн газар хувьцааны 48.5%-ийг эзэмшиж байв. Хувьцааг Лондон, Нью-Йорк, Торонто дахь биржд бүртгэлтэй болгосон бөгөөд арилжааны эхний өдөр 1984 оны 12-р сарын 3-нд болсон. Засгийн газар үлдсэн хувьцааныхаа талыг 1991 оны 12-р сард, нөгөө талыг нь 1993 оны 7-р сард зарсан. 1997 оны 7-р сард [[Тони Блэр|Тони Блэрийн]] шинэ [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист намын]] засгийн газар алтан хувьцаагаа хэрэгжүүлж, компанийн худалдан авалтыг хааж, хоёр гүйцэтгэх бус захирлыг томилох эрх мэдлийг олгосон. 1991 оны 4-р сарын 2-нд тус компани нэрээ "'''BT"''' болгон өөрчилсөн. 1990-ээд онд тус компанийн Их Британийн зах зээл дэх эзлэх хувь 1991 онд 99%-иас 1995 онд 93% болж буурч эхэлсэн бөгөөд өрсөлдөөн голчлон АНУ-ын компаниудаас үүдэлтэй байв. 1997 онд тус компани сард 60,000 хэрэглэгчээ алдаж байсан. Өрсөлдөх чадвараа хадгалахын тулд BT нь сүлжээний шинэчлэл, шинэ үйлчилгээ хөгжүүлэхэд ихээхэн хөрөнгө оруулахаас гадна ажиллах хүчээ эрс цөөрүүлэхээс өөр аргагүй болсон (1990 онд 239,000 байсан бол 1995 онд 137,500 болж цөөрсөн). 2013 онд тус компани "BT Sport" спортын сувгийн группийг байгуулсан. Мөн тэр жилдээ BT нь 4G гар утасны холбоог хөгжүүлэх лиценз авсан бөгөөд "BT Mobile" нь 2015 онд байгуулагдсан. 2016 оны эхээр Германы "Deutsche Telekom" болон Францын "France Télécom"-ийн Британийн охин компаниудыг нэгтгэснээр 2009 онд байгуулагдсан гар утасны оператор "EE Limited"-ийг худалдан авах ажиллагаа эцэслэгдсэн. "BT Mobile" болон "EE" компаниудыг нэгтгэснээр Их Британийн хоёр дахь том гар утасны операторыг 21.7 сая хэрэглэгчтэй болгосон юм. pd2u9un4a7pa5wvrztt8sqzjanfrldq Эрдэс (тэжээл) 0 147182 862585 2026-07-21T13:00:40Z Nandinnerdn 106155 Mineral(nutrient) 862585 wikitext text/x-wiki Эрдэс (тэжээл) Aмьд organism, хоол тэжээлийн хүрээнд '''"'''Эрдэс бодис'''" (Mineral)''' гэдэг нь химийн элемент юм. Зарим эрдэс бодис нь амьдрахад нэн шаардлагатай байдаг бол ихэнх нь тийм биш байдаг. Эрдэс бодис нь чухал шаардлагатай шим тэжээлийн дөрвөн үндсэн бүлгийн нэг юм (бусад гурав нь амин дэм, чухал амин хүчил болон тосны хүчлүүд болно). Хүний биед агуулагддаг үндсэн таван эрдэс бодис нь кальци''',''' фосфор''',''' кали''',''' натри''',''' магни юм. Үлдсэн элементүүдийг '''"'''микро элемент'''"''' (trace elements) гэж нэрлэдэг. Нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн микро элементүүдэд төмөр''',''' хлор''',''' кобальт''',''' зэс''',''' цайр''',''' марганец''',''' молибден''',''' йод''',''' селен ордог бөгөөд өөр бусад элементүүд байж болох баримтууд байдаг. Дөрвөн элемент хүний биеийн жингийн 96%-ийг бүрдүүлдэг: нүүрстөрөгч''',''' устөрөгч''',''' хүчилтөрөгч''',''' азот '''(CHON)'''. Энэ дөрвөн элементийг ихэвчлэн хоол тэжээлийн эрдэс бодисын жагсаалтад оруулдаггүй бөгөөд заримдаа тэдгээрийг макро эрдэс гэж нэрлэх нь бий. Харин бага хэмжээтэй агуулагддаг эрдэс бодисууд (мөн микро элемент гэж нэрлэдэг) нь үлдсэн хэсгийг бүрдүүлдэг бөгөөд тэдгээр нь ихэвчлэн хоол тэжээл дэх эрдэс бодисын тухай хэлэлцүүлгийн гол сэдэв болдог. Ургамал эрдэс бодисыг хөрснөөс авдаг. Амьтад ургамлаар хооллож, улмаар эрдэс бодисыг идэш тэжээлийн хэлхээгээр дамжуулдаг. Том хэмжээний организмууд мөн хөрс идэх (геофаги) эсвэл хужир марз гэх мэт эрдэсийн нөөцийг ашиглан шаардлагатай эрдэс бодисоо авдаг. 938i11046sdlyzg6ekfk7ua4b1fkp3a 862586 862585 2026-07-21T13:03:54Z Nandinnerdn 106155 Mineral(nutrient) 862586 wikitext text/x-wiki Эрдэс (тэжээл) Aмьд organism, хоол тэжээлийн хүрээнд '''"'''Эрдэс бодис'''" (mineral)''' гэдэг нь химийн элемент юм. Зарим эрдэс бодис нь амьдрахад нэн шаардлагатай байдаг бол ихэнх нь тийм биш байдаг. Эрдэс бодис нь чухал шаардлагатай шим тэжээлийн дөрвөн үндсэн бүлгийн нэг юм (бусад гурав нь амин дэм, чухал амин хүчил болон тосны хүчлүүд болно). Хүний биед агуулагддаг үндсэн таван эрдэс бодис нь кальци''',''' фосфор''',''' кали''',''' натри''',''' магни юм. Үлдсэн элементүүдийг '''"'''микро элемент'''"''' (trace elements) гэж нэрлэдэг. Нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн микро элементүүдэд төмөр''',''' хлор''',''' кобальт''',''' зэс''',''' цайр''',''' марганец''',''' молибден''',''' йод''',''' селен ордог бөгөөд өөр бусад элементүүд байж болох баримтууд байдаг. Дөрвөн элемент хүний биеийн жингийн 96%-ийг бүрдүүлдэг: нүүрстөрөгч''',''' устөрөгч''',''' хүчилтөрөгч''',''' азот . Энэ дөрвөн элементийг ихэвчлэн хоол тэжээлийн эрдэс бодисын жагсаалтад оруулдаггүй бөгөөд заримдаа тэдгээрийг макро эрдэс гэж нэрлэх нь бий. Харин бага хэмжээтэй агуулагддаг эрдэс бодисууд (мөн микро элемент гэж нэрлэдэг) нь үлдсэн хэсгийг бүрдүүлдэг бөгөөд тэдгээр нь ихэвчлэн хоол тэжээл дэх эрдэс бодисын тухай хэлэлцүүлгийн гол сэдэв болдог. Ургамал эрдэс бодисыг хөрснөөс авдаг. Амьтад ургамлаар хооллож, улмаар эрдэс бодисыг идэш тэжээлийн хэлхээгээр дамжуулдаг. Том хэмжээний организмууд мөн хөрс идэх (геофаги) эсвэл хужир марз гэх мэт эрдэсийн нөөцийг ашиглан шаардлагатай эрдэс бодисоо авдаг. 588i9vv3x21lek9u3oeen7qo8w6bsts 862643 862586 2026-07-22T06:08:44Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Mineral]] to [[Эрдэс (тэжээл)]] 862586 wikitext text/x-wiki Эрдэс (тэжээл) Aмьд organism, хоол тэжээлийн хүрээнд '''"'''Эрдэс бодис'''" (mineral)''' гэдэг нь химийн элемент юм. Зарим эрдэс бодис нь амьдрахад нэн шаардлагатай байдаг бол ихэнх нь тийм биш байдаг. Эрдэс бодис нь чухал шаардлагатай шим тэжээлийн дөрвөн үндсэн бүлгийн нэг юм (бусад гурав нь амин дэм, чухал амин хүчил болон тосны хүчлүүд болно). Хүний биед агуулагддаг үндсэн таван эрдэс бодис нь кальци''',''' фосфор''',''' кали''',''' натри''',''' магни юм. Үлдсэн элементүүдийг '''"'''микро элемент'''"''' (trace elements) гэж нэрлэдэг. Нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн микро элементүүдэд төмөр''',''' хлор''',''' кобальт''',''' зэс''',''' цайр''',''' марганец''',''' молибден''',''' йод''',''' селен ордог бөгөөд өөр бусад элементүүд байж болох баримтууд байдаг. Дөрвөн элемент хүний биеийн жингийн 96%-ийг бүрдүүлдэг: нүүрстөрөгч''',''' устөрөгч''',''' хүчилтөрөгч''',''' азот . Энэ дөрвөн элементийг ихэвчлэн хоол тэжээлийн эрдэс бодисын жагсаалтад оруулдаггүй бөгөөд заримдаа тэдгээрийг макро эрдэс гэж нэрлэх нь бий. Харин бага хэмжээтэй агуулагддаг эрдэс бодисууд (мөн микро элемент гэж нэрлэдэг) нь үлдсэн хэсгийг бүрдүүлдэг бөгөөд тэдгээр нь ихэвчлэн хоол тэжээл дэх эрдэс бодисын тухай хэлэлцүүлгийн гол сэдэв болдог. Ургамал эрдэс бодисыг хөрснөөс авдаг. Амьтад ургамлаар хооллож, улмаар эрдэс бодисыг идэш тэжээлийн хэлхээгээр дамжуулдаг. Том хэмжээний организмууд мөн хөрс идэх (геофаги) эсвэл хужир марз гэх мэт эрдэсийн нөөцийг ашиглан шаардлагатай эрдэс бодисоо авдаг. 588i9vv3x21lek9u3oeen7qo8w6bsts Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаХарьцуулсан эрх зүй 0 147183 862592 2026-07-21T14:19:39Z Чингүнжав99 98142 Орчуулга хийсэн 862592 wikitext text/x-wiki == '''Харьцуулсан эрх зүй''' == Харьцуулсан эрх зүй гэдэг нь өөр өөр улс орнуудын хууль тогтоомж, эрх зүйн тогтолцооны ялгаа, ижил төстэй байдлыг судалдаг салбар юм. Тодруулбал, энэ нь дэлхий даяар оршин буй эрх зүйн янз бүрийн тогтолцоо (эсвэл “бүлэг”), тухайлбал нийтлэг эрх зүй (common law), иргэний эрх зүй (civil law), социалист эрх зүй, каноны эрх зүй, еврей эрх зүй, исламын эрх зүй, хиндү эрх зүй, хятадын эрх зүй зэргийг судлах явдлыг хамардаг.<ref>{{Citation |title=Comparative law |date=2026-05-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Comparative_law&oldid=1356371014 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> Үүнд гадаадын эрх зүйн тогтолцооны тодорхойлолт, шинжилгээ багтах бөгөөд заавал шууд харьцуулалт хийх шаардлагагүй байж болно. Олон улсын харилцаа болон эдийн засгийн даяаршил хөгжсөн өнөө үед харьцуулсан эрх зүйн ач холбогдол маш их нэмэгдсэн.<ref>{{Citation |title=Comparative law |date=2026-05-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Comparative_law&oldid=1356371014 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> '''Түүх''' Орчин үеийн харьцуулсан эрх зүйн эхлэлийг 1667 онд Готфрид Вильгельм Лейбницийн латин хэлээр бичсэн ''Nova Methodus Discendae Docendaeque Iurisprudentiae'' (“Эрх зүйг судлах болон заах шинэ арга”) номоос харж болно.<ref>{{Citation |title=Comparative law |date=2026-05-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Comparative_law&oldid=1356371014 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> 7-р бүлэгт (“Хуулийг бүх үндэстэн, газар нутаг, цаг үеийн төсөл болгон танилцуулах нь”) эрх зүйн тогтолцоог хэд хэдэн бүлэгт ангилах санааг дэвшүүлсэн байдаг. Үүнээс хэдэн жилийн дараа Лейбниц хэлний язгуур бүлгүүдийг ангилах тухай санааг мөн дэвшүүлжээ.<ref>{{Citation |title=Comparative law |date=2026-05-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Comparative_law&oldid=1356371014 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> l4lq1ibb03v5gs1hmvqv4c2pnscn9m5 862593 862592 2026-07-21T14:20:56Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаХарьцуулсан эрх зүй]] 862592 wikitext text/x-wiki == '''Харьцуулсан эрх зүй''' == Харьцуулсан эрх зүй гэдэг нь өөр өөр улс орнуудын хууль тогтоомж, эрх зүйн тогтолцооны ялгаа, ижил төстэй байдлыг судалдаг салбар юм. Тодруулбал, энэ нь дэлхий даяар оршин буй эрх зүйн янз бүрийн тогтолцоо (эсвэл “бүлэг”), тухайлбал нийтлэг эрх зүй (common law), иргэний эрх зүй (civil law), социалист эрх зүй, каноны эрх зүй, еврей эрх зүй, исламын эрх зүй, хиндү эрх зүй, хятадын эрх зүй зэргийг судлах явдлыг хамардаг.<ref>{{Citation |title=Comparative law |date=2026-05-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Comparative_law&oldid=1356371014 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> Үүнд гадаадын эрх зүйн тогтолцооны тодорхойлолт, шинжилгээ багтах бөгөөд заавал шууд харьцуулалт хийх шаардлагагүй байж болно. Олон улсын харилцаа болон эдийн засгийн даяаршил хөгжсөн өнөө үед харьцуулсан эрх зүйн ач холбогдол маш их нэмэгдсэн.<ref>{{Citation |title=Comparative law |date=2026-05-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Comparative_law&oldid=1356371014 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> '''Түүх''' Орчин үеийн харьцуулсан эрх зүйн эхлэлийг 1667 онд Готфрид Вильгельм Лейбницийн латин хэлээр бичсэн ''Nova Methodus Discendae Docendaeque Iurisprudentiae'' (“Эрх зүйг судлах болон заах шинэ арга”) номоос харж болно.<ref>{{Citation |title=Comparative law |date=2026-05-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Comparative_law&oldid=1356371014 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> 7-р бүлэгт (“Хуулийг бүх үндэстэн, газар нутаг, цаг үеийн төсөл болгон танилцуулах нь”) эрх зүйн тогтолцоог хэд хэдэн бүлэгт ангилах санааг дэвшүүлсэн байдаг. Үүнээс хэдэн жилийн дараа Лейбниц хэлний язгуур бүлгүүдийг ангилах тухай санааг мөн дэвшүүлжээ.<ref>{{Citation |title=Comparative law |date=2026-05-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Comparative_law&oldid=1356371014 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> l4lq1ibb03v5gs1hmvqv4c2pnscn9m5 Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга 0 147184 862594 2026-07-21T14:20:56Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаХарьцуулсан эрх зүй]] 862594 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаХарьцуулсан эрх зүй]] j5h1gtawfeayvpq5i84zusfc1vrgwpy Цэнд-Аюушийн Жамьянсэнгээ 0 147185 862595 2026-07-21T14:38:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Цэнд-Аюушийн Жамьянсэнгээ''' (1950 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] хотод төрсөн -2005 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) Монгол Улсын Цагдаагийн ерөнхий газрын дэд дарга, Эрүүгийн цагдаагийн албаны дарга. == Намтар == Ц.Жамъяанс..." 862595 wikitext text/x-wiki '''Цэнд-Аюушийн Жамьянсэнгээ''' (1950 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] хотод төрсөн -2005 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) Монгол Улсын Цагдаагийн ерөнхий газрын дэд дарга, Эрүүгийн цагдаагийн албаны дарга. == Намтар == Ц.Жамъяансэнгээ 1958-1968 онд Сүхбаатар хотын Ц.Бумцэндийн нэрэмжит дунд сургуульд сурч төгссөн. 1968-1972 онд Цэргийн Ерөнхий дээд сургуульд сурч төгссөн. 1972 оноос Улсын Цагдан сэргийлэх ерөнхий газрын Эрүүгийн хэргийг эрэн сурвалжлах хэлтэст төлөөлөгч, 1973 онд ахлах төлөөлөгч, 1979 оноос тасгийн дарга, хэлтсийн орлогч, 1985 оноос Улаанбаатар хотын Эрүүгийн хэрэг эрэн сурвалжлах хэлтсийн дарга, 1986-1988 онд ЗХУ-д Дотоод яамны академид сурсан, 1990 оноос Цагдаагийн Ерөнхий газрын Дэд дарга, 1992 оноос ЦЕГ-ын Дэд дарга бөгөөд Эрүүгийн цагдаагийн газрын дарга, 1996 оноос Нийслэлийн цагдаагийн газрын дарга, 1999 оноос Улсын Ерөнхий прокурорын орлогчоор ажиллаж байсан. Ц.Жамьянсэнгээ бага дэслэгчээс бусад бүх цолыг, түүний дотор хурандаа цолыг хугацааны өмнө хүртсэн нь түүний амжилттай, үр бүтээлтэй ажиллаж байсны нэг баталгаа мөн. Цолыг хугацаанд нь олгох нь тэр бүр тохиодоггүй хугацааны өмнө олгоно гэдэг бүр ч ховор байсан тэр үед бүх цолыг тийнхүү хугацааны өмнө “гуядаж авсан” өөр хүнийг би мэдэхгүй. Ер нь олон байхгүй. Ц.Жамьянсэнгээ Эрүүгийн цагдаагийн албыг удирдаж байх үед хүнд, онц хүнд гэмт хэргийн илрүүлэлт Монголын цагдаагийн түүхэнд хамгийн өндөр үзүүлэлттэй буюу 92-98 хувьтай болсон юм. Энэ нь Эрүүгийн цагдаагийн албанд ажилтнуудыг сайн сонгож томилж байсан, эрүүгийн нөхцөл байдлыг зөв үнэлж, хүч хэрэгслийг зөв байршуулж чадмаг зохион байгуулсантай холбоотой. == Дурсгал == Түүний ажил, амьдралаас сэдэвлэсэн “Нар сарны зааг” уран сайхны киноны гол дүр буюу Ц.Жамьянсэнгээ хурандаагийн дүрд МУГЖ С.Болд-Эрдэнэ тоглосон байдаг. Гэргий С.Нарантуяа, тэд 5 хүүхэдтэй. 76v0g24v4pge0946xb3s0yua7e539oz Чиглэлтэй хувьсал 0 147186 862597 2026-07-21T15:49:45Z Puuuujiikaaa 106106 Хуудас үүсгэв: "'''Чиглүүлсэн хувьсал''' Чиглүүлсэн хувьсал нь байгалийн сонгон шалгаралтын үйл явцыг дуурайлган,уургийн инженерчлэлд ашигладаг арга юм. Энэ нь хэрэглэгчийн тодорхойлсон зорилгод чиглэсэн уураг эсвэл нуклейн хүчлийг сонгон шалгаруулах явцаас бүрдэнэ...." 862597 wikitext text/x-wiki '''Чиглүүлсэн хувьсал''' Чиглүүлсэн хувьсал нь байгалийн сонгон шалгаралтын үйл явцыг дуурайлган,уургийн инженерчлэлд ашигладаг арга юм. Энэ нь хэрэглэгчийн тодорхойлсон зорилгод чиглэсэн уураг эсвэл нуклейн хүчлийг сонгон шалгаруулах явцаас бүрдэнэ. Судлаачид эхлээд байгалийн генийг санамсаргүй байдлаар мутацид оруулж,тухайн генийг олон өвөрмөц хувилбар агуулсан асар том 'генийн номын сан' (library) үүсгэдэг. Дараа нь эдгээр мутацид орсон хувилбаруудыг хяналттай лаборторын орчинд туршиж,хүссэн химийн буюу физик шинж чанарыг санамсаргүй байдлаар илэрхийлж буй ховор бодгалиудыг тодорхойлдог. Энэ хурдацтай,хиймэл сонголтын үйл явцын ялагчдыг тусгаарлан,генетикийн хувьд өсгөж,дахин мутацид оруулснаар үйл явц дахин давтагддаг. Энэ технологийг үйлдвэрлэлийн ач холбогдол бүхий ферментийг инженерчлэх, эмнэлгийн зориулалттай хүчирхэг эсрэг бие бүтээх,өндөр нарийвчлалтай синтетик биобиологийн эмчилгээ, хүрээлэн буй орчны сенсор хөгжүүлэхэд өргөнөөр ашигладаг. afgnqtywdughbjzfi8l01wmtgsh84nw 862598 862597 2026-07-21T15:55:50Z Puuuujiikaaa 106106 862598 wikitext text/x-wiki '''Чиглүүлсэн хувьсал''' Чиглүүлсэн хувьсал нь байгалийн сонгон шалгаралтын үйл явцыг дуурайлган,уургийн инженерчлэлд ашигладаг арга юм. Энэ нь хэрэглэгчийн тодорхойлсон зорилгод чиглэсэн уураг эсвэл нуклейн хүчлийг сонгон шалгаруулах явцаас бүрдэнэ. Судлаачид эхлээд байгалийн генийг санамсаргүй байдлаар мутацид оруулж,тухайн генийг олон өвөрмөц хувилбар агуулсан асар том 'генийн номын сан' (library) үүсгэдэг. Дараа нь эдгээр мутацид орсон хувилбаруудыг хяналттай лаборторын орчинд туршиж,хүссэн химийн буюу физик шинж чанарыг санамсаргүй байдлаар илэрхийлж буй ховор бодгалиудыг тодорхойлдог. Энэ хурдацтай,хиймэл сонголтын үйл явцын ялагчдыг тусгаарлан,генетикийн хувьд өсгөж,дахин мутацид оруулснаар үйл явц дахин давтагддаг. Энэ технологийг үйлдвэрлэлийн ач холбогдол бүхий ферментийг инженерчлэх, эмнэлгийн зориулалттай хүчирхэг эсрэг бие бүтээх,өндөр нарийвчлалтай синтетик биобиологийн эмчилгээ, хүрээлэн буй орчны сенсор хөгжүүлэхэд өргөнөөр ашигладаг. [[ хувьсгал]] 023uetj6j51lmwkzqmftevx3o4j2zka Францын хувьсгалын үеийн эмэгтэйчүүд 0 147187 862612 2026-07-21T23:37:27Z Khatantyuul Emily 101491 Францын хувьсгалын үеийн эмэгтэйчүүд 862612 wikitext text/x-wiki Францын хувьсгалын үеийн эмэгтэйчүүд 20-р зууны сүүл үеэс түүхчид Францын хувьсгалд эмэгтэйчүүд хэрхэн оролцсон, энэ нь Францын эмэгтэйчүүдэд ямар нөлөө үзүүлсэн талаар маргалдаж ирсэн. Хувьсгалаас өмнөх Францад эмэгтэйчүүд улс төрийн эрхгүй байсан; тэднийг "идэвхгүй" иргэд гэж үздэг байсан бөгөөд бусдад ээлтэй төр засгийн шийдвэрийг тодорхойлох үүрэг эрчүүдийх байв. Феминизмд томоохон дэвшил гарсан тул энэ нь онолын хувьд эрс өөрчлөгдсөн юм. Феминизм нь Парист нийгэм, улс төрийн шинэчлэлийн өргөн хүрээтэй шаардлагын нэг хэсэг болж гарч ирэв. Эдгээр эмэгтэйчүүд эмэгтэйчүүдийн тэгш байдлыг шаардаж, дараа нь эрэгтэйчүүдийн ноёрхлыг зогсоохыг шаардсан. Тэдний үймээний гол хэрэгсэл нь товхимол, эмэгтэйчүүдийн клубууд байв. Эрх мэдэлд байсан Якобины элемент 1793 оны 10-р сард бүх эмэгтэйчүүдийн клубуудыг татан буулгаж, удирдагчдыг нь баривчилжээ. Хөдөлгөөнийг бут цохин буулган нураахыг Деванс нь дайны үед эршүүд байдлыг онцолсон, Мари Антуанеттагийн төрийн хэрэгт эмэгтэйчүүдийн оролцооны муу нэр хүнд, уламжлалт эрэгтэйчүүдийн ноёрхол зэрэглэлийн талаар шийдвэрээ тайлбарладаг байсан цаг үе юм. Арван жилийн дараа Наполеоны хууль эмэгтэйчүүдийн хоёрдугаар зэргийн статусыг баталгаажуулж, мөнхжүүлж байжээ. Францын хувьсгал нь эмэгтэйчүүдийн эрх дэлхий даяар цуурайтсан тул орчин үеийн феминист хөдөлгөөнийг өдөөсөн. Энэ нь Шинэ Зеландын сонгуулийн эрхийн тухай хууль гэх мэт хөдөлгөөнүүдийг бий болгоход урам зориг өгч, орчин үеийн феминизмийн үндэс суурийг бүрдүүлэхэд тусалсан бөгөөд уламжлалт хүйсийн үүргийг эсэргүүцэж, бүх нийтийн тэгш байдлыг дэмжихэд тусалсан байна. iw1fw5qrkdlrtu7cwacnu8f8tw2rld1 Европын Хүний Эрхийн Шүүх 0 147188 862613 2026-07-21T23:46:18Z Khatantyuul Emily 101491 Европын Хүний Эрхийн Шүүх (ЕЭХШ) буюу Страсбургийн Шүүх нь Европын Хүний Эрхийн Конвенцийг (ЕЭХШ) тайлбарладаг Европын Зөвлөлийн олон улсын шүүх юм. 862613 wikitext text/x-wiki Европын Хүний Эрхийн Шүүх Европын Хүний Эрхийн Шүүх (ЕЭХШ) буюу Страсбургийн Шүүх нь Европын Хүний Эрхийн Конвенцийг (ЕЭХШ) тайлбарладаг Европын Зөвлөлийн олон улсын шүүх юм. Шүүх нь гэрээ байгуулагч улс нь конвенц эсвэл гишүүн улсын нэгдэн орсон нэмэлт протоколд дурдсан хүний ​​эрхийн нэг буюу хэд хэдэн зүйлийг зөрчсөн гэсэн гомдлыг хэлэлцдэг. Шүүх нь Францын Страсбург хотод байрладаг.<ref>{{Citation |title=European Court of Human Rights |date=2026-04-19 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Court_of_Human_Rights&oldid=1349910485 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> Шүүх нь 1959 онд байгуулагдсан бөгөөд анхны хэргээ 1960 онд Лоулесс Ирландын эсрэг хэрэгт шийдвэрлэж байжээ. Өргөдлийг хувь хүн, бүлэг хүмүүс эсвэл бусад нэг буюу хэд хэдэн гэрээ байгуулагч улс гаргаж болно. Шүүхийн шийдвэрээс гадна шүүх зөвлөх дүгнэлт гаргаж болно. Гэвч Конвенцийг Европын Зөвлөлийн хүрээнд баталсан бөгөөд түүний 46 гишүүн улс бүгд конвенцийн гэрээ байгуулагч талууд байсан юм. Шүүхийн шүүхийн тайлбарын гол хэрэгсэл нь амьд баримт бичгийн сургаал бөгөөд энэ нь Конвенцийг өнөөгийн нөхцөл байдлын үүднээс тайлбарладаг гэсэн үг.<ref>{{Citation |title=European Court of Human Rights |date=2026-04-19 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Court_of_Human_Rights&oldid=1349910485 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> Олон улсын эрх зүйн эрдэмтэд ЕЭХШ-ийг дэлхийн хамгийн үр дүнтэй олон улсын хүний ​​эрхийн шүүх гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч шүүх гэрээ байгуулагчдын хэрэгжүүлээгүй шийдвэрүүдтэй холбоотой маргаантай тулгаржээ.<ref>{{Citation |title=European Court of Human Rights |date=2026-04-19 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Court_of_Human_Rights&oldid=1349910485 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-21 |language=en}}</ref> acgit5jx2r81nk4z5o3f4iha6q56iwh Тусламж 0 147189 862614 2026-07-21T23:54:57Z Khatantyuul Emily 101491 Тусламж 862614 wikitext text/x-wiki Тусламж Олон улсын харилцаанд тусламж (олон улсын тусламж, ovefseas aird, гадаад тусламж, эдийн засгийн тусламж эсвэл гадаад тусламж гэж нэрлэдэг) нь засгийн газрын үүднээс авч үзвэл нэг улсаас нөгөө улс руу нөөцийг сайн дураараа шилжүүлэх явдал юм. Өгөгдсөн тусламжийн төрлийг зориулалтын зорилго, олгож буй нөхцөл (хэрэв байгаа бол), эх үүсвэр, яаралтай байдлын түвшин зэрэг янз бүрийн хүчин зүйлээр нь ангилж болно. Жишээлбэл, тусламжийг tigeny-д үндэслэн яаралтай тусламж болон хөгжлийн тусламж гэж ангилж болно. Яаралтай тусламж гэдэг нь хүний ​​​​гараар үүссэн онцгой байдал (варс гэх мэт) болон байгалийн гамшгийн үед болон дараа нь зовлонг нимгэлэх зорилгоор хувь хүмүүс, байгууллага эсвэл засгийн газруудаас яаралтай тусламж үзүүлдэг. Хөгжлийн тусламж гэдэг нь хөгжиж буй орнуудын эдийн засгийн хөгжил эсвэл нийгмийн хөгжил гэх мэт улс орны хөгжлийг дэмжих зорилгоор олгосон тусламж юм. Үүнийг хүмүүнлэгийн тусламжаас богино хугацаанд зовлонг арилгахын оронд урт хугацаанд ядуурлыг бууруулахад чиглэсэн гэж ялгадаг. Тусламж нь нэг буюу хэд хэдэн үүргийг гүйцэтгэж болно: үүнийг улс төрийн зөвшөөрлийн дохио болгон өгөх, эсвэл цэргийн холбоотныг бэхжүүлэх, хандивлагчийн хүслийн дагуу засгийн газрыг шагнах, хандивлагчийн соёлын нөлөөг өргөжүүлэх, хандивлагчийн хүлээн авагч улсаас нөөцийг олборлоход шаардлагатай дэд бүтцийг хангах, эсвэл бусад төрлийн арилжааны хандалтыг олж авах зорилгоор өгч болно. Улс орнууд дипломат шалтгаанаар тусламж үзүүлж болно. Хүмүүнлэгийн болон энэрэнгүй сэтгэлийн зорилго нь гадаадын тусламжийн шалтгаан юм. ramt5jwr7rxidwmxd67j38b3e9q46bx 2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан 0 147190 862620 2026-07-22T01:40:19Z ~2026-40717-80 106174 Хуудас үүсгэв: "Түрүүлсэн:Б.Орхонбаяр У.АР Үзүүрлэсэн:Б.Бат-өлзий У.З" 862620 wikitext text/x-wiki Түрүүлсэн:Б.Орхонбаяр У.АР Үзүүрлэсэн:Б.Бат-өлзий У.З epvdafy4zxp70cmyjnm4jxhpm49sujq Зенобот 0 147191 862621 2026-07-22T02:13:18Z Гэгээнжаргал 106104 Хуудас үүсгэв: " '''Зенобот бол компьютероор загварчлан, хүссэн үүргээ гүйцэтгүүлэхээр бүтээсэн бөгөөд өөр өөр биологийн эд эсийг хооронд нь нэгтгэж бүтээсэн нийлмэл амьд организм юм. Зеноботууд нь робот уу, амьд организм уу, эсвэл цоо шинэ өөр зүйл үү гэдэг дээр эрдэмтэ..." 862621 wikitext text/x-wiki '''Зенобот бол компьютероор загварчлан, хүссэн үүргээ гүйцэтгүүлэхээр бүтээсэн бөгөөд өөр өөр биологийн эд эсийг хооронд нь нэгтгэж бүтээсэн нийлмэл амьд организм юм. Зеноботууд нь робот уу, амьд организм уу, эсвэл цоо шинэ өөр зүйл үү гэдэг дээр эрдэмтэд болон философичдын дунд маргаан дагуулсаар байгаа сэдэв. Үүнийр бүтээхэд эсүүд нь ашиглагддаг Африкийн сарвуут мэлхий болох ''Xenopus laevis'' мэлхийн нэрээр нэрлэжээ.''' '''Зенобот нь нэг миллиметрээс бага өргөнтэй бөгөөд мэлхийн эрт үеийн үрнээс мэс заслын аргаар авсан амьд биологийн эсүүдээс бүрэн бүрддэг. Эдгээр биологийн машин нь бие даан хөдлөх, жижиг микроскоп объектуудыг түлхэх, тэр ч байтугай програмчилсан тодорхой ажлуудыг гүйцэтгэхийн тулд өндөр зохион байгуулалттай сүрэг болж хамтран ажиллах чадвартай байдаг. Хатуу төмөр, хуванцар, электрон эд ангиудаар хийсэн уламжлалт роботуудаас ялгаатай нь зеноботууд нь бүрэн задардаг (био задрах чадвартай) бөгөөд ажиллах явцдаа урсаж эсвэл гэмтсэн тохиолдолд өөрийгөө байгалийн замаар анагаах чадвартай.''' '''Шинж чанаруудын өвөрмөц хослол нь хүний биеийн дотор эм тариаг зорилтот газарт нь аюулгүй хүргэх, эсвэл бөглөрсөн судасны товрууг хусах гэх мэт анагаах ухааны дотоод хэрэглээнд маш тохиромжтой . Түүнчлэн далай дахь микропластикийг цуглуулах, хорт болон цацраг идэвхт материалыг сонгон задалж цэвэрлэх зэрэг байгаль орчныг нөхөн сэргээхэд асар их нөөц бололцоотой юм.''' 8g5c8zvuiehfqtsnnt7m1y0viaui2qo 862624 862621 2026-07-22T03:15:51Z ~2026-40739-41 106177 862624 wikitext text/x-wiki Зенобот гэдэг нь компьютероор загварчлан хүссэн үүргээ гүйцэтгүүлэхээр бүтээсэн өөр өөр биологийн эд эсийг хооронд нь нэгтгэж бүтээсэн нийлмэл амьд организм юм. Зеноботууд нь робот уу, амьд организм уу, эсвэл цоо шинэ өөр зүйл үү гэдэг дээр эрдэмтэд болон философичдын дунд маргаан дагуулсаар байгаа. Үүнийг бүтээхэд эсийг нь ашигласан Африкийн сарвуут мэлхий ''Xenopus laevis'' мэлхийн нэрээр нэрлэжээ. Зенобот нь нэг миллиметрээс бага өргөнтэй бөгөөд мэлхийн эрт үеийн үрнээс мэс заслын аргаар авсан амьд биологийн эсүүдээс бүрэн бүрддэг. Эдгээр биологийн машин нь бие даан хөдлөх, жижиг микроскоп объектуудыг түлхэх, тэр ч байтугай програмчилсан тодорхой ажлуудыг гүйцэтгэхийн тулд өндөр зохион байгуулалттай сүрэг болж хамтран ажиллах чадвартай байдаг. Хатуу төмөр, хуванцар, электрон эд ангиудаар хийсэн уламжлалт роботуудаас ялгаатай нь зеноботууд нь бүрэн задардаг (био задрах чадвартай) бөгөөд ажиллах явцдаа урсаж эсвэл гэмтсэн тохиолдолд өөрийгөө байгалийн замаар анагаах чадвартай. Шинж чанаруудын өвөрмөц хослол нь хүний биеийн дотор эм тариаг зорилтот газарт нь аюулгүй хүргэх, эсвэл бөглөрсөн судасны товрууг хусах гэх мэт анагаах ухааны дотоод хэрэглээнд маш тохиромжтой . Түүнчлэн далай дахь микропластикийг цуглуулах, хорт болон цацраг идэвхт материалыг сонгон задалж цэвэрлэх зэрэг байгаль орчныг нөхөн сэргээхэд асар их нөөц бололцоотой юм. kut8k1enqr2cvwjyul2vvfqptr7g0oe ДНХ микроцуврал 0 147192 862622 2026-07-22T02:53:57Z Puuuujiikaaa 106106 Хуудас үүсгэв: "ДНХ микроцуврал (DNA MICROARRAY) ДНХ микроцуврал гэдэг нь шилэн слайд эсвэл цахицрын чип зэрэг хатуу гадаргуу дээр наасан бичил хэмжээний ДНХ цэгүүдийн цуглуулга юм. Эрдэмтэд геномын олон бүс нутгийн илэрхийллийн түвшинг хэмжих,эсвэл нэгэн зэрэг олон тооны ге..." 862622 wikitext text/x-wiki ДНХ микроцуврал (DNA MICROARRAY) ДНХ микроцуврал гэдэг нь шилэн слайд эсвэл цахицрын чип зэрэг хатуу гадаргуу дээр наасан бичил хэмжээний ДНХ цэгүүдийн цуглуулга юм. Эрдэмтэд геномын олон бүс нутгийн илэрхийллийн түвшинг хэмжих,эсвэл нэгэн зэрэг олон тооны генийг генотиплэх зорилгоор ДНХ микроцувралыг ашигладаг. Микроцувралын гадаргуу дээрх нэг бүр бичил цэг нь тодорхой нэг ДНХ дараалал буюу тухайн генд харгалзах олон мянган хувь хуулбарыг харуулна. Тодорхойгүй флюресцент шошготой ДНХ эсвэл РНХ утаснуудыг агуулсан биологийн дээжийг чипэн дээгүүр угаахад эдгээр зорилтот утаснууд гадаргуу дээрх өөрийн яг тохирох хэсэгтэй холбогдож ордог. Тусгай лазер сканнер дараа нь цэг бүрээс гарч буй флюресценцийн эрчмийг илрүүлж, ингэснээр тухайн биологийн дээж дэх тухайн ген хэр идэвхтэй болохыг харуулна. Энэхүү өндөр нэвтрүүлэлттэй технологи нь нэг эсийн бүхэл геномийн идэвхийг харах боломжийг судлаачдад олгосноор молекул биологийн салбарт мөн эрс өөрчлөлт авчирсан бөгөөд хорт хавдрын судалгаа,эмийн шинжлэх ухаан, генетикийн өвчний оношилгоонд нэн ихээр ашиглагдаж байна. 66l32vfhd8thn2x160mwxonagwtpuew Спиропентадиен 0 147193 862625 2026-07-22T03:38:39Z Deku0316 106178 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1362877277|Spiropentadiene]]" 862625 wikitext text/x-wiki Спиропентадиен эсвэл боутиедиен нь С5Н4 томьёотой нүүрс ус төрөгч юм.Хамгийн энгийн спиро холбогдсон диен нь маш тогтворгүй бөгөөд өндөр холбооны ачааллын улмаас -100 °C-аас доош температурт ч задардаг бөгөөд байгальд байдаггүй эд.Үүний синтезийг 1991 онд мэдээлсэн байдаг. Спиропентадиеныг бистриметилсилилпропинон 1-ээс толуенсульфонилгидразидтай тосилгидразоныг 2-той урвалд оруулж, дараа нь натрийн цианоборогидридаар аллен 3-тай урвалд оруулж, дараа нь метиллитий болон дихлорметанаас үүссэн хлоркарбентэй спиро нэгдэл 5-тай хоёр дараалсан урвалд оруулж нийлэгжүүлдэг. Спиропентадиеныг давхар ялгаруулах урвалд TBAF-тай урвалд оруулсны дараа шингэн азотын хавханд барьдаг. Дихлорспиропентадиений уламжлалыг мэдээлсэн. Бүх цахиурын уламжлал (Si5 хүрээ, (tBuMe2Si)3Si хажуугийн бүлгүүд) бас адилхан мэдэгддэг. Нүүрстөрөгчийн эх үүсвэрээс ялгаатай нь энэ нэгдэл нь 216-218°C хайлах цэгтэй тогтвортой байдаг. Рентген туяаны дан талст шинжилгээгээр хэмжсэн хоёр цагиргийн хоорондох өнцөг нь 78° байдаг. 35aqn97f8a6wtclxxxd2ubviec7ri10 Ламин Ямал 0 147194 862629 2026-07-22T04:48:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Lamine Yamal France v Spain 7.24.26-142 (cropped).jpg|thumb|Ламин Ямал, 2026 он.]] '''Лами́н Яма́л Насрауи Эбана''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Lamine Yamal Nasraoui Ebana''; 2007 оны 7-р сарын 13-нд Испанийн [[Каталони]] өөртөө засах нийгэмлэгийн Эсплугес-де-Льобрегат хотод төрсөн) — Испанийн хөлбөмбөгчи..." 862629 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lamine Yamal France v Spain 7.24.26-142 (cropped).jpg|thumb|Ламин Ямал, 2026 он.]] '''Лами́н Яма́л Насрауи Эбана''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Lamine Yamal Nasraoui Ebana''; 2007 оны 7-р сарын 13-нд Испанийн [[Каталони]] өөртөө засах нийгэмлэгийн Эсплугес-де-Льобрегат хотод төрсөн) — Испанийн хөлбөмбөгчин бөгөөд [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] баг болон [[Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Испанийн]] [[Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|үндэсний шигшээ багт]] жигүүрийн довтлогчоор тоглодог. Тэрээр 2024 оны Европын аварга шалгаруулах тэмцээн, [[2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2026 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]<nowiki/>д түрүүлсэн. Түүнийг дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчдийн нэг гэж тооцогддог. == Намтар == Ламин Ямал 2007 оны 7-р сарын 13-нд Испанийн Эсплугес де Льобрегат хотод [[Марокко|Мароккогийн]] иргэн Мунир Насрауи, [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинейн]] иргэн Шейла Эбана нарын гэр бүлд төрсөн. Ямал хүүг 3 настай байхад нь эцэг эх нь салсан ч хоёулаа түүний бага насыг хамт өнгөрүүлсэн ажээ. Тэрээр бага залуу насныхаа ихэнх хугацааг [[Барселон]] хотод өнгөрөөж, 2014 онд [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона клубын]] академид элссэн байна. Ламин Ямалын эцэг өмнө нь [[Реал Мадрид|Реал Мадридын]] хөгжөөн дэмжигч байсан гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн боловч хүү нь Барселонад амжилт гаргасны дараа тэрээр Барселона клубыг дэмжих болжээ. Ла Масиа буюу Барселан клубын залуучуудын дунд сурч өссөн Ламин Ямал удалгүй академийн хамгийн шилдэг, авьяаслаг тоглогчдын нэгээр тооцогдох болсон. 2022/23 оны улиралд Ламин Хүүхдийн А (19 хүртэлх) багт тоглож эхэлсэн бөгөөд 2022 оны 9-р сарын эхээр Ламиныг Хсавье Эрна́ндес Кре́ус буюу Шави бусад залуу тоглогчдын хамт үндсэн багт бэлтгэл хийхээр сонгосон байна. 2023 оны 4-р сарын 23-нд Испаний Ла Лигад Ламин Ямал Барселоны үндсэн бүрэлдэхүүнд Атлетико Мадридын эсрэг 1:0-ээр хожсон тоглолтын багтсан боловч түүнийг талбайд гараагүй юм. 2023 оны 4-р сарын 29-нд тэрээр Ла Лигийн анхны тоглолтоо хийж, Реал Бетисийн эсрэг тоглолтод Гавигийн оронд сэлгээгээр гарч тоголсон. Ингээд 15 нас 290 хоногтой залуу Ямал Барселонагийн түүхэн дэх Ла Лигийн хамгийн залуу тоглогч болжээ. Тоглолт Каталоны 4:0-ээр хожсоноор өндөрлөсөн. 2023 оны 5-р сарын 14-нд 34 дэх тоглолтын үеэр Барселона Эспаньол багийг 4:2-оор хожиж, Испанийн аварга болсон байна. 2023 оны 10-р сарын 2-нд Ламин Ямал Барселона багтай байгуулсан гэрээгээ 2026 оны 6-р сарын 30 хүртэл сунгасан. 2023 оны 10-р сарын 4-нд Ламин Аваргуудын лигийн [[Порту (хөлбөмбөгийн баг)|Порту багтай]] хийх тоглолтын (1-0) гарааны бүрэлдэхүүнд багтаж, Ла Лига тэмцээний түүхэн дэх 16 нас 83 хоногтойдоо гараанд гарсан хамгийн залуу тоглогч болжээ. 2023/24 оны улиралд Ламин Ямал бүх тэмцээнд нийт 50 тоглолтод оролцож, 7 гоол оруулж, 9 гоолны дамжуулалт өгчээ. 2024/25 оны улирал эхлэхээс өмнө Ламин Ямал өөрийн өмсгөлийн дугаараа 27-оос "19" болгон сольсон бөгөөд энэ дугаар нь [[Лионель Месси|Лионель Мессигийн]] Барселонад тоглох замналын эхэнд зүүж байсан дугаар байв. Тэрээр шинэ улирлын анхны гоолоо 2024 оны 8-р сарын 17-нд Ла Лигийн [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиагийн]] эсрэг 2:1-ээр хожсон тоглолтод оруулж, [[Роберт Левандовский|Роберт Левандовскийн]] тэнцүүлсэн гоолын дамжуулалтыг өгсөн юм. 2025 оны 5-р сарын 27-нд Ламин Ямал Барселона клубтай 2031 он хүртэл гэрээгээ сунгахаар тохиролцов. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр Ламинийн цалин жилд ойролцоогоор 40 сая евро байх болно гэж мэдээлсэн. 7-р сарын 16-нд 2025/26 оны улирлаас эхлэн Ламин Ямал тус клубт "10" дугаартай өмсгөл өмсөхөөр болсныг зарласан. 2025 оны 9-р сард Ямал Алтан бөмбөгийн санал хураалтад 2-р байрт шалгарч, мөн Копа дель Рейн цомыг хоёр дахь жилдээ дараалан хүртсэн. 2026 оны 1-р сарын 11-нд тэрээр финалд [[Реал Мадрид|Реал Мадридыг]] хожсоны дараа Барселонагийн хамт Испанийн Супер цомыг хүртсэн. == Шигшээ багт == 2026 оны 5-р сарын 25-нд түүнийг 2026 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох Испанийн шигшээ багийн албан ёсны бүрэлдэхүүнд оруулсан. 6-р сарын 21-нд Саудын Арабын эсрэг тоглолтын 10 дахь минутад (4-0) тэрээр Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний анхны гоолоо оруулж, гоолын харьцааг нээсэн. 18 настай тэрээр Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний түүхэн дэх [[Пеле|Пелегийн]] дараа (1958 онд 17 настай байсан) гоолын харьцааг нээсэн хоёр дахь хамгийн залуу тоглогч болжээ. Ямал нэг гоол оруулсан тэмцээний дараа Испани хоёр дахь Дэлхийн аварга аварга цолоо хүртсэн. == Амжилтууд == === Барселона клубт === * Испанийн аварга (3): 2022/23, 2024/25, 2025/26 * Копа дел Рейгийн ялагч: 2024/25 * Испанийн Супер цомын ялагч (2): 2025, 2026 === Испанийн шигшээ багт === * Дэлхийн аварга: 2026 * Европын аварга: 2024 * УЕФА Үндэстнүүдийн лигийн дэд байрын шагналт: 2024/25 nsbbfi7473w3zpbjld3o6re4yw4wqu8 Наношингэний урсгал судлал 0 147195 862630 2026-07-22T04:53:59Z Altantsetseg222 106086 Хуудас үүсгэв: "Наношингэний урсгал судлал нь нанометрийн хэмжээтэй бүтцэд хязгаарлагдсан шингэний зан төлөв, удирдлага, хяналт, хэрэглээг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Эдгээр сувгийн хэмжээ нь тус тусын молекулын хэмжээтэй ойролцоо байдаг тул ийм орчин дахь шингэн нь эн..." 862630 wikitext text/x-wiki Наношингэний урсгал судлал нь нанометрийн хэмжээтэй бүтцэд хязгаарлагдсан шингэний зан төлөв, удирдлага, хяналт, хэрэглээг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Эдгээр сувгийн хэмжээ нь тус тусын молекулын хэмжээтэй ойролцоо байдаг тул ийм орчин дахь шингэн нь энгийн том хэмжээний шингэний урсгалаас ихээхэн ялгаатай онцгой шинж чанартай байдаг. Цахилгаан орны нөлөө болон гадаргуугийн харилцан үйлчлэл нь ийм жижиг орон зайд шингэний хөдөлгөөнд голлон нөлөөлдөг. Үүний ачаар ДНХ, уураг зэрэг биологийн том молекулуудыг маш өндөр нарийвчлалтайгаар ялгаж, ангилах боломжтой болдог. Наношингэний төхөөрөмжүүдийг ихэвчлэн “лаборатори нэг чип дээр” (lab-on-a-chip) технологид ашигладаг. Энэ нь маш бага хэмжээний дээжээр генийн дарааллыг маш хурдан тогтоох, ганц эсийн шинжилгээ хийх, өндөр мэдрэмжтэй оношилгоо хийх боломжийг бүрдүүлдэг. Молекулын түвшинд шингэний хөдөлгөөнийг нарийн удирдах боломжтой болсон нь химийн шинжилгээ, анагаах ухааны судалгаа болон молекулын дэвшилтэт үйлдвэрлэлд шинэ боломжуудыг нээсэн юм. kx3pbyday6xiktrfqvwkvv7xjtes5ex Barrelene 0 147196 862638 2026-07-22T05:51:13Z ~2026-41050-31 106185 I made a new page because there was no page dedicated to barrelene 862638 wikitext text/x-wiki == '''Barralene''' == m3b2ggi9fucqgwkahrri4bnwnteo0s6 862639 862638 2026-07-22T05:53:13Z ~2026-41050-31 106185 Jsjs 862639 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 862640 862639 2026-07-22T05:58:19Z TuguRuben 106162 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1342729597|Barrelene]]" 862640 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Chembox/styles.css" />  [[Ангилал:Циклоалкен]] [[Ангилал:Short description matches Wikidata]] [[Ангилал:Articles without KEGG source]] [[Ангилал:Articles without EBI source]] 1g5u44xr0v5ylf6kbens9etu44tqahq Mineral 0 147197 862644 2026-07-22T06:08:44Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Mineral]] to [[Эрдэс (тэжээл)]] 862644 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Эрдэс (тэжээл)]] 6uj8gnyv152490j6zxswigzzkw3itd9 Загвар:Country data Кот-д’Армор 10 147198 862655 2026-07-22T07:34:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кот-д’Армор | flag alias = Drapeau fr département Côtes-d'Armor.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Côtes-d'Armor.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862655 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кот-д’Армор | flag alias = Drapeau fr département Côtes-d'Armor.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Côtes-d'Armor.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} e4dhlrwp2xy3vthovp647bznw9zv8zw Финистер (департамент) 0 147199 862657 2026-07-22T07:34:55Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Финистер (департамент)]] to [[Финистер]] 862657 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Финистер]] iaxjm79fwtreyon4f7megcsfd9ldlz8 Загвар:Country data Финистер 10 147200 862658 2026-07-22T07:35:27Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Финистер | flag alias = Drapeau Finistère.svg | flag alias-logo = Flag of Finistère Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862658 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Финистер | flag alias = Drapeau Finistère.svg | flag alias-logo = Flag of Finistère Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} h6plpcfjl62pe233fxshbnywiry69mc Загвар:Country data Иль-е–Вилен 10 147201 862659 2026-07-22T07:36:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Иль-е–Вилен | flag alias = Drapeau non-officiel fr département Ille-et-Vilaine.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Ille-et-Vilaine.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862659 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Иль-е–Вилен | flag alias = Drapeau non-officiel fr département Ille-et-Vilaine.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Ille-et-Vilaine.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} lk3vojwnm4rzifbhcfvnjz0witxqbn0 Загвар:Country data Морбиан 10 147202 862660 2026-07-22T07:36:38Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Морбиан | flag alias = Drapeau fr département Morbihan.svg | flag alias-logo = Banniel departamant ar Mor-Bihan 2022.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862660 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Морбиан | flag alias = Drapeau fr département Morbihan.svg | flag alias-logo = Banniel departamant ar Mor-Bihan 2022.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} c16k61he3pp9wqdovr67k6xgkxq8pt0 Module:Settlement Wikidata 828 147203 862662 2026-07-22T07:41:44Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "require('strict') local p = {} -- Is the string a valid QID? local function validQid(qid) return qid and mw.ustring.find(qid,"^[Qq]%d+$") end -- lookup nestedIndex in outer table -- Example: fetchNested(foo,{'bar','baz','quux'}) will return -- foo.bar and foo.bar.baz and foo.bar.baz.quux local function fetchNested(outer,nestedIndex) if not outer or type(outer) ~= 'table' or not nestedIndex or type(nestedIndex) ~= 'table' then return nil..." 862662 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} -- Is the string a valid QID? local function validQid(qid) return qid and mw.ustring.find(qid,"^[Qq]%d+$") end -- lookup nestedIndex in outer table -- Example: fetchNested(foo,{'bar','baz','quux'}) will return -- foo.bar and foo.bar.baz and foo.bar.baz.quux local function fetchNested(outer,nestedIndex) if not outer or type(outer) ~= 'table' or not nestedIndex or type(nestedIndex) ~= 'table' then return nil end local current = outer for _, indx in ipairs(nestedIndex) do current = current[indx] if not current then return current end end return current end -- Mapping from wikidata properties (of a reference or "stated in" entity) to citation parameters local pid2param = { P50 = "author", P123 = "publisher", P407 = "language", P577 = "date", P585 = "date", P813 = "access-date", P854 = "url", P856 = "url", P953 = "url", P1476 = "title", P2699 = "url", } -- scan through snaks, loading citation args with correct values local function scanSnaks(args, snaks) for pid, data in pairs(snaks) do data = fetchNested(data,{1,'mainsnak'}) or data[1] -- handle the case where the snak is buried in the claims local param = pid2param[pid] if pid == "P248" then --- "stated in": must look up different entity for data local statedId = fetchNested(data,{'datavalue','value','id'}) local statedEntity = statedId and mw.wikibase.getEntity(statedId) local statedClaims = statedEntity and statedEntity.claims if statedClaims then scanSnaks(args, statedClaims) end local statedLabel = fetchNested(statedEntity,{'labels','en','value'}) args.title = args.title or statedLabel elseif param then local renderedData = data and mw.wikibase.renderSnak(data) if param == "title" then -- set language from title if not otherwise specified args.language = args.language or fetchNested(data,{'datavalue','value','language'}) end if pid == "P856" then --- use official URL only if URL is missing args[param] = args[param] or renderedData else args[param] = renderedData end end end end -- In some situations (e.g., France census) we want to link to a specific data page instead of -- a generic census landing page. urlMap is a list of tuples: -- (url to substitute, property to use in the substitution, url to use in the substitution) -- the url to use in the substitution has ***** where it wants to swap in the property local urlMap = { {'https://www.insee.fr/fr/statistiques/8681011','P374','https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-*****'}, {'https://www.insee.fr/fr/statistiques/8290669','P374','https://www.insee.fr/fr/statistiques/8288323?geo=COM-*****'} } local function mapURL(qid,origURL) if not qid or not origURL then return origURL end for _, mapper in ipairs(urlMap) do if origURL == mapper[1] then local statements = mw.wikibase.getBestStatements(qid,mapper[2]) for _, statement in ipairs(statements) do local prop = fetchNested(statement,{'mainsnak','datavalue','value'}) if prop then return mw.ustring.gsub(mapper[3],'*****',prop) end end end end return origURL end -- function to assemble wikicode to create citation, given reference property local function citeSource(qid,snaks) local args = {} args.mode = "cs1" scanSnaks(args, snaks) args.url = mapURL(qid,args.url) -- citation templates are unhappy without a title, so return a wikilink if not args.title then return args.url and "["..args.url.."]" end if not args.url then args["access-date"] = nil -- don't allow access date without url end local result = '{{'..(args.url and 'cite web' or 'citation') for k,v in pairs(args) do result = result..'|'..k..'='..v end result = result..'}}' return result end local rankToNumeric = {truth = 3, preferred = 2, normal = 1, deprecated = -1} local function numericRank(rank) if not rank then return 0 end return rankToNumeric[rank] or 0 end local function compareRanks(rank1,rank2) local numeric1 = numericRank(rank1) local numeric2 = numericRank(rank2) if numeric1 > numeric2 then return 1 elseif numeric1 < numeric2 then return -1 else return 0 end end -- Core function that looks up value, reference, and data for property -- Arguments: -- qid = entity id in Wikidata -- pid = property id on that entity -- unit = if non-nil, desired unit for value (expressed as a qid for that unit) -- Returns table only if Wikidata property is source externally -- amount = value that is looked up (or nil) -- source = wiki markup for reference -- asOf = date that value is valid (if given) function p._getValueAndRef(qid,pid,unit) local results = nil local storedDate = nil local storedRank = nil local statements = mw.wikibase.getAllStatements(qid, pid) for _, statement in pairs(statements) do local amount local value = fetchNested(statement,{'mainsnak','datavalue','value'}) if value then amount = value.amount end -- check if unit is correct, if given if unit then local storedUnit = value.unit if not storedUnit or not mw.ustring.find(value.unit or '',unit,1,true) then amount = nil end end local storedAsOf = fetchNested(statement,{'qualifiers','P585',1,'datavalue','value','time'}) local date if storedAsOf then date = mw.ustring.match(storedAsOf,'^%+(%d+%-%d+%-%d+)') local justYear = mw.ustring.match(date,'^(%d+)%-0+%-0+$') date = justYear or date end local rank = fetchNested(statement,{'rank'}) -- check to see if this statement is adequately sourced (filter out "imported from" refs) local source local refs = statement['references'] if refs then for _, ref in ipairs(refs) do local renderedRef = ref.snaks and mw.wikibase.renderSnaks(ref.snaks) if renderedRef and not mw.ustring.find(renderedRef,'Wiki') then local citation = citeSource(qid,ref.snaks) if citation then source = (source or '')..'<ref>'..citation..'</ref>' end end end end if amount and source then -- yes, it is adequately sourced, local theseResults = {} theseResults.amount = tonumber(amount) theseResults.source = source theseResults.asOf = date local betterRank = compareRanks(rank,storedRank) -- ranking logic: -- 1. Higher ranked statements are better than lower ranked -- 2. At the same rank, dated statements are better than undated -- 3. Between dated statements at the same rank, choose the latest one -- 4. All else being equal, choose the first statement -- 5. Ignore deprecated statements if betterRank > 0 or (betterRank == 0 and date and (not storedDate or date > storedDate)) then results = theseResults storedDate = date storedRank = rank end end end return results end -- for a qid, find the entity's population -- if asOf is specified, prefer that population value function p._population(qid) return p._getValueAndRef(qid,"P1082",nil) end -- for a qid, find the area of the entity in square kilometers function p._area(qid) return p._getValueAndRef(qid,"P2046","Q712226") -- look for square kilometers only end -- main entry point -- Arguments: -- args[1] = name of infobox parameter to lookup in Wikidata (e.g., "area_total_km2" or "population_footnotes") -- args[2] = date format for returned date -- country = name of country which contains entity -- qid = qid for entity (for testing, by default, use qid of current page) -- Returns (depending on args[1]): -- the value of the population or area, or -- a reference for the value, or -- the date the value is valid function p._main(args) local country = args.country local param = args[1] local qid = validQid(args.qid) and args.qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not param or not qid then return nil end qid = qid:upper() country = country and string.lower(country) param = string.lower(param) --- France infobox is narrow, so display only year (unless otherwise specified) args[2] = args[2] or country == "france" and 'y' local results -- currently supports area and population: check for substring in parameter local wantArea = mw.ustring.find(param,"area",1,true) local wantPop = mw.ustring.find(param,"population",1,true) if wantArea then results = p._area(qid) elseif wantPop then results = p._population(qid) end if not results then return nil elseif mw.ustring.find(param,"as_of",1,true) then -- return date of validity if not results.asOf then return nil end --- if asOf has only year, return it if mw.ustring.find(results.asOf,'^%d+$') then return results.asOf end local lang = mw.getContentLanguage() if args[2] == "ymd" then return lang:formatDate("Y-m-d",results.asOf) elseif args[2] == "dmy" then return lang:formatDate("j F Y",results.asOf) elseif args[2] == "mdy" then return lang:formatDate("F j, Y",results.asOf) elseif args[2] == "y" then return lang:formatDate("Y",results.asOf) else return results.asOf end elseif mw.ustring.find(param,"footnotes",1,true) then if not results.source then return nil end -- run the pre-processor exactly once if returning a reference, because otherwise you get multiple (unused) reference local frame = mw.getCurrentFrame() return frame:preprocess(results.source) elseif wantArea and mw.ustring.find(param,"km2",1,true) then -- if parameter is for area in km2, return value return results.amount elseif wantPop then return results.amount end -- either parameter unrecognized or something bad happened return nil end -- template-facing entry point: do the usual argument processing function p.main(frame) local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local args = getArgs(frame) return p._main(args) or "" end return p mgbosvl49uytm1ibz0ho4900j9t9hl4 Борлууд 0 147204 862666 2026-07-22T08:09:19Z ~2026-41050-32 106191 Хуудас үүсгэв: "Борлууд овог нь" 862666 wikitext text/x-wiki Борлууд овог нь d1ttszxo7dz9gp1ioth487uf1ykiy4u Электрокардиографи 0 147205 862667 2026-07-22T08:21:22Z Munkhtur 09 106189 Хуудас үүсгэв: "==Электрокардиографи== Электрокардиографи бол Электрокардиограм үүсгэх процесс(ЭКГ), зүрхний олон удаагийн цохилтын туршид үүсэх цахилгаан идэвхийн бичлэг юм. Зүрхний цахилгаан бичлэг нь зүрхний цахилгаан идэвхийн хүчдэл хугацаанаас хамаарсан график..." 862667 wikitext text/x-wiki ==Электрокардиографи== Электрокардиографи бол Электрокардиограм үүсгэх процесс(ЭКГ), зүрхний олон удаагийн цохилтын туршид үүсэх цахилгаан идэвхийн бичлэг юм. Зүрхний цахилгаан бичлэг нь зүрхний цахилгаан идэвхийн хүчдэл хугацаанаас хамаарсан график нь арьсан дээр байрласан электродыг ашигладаг. "Эдгээр электродууд нь зүрхний булчингийн деполяризацийн дараа реполяризаци явагдах үед, зүрхний цохилтын мөчлөг бүрт үүсдэг маш бага хэмжээний цахилгаан өөрчлөлтүүдийг илрүүлдэг. ЭКГ-ийн хэлбэрийн өөрчлөлт нь зүрхний олон төрлийн эмгэгийн үед илэрдэг.Үүнд: Зүрхний хэм алдагддаг тухайлбал, тосгуурын фибрилляци болон ховдлын тахикарди Зүрхний титэм судасны цусны урсгал хангалтгүй байх тухайлбал зүрхний булчингийн цусан хангамж дутагдах байдал болон зүрхний булчингийн шигдээс Бас Гипокалиеми зэрэг электролитийн өөрчлөлтүүд. Уламжлалт ойлголтоор "ЭКГ" гэдэг нь дээр дурдсанчлан хэвтээ байрлалд авдаг 12 сувгийн ЭКГ-ийг хэлдэг. Гэсэн хэдий ч Холтер монитор гэх мэт бусад төхөөрөмжүүд зүрхний цахилгаан идэвхжилийг бүртгэж чаддаг төдийгүй ухаалаг цагны зарим загварууд ч ЭКГ бичих чадвартай байдаг. ЭКГ-ний дохиог бусад нөхцөлд өөр төхөөрөмжүүдийн тусламжтайгаар ч бичиж авах боломжтой. 851e2zczyzgvpsqmputvay3715uylzf 862669 862667 2026-07-22T08:58:03Z Munkhtur 09 106189 862669 wikitext text/x-wiki https://en.wikipedia.org/wiki/File:Normal_12_lead_EKG.jpg ==Электрокардиографи== Электрокардиографи бол Электрокардиограм үүсгэх процесс(ЭКГ), зүрхний олон удаагийн цохилтын туршид үүсэх цахилгаан идэвхийн бичлэг юм. Зүрхний цахилгаан бичлэг нь зүрхний цахилгаан идэвхийн хүчдэл хугацаанаас хамаарсан график нь арьсан дээр байрласан электродыг ашигладаг. "Эдгээр электродууд нь зүрхний булчингийн деполяризацийн дараа реполяризаци явагдах үед, зүрхний цохилтын мөчлөг бүрт үүсдэг маш бага хэмжээний цахилгаан өөрчлөлтүүдийг илрүүлдэг. ЭКГ-ийн хэлбэрийн өөрчлөлт нь зүрхний олон төрлийн эмгэгийн үед илэрдэг.Үүнд: Зүрхний хэм алдагддаг тухайлбал, тосгуурын фибрилляци болон ховдлын тахикарди Зүрхний титэм судасны цусны урсгал хангалтгүй байх тухайлбал зүрхний булчингийн цусан хангамж дутагдах байдал болон зүрхний булчингийн шигдээс Бас Гипокалиеми зэрэг электролитийн өөрчлөлтүүд. Уламжлалт ойлголтоор "ЭКГ" гэдэг нь дээр дурдсанчлан хэвтээ байрлалд авдаг 12 сувгийн ЭКГ-ийг хэлдэг. Гэсэн хэдий ч Холтер монитор гэх мэт бусад төхөөрөмжүүд зүрхний цахилгаан идэвхжилийг бүртгэж чаддаг төдийгүй ухаалаг цагны зарим загварууд ч ЭКГ бичих чадвартай байдаг. ЭКГ-ний дохиог бусад нөхцөлд өөр төхөөрөмжүүдийн тусламжтайгаар ч бичиж авах боломжтой. 62l2tugpx79cwm55408rxkrdl6nyjqh 862671 862669 2026-07-22T09:02:00Z Munkhtur 09 106189 862671 wikitext text/x-wiki ==Электрокардиографи== Электрокардиографи бол Электрокардиограм үүсгэх процесс(ЭКГ), зүрхний олон удаагийн цохилтын туршид үүсэх цахилгаан идэвхийн бичлэг юм. Зүрхний цахилгаан бичлэг нь зүрхний цахилгаан идэвхийн хүчдэл хугацаанаас хамаарсан график нь арьсан дээр байрласан электродыг ашигладаг. "Эдгээр электродууд нь зүрхний булчингийн деполяризацийн дараа реполяризаци явагдах үед, зүрхний цохилтын мөчлөг бүрт үүсдэг маш бага хэмжээний цахилгаан өөрчлөлтүүдийг илрүүлдэг. ЭКГ-ийн хэлбэрийн өөрчлөлт нь зүрхний олон төрлийн эмгэгийн үед илэрдэг.Үүнд: Зүрхний хэм алдагддаг тухайлбал, тосгуурын фибрилляци болон ховдлын тахикарди Зүрхний титэм судасны цусны урсгал хангалтгүй байх тухайлбал зүрхний булчингийн цусан хангамж дутагдах байдал болон зүрхний булчингийн шигдээс Бас Гипокалиеми зэрэг электролитийн өөрчлөлтүүд. Уламжлалт ойлголтоор "ЭКГ" гэдэг нь дээр дурдсанчлан хэвтээ байрлалд авдаг 12 сувгийн ЭКГ-ийг хэлдэг. Гэсэн хэдий ч Холтер монитор гэх мэт бусад төхөөрөмжүүд зүрхний цахилгаан идэвхжилийг бүртгэж чаддаг төдийгүй ухаалаг цагны зарим загварууд ч ЭКГ бичих чадвартай байдаг. ЭКГ-ний дохиог бусад нөхцөлд өөр төхөөрөмжүүдийн тусламжтайгаар ч бичиж авах боломжтой. 6intep8kwj0pha1nsu6ttykl52feqci 862677 862671 2026-07-22T09:28:15Z Munkhtur 09 106189 862677 wikitext text/x-wiki [[Зураг:электрокардиографи.png|thumb|12 стандартын цахилгаан кардиограмм 26 настай эрэгтэйг удирдаж байна]] ==Электрокардиографи== Электрокардиографи бол Электрокардиограм үүсгэх процесс(ЭКГ), зүрхний олон удаагийн цохилтын туршид үүсэх цахилгаан идэвхийн бичлэг юм. Зүрхний цахилгаан бичлэг нь зүрхний цахилгаан идэвхийн хүчдэл хугацаанаас хамаарсан график нь арьсан дээр байрласан электродыг ашигладаг. "Эдгээр электродууд нь зүрхний булчингийн деполяризацийн дараа реполяризаци явагдах үед, зүрхний цохилтын мөчлөг бүрт үүсдэг маш бага хэмжээний цахилгаан өөрчлөлтүүдийг илрүүлдэг. ЭКГ-ийн хэлбэрийн өөрчлөлт нь зүрхний олон төрлийн эмгэгийн үед илэрдэг.Үүнд: Зүрхний хэм алдагддаг тухайлбал, тосгуурын фибрилляци болон ховдлын тахикарди Зүрхний титэм судасны цусны урсгал хангалтгүй байх тухайлбал зүрхний булчингийн цусан хангамж дутагдах байдал болон зүрхний булчингийн шигдээс Бас Гипокалиеми зэрэг электролитийн өөрчлөлтүүд. Уламжлалт ойлголтоор "ЭКГ" гэдэг нь дээр дурдсанчлан хэвтээ байрлалд авдаг 12 сувгийн ЭКГ-ийг хэлдэг. Гэсэн хэдий ч Холтер монитор гэх мэт бусад төхөөрөмжүүд зүрхний цахилгаан идэвхжилийг бүртгэж чаддаг төдийгүй ухаалаг цагны зарим загварууд ч ЭКГ бичих чадвартай байдаг. ЭКГ-ний дохиог бусад нөхцөлд өөр төхөөрөмжүүдийн тусламжтайгаар ч бичиж авах боломжтой. dmxjer3ikpfb4kmgpymygxylq7dspi7 862680 862677 2026-07-22T09:42:33Z Munkhtur 09 106189 862680 wikitext text/x-wiki ==Электрокардиографи== Электрокардиографи бол Электрокардиограм үүсгэх процесс(ЭКГ), зүрхний олон удаагийн цохилтын туршид үүсэх цахилгаан идэвхийн бичлэг юм. Зүрхний цахилгаан бичлэг нь зүрхний цахилгаан идэвхийн хүчдэл хугацаанаас хамаарсан график нь арьсан дээр байрласан электродыг ашигладаг. "Эдгээр электродууд нь зүрхний булчингийн деполяризацийн дараа реполяризаци явагдах үед, зүрхний цохилтын мөчлөг бүрт үүсдэг маш бага хэмжээний цахилгаан өөрчлөлтүүдийг илрүүлдэг. ЭКГ-ийн хэлбэрийн өөрчлөлт нь зүрхний олон төрлийн эмгэгийн үед илэрдэг.Үүнд: Зүрхний хэм алдагддаг тухайлбал, тосгуурын фибрилляци болон ховдлын тахикарди Зүрхний титэм судасны цусны урсгал хангалтгүй байх тухайлбал зүрхний булчингийн цусан хангамж дутагдах байдал болон зүрхний булчингийн шигдээс Бас Гипокалиеми зэрэг электролитийн өөрчлөлтүүд. Уламжлалт ойлголтоор "ЭКГ" гэдэг нь дээр дурдсанчлан хэвтээ байрлалд авдаг 12 сувгийн ЭКГ-ийг хэлдэг. Гэсэн хэдий ч Холтер монитор гэх мэт бусад төхөөрөмжүүд зүрхний цахилгаан идэвхжилийг бүртгэж чаддаг төдийгүй ухаалаг цагны зарим загварууд ч ЭКГ бичих чадвартай байдаг. ЭКГ-ний дохиог бусад нөхцөлд өөр төхөөрөмжүүдийн тусламжтайгаар ч бичиж авах боломжтой. 6intep8kwj0pha1nsu6ttykl52feqci Юдит Полгар 0 147206 862673 2026-07-22T09:10:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Judit The Look Polgar.jpg|thumb]] '''Юдит По́лгар''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Polgár Judit''; 1976 оны 7-р сарын 23-нд Унгарын [[Будапешт]] хотод төрсөн) — Унгарын шатарчин, их мастер (1991). Унгарын шатарын аварга (1991). Түүхэнд 2700 оноо авсан цорын ганц эмэгтэй шатарчин, дэлхийн чансааны..." 862673 wikitext text/x-wiki [[Файл:Judit The Look Polgar.jpg|thumb]] '''Юдит По́лгар''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Polgár Judit''; 1976 оны 7-р сарын 23-нд Унгарын [[Будапешт]] хотод төрсөн) — Унгарын шатарчин, их мастер (1991). Унгарын шатарын аварга (1991). Түүхэнд 2700 оноо авсан цорын ганц эмэгтэй шатарчин, дэлхийн чансааны эхний 10-т багтсан цорын ганц эмэгтэй шатарчин. Юдит Полгар 1991-1994 онуудад дэлхийн хамгийн залуу их мастер байв. Тэрээр 1989 оны 1-р сараас 2015 оны 3-р сар хүртэл (2014 онд зодог тайлсны дараа ч) дэлхийн тэргүүн чансааг эзэмшиж байсан бөгөөд 26 жилийн турш нэгдүгээр байрт шалгарсан амжилтыг эмэгтэй, эрэгтэй аль алинд нь эвдээгүй хэвээр байна. 2015-2016 онуудад тэрээр Унгарын эрэгтэйчүүдийн шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. 2018 оны сүүлээр тэрээр [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын]] [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Шатрын холбоо]] (FIDE)-ны хүндэт дэд ерөнхийлөгч бөгөөд 2021 онд Дэлхийн шатрын алдрын танхимд багтсан юм. 2026 оны 7-р сарын 19-нд Ерөнхий сайд Петер Мадьяр алдарт шатарчинг Унгарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд очихыг урьсан. == Намтар == Юдит Полгар 1976 оны 7-р сарын 23-нд Унгарын Будапешт хотод еврей гэр бүлд төрсөн. Эдний 3 хүүхэд - эгч дүүс Жужа (Сюзан), Жофия (София), Юдит нар бүгд гэрийн боловсрол эзэмшсэн. Тэдний эх Клара Полгар (төрсөн овог нь Альтбергер, 1946 онд төрсөн) нь [[Ужгород|Ужгородын]] Их Сургуулийг төгссөн (одоогийн Украины Закарпат мужид байдаг) Вылок тосгоноос гаралтай багш байв. Бага наснаасаа хүүхдүүддээ эцэг, сэтгэл зүйч, сурган хүмүүжүүлэгч Ласло Полгар нь шатар заадаг байжээ. Эгч дүүс бүгд хүчтэй шатарчид болсон. Жужза Полгар 1996-1999 онд АНУ-д Олон улсын их мастер, дэлхийн аварга болсон бол София Полгар (Косашвили) Израильд Олон улсын мастер болжээ. Гэхдээ хамгийн том амжилтанд хүрсэн хүн бол хамгийн бага дүү Юдит Полгар юм. Юдит гэрлэсэн бөгөөд Оливер, Ханна гэсэн хоёр хүүхэд төрүүлсэн байна. 2014 онд Норвегид болсон 41 дэх шатрын олимпийн дараа Юдит зодог тайлж байгаагаа зарласан. 5akzafy0mazinwyenuoostxcvldrz1b Анжей Сапковски 0 147207 862682 2026-07-22T09:53:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Анжей Сапковски (1948 оны 6-р сарын 21-нд Польшийн Лодзь хотод төрсөн) бол Польшийн шинжлэх ухааны уран зөгнөлт зохиолч, сэтгүүлч, алдартай уран зөгнөлт "Шулам" туульсын зохиолч юм. Сапковскийн бүтээлүүд Польш, Чех, Орос, Герман, Испани, Финлянд, Литва, Франц, А..." 862682 wikitext text/x-wiki Анжей Сапковски (1948 оны 6-р сарын 21-нд Польшийн Лодзь хотод төрсөн) бол Польшийн шинжлэх ухааны уран зөгнөлт зохиолч, сэтгүүлч, алдартай уран зөгнөлт "Шулам" туульсын зохиолч юм. Сапковскийн бүтээлүүд Польш, Чех, Орос, Герман, Испани, Финлянд, Литва, Франц, Англи, Португал, Болгар, Беларусь, Итали, Швед, Серб, Украин, Хятад хэл дээр хэвлэгдсэн. Хэвлэн нийтлэгчдийн мэдээлснээр Сапковский нь Польшид хамгийн их хэвлэгдсэн таван зохиолчийн нэг юм. Зохиолч өөрөө номынхоо хэвлэмэл хувийг ерөнхийдөө нууцалдаг. eqgpfslsde82oxiwzr3n8yt7ij6v2cd 862683 862682 2026-07-22T10:05:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 862683 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andrzej Sapkowski - Lucca Comics & Games 2015.JPG|thumb]] '''Анжей Сапковски''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Andrzej Sapkowski'', 1948 оны 6-р сарын 21-нд Польшийн [[Лодзь]] хотод төрсөн) - [[Польш|Польшийн]] шинжлэх ухааны уран зөгнөлт зохиолч, сэтгүүлч, алдартай уран зөгнөлт "Шулам" цуврал туульсын зохиолч юм. А.Сапковскигийн бүтээлүүд Польш, Чех, Орос, Герман, Испани, Финлянд, Литва, Франц, Англи, Португал, Болгар, Беларусь, Итали, Швед, Серб, Украин, Хятад хэл дээр хэвлэгдсэн. Хэвлэн нийтлэгчдийн мэдээлснээр Сапковски нь Польшид хамгийн их хэвлэгдсэн 5 зохиолчдын нэг юм. Зохиолч өөрөө номынхоо хэвлэсэн тоог ерөнхийдөө нууцалдаг. == Бүтээлүүд == * «Сүүлчийн хүсэл» («''Ostatnie życzenie''», 1990) * «Зориулагдсан сэлэм» («''Miecz przeznaczenia''», 1992) * «Эльфуудын цус» («''Krew elfów''», 1994) * «Үзэн ядах цаг» («''Czas pogardy''», 1996) * «Галаар загалмайлсан нь» («''Chrzest ognia''», 1996) * «Хараацайны цамхаг» («''Wieża Jaskółki''», 1997) * «Нуурын хатагтай» («''Pani Jeziora''», 1998 год) * «Аянгны улирал» («''Sezon burz''», 2013) * «Хэрээний уулзвар» (''Rozdroże Kruków'', 2024) 4zr51jt1in0ydvjtf91dnp8bzq72eoj Хүмүүнлэгийн тусламж 0 147208 862687 2026-07-22T10:10:27Z Ariunchimeg munkhsolongo 106193 Хүмээнлэгийн тусламж 862687 wikitext text/x-wiki Хүмүүнлэгийн тусламж хүмүүнлэгийн тусламж бол тусламж хэрэгтэй хүмүүст үзүүлдэг ихэвчлэн богино хугацаанд материаллаг болон ложистик тусламж юм.Тусламж хэрэгтэй хүмүүсийн дунд гэр оронгүй хүн дүрвэгсэд бас байгалийн гамшгийн, дайны өлсгөлөнгийн хохирогчид байна.Хүмүүнлэгийн тусламжийн үндсэн зорилго нь амь аврах зовлого нимгэлэх бас хүний нэр төрийг хадгалах.Харин ихэвчлэн сольж ашиглагддаг Humanitarian aid болон Humanitarian assistance ялгаатай ойлголтууд юм.Humanitarian aid нь ерөнхийдөө хямарлын үед богино хугацаанд яаралтай тусламж үзүүлэхийг хэлнэ. Humanitarian assistance бол нийгэм эдийн засгийн үндсэн хүчин зүйлсийг шийдвэрлэх зорилготой хөгжлийн тусламжаас ялгаатай.Хүмүүнлэгийн тусламжийг орон нутгийн болон олон улсын нийгэмлэгүүдээс авч болно.Олон улсын нийгэмлэгүүдэд хүргэхдээ Хүмүүнлэгийн асуудлыг зохицуулах алба,Нэгдсэн үндэсний байгуулага(НҮБ) нь онцгой байдлын үед хариу арга хэмжээ авах ажлыг зохицуулах үүрэгтэй. Хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэхэд гол үүpэг гуйцэтгэдэг НҮБ-ын дөрвөн байгууллага нь НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр, НҮБ-ын Дүрвэгсдийн Агентлаг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага Хүүхдийн Сан болон Дэлхийн Хүнсний Хөтөлбөр ryk4ols6ghaavhkyrll6y96dh2r68oh Будапештын технологи, эдийн засгийн их сургууль 0 147209 862688 2026-07-22T10:23:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:BME K épület főbejárat.jpeg|thumb]] '''Будапештын Технологи, Эдийн засгийн Их сургууль''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Budapesti Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem'') нь Унгарын төдийгүй Европын хамгийн эртний техникийн их сургуулиудын нэг юм. Тус их сургууль нь ойролцоогоор 1100 багш, ажилта..." 862688 wikitext text/x-wiki [[Файл:BME K épület főbejárat.jpeg|thumb]] '''Будапештын Технологи, Эдийн засгийн Их сургууль''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Budapesti Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem'') нь Унгарын төдийгүй Европын хамгийн эртний техникийн их сургуулиудын нэг юм. Тус их сургууль нь ойролцоогоор 1100 багш, ажилтантай бөгөөд 24 мянга гаруй оюутантай. Оюутнуудын гуравны нэг нь гадаад оюутнууд байдаг ажээ. Жил бүр Унгарын инженерийн зэргийн 70 орчим хувийг Будапештийн Технологи, Эдийн Засгийн Их Сургууль олгодог байна. Тус их сургуулийг 1782 онд Ариун ромын эзэнт улсын II Иосеф хаан Institutum Geometrico-Hydrotechnicum (Геометр ба Гидравлик Инженерийн Хүрээлэн) нэртэйгээр байгуулжээ. Багш нарыг 1735 оноос хойш оршин тогтнож байсан Банска Штиавница хотын "Уул Уурхайн Сургуул"-ийн багш нараас хэсэгчлэн бүрдүүлж байжээ. 1871 онд тус их сургуулийг Хааны Иосефын Техникийн Их Сургууль (Királyi József Műegyetem), 1934 онд Хааны Унгарын Иосефын Технологи, Эдийн Засгийн Их Сургууль (Magyar Királyi József Nádor Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem) болгон нэрлэжээ. 1956 оны 10-р сарын 22-нд тус сургуулийн оюутнууд жагсаал хийж, засгийн газарт [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] хөшөөг зайлуулах, Зөвлөлтийн цэргүүдийг тус улсаас гаргах, намын ээлжит бус их хурлыг зарлан хуралдуулах, чөлөөт сонгууль явуулах зэрэг шаардлагыг тавьсан. 1967 он хүртэл Будапешт хотод хоёр техникийн их сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байсан бөгөөд дараа нь "Будапештийн Техникийн Их Сургууль" нэртэйгээр нэгдэж байжээ. Эдийн засгийн факультет байгуулагдсанаас хойш хоёр жилийн дараа буюу 2000 онд тус их сургууль одоогийн нэрээ авчээ. == Алдартай төгсөгчид == * [[Денеш Габор]] - 1971 оны физикийн салбарын Нобелийн шагналт. * [[Жорж Ола]] - 1994 онд химийн салбарын Нобелийн шагналт. * Гюла Рабо - химич, Коссутын шагналын эзэн. * Альфред Хажос - архитектор, усанд сэлэгч. * Теодор фон Карман - инженер, физикч, аэронавтикийн мэргэжилтэн. * Петр Кучка - яруу найрагч, зохиолч. Унгар улсын Коссутын шагналын эзэн. * [[Рубик Эрнё|Рубик]] [[Рубик Эрнё|Эрнё]] – 3D оньсого зохион бүтээгч. * Имре Стайндл - архитектор. * Бела Лайта - архитектор. * Лео Шилард - физикч. * Лайос Штайнер - шатарчин. * Ласло Худиец - архитектор. * Балаж Балаж-Пири /Balázs Balázs-Píri - график зураач, шог зураач. * Андраш Арато -бол цахилгааны инженер, загвар өмсөгч бөгөөд "Hide the Pain Harold" хэмээх интернет мемээр алдартай. == Алдарт багш нар == * Дьёзё Земплен — физикч. * Дьёрдь Хайош — математикч. * Фридьеш Шулек — архитектор. scq1b9zmqg4ldjdf2wucwpl5y42j0b1 Саарал ус 0 147210 862691 2026-07-22T10:57:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Greywater treatment.jpg|thumb]] '''Саарал ус''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Greywater'' or ''graywater,'' [[Орос хэл|орос]]. ''Серая вода'') гэдэг нь айл өрх эсвэл оффисын барилгад ялгадасын бохирдолгүй цоргоноос буюу жорлонгийн бохир уснаас бусад бүх цоргоноос үүссэн бохир усыг хэлнэ. Саа..." 862691 wikitext text/x-wiki [[Файл:Greywater treatment.jpg|thumb]] '''Саарал ус''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Greywater'' or ''graywater,'' [[Орос хэл|орос]]. ''Серая вода'') гэдэг нь айл өрх эсвэл оффисын барилгад ялгадасын бохирдолгүй цоргоноос буюу жорлонгийн бохир уснаас бусад бүх цоргоноос үүссэн бохир усыг хэлнэ. Саарал усны эх үүсвэрт угаалтуур, шүршүүр, ванн, угаалгын машин, аяга таваг угаагч, усан суурьтай агаар цэвэршүүлэгч, агааржуулагч болон хөргөлтийн тоног төхөөрөмж (конденсат ус зайлуулах хоолой), тоос сорогч орно. Саарал уснаас цөөн эмгэг төрүүлэгч агуулдаг тул жорлонгийн ус, байгалийн усалгаа, ургацын усалгаа болон бусад ундны бус зорилгоор газар дээр нь цэвэрлэх, дахин ашиглахад ерөнхийдөө аюулгүй бөгөөд хялбар байдаг байна. Хотын ус хангамжийн системд саарал усыг дахин ашиглах нь цэвэр усны хэрэглээг бууруулснаар усан хангамжийн дэд систем болон тээвэрлэж буй болон цэвэрлэсэн бохир усны хэмжээг бууруулах зэргээр усны дэд системд ихээхэн ашиг тустай. Цэвэршүүлсэн саарал ус нь жорлонгийн ус зайлуулах эсвэл газар тариалан усжуулалт гэх мэт олон янзын хэрэглээтэй. Дэлхийн усны нөөц өдөр ирэх тусам багасаж байна. НҮБ-ын тайланд дурдсанаар, 2025 он гэхэд усны хомсдол 2.7 тэрбум хүнд нөлөөлөх бөгөөд энэ нь дэлхий даяарх гурван хүн тутмын нэг нь өртөх болно гэсэн үг юм. Бохир усыг дахин цэвэрлэж ашиглах нь ирээдүйтэй ус хэмнэх шийдэл юм. 7rli98c50v4jg8znsxyxibe5wdindz0 Олон улсын сэргээгдэх эрчим хүчний агентлаг 0 147211 862692 2026-07-22T11:23:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:International Renewable Energy Agency Logo.png|thumb|513x513px]] '''Олон улсын сэргээгдэх эрчим хүчний агентлаг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Renewable Energy Agency'', ''IRENA'') нь сэргээгдэх эрчим хүчний бүх хэлбэрийг ашиглахыг дэмжих зорилгоор 2009 онд байгуулагдсан Засгийн газар хоорондын о..." 862692 wikitext text/x-wiki [[Файл:International Renewable Energy Agency Logo.png|thumb|513x513px]] '''Олон улсын сэргээгдэх эрчим хүчний агентлаг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Renewable Energy Agency'', ''IRENA'') нь сэргээгдэх эрчим хүчний бүх хэлбэрийг ашиглахыг дэмжих зорилгоор 2009 онд байгуулагдсан Засгийн газар хоорондын олон улсын байгууллага юм. IRENA нь техникийн мэдээлэл зэрэг сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийн талаарх шаардлагатай бүх мэдээлэлд хандах боломжийг олгодог. Тус байгууллага нь Германы засгийн газрын санаачилгаар 2009 оны 1-р сарын 26-нд [[Бонн]] хотод байгуулагдсан. Үүсгэн байгуулах бага хурлаар 75 улс IRENA-ийн дүрмийг баталсан. 2009 оны 6-р сард болсон комиссын хурлаар [[Абу-Даби]] хотыг байгууллагын түр төв байр болгон сонгосон. Тус олон улсын байгууллагын Дүрэм 2010 оны 7-р сарын 8-нд хүчин төгөлдөр болсон байна. IRENA-ийн Ерөнхий захирал нь Италийн иргэн Франческо Ла Камера бөгөөд IRENA нь НҮБ-ын албан ёсны ажиглагч статустай юм. IRENA-д гишүүнээр элсэх тухай хуульд тухайн улс Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага болон бүс нутгийн засгийн газар хоорондын эдийн засгийн интеграцийн байгууллагуудын гишүүн байх шаардлагатай. IRENA-д гишүүнээр элссэн улсууд байгууллагын дүрмийг чандлан дагаж мөрдөх ёстой. 2019 оны 1-р сарын 9-нд Канад улс IRENA-ийн 160 дахь гишүүн болсон. 2022 оны 7-р сарын байдлаар 168 улс болон Европын Холбоо IRENA-ийн гишүүн бөгөөд дахин 17 улс элсэх шатандаа явж байв. 2026 оны 1-р сард АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]] АНУ тус байгууллагаас гарна гэдгээ зарласан. 2026 оны IRENA-ийн тайланд 2025 онд дэлхийн шинээр бий болсон цахилгаан эрчим хүчний хүчин чадлын 85.6%-ийг сэргээгдэх эрчим хүч эзэлж, 692 ГВт болсон бөгөөд фотоволтайк эрчим хүч энэхүү өсөлтийн бараг дөрөвний гурвыг эзэлж байгааг тогтоожээ. 2025 оны эцэс гэхэд сэргээгдэх эрчим хүч дэлхийн хэмжээнд суурилуулсан цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх нийт хүчин чадлын 49.4%-ийг эзэлж байжээ. Гэсэн хэдий ч 2025 онд сэргээгдэх бус эрчим хүчний хүчин чадал 2024 онтой харьцуулахад бараг хоёр дахин өссөн бөгөөд энэхүү өсөлтийн нэлээд хэсэг нь хиймэл оюун ухааны дата төвүүдийг барихтай холбоотой байсан юм гэж үзжээ. 39s6m4r9ysy2sg5x6m4o9132a8cca8e Синтетик биологи 0 147212 862693 2026-07-22T11:58:04Z Odka.S 105305 Биологи болон инженерчлэлийн салбар дундын шинжлэх ухааны салбар 862693 wikitext text/x-wiki  Синтетик биологи гэдэг нь амьд организмуудад төвлөрсөн, инженерчлэлийн зарчмуудыг ашиглан шинээр биологийн бүрдэл хэсэг бий болгох аль эсвэл одоо оршин буй байгаль дээрх бие махбодыг дахин зохион бүтээдэг олон салбарыг хамрах шинжлэх ухааны нэг салбар юм. Энэ нь биотехнологи, генийн инженерчлэл, молекулын биологи, системийн биологийн салбаруудыг компьютерын шинжлэх ухаан болон цахилгаан инженерчлэлтэй хослуулдаг. Нэг генийг нөгөө организм руу шилжүүлдэг уламжлалт генийн өөрчлөлтөөс ялгаатай нь  синтетик биологи нь бүхэлдээ цоо шинэ генетикийн хэлхээг бүтээхийг зорьдог. Судлаачид амьд эсийн доторх шинэ үүрэг гүйцэтгэх чадвартай нарийн төвөгтэй сүлжээнүүдийг бүрдүүлэхийн тулд BioBricks гэж нэрлэгддэг стандартчилагдсан биологийн хэсгүүдийг ашигладаг. Энэхүү арга барил нь байгальд ээлтэй био түлш үйлдвэрлэх, цогц эм зүйн нэгдлүүдийг бага зардлаар гарган авах болон хүрээлэн буй орчин дахь хорт бодисуудыг олж илрүүлэхэд хэрэглэгддэг. Тус салбарын гол зорилго нь амьд организмуудыг яг л компьютер шиг программчилж, биологийн салбарыг стандартчилагдсан инженерийн салбар болгон өөрчлөх явдал юм.<ref>{{Citation |title=Synthetic biology |date=2026-07-09 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Synthetic_biology&oldid=1363315794 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-22 |language=en}}</ref> 9qn8pi82f7dprnuz6himur3b4nuwxld Генийн хөтлүүр 0 147213 862694 2026-07-22T12:02:23Z Odka.S 105305 Төрөл зүйлийн хүрээнд генийг тархаах арга 862694 wikitext text/x-wiki   Генийн хөтлүүр гэдэг нь тухайн генийг ашиг тустай аль эсвэл хор хөнөөлтэй эсэхээс үл хамааран тодорхой бүлэг генийг үр удамд өвлүүлэх магадлалыг нэмэгдүүлдэг байгалийн болон зохион бүтээгдсэн генетикийн систем юм. Менделийн удамшлын стандарт хуулийн дагуу ердийн үед тодорхой ген дараа үеийнхэнд дамжуулагдах магадлал 50 хувьтай байдаг. Харин генийн хөтлүүр нь организмын нөхөн үржихүйн эс доторх эсрэг хромосом дээр өөрийгөө идэвхтэй хуулбарлах замаар эдгээр уламжлалт дүрмийг тойрч гардаг ба энэ нь бараг бүх үр төлд өөрчлөгдсөн шинж чанарыг өвлөн авах боломж олгодог. Сүүлийн жилүүдэд CRISPR гэх нарийвчлал өндөртэй генийн засварын технологи хөгжсөнөөр эрдэмтэд генийн хөтлүүрийг лабораторийн нөхцөлд хиймлээр гарган авах бололцоотой болсон. Энэхүү технологийг хумхаа өвчин болон денге чичрэг өвчин зэргийг халдаадаг шумуул мэтийн хор хөнөөл бүхий амьтадын тоо толгойг бууруулах болон хянахад ашиглахаар судалгаануудыг идэвхтэй хийж байна. Генийн хөтлүүрээр өөрчлөгдсөн цөөн тооны бодгаль байгальд гарснаар тухайн шинж чанар төрөл зүйл даяар нь хурдацтай тархдаг учир энэ нь экологийн эрсдэл болон гарч болзошгүй санамсаргүй үр дагавруудын талаарх ёс зүйн асуудлуудыг хөндөж байна. 59s2sp2xd7vavspq8p1j5j0ceglyfj6 Хиймэл эс 0 147214 862696 2026-07-22T13:32:46Z Д.Төгөлдөр 106097 Хуудас үүсгэв: "==Хиймэл эс== Хиймэл эс буюу хамгийн бага эс нь биологийн эсийн нэг эсвэл олон үүргийг дуурайдаг инженерчлэгдсэн бөөмс юм. Энэхүү нэр томъёо нь тодорхой биет байгууллага биш харин биологийн эсийн хэсэг үүрэг, бүтэцийг синтетик нэгжээр солих, нэмэх гэсэн с..." 862696 wikitext text/x-wiki ==Хиймэл эс== Хиймэл эс буюу хамгийн бага эс нь биологийн эсийн нэг эсвэл олон үүргийг дуурайдаг инженерчлэгдсэн бөөмс юм. Энэхүү нэр томъёо нь тодорхой биет байгууллага биш харин биологийн эсийн хэсэг үүрэг, бүтэцийг синтетик нэгжээр солих, нэмэх гэсэн санаа юм. Ихэвчлэн, хиймэл эс нь биологийн идэвхтэй материалыг хаших биологийн эсвэл полимер мембран байдаг. Ийнхүү нано хэсгүүд, липосомууд, полимерсомууд, мөн бичил капсулууд хиймэл эсэд ангилагддаг. Бичил капсулжуулалт мембран доторх бодисын солилцоог явуулж, жижиг молекулын солилцоо болон том бодис зорчихоос сэргийлдэг. Капсул жуулалтын гол давуу талд нь биеийг илүү сайн дуурайж, ачааны уусах чанар ихэсч, дархлааны хариу өгөлтийг багасгана. Хиймэл эс эмнэлзүйн хувьд цус солбих, РНХ хүргэх, туршилтын эм зөөх системд маш амжилттай байна. Энэ чиглэлийн эцсийн зорилго нь бүтэн синтетик, өөрөөрөө үржиж чаддаг амьд бус иж бүрэлдэхүүнээс үүссэн биологийн машин бүтээх юм. 25d1pz8e9ei4v1lrmboul2w9hvh9rqq Хорь-буриад 0 147215 862697 2026-07-22T14:09:15Z ~2026-40924-07 106196 Хуудас үүсгэв: "Хорь-буриад (эсвэл Хорьнууд) нь монгол угсаатны томоохон салбар болох Буриад ястны хамгийн олон хүнтэй, эртний түүхтэй угсаатны бүлэг юм. Голдуу Оросын Холбооны Улсын Буриад Улс, Забайкальскийн хязгаар (Агын буриадууд), түүнчлэн Монгол Улс болон Хятадын..." 862697 wikitext text/x-wiki Хорь-буриад (эсвэл Хорьнууд) нь монгол угсаатны томоохон салбар болох Буриад ястны хамгийн олон хүнтэй, эртний түүхтэй угсаатны бүлэг юм. Голдуу Оросын Холбооны Улсын Буриад Улс, Забайкальскийн хязгаар (Агын буриадууд), түүнчлэн Монгол Улс болон Хятадын Өвөр Монголд (Шинэхээн буриадууд) тархан суурьшсан байдаг. Хорь-буриадуудын талаарх гол онцлогууд: 1. Гарал үүсэл ба түүхЭртний үндэс: Хорь-буриадууд нь түүхийн сурвалжид эртнээс тэмдэглэгдэж ирсэн "Хорь түмэд" (эсвэл Хорь, Түмэд) аймгуудтай салшгүй холбоотой. Байгаль нуурын зүүн эрэг, Барнаул, Шилка, Онон голын сав газар нутаглаж байсан эртний монгол угсаатны үр сад юм. Бүрэлдэхүүн: Хорь ястан нь дотроо олон ураг овгуудаас бүрддэг. Үүнд хамгийн гол томоохон отгуудаас дурдвал: Галзууд Хүгдүүд Сагаангууд Бодонгууд Шарайд гэх мэт овог аймгууд багтдаг. 2. Нутаг дэвсгэрЗабайкалье (Өвөр Байгаль): Түүхэн болон орчин цагт хорь-буриадууд голдуу Байгаль нуурын зүүн тал буюу Өвөр Байгалийн хязгаар, Агын тойрог болон Буриадын зүүн хэсгээр төвлөрөн суурьшиж ирсэн.Нүүдэл суудал: Баруун буриадуудыг (булгад, эхирид гэх мэт) бодвол газар тариалан эрхлэхээс илүүтэйгээр нүүдлийн мал ажлал, уламжлалт ёс заншлаа харьцангуй сайн хадгалж үлдсэн байдаг. 3. Соёл, ёс заншилЁхор хатар: Хорь-буриадууд нь язгуур урлаг, тэр дундаа буриад түмний алдарт Ёхор хатрыг (тойрон хатар) өвлөн үлгэрлэх, хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан билээ.Аялга: Буриад хэлний хорь-агын аялгаар ярилцдаг бөгөөд энэ нь халх монгол хэлтэй илүү ойр дөхөм байдаг онцлогтой. Хорь-буриад нь буриад түмний соёл, түүх, утга зохиол, эрдэм номын хөгжилд томоохон байр суурь эзэлдэг ястан юм. h5msvakugg1wzvmjs6rh6hgzw0krftl Супрамолекулын хими 0 147216 862698 2026-07-22T14:10:16Z Binyaa 103631 i changed the fonts 862698 wikitext text/x-wiki == '''Cупрамолекулын хими''' == ==== Супрамолекул хими нь молекулуудын тодорхой тооны хэсгүүдээс бүрдсэн химийн системүүдийн талаарх химийн салбар юм. Системийн орон зайн зохион байгуулалтыг хариуцдаг хүчний хүч нь сул молекул хоорондын хүч, электростатик цэнэг эсвэл устөрөгчийн холбооноос эхлээд хүчтэй ковалент холбоо хүртэл хэлбэлздэг бөгөөд электрон холболтын хүч нь бүрэлдэхүүн хэсгийн энергийн параметрүүдтэй харьцуулахад бага хэвээр байна. Уламжлалт хими нь ковалент холбоонд анхаарлаа төвлөрүүлдэг бол супрамолекул хими нь молекулуудын хоорондох сул, буцаад болдог ковалент бус харилцан үйлчлэлийг судалдаг. Эдгээр хүчинд устөрөгчийн холбоо, металлын зохицуулалт, гидрофобик хүч, ван дер Ваалсын хүч, pi-pi харилцан үйлчлэл ба электростатик нөлөө орно. Супрамолекул химийн дэвшүүлсэн чухал ойлголтуудад молекулын өөрөө угсрах, молекулын нугалах, молекулын таних, эзэн-зочны хими, механикаар холбогдсон молекулын архитектур, динамик ковалент хими орно. Ковалент бус харилцан үйлчлэлийг судлах нь бүтэц, үйл ажиллагаандаа эдгээр хүчнээс хамаардаг олон биологийн процессыг ойлгоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Биологийн системүүд нь ихэвчлэн супрамолекулын судалгааны урам зориг болдог. ==== nhtx0xso9gvjhv71gelex1vajikk4d0 862699 862698 2026-07-22T14:22:36Z Binyaa 103631 translated 862699 wikitext text/x-wiki == '''''Cупрамолекулын хими''''' == ==== Супрамолекул хими нь молекулуудын тодорхой тооны хэсгүүдээс бүрдсэн химийн системүүдийн талаарх химийн салбар юм. Системийн орон зайн зохион байгуулалтыг хариуцдаг хүчний хүч нь сул молекул хоорондын хүч, электростатик цэнэг эсвэл устөрөгчийн холбооноос эхлээд хүчтэй ковалент холбоо хүртэл хэлбэлздэг бөгөөд электрон холболтын хүч нь бүрэлдэхүүн хэсгийн энергийн параметрүүдтэй харьцуулахад бага хэвээр байна. Уламжлалт хими нь ковалент холбоонд анхаарлаа төвлөрүүлдэг бол супрамолекул хими нь молекулуудын хоорондох сул, буцаад болдог ковалент бус харилцан үйлчлэлийг судалдаг. Эдгээр хүчинд устөрөгчийн холбоо, металлын зохицуулалт, гидрофобик хүч, ван дер Ваалсын хүч, pi-pi харилцан үйлчлэл ба электростатик нөлөө орно. Супрамолекул химийн дэвшүүлсэн чухал ойлголтуудад молекулын өөрөө угсрах, молекулын нугалах, молекулын таних, эзэн-зочны хими, механикаар холбогдсон молекулын архитектур, динамик ковалент хими орно. Ковалент бус харилцан үйлчлэлийг судлах нь бүтэц, үйл ажиллагаандаа эдгээр хүчнээс хамаардаг олон биологийн процессыг ойлгоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Биологийн системүүд нь ихэвчлэн супрамолекулын судалгааны урам зориг болдог. ==== k9u7mln4f2kbxgh0roxtjpz698j4vv0 862700 862699 2026-07-22T14:42:16Z Binyaa 103631 font 862700 wikitext text/x-wiki '''''Cупрамолекулын хими''''' ==== Супрамолекул хими нь молекулуудын тодорхой тооны хэсгүүдээс бүрдсэн химийн системүүдийн талаарх химийн салбар юм. Системийн орон зайн зохион байгуулалтыг хариуцдаг хүчний хүч нь сул молекул хоорондын хүч, электростатик цэнэг эсвэл устөрөгчийн холбооноос эхлээд хүчтэй ковалент холбоо хүртэл хэлбэлздэг бөгөөд электрон холболтын хүч нь бүрэлдэхүүн хэсгийн энергийн параметрүүдтэй харьцуулахад бага хэвээр байна. Уламжлалт хими нь ковалент холбоонд анхаарлаа төвлөрүүлдэг бол супрамолекул хими нь молекулуудын хоорондох сул, буцаад болдог ковалент бус харилцан үйлчлэлийг судалдаг. Эдгээр хүчинд устөрөгчийн холбоо, металлын зохицуулалт, гидрофобик хүч, ван дер Ваалсын хүч, pi-pi харилцан үйлчлэл ба электростатик нөлөө орно. Супрамолекул химийн дэвшүүлсэн чухал ойлголтуудад молекулын өөрөө угсрах, молекулын нугалах, молекулын таних, эзэн-зочны хими, механикаар холбогдсон молекулын архитектур, динамик ковалент хими орно. Ковалент бус харилцан үйлчлэлийг судлах нь бүтэц, үйл ажиллагаандаа эдгээр хүчнээс хамаардаг олон биологийн процессыг ойлгоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Биологийн системүүд нь ихэвчлэн супрамолекулын судалгааны урам зориг болдог. ==== slyv7jfs66i7sxhvpzf36zu4pz2qahz 862703 862700 2026-07-22T14:48:38Z Binyaa 103631 translated 862703 wikitext text/x-wiki '''''Cупрамолекулын хими''''' ==== Супрамолекул хими нь молекулуудын тодорхой тооны хэсгүүдээс бүрдсэн химийн системүүдийн талаарх химийн салбар юм. Системийн орон зайн зохион байгуулалтыг хариуцдаг хүчний хүч нь сул молекул хоорондын хүч, электростатик цэнэг эсвэл устөрөгчийн холбооноос эхлээд хүчтэй ковалент холбоо хүртэл хэлбэлздэг бөгөөд электрон холболтын хүч нь бүрэлдэхүүн хэсгийн энергийн параметрүүдтэй харьцуулахад бага хэвээр байна.[1][2][хуудас шаардлагатай] Уламжлалт хими нь ковалент холбоонд анхаарлаа төвлөрүүлдэг бол супрамолекул хими нь молекулуудын хоорондох сул, буцаад болдог ковалент бус харилцан үйлчлэлийг судалдаг.[3] Эдгээр хүчинд устөрөгчийн холбоо, металлын зохицуулалт, гидрофобик хүч, ван дер Ваалсын хүч, pi-pi харилцан үйлчлэл ба электростатик нөлөө орно.[4][5] Супрамолекул химийн дэвшүүлсэн чухал ойлголтуудад молекулын өөрөө угсрах, молекулын нугалах, молекулын таних, эзэн-зочны хими, механикаар холбогдсон молекулын архитектур, динамик ковалент хими орно.[6] Ковалент бус харилцан үйлчлэлийг судлах нь бүтэц, үйл ажиллагаандаа эдгээр хүчнээс хамаардаг олон биологийн процессыг ойлгоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Биологийн системүүд нь ихэвчлэн супрамолекулын судалгааны урам зориг болдог. ==== 6x27ya045t39od0wsnlaeujsarb3omr 862704 862703 2026-07-22T14:49:58Z Asaaa18 98448 862704 wikitext text/x-wiki Супрамолекул хими нь молекулуудын тодорхой тооны хэсгүүдээс бүрдсэн химийн системүүдийн талаарх химийн салбар юм. Системийн орон зайн зохион байгуулалтыг хариуцдаг хүчний хүч нь сул молекул хоорондын хүч, электростатик цэнэг эсвэл устөрөгчийн холбооноос эхлээд хүчтэй ковалент холбоо хүртэл хэлбэлздэг бөгөөд электрон холболтын хүч нь бүрэлдэхүүн хэсгийн энергийн параметрүүдтэй харьцуулахад бага хэвээр байна. Уламжлалт хими нь ковалент холбоонд анхаарлаа төвлөрүүлдэг бол супрамолекул хими нь молекулуудын хоорондох сул, буцаад болдог ковалент бус харилцан үйлчлэлийг судалдаг.[3] Эдгээр хүчинд устөрөгчийн холбоо, металлын зохицуулалт, гидрофобик хүч, ван дер Ваалсын хүч, pi-pi харилцан үйлчлэл ба электростатик нөлөө орно. Супрамолекул химийн дэвшүүлсэн чухал ойлголтуудад молекулын өөрөө угсрах, молекулын нугалах, молекулын таних, эзэн-зочны хими, механикаар холбогдсон молекулын архитектур, динамик ковалент хими орно.[6] Ковалент бус харилцан үйлчлэлийг судлах нь бүтэц, үйл ажиллагаандаа эдгээр хүчнээс хамаардаг олон биологийн процессыг ойлгоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Биологийн системүүд нь ихэвчлэн супрамолекулын судалгааны урам зориг болдог. niwtu20x4d6d1g9ua69xsrsy0v0250p Епигенетикийн цаг 0 147217 862701 2026-07-22T14:43:21Z ~2026-41111-51 106197 Хуудас үүсгэв: "Эпигенетикийн цаг (Epigenetic Clock) Эпигенетикийн цаг нь хүний биологийн насыг хэмжихэд ашигладаг биохимийн шинжилгээ юм. Энэхүү шинжилгээ нь ДНХ-ийн метилжилтийн (DNA methylation) түвшинд үндэслэдэг бөгөөд геном даяар хуримтлагдсан метил бүлгүүдийн хэмжээг тодорх..." 862701 wikitext text/x-wiki Эпигенетикийн цаг (Epigenetic Clock) Эпигенетикийн цаг нь хүний биологийн насыг хэмжихэд ашигладаг биохимийн шинжилгээ юм. Энэхүү шинжилгээ нь ДНХ-ийн метилжилтийн (DNA methylation) түвшинд үндэслэдэг бөгөөд геном даяар хуримтлагдсан метил бүлгүүдийн хэмжээг тодорхойлдог.ДНХ-ийн метилжилт нь ДНХ-д химийн тэмдэглэгээ нэмэгддэг байгалийн биологийн үйл явц бөгөөд энэ нь генийн илэрхийллийг өөрчилдөг ч ДНХ-ийн үндсэн генетикийн дарааллыг өөрчилдөггүй.Нас ахих тусам тогтмол өөрчлөгддөг тодорхой метилжилтийн байрлалуудыг шинжилснээр математик алгоритмууд хүний биологийн насыг өндөр нарийвчлалтай тооцоолж чаддаг. Энэ нас нь хүний хуанлийн наснаас (төрснөөс хойших нас) өөр байж болно.Судалгаагаар эпигенетикийн цагаар тооцоолсон биологийн нас нь хүний ерөнхий эрүүл мэндийн байдал, наслалт болон насжилттай холбоотой өвчнүүдтэй хүчтэй хамааралтай болохыг тогтоосон.Архаг стресс, буруу хооллолт, нойр дутуу байх зэрэг хүчин зүйлс нь энэхүү дотоод “цаг”-ийг хурдасгадаг бол эрүүл амьдралын хэв маяг нь түүнийг удаашруулах, зарим тохиолдолд бүр буцаан залуужуулах боломжтой гэж үздэг.Иймээс эпигенетикийн цаг нь урт наслахад чиглэсэн арга хэмжээний үр нөлөөг үнэлэх, мөн хөгшрөлтийн молекулын механизмыг ойлгоход маш үнэ цэнтэй хэрэгсэл болдог. cztpftne4i1hah580cfogpmbf5wl12s 862702 862701 2026-07-22T14:44:44Z ~2026-41111-51 106197 862702 wikitext text/x-wiki == Эпигенетикийн цаг (Epigenetic Clock) == Эпигенетикийн цаг нь хүний биологийн насыг хэмжихэд ашигладаг биохимийн шинжилгээ юм. Энэхүү шинжилгээ нь ДНХ-ийн метилжилтийн (DNA methylation) түвшинд үндэслэдэг бөгөөд геном даяар хуримтлагдсан метил бүлгүүдийн хэмжээг тодорхойлдог.ДНХ-ийн метилжилт нь ДНХ-д химийн тэмдэглэгээ нэмэгддэг байгалийн биологийн үйл явц бөгөөд энэ нь генийн илэрхийллийг өөрчилдөг ч ДНХ-ийн үндсэн генетикийн дарааллыг өөрчилдөггүй.Нас ахих тусам тогтмол өөрчлөгддөг тодорхой метилжилтийн байрлалуудыг шинжилснээр математик алгоритмууд хүний биологийн насыг өндөр нарийвчлалтай тооцоолж чаддаг. Энэ нас нь хүний хуанлийн наснаас (төрснөөс хойших нас) өөр байж болно.Судалгаагаар эпигенетикийн цагаар тооцоолсон биологийн нас нь хүний ерөнхий эрүүл мэндийн байдал, наслалт болон насжилттай холбоотой өвчнүүдтэй хүчтэй хамааралтай болохыг тогтоосон.Архаг стресс, буруу хооллолт, нойр дутуу байх зэрэг хүчин зүйлс нь энэхүү дотоод “цаг”-ийг хурдасгадаг бол эрүүл амьдралын хэв маяг нь түүнийг удаашруулах, зарим тохиолдолд бүр буцаан залуужуулах боломжтой гэж үздэг.Иймээс эпигенетикийн цаг нь урт наслахад чиглэсэн арга хэмжээний үр нөлөөг үнэлэх, мөн хөгшрөлтийн молекулын механизмыг ойлгоход маш үнэ цэнтэй хэрэгсэл болдог. dz63hn9vv80i5n9xjbwpgk4xhlnqvwg Липидэд суурилсан нано бөөм 0 147218 862705 2026-07-22T14:54:06Z ~2026-41160-93 106198 Хуудас үүсгэв: "Липидэд суурилсан нано бөөм (Lipid-based Nanoparticle) Липидэд суурилсан нано бөөм нь липидээс (өөх тослог бодисоос) бүрдсэн маш жижиг, бөмбөлөг хэлбэртэй хэсгүүд юм. Эдгээр нь эмийг биед хүргэх шинэ төрлийн эмийн хүргэлтийн систем бөгөөд орчин үеийн эмийн найрлага..." 862705 wikitext text/x-wiki Липидэд суурилсан нано бөөм (Lipid-based Nanoparticle) Липидэд суурилсан нано бөөм нь липидээс (өөх тослог бодисоос) бүрдсэн маш жижиг, бөмбөлөг хэлбэртэй хэсгүүд юм. Эдгээр нь эмийг биед хүргэх шинэ төрлийн эмийн хүргэлтийн систем бөгөөд орчин үеийн эмийн найрлагад өргөн ашиглагддаг.Липидэд суурилсан нано бөөм нь хэд хэдэн төрөлтэй. Үүнд:Липид нано бөөм (Lipid nanoparticles, LNP), Хатуу липид нано бөөм (Solid lipid nanoparticles, SLN), Нано бүтэцтэй липид зөөгч (Nanostructured lipid carriers, NLC).Эдгээр бөөм нь нэг фосфолипидын давхарга-аар бүрхэгдсэн байдаг. Учир нь бөөмийн дотор хэсгийн ихэнхийг өөхөнд уусдаг (липофиль) бодис эзэлдэг.Хэрэгцээнээс хамааран өөрчилсөн РНХ (RNA), РНХ вакцин, эсвэл бусад биологийн молекулуудыг бөөмийн дотор байрлуулж болдог. Мөн шаардлагатай тохиолдолд эсрэгбие (antibody), эсийг онилох пептид (cell-targeting peptide) болон бусад эмийн молекулыг гадаргууд нь холбож, тодорхой эсүүдэд чиглүүлэн хүргэх боломжтой.Липосом (Liposome) нь дотороо усан орчинтой байдаг тул хоёр давхар фосфолипидын бүрхүүлтэй хөндий липид нано бөөмийн нэг төрөл юм.Эмийг хүргэх зорилгоор липид нано бөөмийг ашигласан анхны эмийг 2018 онд тусгай төрлийн siRNA эмэнд хэрэглэхийг зөвшөөрсөн.Харин 2020 оны сүүлээр РНХ технологид суурилсан зарим вирусийн вакцинуудад эмзэг мРНХ (mRNA)-ийг хамгаалж, биед үр дүнтэй хүргэх үндсэн зөөгч болгон PEG-ээр бүрсэн (PEGylated) липид нано бөөмүүдийг ашигласнаар энэ технологи дэлхий даяар өргөн танигдсан. m4ysoriuhsym1qs9cn5d2n4xyvetpp5 862706 862705 2026-07-22T14:55:38Z ~2026-41160-93 106198 862706 wikitext text/x-wiki == Липидэд суурилсан нано бөөм (Lipid-based Nanoparticle) == Липидэд суурилсан нано бөөм нь липидээс (өөх тослог бодисоос) бүрдсэн маш жижиг, бөмбөлөг хэлбэртэй хэсгүүд юм. Эдгээр нь эмийг биед хүргэх шинэ төрлийн эмийн хүргэлтийн систем бөгөөд орчин үеийн эмийн найрлагад өргөн ашиглагддаг.Липидэд суурилсан нано бөөм нь хэд хэдэн төрөлтэй. Үүнд:Липид нано бөөм (Lipid nanoparticles, LNP), Хатуу липид нано бөөм (Solid lipid nanoparticles, SLN), Нано бүтэцтэй липид зөөгч (Nanostructured lipid carriers, NLC).Эдгээр бөөм нь нэг фосфолипидын давхарга-аар бүрхэгдсэн байдаг. Учир нь бөөмийн дотор хэсгийн ихэнхийг өөхөнд уусдаг (липофиль) бодис эзэлдэг.Хэрэгцээнээс хамааран өөрчилсөн РНХ (RNA), РНХ вакцин, эсвэл бусад биологийн молекулуудыг бөөмийн дотор байрлуулж болдог. Мөн шаардлагатай тохиолдолд эсрэгбие (antibody), эсийг онилох пептид (cell-targeting peptide) болон бусад эмийн молекулыг гадаргууд нь холбож, тодорхой эсүүдэд чиглүүлэн хүргэх боломжтой.Липосом (Liposome) нь дотороо усан орчинтой байдаг тул хоёр давхар фосфолипидын бүрхүүлтэй хөндий липид нано бөөмийн нэг төрөл юм.Эмийг хүргэх зорилгоор липид нано бөөмийг ашигласан анхны эмийг 2018 онд тусгай төрлийн siRNA эмэнд хэрэглэхийг зөвшөөрсөн.Харин 2020 оны сүүлээр РНХ технологид суурилсан зарим вирусийн вакцинуудад эмзэг мРНХ (mRNA)-ийг хамгаалж, биед үр дүнтэй хүргэх үндсэн зөөгч болгон PEG-ээр бүрсэн (PEGylated) липид нано бөөмүүдийг ашигласнаар энэ технологи дэлхий даяар өргөн танигдсан. 4vs1vel7lvv798dyhsa7tkr8ehuuxs2 Соронзон нано бөөмс 0 147219 862708 2026-07-22T15:14:59Z ~2026-40659-36 106126 Хуудас үүсгэв: "'''Соронзон нано бөөмс''' Соронзон нано бөөмс нь соронзон орны тусламжтайгаар удирдаж болдог нано бөөмсийн нэг төрөл юм. Ийм нано бөөмс нь хоёр хэсгээс бүрддэг. Нэг нь төмөр, никель, кобальт зэрэг соронзон материал. Нөгөө нь тусгай үүрэгтэй химийн бодис ю..." 862708 wikitext text/x-wiki '''Соронзон нано бөөмс''' Соронзон нано бөөмс нь соронзон орны тусламжтайгаар удирдаж болдог нано бөөмсийн нэг төрөл юм. Ийм нано бөөмс нь хоёр хэсгээс бүрддэг. Нэг нь төмөр, никель, кобальт зэрэг соронзон материал. Нөгөө нь тусгай үүрэгтэй химийн бодис юм. Эдгээр бөөмс 100 нанометрээс бага хэмжээтэй байхдаа суперпарамагнетизм хэмээх онцгой соронзон шинж чанарыг үзүүлдэг. Гаднаас соронзон орон үйлчлэхэд л эдгээр бөөмс хүчтэй соронзон шинжтэй болдог. Гаднах соронзыг авсны дараа тэд соронзон чанараа хадгалдаггүй. Тиймээс хүний цусанд аюултайгаар бөөгнөрдөггүй. Энэхүү чухал физикийн шинж чанар нь тэдгээрийг мэс ажилбаргүй ,эмнэлгийн соронзон резонансын дүрслэл, өндөр нарийвчлалтай зорилтот эм хүргэлт, мөн түрэмгий хорт хавдрын эсийн хавдрыг дотроос нь сонгон халаах зэрэгт маш өргөн ашиглах боломжийг олгодог. Бөөмийн гаднах химийн гадаргууд тодорхой биологийн байг онилох эсрэг биетүүдийг холбосноор эрдэмтэд эдгээр соронзон бодисуудыг зөвхөн өвчилсөн эдүүд рүү чиглүүлж, ойролцоох эрүүл эрхтнүүдийг бүрэн гэмтээлгүй үлдээж чаддаг. 2yw5e9dirl0nbvnc63o5cal1y29pyt2 Эпигенетикийн цаг 0 147220 862709 2026-07-22T15:15:05Z Namuuntsetseg(58r surguuli) 106121 Хуудас үүсгэв: "== Эпигенетикийн цаг (Epigenetic Clock) == Эпигенетикийн цаг нь хүний биологийн насыг хэмжихэд ашигладаг биохимийн шинжилгээ юм. Энэхүү шинжилгээ нь ДНХ-ийн метилжилтийн (DNA methylation) түвшинд үндэслэдэг бөгөөд геном даяар хуримтлагдсан метил бүлгүүдийн хэмжээг тод..." 862709 wikitext text/x-wiki == Эпигенетикийн цаг (Epigenetic Clock) == Эпигенетикийн цаг нь хүний биологийн насыг хэмжихэд ашигладаг биохимийн шинжилгээ юм. Энэхүү шинжилгээ нь ДНХ-ийн метилжилтийн (DNA methylation) түвшинд үндэслэдэг бөгөөд геном даяар хуримтлагдсан метил бүлгүүдийн хэмжээг тодорхойлдог.ДНХ-ийн метилжилт нь ДНХ-д химийн тэмдэглэгээ нэмэгддэг байгалийн биологийн үйл явц бөгөөд энэ нь генийн илэрхийллийг өөрчилдөг ч ДНХ-ийн үндсэн генетикийн дарааллыг өөрчилдөггүй.Нас ахих тусам тогтмол өөрчлөгддөг тодорхой метилжилтийн байрлалуудыг шинжилснээр математик алгоритмууд хүний биологийн насыг өндөр нарийвчлалтай тооцоолж чаддаг. Энэ нас нь хүний хуанлийн наснаас (төрснөөс хойших нас) өөр байж болно.Судалгаагаар эпигенетикийн цагаар тооцоолсон биологийн нас нь хүний ерөнхий эрүүл мэндийн байдал, наслалт болон насжилттай холбоотой өвчнүүдтэй хүчтэй хамааралтай болохыг тогтоосон.Архаг стресс, буруу хооллолт, нойр дутуу байх зэрэг хүчин зүйлс нь энэхүү дотоод “цаг”-ийг хурдасгадаг бол эрүүл амьдралын хэв маяг нь түүнийг удаашруулах, зарим тохиолдолд бүр буцаан залуужуулах боломжтой гэж үздэг.Иймээс эпигенетикийн цаг нь урт наслахад чиглэсэн арга хэмжээний үр нөлөөг үнэлэх, мөн хөгшрөлтийн молекулын механизмыг ойлгоход маш үнэ цэнтэй хэрэгсэл болдог. dz63hn9vv80i5n9xjbwpgk4xhlnqvwg Экзоэлектроген 0 147221 862711 2026-07-22T15:20:03Z Myagmarsuren.12.02 106199 Хуудас үүсгэв: " Экзоэлектроген Экзоэлектроген гэдэг нь ихэвчлэн электроныг эсийн гаднах орчин руу шилжүүлэх чадвартай бичил биетнийг хэлдэг. Экзоэлектроген гэдэг нэршил хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг боловч бусад нэр томьёонууд ч ашиглагддаг. Үүнд электрохимийн..." 862711 wikitext text/x-wiki Экзоэлектроген Экзоэлектроген гэдэг нь ихэвчлэн электроныг эсийн гаднах орчин руу шилжүүлэх чадвартай бичил биетнийг хэлдэг. Экзоэлектроген гэдэг нэршил хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг боловч бусад нэр томьёонууд ч ашиглагддаг. Үүнд электрохимийн идэвхтэй бактери, анодоор амьсгалагч бактери, болон электрицигенүүд багтана. Ердийн ихэнх амьд организмуудаас ялгаатай нь, байгалийн эсийн амьсгалын үед электроноо дотроо хүчилтөрөгчийн молекулуудад шилжүүлдэг бол, экзоэлектрогенүүд өөрсдийн бодисын солилцооны электроноо гаднах хатуу дамжуулагч материалууд руу шууд шилжүүлж чаддаг. Энэхүү маш өвөрмөц биологийн үзэгдэл нь тусгай үүрэгтэй гадна мембраны дамжуулагч уургуудын нарийн төвөгтэй сүлжээ болон цахилгаан дамжуулах чадвартай бичил биологийн нано утаснуудын тусламжтайгаар байгалийн жамаар явагддаг. Эдгээр нь амьд бактерийн эсийг хатуу гаднах гадаргуутай физикийн хувьд холбодог. Эрдэмтэд эдгээр онцгой бактериудыг гүнзгий судалдаг. Учир нь тэдгээр нь орчин үеийн туршилтын микробын түлшний эсийн технологийг ажиллуулдаг үндсэн биологийн хөдөлгүүр юм. Эдгээр дэвшилтэт биологийн төхөөрөмжүүдэд экзоэлектроген бактерийн нягт колониуд нарийн төвөгтэй шингэн органик хаягдал болон бохирдсон бохир усаар идэвхтэй хооллож, шууд бүрэн цэвэр, ашиглах боломжтой цахилгаан гүйдлийн тогтвортой урсгалыг үүсгэдэг бөгөөд үүний зэрэгцээ бохирдсон усыг биологийн аргаар цэвэршүүлдэг. rtih4hpirxg4vctjviim60hirarnfji Загвар:Country data Кот-д’Ор 10 147222 862712 2026-07-22T15:25:51Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кот-д’Ор | flag alias = Drapeau non-officiel fr département Côte-d'Or.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Côte-d'Or.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862712 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кот-д’Ор | flag alias = Drapeau non-officiel fr département Côte-d'Or.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Côte-d'Or.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} sjoemxye1vah7m30f6b6z8t2k12u4wh Загвар:Country data Ду 10 147223 862713 2026-07-22T15:26:39Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ду | flag alias = Proposed flag of Doubs.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Doubs.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862713 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ду | flag alias = Proposed flag of Doubs.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Doubs.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} psztolobo4xzzl797d402wt20uo6cs1 Загвар:Country data Дээд Сон 10 147224 862714 2026-07-22T15:28:29Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Сон | flag alias = Drapeau fr département Haute-Saône.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Haute-Saône.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862714 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Сон | flag alias = Drapeau fr département Haute-Saône.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Haute-Saône.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} ts9bzkgkv7hegedhr9cpqeyu6xs3vgv Загвар:Country data Юра (департамент) 10 147225 862715 2026-07-22T15:29:24Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Юра (департамент) | shortname alias = Юра | flag alias = Flag of Jura (department).svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Jura.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862715 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Юра (департамент) | shortname alias = Юра | flag alias = Flag of Jura (department).svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Jura.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 995x7rvf7f47rh7vfan5qe88iwrjxnm Загвар:Country data Ньевр 10 147226 862716 2026-07-22T15:30:04Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ньевр | flag alias = Drapeau fr département Nièvre.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Nièvre.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862716 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ньевр | flag alias = Drapeau fr département Nièvre.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Nièvre.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} ew8u4u11mupg9l8fsczjd14n7sckuwv Загвар:Country data Сон-е-Луар 10 147227 862717 2026-07-22T15:31:11Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Сон-е-Луар | flag alias = Proposition de drapeau pour le département de Saône-et-Loire.svg | flag alias-logo = Flag of Saône-et-Loire Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862717 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Сон-е-Луар | flag alias = Proposition de drapeau pour le département de Saône-et-Loire.svg | flag alias-logo = Flag of Saône-et-Loire Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} i0u9xum56hrb2gzfg0cvt4nuj0tx56b Загвар:Country data Теритуар де Белфор 10 147228 862718 2026-07-22T15:32:16Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Теритуар де Белфор | flag alias = Drapeau fr département Territoire de Belfort.svg | flag alias-logo = Flag of Territoire de Belfort.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} <noinclude> | var1 = logo | redir1 = Belfort Territoire | redir2 = Territory of Belfort | redir3 = Belfort Territory </noinclude> }}" 862718 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Теритуар де Белфор | flag alias = Drapeau fr département Territoire de Belfort.svg | flag alias-logo = Flag of Territoire de Belfort.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} <noinclude> | var1 = logo | redir1 = Belfort Territoire | redir2 = Territory of Belfort | redir3 = Belfort Territory </noinclude> }} 1m6a787muw6ux2n5mjc5qcjc1l5ui31 Загвар:Country data Йон 10 147229 862719 2026-07-22T15:32:56Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Йон | flag alias = Drapeau fr département Yonne.svg | flag alias-logo = Flag of Yonne Department.gif | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862719 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Йон | flag alias = Drapeau fr département Yonne.svg | flag alias-logo = Flag of Yonne Department.gif | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 33oysy13vkhq8bk4xeee8xqusyrebev Загвар:Country data Ардень 10 147230 862725 2026-07-22T15:51:14Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ардень (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Ardennes.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Ardennes.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862725 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ардень (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Ardennes.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Ardennes.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} id780e82ul8b3k1fy4rnvg7h5y70t7h Атлантын Луар (департамент) 0 147231 862727 2026-07-22T16:19:18Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Атлантын Луар (департамент)]] to [[Атлантын Луар]] 862727 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Атлантын Луар]] rzk7e66cuqxlo4fjgmej7skdmstv5gn Хамниган Буриад 0 147232 862728 2026-07-22T16:20:39Z Mongolgpt 95994 Хуудас үүсгэв: "{{Short description|Монгол угсаатны бүлэг}} {{Distinguish|text=[[Хамниган]]}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Хамниган Буриад | native_name = Хамниган | native_name_lang = evn | flag = Flag of Buryatia.svg | image = Hamnigans.jpg | caption = [[Өвөр Монгол]]оос [[Буриад]]ад мөргөл үйлдэхээр ирсэн хамниган..." 862728 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол угсаатны бүлэг}} {{Distinguish|text=[[Хамниган]]}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Хамниган Буриад | native_name = Хамниган | native_name_lang = evn | flag = Flag of Buryatia.svg | image = Hamnigans.jpg | caption = [[Өвөр Монгол]]оос [[Буриад]]ад мөргөл үйлдэхээр ирсэн хамниган [[эмэгтэй]]чүүд | population = | region1 = {{flag|Орос}} | pop1 = 2000-5000 орчим | ref1 = <ref name=gks>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Орос дахь угсаатны бүлгүүд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=2021-12-23 }}, 2010 оны хүн амын тооллого, Росстат. Татаж авсан: 2012-02-15 {{in lang|ru}}</ref> | region2 = {{flag|Хятад}} | pop2 = 1500 орчим | ref2 = <ref name="auto">{{Cite web|url=https://intercontinentalcry.org/indigenous-peoples/evenk|title=Evenk Archives – Intercontinental Cry|website=Intercontinental Cry|language=en-CA|access-date=2025-05-27|archive-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105123122/https://intercontinentalcry.org/indigenous-peoples/evenk|url-status=dead}}</ref> | region3 = {{flag|Монгол}} | pop3 = 384 | ref3 = <ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www2.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН|date=2017-02-20|website=Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн Хороо|access-date=2025-05-27|archive-date=2024-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009135609/https://www2.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn}}</ref> | languages = [[Хамниган аялгуу]], [[Монгол хэл]], [[Орос хэл]], [[Хятад хэл]] | religions = [[Бөө мөргөл]], [[Үнэн алдартны шашин]], [[Төвөдийн Буддизм]] (''[[Буриад]]ад'')<ref name="solon">{{cite web|url=http://asiaharvest.org/pages/profiles/china/chinaPeoplesm/E/EwenkiSolon.pdf|title=Ewenki, Solon|website=Asiaharvest.org|access-date=2025-05-27}}{{Dead link|date=2023 оны 2 сар |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="tonggusi">{{cite web|url=http://asiaharvest.org/pages/profiles/china/chinaPeoples/E/EwenkiTungus.pdf|title=Ewenki, Tungus|website=Asiaharvest.org|access-date=2025-05-27|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930025153/http://asiaharvest.org/pages/profiles/china/chinaPeoples/E/EwenkiTungus.pdf}}</ref><ref name="zabaykal">Шубин А. Ц. ''Краткий очерк этнической истории эвенков Забайкалья (XVIII-XX век).'' Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 1973. С. 64—65 {{in lang|ru}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1994 |surname=Пучков |given=Павел И. |entry=Религиозный состав населения России |trans-entry=Оросын хүн амын шашны бүтэц |language=ru |title=Народы России: энциклопедия |trans-title=Оросын ард түмэн: нэвтэрхий толь бичиг |page=53 |editor-surname=Тишков |editor-given=Валерий А. |editor-link=Валерий Тишков |place=Москва |publisher=[[Оросын агуу нэвтэрхий толь бичиг]] Pub. |isbn=5-85270-082-7}}</ref> | related = [[Хамниган]], [[Буриад]], [[Халх]] }} '''Хамниган''' гэсэн нэршил нь эртний Киданы нэгэн отгийн нэр байсан бололтой. Ононгийн Хамнигадын нутаг хад, мод ихтэй тул бусад монголчуудаас нэлээд тасархай оршиж байсан ч эртний монгол хэлээ удтал хадгалан үлдсэн, Байгал нуур орчмын Тунгус, Дагуур, Хамниган, Буриад нар хамтран нэгэн дор хэсэг байснаа хожим нь салж сарнисан бөгөөд Зүүн тийш гарсан (Хар мөрний) Хамниганы нэлээд хэсэг нь Монголд Ерөө голын орчим хожим нь очиж суурьшсан хэмээн үздэг байна. Зарим эрдэмтэд Хамниганы гарал үүслийн талаар “олон мянган жилийн тэртээ Алтайгаас Усун улсын иргэд Хар мөрний адаг хүртэл нүүдэллэн явах замдаа үлдэж хоцорсон хүмүүс” гэлцдэг. Хамнигадууд Забайкальский Край буюу Өвөр байгалийн хязгаар Онон, Ингэдэй, Шилка голын сав дагуу, Монгол Улсын Хэнтий, Дорнод, Сэлэнгэ, Төв аймгийн зарим сумдаар мөн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын ӨЗО]], [[Хармөрөн муж]]ийн ойн бүсээр тархан суурьшдаг. Хаминган хэл нь дотороо дундад эртний өвөг монгол хэл аялга болон Хамниган Эвенк хэл гэж хуваагдах ба эвенк хэл нь Манж-Тунгусын хэлний бүлэгт хамаарагддаг. Эвенкүүд шаманизм буюу бөө шүтдэг бол Хамнигадууд буддын шашин шүтдэг. Хамниган хүмүүсийн ахуй амьдралын хэв маяг нь газар нутгаасаа шалтгаалаад өвөрмөц олон янз. Зарим нь мал аж ахуй эрхэлдэг бол зарим нь газар тариалан, ан агнуур гэх мэт. Хооллох заршлын хувьд ч мөн адил ялгаа харагддаг байна. Хамниган ястан нь гарал үүслийн хувьд өөр өөр байдаг. Монголд болон Буриадад байдаг Хамниган хүмүүст Монгол овог давамгайлдаг бөгөөд [[Буриад]]уудтай хэл соёлын хувьд төстэй бол Оросод байх Хамниган хүмүүс нь Эвен Нэгидал хүмүүстэй ойр соёлын хувьд ч Монголын Хамниганаас өөр байдаг бол Хятадад байх Хамниган хүмүүс нь Орочон ястантай гарал нэг Солон хүмүүс юм. ==Түүх== Зүүн өмнөдийн хамниганчуудын өвөг дээдэс [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] хэсгээр амьдардаг байжээ. [[Өвөр Байгалын хязгаар|Өвөр Байгалын хязгаарт]] амьдардаг хамниганчууд нь халхуудад татвар төлж байжээ. 17-р зуунд тэд оросуудад татвар төлж, Хори буриадууд татвар авахыг шаардсан. == Цахим холбоос == {{commonscat|Evenki}} [[Ангилал:Буриад ястан]] [[Ангилал:Өвөр Монгол дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хармөрөн дахь угсаатан]] [[Ангилал:Ляонин дахь угсаатан]] [[Ангилал:Бээжин дэх угсаатан]] [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн]] o42s614ee0l86iaz3wf5ye8d8p6l805 Ло-е-Гарон (департамент) 0 147233 862731 2026-07-22T16:30:57Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ло-е-Гарон (департамент)]] to [[Ло-е-Гаронн]] 862731 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Ло-е-Гаронн]] qqdwmkktl0eiglekp0njn9evxye5aig Лозер (департамент) 0 147234 862733 2026-07-22T16:31:13Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Лозер (департамент)]] to [[Лозер]] 862733 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Лозер]] syruzk1gk2jit7ysspto7mvh3mpcpbx Нанобиотехнологи 0 147235 862734 2026-07-22T16:42:15Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Нанобиотехнологи нь нанотехнологи болон биологийн огтлолцлыг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. Энэ нь харьцангуй саяхан үүссэн учраас бионанотехнологи болон нанобиотехнологи гэсэн нэр томьёог энэ чиглэлтэй холбоотой олон төрлийн технологийг хамарс..." 862734 wikitext text/x-wiki Нанобиотехнологи нь нанотехнологи болон биологийн огтлолцлыг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. Энэ нь харьцангуй саяхан үүссэн учраас бионанотехнологи болон нанобиотехнологи гэсэн нэр томьёог энэ чиглэлтэй холбоотой олон төрлийн технологийг хамарсан ерөнхий ойлголт болгон ашигладаг. Энэхүү салбар нь биологийн судалгааг нанотехнологийн янз бүрийн чиглэлтэй нэгтгэн хөгжүүлэхэд чиглэдэг. Нанобиологийн хүрээнд биологийн машин зэрэг нано төхөөрөмжүүд болон биологийн нано бөөмс зэрэг ойлголтууд хөгжиж байна. Энэ салбарын хамгийн чухал зорилго нь нанотехнологийн багаж хэрэгслийг анагаах ухаан болон биологийн тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэхэд ашиглах, мөн эдгээр хэрэглээг улам боловсронгуй болгох явдал юм. Атомын хүчний микроскоп, оптик хямсаа зэрэг шинэ туршилтын багажууд бий болсноор энэ салбар маш хурдацтай хөгжсөн. Судлаачид эдгээр нарийн төхөөрөмжийг ашиглан биологийн молекулуудыг нэг бүрчлэн удирдаж, тэдгээрийн физик шинж чанарыг нанометрийн түвшинд шууд судалдаг. Ийнхүү хийгдэж буй дэвшилтэт судалгааны үр дүнд шинэ оношлогооны төхөөрөмжүүд, өндөр үр ашигтай эм дамжуулах системүүд болон бүрэн хиймэл ажиллагаатай биологийн эдүүдийг хөгжүүлэх боломж бүрдэж байна. k2jdkdh1meeqt7fpr01wtfjhoqzlb5g Дорнод Пиреней (департамент) 0 147236 862736 2026-07-22T16:45:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Дорнод Пиреней (департамент)]] to [[Дорнод Пиреней]] 862736 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Дорнод Пиреней]] 0edtdkl5xx6rj5azlbca7j556iqsf44 Мультиомикс 0 147237 862737 2026-07-22T16:53:33Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Мультиомикс нь биологийн судалгааны арга бөгөөд олон төрлийн омикс өгөгдлийг статистикийн аргаар нэгтгэн шинжилдэг. Үүнд геномик, эпигеномик, транскриптомик, протеомик болон метаболомик зэрэг биологийн өөр өөр салбарууд багтдаг. Уламжлалт нэг омиксын..." 862737 wikitext text/x-wiki Мультиомикс нь биологийн судалгааны арга бөгөөд олон төрлийн омикс өгөгдлийг статистикийн аргаар нэгтгэн шинжилдэг. Үүнд геномик, эпигеномик, транскриптомик, протеомик болон метаболомик зэрэг биологийн өөр өөр салбарууд багтдаг. Уламжлалт нэг омиксын судалгаа нь зөвхөн өвчтөний ДНХ-ийн дарааллыг шинжилдэг бол мультиомиксын судалгаагаар нэг биологийн дээжээс ДНХ, идэвхтэй мэдээлэгч РНХ, нийлэгжсэн уураг болон тэдгээрийн үр дүнд үүссэн бодисын солилцооны химийн бүтээгдэхүүнүүдийг нэгэн зэрэг хэмжиж судалдаг. Эдгээр асар их хэмжээний, өөр өөр төрлийн биологийн өгөгдлийг хиймэл оюун ухаан болон өндөр хүчин чадалтай суперкомпьютерийн алгоритмуудын тусламжтайгаар нэгтгэснээр эрдэмтэд амьд эсийн доторх биологийн мэдээллийн урсгалыг бүхэлд нь ойлгох боломжтой болдог. Ийм цогц хандлага нь үсэрхийлсэн хорт хавдар зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалдаг нарийн төвөгтэй өвчнийг илүү сайн ойлгоход чухал ач холбогдолтой бөгөөд хувь хүнд тохирсон нарийвчилсан эмчилгээ хөгжүүлэхэд үндэс болдог. haaxn9iofyprh2x6darakmmysnubh7f Нано анагаах ухаан 0 147238 862738 2026-07-22T16:56:09Z Barsaa12 106125 Хуудас үүсгэв: "'''Нано анагаах ухаан''' нь [[нанотехнологийг]] анагаах ухаанд хэрэглэх салбар бөгөөд наноматериалын эмнэлгийн хэрэглээ, биологийн төхөөрөмжүүдээс эхлээд наноэлектроник биомэдрэгч болон молекулын нанотехнологийн ирээдүйн хэрэглээ хүртэл өргөн хүрээг х..." 862738 wikitext text/x-wiki '''Нано анагаах ухаан''' нь [[нанотехнологийг]] анагаах ухаанд хэрэглэх салбар бөгөөд наноматериалын эмнэлгийн хэрэглээ, биологийн төхөөрөмжүүдээс эхлээд наноэлектроник биомэдрэгч болон молекулын нанотехнологийн ирээдүйн хэрэглээ хүртэл өргөн хүрээг хамардаг. Энэ нь ойрын ирээдүйд судалгаанд ашиглах үнэ цэнтэй хэрэгслүүд болон эмнэлзүйн практикт ашиглах боломжтой төхөөрөмжүүдийг хөгжүүлэхийг зорьдог. Нанотехнологийг анагаах ухаанд ашиглахын гол давуу тал нь биологийн системтэй эсийн болон молекулын түвшинд харилцан үйлчилж, өндөр нарийвчлалтай эмчилгээ хийх боломжийг олгодогт оршино. Жишээлбэл, нанобөөмсийг хорт хавдрын эсүүдэд хими эмчилгээний эмийг эрүүл эдэд бараг нөлөөлөхгүйгээр шууд хүргэхээр зохион бүтээж болох бөгөөд ингэснээр гаж нөлөөг мэдэгдэхүйц бууруулдаг. Эмийн хүргэлтээс гадна нано анагаах ухаан нь нано хэмжээний тодосгогч бодис ашиглан өвчнийг уламжлалт аргуудаас хавьгүй эрт үе шатанд илрүүлэх дэвшилтэт дүрс оношилгооны аргуудыг хамардаг. Мөн эдийн инженерчлэл болон гэмтсэн эрхтнийг нөхөн сэргээхэд ашиглах боломжтой биед нийцтэй наноматериалуудыг хөгжүүлэх чиглэлээр идэвхтэй судалгаа хийгдэж байна. los4fp7ri3c15umiphg6sn0w9zndbml 862759 862738 2026-07-23T01:29:24Z Barsaa12 106125 862759 wikitext text/x-wiki '''Нано анагаах ухаан''' нь нанотехнологийг анагаах ухаанд хэрэглэх салбар бөгөөд наноматериалын эмнэлгийн хэрэглээ, биологийн төхөөрөмжүүдээс эхлээд наноэлектроник биомэдрэгч болон молекулын нанотехнологийн ирээдүйн хэрэглээ хүртэл өргөн хүрээг хамардаг. Энэ нь ойрын ирээдүйд судалгаанд ашиглах үнэ цэнтэй хэрэгслүүд болон эмнэлзүйн практикт ашиглах боломжтой төхөөрөмжүүдийг хөгжүүлэхийг зорьдог. [[Нанотехнологи]]йг анагаах ухаанд ашиглахын гол давуу тал нь биологийн системтэй эсийн болон молекулын түвшинд харилцан үйлчилж, өндөр нарийвчлалтай эмчилгээ хийх боломжийг олгодогт оршино. Жишээлбэл, нанобөөмсийг хорт хавдрын эсүүдэд хими эмчилгээний эмийг эрүүл эдэд бараг нөлөөлөхгүйгээр шууд хүргэхээр зохион бүтээж болох бөгөөд ингэснээр гаж нөлөөг мэдэгдэхүйц бууруулдаг. Эмийн хүргэлтээс гадна нано анагаах ухаан нь нано хэмжээний тодосгогч бодис ашиглан өвчнийг уламжлалт аргуудаас хавьгүй эрт үе шатанд илрүүлэх дэвшилтэт дүрс оношилгооны аргуудыг хамардаг. Мөн эдийн инженерчлэл болон гэмтсэн эрхтнийг нөхөн сэргээхэд ашиглах боломжтой биед нийцтэй наноматериалуудыг хөгжүүлэх чиглэлээр идэвхтэй судалгаа хийгдэж байна. m5gf0qodoqnfm46dea2qw327v0zxsit Корделл Халл 0 147239 862747 2026-07-23T00:07:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Cordell Hull, NPG-9700446C 1.jpg|thumb|Корделл Халл, 1940 он.]] '''Корделл Халл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Cordell Hull''; 1871 оны 10-р сарын 2-нд [[Теннесси]] мужийн Пикет каунти жижиг Олимпус тосгонд төрсөн —1955 оны 7-р сарын 23-нд Вашингтон хотод нас барсан) — Америкийн төрийн зүтгэлтэн,..." 862747 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cordell Hull, NPG-9700446C 1.jpg|thumb|Корделл Халл, 1940 он.]] '''Корделл Халл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Cordell Hull''; 1871 оны 10-р сарын 2-нд [[Теннесси]] мужийн Пикет каунти жижиг Олимпус тосгонд төрсөн —1955 оны 7-р сарын 23-нд Вашингтон хотод нас барсан) — Америкийн төрийн зүтгэлтэн, дипломат. АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтын]] удирдлага дор Төрийн нарийн бичгийн даргаар (1933—1944) 11 жил буюу хамгийн урт хугацаанд ажилласан бөгөөд [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналтан]]. Корделл Халл өмнө нь [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхимд 24 жилийн турш [[Теннесси]] мужийг төлөөлж байсан бөгөөд эхлээд 1907-1921 онд, дараа нь 1923-1931 онд АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн, 1931-1933 онд АНУ-ын сенатороор ажиллаж байжээ. Халл мөн 1893-1897 онд Теннесси мужийн Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн байжээ. == Намтар == [[Файл:HULL, CORDELL. HONORABLE LCCN2016856662 Trim.jpg|thumb|Корделл Халл, 1913 он.]] Тэрээр Уильям Паскал Халл (1840–1923) болон Мэри Элизабет Халл (төрсөн овог нь Райли, 1841–1903) нарын 5 хүүгийн гурав дахь нь болж төрсөн. Түүний 2 ах, 2 дүү нарыг Орестес (1868), Санадиус (1870), Вайоминг (1875), Рой (1881) гэдэг байжээ. === Улс төр === Корделл Халл 1893-1897 онуудад Теннесси мужийн Төлөөлөгчдийн танхимд алба хааж байжээ. [[Испани-Америкийн дайн|Испани-Америкийн дайны]] үеэр тэрээр [[Куба|Кубад]] Теннесси мужийн сайн дурын явган цэргийн 4-р хороонд ахмад цолтойгоор алба хааж байжээ. Тэрээр ямар ч арга хэмжээ аваагүй бөгөөд түүний болон түүний цэргүүдийн хувьд гол аюул нь хумхаа өвчин байсан бөгөөд энэ нь Кубад Испанийн сумнаас хамаагүй олон Америк цэргүүд өртөж нас барсан юм. Халл Кубад анх удаа алба хааж байсан нь түүний АНУ-аас гадуурх анхны аялал байв. Халл АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдож, тэнд 11 бүрэн эрхийн хугацаа (1907-1921 болон 1923-1931) буюу нийт 22 жил ажилласан. 1926 оны 1-р сард Халл анх либерал фракцийн удирдагчдын нэг байсан ч намаа нэгтгэхийг эрмэлздэг прагматик гэгддэг Франклин Рузвельттэй анх уулзаж танилцсан байна. 6w08sup2km1zwm3oi4m2ouojh2cq93w 862791 862747 2026-07-23T04:00:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 862791 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cordell Hull, NPG-9700446C 1.jpg|thumb|Корделл Халл, 1940 он.]] '''Корделл Халл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Cordell Hull''; 1871 оны 10-р сарын 2-нд [[Теннесси]] мужийн Пикет каунти жижиг Олимпус тосгонд төрсөн —1955 оны 7-р сарын 23-нд Вашингтон хотод нас барсан) — Америкийн төрийн зүтгэлтэн, дипломат. АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтын]] удирдлага дор Төрийн нарийн бичгийн даргаар (1933—1944) 11 жил буюу хамгийн урт хугацаанд ажилласан бөгөөд [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналтан]]. Корделл Халл өмнө нь [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхимд 24 жилийн турш [[Теннесси]] мужийг төлөөлж байсан бөгөөд эхлээд 1907-1921 онд, дараа нь 1923-1931 онд АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн, 1931-1933 онд АНУ-ын сенатороор ажиллаж байжээ. Халл мөн 1893-1897 онд Теннесси мужийн Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн байжээ. == Намтар == [[Файл:HULL, CORDELL. HONORABLE LCCN2016856662 Trim.jpg|thumb|Корделл Халл, 1913 он.]] Тэрээр Уильям Паскал Халл (1840–1923) болон Мэри Элизабет Халл (төрсөн овог нь Райли, 1841–1903) нарын 5 хүүгийн гурав дахь нь болж төрсөн. Түүний 2 ах, 2 дүү нарыг Орестес (1868), Санадиус (1870), Вайоминг (1875), Рой (1881) гэдэг байжээ. === Улс төр === Корделл Халл 1893-1897 онуудад Теннесси мужийн Төлөөлөгчдийн танхимд алба хааж байжээ. [[Испани-Америкийн дайн|Испани-Америкийн дайны]] үеэр тэрээр [[Куба|Кубад]] Теннесси мужийн сайн дурын явган цэргийн 4-р хороонд ахмад цолтойгоор алба хааж байжээ. Тэрээр ямар ч арга хэмжээ аваагүй бөгөөд түүний болон түүний цэргүүдийн хувьд гол аюул нь хумхаа өвчин байсан бөгөөд энэ нь Кубад Испанийн сумнаас хамаагүй олон Америк цэргүүд өртөж нас барсан юм. Халл Кубад анх удаа алба хааж байсан нь түүний АНУ-аас гадуурх анхны аялал байв. Халл АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдож, тэнд 11 бүрэн эрхийн хугацаа (1907-1921 болон 1923-1931) буюу нийт 22 жил ажилласан. 1926 оны 1-р сард Халл анх либерал фракцийн удирдагчдын нэг байсан ч намаа нэгтгэхийг эрмэлздэг прагматик гэгддэг Франклин Рузвельттэй анх уулзаж танилцсан байна. === Төрийн нарийн бичгийн дарга === Корделл Халл 1933 онд Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт]] АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргаар томилсон. Тэрээр 1933 оны 7-р сард Лондонгийн Эдийн засаг, санхүүгийн бага хуралд Америкийн төлөөлөгчдийг удирдаж оролцсон. Тэр энэ албан тушаалыг өмнөх болон залгамжлагчдаасаа хамгийн удаан хашсан хүн юм. Төрийн нарийн бичгийн даргын хувьд Халл нь тус улсын гадаад бодлогын албан ёсны тэргүүлэх чиглэлийн талаарх Рузвельтийн үзэл баримтлалтай бүрэн нийцэж байсан; өөрөөр хэлбэл тэрээр ерөнхийлөгчийн санаачилгыг чадварлаг, нарийн гүйцэтгэгч, ерөнхийлөгчийн үнэнч холбоотон байсан бөгөөд АНУ-ын өмнө тулгарч буй гадаад бодлогын асуудлыг шийдвэрлэх үзэл бодол, арга барилаараа түүнтэй хэзээ ч санал зөрөлдөдгүй байв. Халл Латин Америкийн орнуудтай "сайн хөршийн харилцаа" тогтооход ихээхэн хүчин чармайлт гаргаж, Монрогийн сургаалын дагуу Америкийн тивд АНУ-ын ноёрхлыг ерөнхийдөө дэмжиж байв. Тэрээр Европ, Азид болж буй үйл явдлуудад АНУ-ын төвийг сахисан байр суурийг баримталж байсан нь [[Нацист Герман|Нацист Германы]] талаарх түүний байр суурийг тайлбарлаж болох юм. 1936 онд Халл [[фашизм]] бол "байгалийн баялгийн хомсдолоос болж үндэсний хөгжил цэцэглэлтэд нь тулгарч буй хязгаарлалтын эсрэг агуу үндэстнүүдийн бослогын онцлог илрэл" гэж бичиж байжээ. 1940 онд Чикаго хотод болсон Ардчилсан намын үндэсний их хурлын үеэр Дотоод хэргийн сайд Харольд Икес Рузвельтэд К.Халлыг халахыг зөвлөж, Төрийн нарийн бичгийн даргын албан тушаалд ажилласан амжилтгүй үйл ажиллагааных нь төлөө түүнийг буруутгажээ. Рузвельт Халлыг сайн Төрийн нарийн бичгийн дарга байсан гэж хэлэхэд Икес өдрийн тэмдэглэлдээ: "Би түүнд [Рузвельт] Японд хаягдал төмөр, газрын тос зарсан, Испанид зэвсэг зарахаас татгалзсан, Испани, Австри улсыг хязгаарласан тухайгаа дурдаж, огт эсрэг бодолтой байгаагаа хэлсэн. Би Мюнхен болон манай Төрийн департаментын Чемберленд гадаад бодлогыг маань захирахыг зөвшөөрсөн хандлагын талаар дурдсан. Ерөнхийлөгч Корделл Халл үүнийгээ тайтгаруулсан гэж хариулсан. Миний хариулт бол 'Тийм ээ, тэр эртний Христийн шашны золиос шиг харагдаж явдаг, хүмүүс түүнийг зүгээр л гадаад төрхөөр нь үнэлж гайхалтай гэж боддог байсан" гэж тэмдэглэсэн байна. 1941 оны 7-р сард Японы ерөнхий сайд хунтайж [[Коноэ Фүмимаро]] [[Францын Энэтхэг-Хятад|Францын]] [[Францын Энэтхэг-Хятад|Энэтхэг-Хятадын]] өмнөд хэсгийг эзлэхийг тушаасан бөгөөд үүний үр дүнд АНУ 1941 оны 7-р сарын 22-нд газрын тос нийлүүлэхэд хориг арга хэмжээ авсан. АНУ-тай хамт Японд газрын тосны хориг арга хэмжээ авахад Их Британи, Доминионууд, газрын тосоор баялаг Голландын Зүүн Энэтхэг (орчин үеийн Индонез) арлуудыг хянадаг цөллөгт байсан Нидерландын засгийн газар нэгдэж, Японыг газрын тосны бүх эх үүсвэрээс нь салгасан. Япон 18 сарын турш хангалттай хэмжээний газрын тос нөөцөлсөн тул Токиод Зүүн Өмнөд Азийн Европын колониудыг хураан авч газрын тос нийлүүлэх эсвэл хямралыг дипломат аргаар шийдвэрлэх талаар мэтгэлцээн өрнөж байв. Коноэ АНУ-тай хэлэлцээ эхлүүлэхдээ дайнд бэлтгэхийг тушаажээ. АНУ дахь Японы Элчин сайд Кичисабуро Номура хунтайж Коноэ хямралыг шийдвэрлэхийн тулд [[Номхон далай|Номхон далайд]] хөлөг онгоц дээр Рузвельттэй дээд хэмжээний уулзалт хийхийг хэд хэдэн удаа санал болгосон боловч Халл энэ саналыг хүлээн аваагүй татгалзсан юм. Коноэ нь Япон улс Хятадтай хийсэн дайнд ялсны дараа л Францын Энэтхэг-Хятадаас гарах ёстой гэсэн үндэслэлээр Рузвельттэй хэлэлцээр хийхэд бэлэн байсан бөгөөд энэ байр суурь нь АНУ-ын Засгийн газар хүлээн зөвшөөрөхгүй байв. 1941 оны 12-р сарын 7-нд Халл оффисынхоо гадаа байхдаа Япончууд Пөрл Харбор /Сувдан эрэг/ руу дайрсан тухай мэдээг хүлээн авчээ. Номура, Курусу нар Японы засгийн газраас хэлэлцээр тасалдсаныг албан ёсоор зарласан 14 хэсэгтэй мессежтэй Халлыг хүлээж байв. АНУ Японы шифрлэх нууцын системийг эвдэж, Халл мессежийн агуулгыг өмнө нь мэдсэн байв. Тэрээр дипломатчдыг шүүмжилж: "Төрийн албанд ажилласан 50 жилийн хугацаандаа би ийм ичгүүртэй худал хуурмаг, гажуудлаар дүүрэн баримт бичгийг хэзээ ч харж байгаагүй" гэж байжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] туршид Корделл Халл дайны үеийн стратегийн асуудлаар Рузвельтийн засаг захиргааны ойрын хүрээллээс улам бүр хөндийрч байв. Тэрээр албан ёсны дипломат хүчин чармайлтын гол хэсэг хэвээр байсан бөгөөд ялангуяа Латин Америкт болон дайны дараах байгууллагуудын суурийг тавихад гол үүрэг гүйцэтгэсэн боловч цэргийн төлөвлөлт болон Холбоотны стратегийн хосолсон асуудлуудтай холбоотой гол шийдвэрүүдээс ихэвчлэн хасагдсан байв. Халл дурсамж номондоо өндөр түвшний дайны зөвлөлд, ялангуяа дипломат болон цэргийн элементүүдийг хамарсан зөвлөлд оролцох саналыг нь ерөнхийлөгч үл тоомсорлосонд бухимдлаа илэрхийлжээ. Үүний оронд Рузвельт албан бус зөвлөхүүд болон цэргийн удирдлагад найдаж, дайны үеийн засаглал дахь Төрийн нарийн бичгийн даргын үүргийг хязгаарлаж байв. Халл 1942 оны 2-р сард байгуулагдсан Дайны дараах гадаад бодлогын зөвлөх хороог даргалж байжээ. 1944 онд К.Халл эрүүл мэндийн улмаас Төрийн нарийн бичгийн даргын албан тушаалаасаа огцорсон. Огцорсоныхоо дараа тэрээр 1945 онд Сан-Франциско хотод болсон НҮБ-ын үүсгэн байгуулагчдын бага хуралд Америкийн төлөөлөгчдийг тэргүүлсэн. Үүнийхээ төлөө тэрээр 1945 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртсэн. 1948 онд тэрээр хоёр боть дурсамж ("Корделл Халлын дурсамж"-Тhe Memoirs of Cordell Hull) хэвлүүлсэн бөгөөд энэ номондоо амьдралынхаа үйл явдлуудыг дүрслэн, тухайн үеийн улс төрийн зүтгэлтнүүдийн талаарх өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлж, [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] "20-р зууны агуу төрийн зүтгэлтнүүд, гайхалтай удирдагчдын нэг" гэж нэрлэжээ. Тэрээр 1955 онд нас барсан байна. 5mnbkhjtj6vuwwut4gu3jhcoovu1n0r Уусдаг тосны капсул 0 147240 862749 2026-07-23T00:36:03Z Tsatsralaa 106136 Уусдаг тосны капсул 862749 wikitext text/x-wiki Уусдаг тосны капсул Липосом бол бөмбөрцөг цэврүү хэлбэрийн дор хаяж нэг липидийн давхар давхаргатай, эсийн мембрантай төстэй бүтэцтэй. Липосомийг биологийн мембранд саад учруулж буй замаар бэлтгэж болох ба ерөнхийдөө хэт авиан шинжилгээгээр модны шим тэжээл болон эмийн бэлдмэлийг хэрэглэх тээврийн хэрэгсэлд өргөн хэрэглэдэг. Лопосомын липидийн давхар давхарга нь усны гаралтай гидрофилийн молекулууд болон түүний доторх гидрохопин молекулуудыг аль алин нь капсулжуулалтын чадвар липосомыг гайхалтай олон талын эмнэлэгийн хэрэглээнд зориулсан эмийн хүргэлтүүдийг бий болгодог. Биед нэвтрүүлэх үед, уусдаг тосны капсул нь мэдрэмтгий эмчилгээнүүд нь ферментийн задралаас сэргийлж, бие махбодыг хүчтэй эмийн хортой нөлөөнөөс хамгаалдаг. Үүнээс гадна, гадаргуугийн өөрчлөлт жишээлбэл, тодорхой зорилтот лиганд эсвэл полиэтилен гликол полимерийг холбох нь тэдгээрийн эргэлтийн хугацаа болон өвчний голомтод хуримтлагдах хугацааг мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлдэг. Липосомууд нь орчин үеийн нано анагаах ухааны замыг нээж, клиник практикт амжилттай нэвтрүүлсэн анхны нано хэмжээний эм хүргэх системүүдийн нэг. b853t8piri1f3rcoftn0wraki1yhsyu Ангиллын хэлэлцүүлэг:Зөв бичгийн алдаа шалгагч 15 147241 862750 2026-07-23T00:57:04Z ~2026-40885-95 106209 Хуудас үүсгэв: "ХОЙЛОГНЫ МАХ ТАРВАГАНЫ ЯС ~~~~" 862750 wikitext text/x-wiki ХОЙЛОГНЫ МАХ ТАРВАГАНЫ ЯС [[Тусгай:Contributions/&#126;2026-40885-95|&#126;2026-40885-95]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&#126;2026-40885-95|talk]]) 00:57, 23 Долоодугаар сар 2026 (UTC) 6goivcwc1tavqeoozqentch4x27r73e Генийн дарангуйлал 0 147242 862752 2026-07-23T01:14:08Z Ariukanab8 105684 Эрдмийн хөтөч Б.Ариунжаргал 862752 wikitext text/x-wiki '''Генийн дарангуйлал (Gene silencing)''' Генийг дарангуйлах гэдэг нь тодорхой нэг генийн илэрхийллийг (gene expression) зогсоох эсвэл бууруулах зорилгоор эсийн түвшинд явагддаг зохицуулалтын үйл явц юм. Энэ нь эпигенетикийн генийн зохицуулалтын чухал механизм бөгөөд хэвийн хөгжил, эсийн ялгаран хөгжил, мөн хортой вирусийн халдвараас хамгаалахад чухал үүрэгтэй.Генийг дарангуйлах нь уургийн нийлэгжил явагдахаас өмнө транскрипцийн шатанд (RNA үүсэх үед) эсвэл орчуулгын шатанд (translation, RNA-аас уураг нийлэгжих үед) байгалийн жамаар эсвэл хиймлээр явагдаж болно.Хамгийн сайн судлагдсан механизм нь '''RNA интерференц (RNA interference, RNAi)''' юм. Энэ үед жижиг кодчилдоггүй RNA молекулууд тухайн генийг илэрхийлэхэд шаардлагатай нэмэлт мэдээлэл бүхий мессенжер RNA (mRNA)-тай холбогдож, эсийн механизмд түүнийг хурдан задалж устгах дохио өгдөг.Орчин үеийн молекул биологид эрдэмтэд энэхүү байгалийн механизмыг ашиглан тодорхой генийг зориудаар “унтрааж” чаддаг болсон. Энэхүү хүчирхэг туршилтын арга нь генийн үүргийг судлах, тухайн ген хүчтэй дарангуйлагдсан үед амьд организмд ямар өөрчлөлт гардагийг ажиглах боломжийг олгодог.<ref>{{Cite news |title=Gene}}</ref> pbje853tjg9ezaab74ksb0k1co61x5p Молекул хөдөлгүүр 0 147243 862753 2026-07-23T01:16:49Z Ariukanab8 105684 Эрдмийн хөтөч Б.Ариунжаргал 862753 wikitext text/x-wiki '''Молекул хөдөлгүүр (Molecular motor)''' Молекул хөдөлгүүр гэдэг нь амьд биет эсвэл хиймэл орчинд хөдөлгөөн үүсгэдэг байгалийн эсвэл нийлэг молекул машин юм. Биологийн системд эдгээр маш жижиг уургийн бүтэц нь химийн энергийг (ихэвчлэн аденозин трифосфат буюу '''ATP'''-ийн задралаас гарсан энергийг) механик хөдөлгөөн болгон хувиргадаг.Биологийн молекул хөдөлгүүрийн үндсэн гурван төрөл байдаг.'''Кинезин (kinesin)''' болон '''динеин (dynein)''' нь бичил гуурсан хоолойн (microtubule) дагуу хөдөлж, эсийн доторх ачааг тээвэрлэдэг.'''Миозин (myosin)''' нь актины утаслагтай (actin filaments) харилцан үйлчилж булчингийн агшилтыг үүсгэдэг.Эдгээр хөдөлгүүрүүд маш өндөр үр ашигтай бөгөөд химийн энергийг физик хөдөлгөөн болгон хувиргах чадвараараа хүний бүтээсэн ихэнх машиныг давдаг.Нанотехнологийн салбарт судлаачид эдгээр биологийн үйл ажиллагааг дуурайлган хиймэл молекул хөдөлгүүр зохион бүтээхийг зорьж байна. Ийм хиймэл системүүд нь гэрэл, температур эсвэл химийн түлш зэрэг гадны өдөөлтөд хариу үзүүлэн эргэх эсвэл шулуун чиглэлд хөдөлж чаддаг бөгөөд ирээдүйд молекулын хэмжээний нарийн механик үйлдэл гүйцэтгэх наноробот бүтээх үндэс суурийг тавьж байна.<ref>{{Cite news |date=ATP |title=}}</ref> tcp4anvc6f779iciwguldssoyaatkn3 Полимерсом 0 147244 862755 2026-07-23T01:21:33Z Tsatsralaa 106136 Полимерсом 862755 wikitext text/x-wiki Полимерсом Полимерсом нь амфифильсинтетик блок кополимеруудаасбүтсэн хиймэл, хөндий бүтэцтэй маш жижиг бөмбөлөг юм. Эдгээр нь байгалийн липосом болон эсийн мембрантай төстэй боловч липид биш, харин бат бөх полимер гинжнүүдээс бүрддэг. Полимерийн мембран ньбиологийн мембранаас илүү механик бат бөх, химийн хувьдтогтвортой бөгөөд нэвчилт багатай байдаг. Мөн полимерийн урт болоннайрлагыг өөрчилснөөр мембраныфизик, химийн шинж чанарыгхүссэнээрээ тохируулах боломжтой. Энэ онцлогийн ачаар полимерсомнь усанд болон тосонд уусдаг бодисуудыг хоёуланг нь мембрандотроо хадгалж чаддаг. Тиймээс эмийг зорилтот хэсэгт хүргэх, хиймэл эсийн бүтэц үүсгэх, мөн эмзэг ферментүүдийг хамгаалахзэрэг олон зориулалтаарашигладаг. Полимерсомын өндөр тогтвортойбайдал нь эмчилгээнийзориулалттай бодисуудыг хүний биеийн хатуу орчноос хамгаалж, хэт эрт задрахаас сэргийлэхэд маш тохиромжтой болгодог. 1u5wj3qgykb8x48av6v8imrb81zjtgx 862757 862755 2026-07-23T01:25:51Z Tsatsralaa 106136 862757 wikitext text/x-wiki Полимерсом Полимерсом нь амфифильсинтетик блок кополимеруудаасбүтсэн хиймэл, хөндий бүтэцтэй маш жижиг бөмбөлөг юм. Эдгээр нь байгалийн липосом болон эсийн мембрантай төстэй боловч липид биш, харин бат бөх полимер гинжнүүдээс бүрддэг. Полимерийн мембран ньбиологийн мембранаас илүү механик бат бөх, химийн хувьдтогтвортой бөгөөд нэвчилт багатай байдаг. Мөн полимерийн урт болоннайрлагыг өөрчилснөөр мембраны физик, химийн шинж чанарыг хүссэнээрээ тохируулах боломжтой. Энэ онцлогийн ачаар полимерсомнь усанд болон тосонд уусдаг бодисуудыг хоёуланг нь мембран дотроо хадгалж чаддаг. Тиймээс эмийг зорилтот хэсэгт хүргэх, хиймэл эсийн бүтэц үүсгэх, мөн эмзэг ферментүүдийг хамгаалахзэрэг олон зориулалтаар ашигладаг. Полимерсомын өндөр тогтвортой байдал нь эмчилгээний зориулалттай бодисуудыг хүний биеийн хатуу орчноос хамгаалж, хэт эрт задрахаас сэргийлэхэд маш тохиромжтой болгодог. lohdlvfto8a5gx4xpkt6mab61dsnv9n 862758 862757 2026-07-23T01:26:21Z Tsatsralaa 106136 862758 wikitext text/x-wiki Полимерсом Полимерсом нь амфифильсинтетик блок кополимеруудаас бүтсэн хиймэл, хөндий бүтэцтэй маш жижиг бөмбөлөг юм. Эдгээр нь байгалийн липосом болон эсийн мембрантай төстэй боловч липид биш, харин бат бөх полимер гинжнүүдээс бүрддэг. Полимерийн мембран ньбиологийн мембранаас илүү механик бат бөх, химийн хувьдтогтвортой бөгөөд нэвчилт багатай байдаг. Мөн полимерийн урт болоннайрлагыг өөрчилснөөр мембраны физик, химийн шинж чанарыг хүссэнээрээ тохируулах боломжтой. Энэ онцлогийн ачаар полимерсомнь усанд болон тосонд уусдаг бодисуудыг хоёуланг нь мембран дотроо хадгалж чаддаг. Тиймээс эмийг зорилтот хэсэгт хүргэх, хиймэл эсийн бүтэц үүсгэх, мөн эмзэг ферментүүдийг хамгаалахзэрэг олон зориулалтаар ашигладаг. Полимерсомын өндөр тогтвортой байдал нь эмчилгээний зориулалттай бодисуудыг хүний биеийн хатуу орчноос хамгаалж, хэт эрт задрахаас сэргийлэхэд маш тохиромжтой болгодог. dt9qp696zwnij1ka5vl5xmrrf9t38vw Нүүрстөрөгчийн нано хоолойн орны нөлөөт транзистор 0 147245 862756 2026-07-23T01:22:33Z Barsaa12 106125 Хуудас үүсгэв: "'''Нүүрстөрөгчийн нано хоолойн орны нөлөөт транзистор''' нь сувгийн материал болгон ердийн цул цахиурын оронд ганц [[нүүрстөрөгчийн нано хоолой]]г эсвэл олон нано хоолойг зэрэгцүүлэн байрлуулсан бүтцийг ашигладаг транзистор юм. Өвөрмөц физик шинж чанарын..." 862756 wikitext text/x-wiki '''Нүүрстөрөгчийн нано хоолойн орны нөлөөт транзистор''' нь сувгийн материал болгон ердийн цул цахиурын оронд ганц [[нүүрстөрөгчийн нано хоолой]]г эсвэл олон нано хоолойг зэрэгцүүлэн байрлуулсан бүтцийг ашигладаг транзистор юм. Өвөрмөц физик шинж чанарынхаа ачаар нүүрстөрөгчийн нано хоолой нь цахилгааныг онцгой сайн дамжуулж, уламжлалт зэс болон цахиур материалаас хавьгүй их хэмжээний цахилгаан гүйдэл дамжуулах чадвартай. Энэхүү технологи нь стандарт цахиур чипүүд жижигрүүлэлтийн үндсэн физик хязгаарт ойртож буй энэ үед хагас дамжуулагчийн инженерчлэлийн салбарт томоохон дэвшил авчрах боломжтой гэж үзэгддэг. Нүүрстөрөгчийн нано хоолойг транзисторын загварт ашигласнаар инженерүүд илүү өндөр хурдтай ажиллахын зэрэгцээ маш бага цахилгаан эрчим хүч зарцуулж, бага хэмжээний хаягдал дулаан ялгаруулдаг бичил процессоруудыг бүтээх боломжтой. Гэвч үйлдвэрлэлийн гол инженерчлэлийн бэрхшээл нь олон сая микроскоп хэмжээтэй нано хоолойг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх явцад хэлхээний хавтан дээр өндөр нарийвчлалтай зэрэгцүүлэн байрлуулах, мөн хагас дамжуулагч шинжтэй нано хоолойг металл шинжтэй нано хоолойноос нь ялгах явдал юм. Эдгээр үйлдвэрлэлийн бэрхшээлүүдийг үл харгалзан энэхүү технологи нь дараагийн үеийн тооцооллын дэд бүтцэд ашиглагдах хамгийн ирээдүйтэй технологийн нэг хэвээр байна. mu61uvrb0oaoyxylpwkwx2ctb9xxqhp Химийн шинж чанар 0 147246 862778 2026-07-23T02:51:25Z ~2026-41193-41 106211 Хуудас үүсгэв: "Химийн шинж чанар гэдэг нь бодис химийн урвалд орох үед эсвэл урвалын дараа илэрдэг шинж чанарыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл бодисын химийн найрлага, бүтэц өөрчлөгдсний дараа тодорхойлогдох шинж чанар юм. Энгийнээр хэлбэл бодисын химийн шинж чанарыг зөвхөн ха..." 862778 wikitext text/x-wiki Химийн шинж чанар гэдэг нь бодис химийн урвалд орох үед эсвэл урвалын дараа илэрдэг шинж чанарыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл бодисын химийн найрлага, бүтэц өөрчлөгдсний дараа тодорхойлогдох шинж чанар юм. Энгийнээр хэлбэл бодисын химийн шинж чанарыг зөвхөн харах, хүрэх замаар тодорхойлох боломжгүй. Үүнийг судлахын тулд тухайн бодисын дотоод бүтэц ихээхэн өөрчлөгдөх шаардлагатай байдаг. Бодис химийн урвалд ороход түүний шинж чанар эрс өөрчлөгдөж, химийн өөрчлөлт үүсдэг. Харин катализаторын шинж чанар мөн химийн шинж чанарт тооцогддог.<ref name=":0">{{Citation |title=Chemical property |date=2026-02-10 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Chemical_property&oldid=1337658605 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-23 |language=en}}</ref> Химийн шинж чанарыг физик шинж чанартай харьцуулж болно. Физик шинж чанарыг бодисын бүтэц, найрлагыг өөрчлөхгүйгээр тодорхойлох боломжтой байдаг. Гэвч физик хими болон хими физикийн зааг дээрх бусад салбаруудад зарим шинж чанарыг химийн эсвэл физикийн гэж ангилах нь судлаачийн үзэл баримтлалаас хамаарч өөр байж болно. Материалын физик болон химийн шинж чанарууд нь тэдгээрийн үндсэн бүтэц, мөн чанараас үүдэн бий болдог хоёрдогч шинжүүд гэж үздэг. Энэ хамаарал нь хэд хэдэн түвшинд илэрч болох юм.<ref name=":0" /> Химийн шинж чанарыг бодисыг ангилахад ашигладаг. Мөн үл мэдэгдэх бодисыг таньж тодорхойлох, бусад бодисоос нь ялгах эсвэл цэвэршүүлэхэд чухал ач холбогдолтой. Материал судлалын салбарт бодисын химийн шинж чанарыг тухайн материалыг ямар зориулалтаар ашиглахыг тодорхойлоход өргөн хэрэглэдэг<ref name=":0" /> en06git79l31d8cwvnbqubezicbtymi Хэрэглэгчийн яриа:Erbus14789 3 147247 862780 2026-07-23T02:53:59Z Erbus14789 106181 Хорьдол Сарьдагийн нуруу 862780 wikitext text/x-wiki Хорьдол Сарьдагийн нуруу (англи: Khoridol Saridag Mountains) нь Монгол Улсын Хөвсгөл аймгийн нутагт орших уулын нуруу бөгөөд Хөвсгөл нуурын баруун эргээр сунаж, хойд талаараа Оросын хил орчим хүрдэг. Энэхүү нуруу нь Монголын хойд хэсгийн уулархаг бүсийн нэг хэсэг бөгөөд ой, өндөр уулын экосистемийн чухал бүрэлдэхүүн юм. Нуруу нь ерөнхийдөө хойд-урд чиглэлтэй үргэлжилдэг бөгөөд хамгийн өндөр оргил нь далайн түвшнээс 3,093 метр өндөрт өргөгдөнө. Боржин чулуун тогтоц, мөстлөгийн гаралтай газрын хэлбэр, өндөр уулын хөндий зонхилдог бөгөөд олон горхи, булаг нь Хөвсгөл нуурын сав газрын усны сүлжээг бүрдүүлдэг. Хорьдол Сарьдагийн нуруунд хүрэн баавгай, хандгай, шилүүс, чоно зэрэг зэрлэг амьтад амьдардаг бөгөөд шилмүүст ой, уулын нуга нь биологийн олон янз байдлыг хадгалдаг. Байгалийн орчныг хамгаалах зорилгоор нурууны ихэнх хэсгийг тусгай хамгаалалттай газар нутгийн бүрэлдэхүүнд хамруулсан. Сүүлийн жилүүдэд тус бүс нутагт экологийн судалгаа, байгаль хамгаалал, аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа хөгжиж байгаа бөгөөд уул уурхайн үйл ажиллагаанд хатуу хязгаарлалт тавигдаж байна. 48qrpvklkg11ifkeuaxmv1uol67ango Загвар:Country data Об 10 147248 862793 2026-07-23T04:29:14Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Об | flag alias = Drapeau fr département Aube.svg | flag alias-logo1 = Flag of the Department of Aube.svg | flag alias-logo2 = Flag of the Department of Aube (Variant 2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo1 | var2 = logo2 </noinclude> }}" 862793 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Об | flag alias = Drapeau fr département Aube.svg | flag alias-logo1 = Flag of the Department of Aube.svg | flag alias-logo2 = Flag of the Department of Aube (Variant 2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo1 | var2 = logo2 </noinclude> }} gp2sng192j1nk7p9sy43z8cxwd2fc0e Загвар:Country data Марн 10 147249 862794 2026-07-23T04:30:03Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Марн (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Marne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Marne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862794 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Марн (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Marne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Marne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} jn3gi72gcrp7o5c7e6c1exwtgbm86g7 Загвар:Country data Дээд Марн 10 147250 862795 2026-07-23T04:30:38Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Марн | flag alias = Drapeau fr département Haute-Marne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Haute-Marne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862795 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Марн | flag alias = Drapeau fr département Haute-Marne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Haute-Marne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} i0jcq4fqfw5fjf6p9cnhqf6ezkj4sdz Загвар:Country data Мёрт-е-Мозель 10 147251 862796 2026-07-23T04:31:14Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Мёрт-е-Мозель | flag alias = Drapeau fr département Meurthe-et-Moselle.svg | flag alias-logo = Flag of Meurthe-et-Moselle Department.gif | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862796 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Мёрт-е-Мозель | flag alias = Drapeau fr département Meurthe-et-Moselle.svg | flag alias-logo = Flag of Meurthe-et-Moselle Department.gif | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} ld1fdzn5jm30y9zwnjiqmw9mzmofg4c Загвар:Country data Мёз 10 147252 862797 2026-07-23T04:31:49Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Мёз (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Meuse.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Meuse.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862797 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Мёз (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Meuse.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Meuse.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 6sz8fgi45cggydglsb6crng3h1fm571 Загвар:Country data Мозель 10 147253 862798 2026-07-23T04:32:25Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Мозель (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Moselle.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Moselle.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862798 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Мозель (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Moselle.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Moselle.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} l7y0ivulc1mir3jselsk2gb1ya36d6q Загвар:Country data Доод Райн 10 147254 862799 2026-07-23T04:33:18Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Доод Райн (департамент) | flag alias = Flag of Basse-Alsace.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Bas-Rhin.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862799 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Доод Райн (департамент) | flag alias = Flag of Basse-Alsace.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Bas-Rhin.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} h27k5n4l1e1gk10x9tpkhb3z86mc44d Загвар:Country data Дээд Райн 10 147255 862800 2026-07-23T04:34:22Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Райн | flag alias = Drapeau Haut-Rhin.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Haut-Rhin.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862800 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Райн | flag alias = Drapeau Haut-Rhin.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Haut-Rhin.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} cuadcrfqzbaj2f5zpsv5fwl73ytuixh Молекулын инженерчлэл 0 147256 862801 2026-07-23T04:35:05Z Binyaa 103631 I translated this 862801 wikitext text/x-wiki Молекулын инженерчлэл нь тодорхой функцэд зориулж илүү сайн материал, систем, процессуудыг угсрахын тулд молекулын шинж чанар, зан төлөв, харилцан үйлчлэлийг зохион бүтээх, туршихтай холбоотой шинээр гарч ирж буй судалгааны салбар юм. Макроскопийн системийн ажиглагдахуйц шинж чанарууд нь молекулын бүтцийн шууд өөрчлөлтөөр нөлөөлдөг энэхүү арга нь "доороос дээш" дизайны өргөн ангилалд багтдаг. Энэ салбар нь тооцооллын шинжлэх ухааны судалгаатай холбоотойгоор химиинформатикт хамгийн их хамааралтай юм. Молекулын инженерчлэл нь өндөр нарийн төвөгтэй системд чиглэсэн хатуу оновчтой молекулын дизайны арга барил шаарддаг шинээр гарч ирж буй технологид материалын хөгжлийн хүчин чармайлтыг авч үздэг. Молекулын инженерчлэл нь химийн инженерчлэл, материалын шинжлэх ухаан, биоинженерчлэл, цахилгааны инженерчлэл, физик, механик инженерчлэл, химийн талыг хамарсан шинж чанараараа салбар дундын шинж чанартай байдаг. Мөн нанотехнологитой нэлээд давхцдаг бөгөөд хоёулаа нанометр буюу түүнээс бага хэмжээтэй материалын зан төлөвтэй холбоотой байдаг. Молекулын харилцан үйлчлэлийн маш үндсэн шинж чанарыг харгалзан үзвэл зөвхөн хүний ​​төсөөлөл, физикийн хуулиар хязгаарлагдах олон тооны боломжит хэрэглээний салбарууд байдаг. 7bvftm731c65bexy7w37ta84mfvuy25 Загвар:Country data Вогез 10 147257 862802 2026-07-23T04:35:15Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Вогез (департамент) | flag alias = Flag of Vosges.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Vosges.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862802 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Вогез (департамент) | flag alias = Flag of Vosges.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Vosges.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} b7c6dsjv52us5no8zxmhatagd86uc19 Ангилал:Алеманн Герман-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл 14 147258 862804 2026-07-23T04:39:09Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Non-Mongolian-language text category}} [[Ангилал:Герман-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]]" 862804 wikitext text/x-wiki {{Non-Mongolian-language text category}} [[Ангилал:Герман-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] ozs1n0k3hwevmkxzzg7nj3zz53rvem6 Норманди 0 147259 862808 2026-07-23T04:45:23Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Норманди]] to [[Норманди (захиргааны нэгж)]] 862808 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Норманди (захиргааны нэгж)]] 4yrunlb0wsx2vhrbgiy6ax7q6osqk3r Транскриптомик 0 147260 862810 2026-07-23T04:47:01Z Altantsetseg222 106086 Хуудас үүсгэв: "Транскриптомик нь транскриптом буюу нэг эс эсвэл тодорхой физиологийн нөхцөлд байгаа эсүүдийн бүлгээс үүссэн бүх РНХ-ийн хуулбарын иж бүрдлийг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Организмын амьдралын туршид ихэвчлэн тогтвортой байдаг геномоос ялгаатай нь тран..." 862810 wikitext text/x-wiki Транскриптомик нь транскриптом буюу нэг эс эсвэл тодорхой физиологийн нөхцөлд байгаа эсүүдийн бүлгээс үүссэн бүх РНХ-ийн хуулбарын иж бүрдлийг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Организмын амьдралын туршид ихэвчлэн тогтвортой байдаг геномоос ялгаатай нь транскриптом нь маш идэвхтэй өөрчлөгдөж байдаг бөгөөд орчны нөхцөл, эсийн төрөл, хөгжлийн үе шатнаас ихээхэн хамааран өөрчлөгдөнө. Транскриптомикийн зорилго нь мэдээлэгч РНХ (mRNA), рибосомын РНХ (rRNA), зөөвөрлөгч РНХ (tRNA), мөн уураг кодлодоггүй төрөл бүрийн РНХ-ийг багтаасан бүх төрлийн РНХ-ийн хуулбарыг бүртгэн судлахын зэрэгцээ тэдгээрийн илэрхийллийн харьцангуй түвшинг хэмжихэд оршино. РНХ дараалал тогтоох болон дэвшилтэт микрочип зэрэг өндөр бүтээмжтэй технологиуд хөгжсөнөөр судлаачид олон мянган генийн илэрхийллийг нэгэн зэрэг шинжлэх боломжтой болсон. Энэхүү иж бүрэн шинжилгээ нь геномын үйл ажиллагаатай холбоотой хэсгүүдийн талаар гүнзгий ойлголт өгч, эсийн ялгаран хөгжлийн молекулын механизмыг илрүүлэхэд тусалдаг. Мөн төрөл бүрийн өвчин, ялангуяа хорт хавдартай холбоотой хэвийн бус илэрхийлэгдэж буй генүүдийг тодорхойлоход чухал ач холбогдолтой. aprf81b1lc06fvu98tffug0pu1dpg05 Загвар:Country data Кальвадос 10 147261 862811 2026-07-23T04:49:04Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кальвадос (департамент) | flag alias = Flag of Calvados.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Calvados.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862811 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кальвадос (департамент) | flag alias = Flag of Calvados.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Calvados.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 3kawoxn6bkdmosstvd865rk6noq1rpf Загвар:Country data Эр 10 147262 862812 2026-07-23T04:49:55Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Эр (департамент) | flag alias = Proposed flag of Eure.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Eure.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862812 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Эр (департамент) | flag alias = Proposed flag of Eure.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Eure.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 1vok1qqnu6sc114xhxy2xmuucvk9obj Загвар:Country data Манш 10 147263 862813 2026-07-23T04:50:32Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Манш | flag alias = Drapeau non-officiel fr département Manche.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Manche.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862813 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Манш | flag alias = Drapeau non-officiel fr département Manche.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Manche.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} chsb2cf0fooyuebww4jfdorfb74a7ou Загвар:Country data Орн 10 147264 862814 2026-07-23T04:51:14Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Орн | flag alias = Flag of Orne.svg | flag alias-logo = Flag of Orne Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862814 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Орн | flag alias = Flag of Orne.svg | flag alias-logo = Flag of Orne Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} sh4l1j4ayat1mn8atergsue2fw9628f Загвар:Country data Сена-Маритим 10 147265 862815 2026-07-23T04:52:08Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Сена-Маритим | flag alias = Proposed flag for Seine-Maritime.svg | flag alias-logo1 = Flag of the Department of Seine-Maritime (Variant 1).svg | flag alias-logo2 = Flag of the Department of Seine-Maritime (Variant 2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo1 | var2 = logo2 </noinclude> }}" 862815 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Сена-Маритим | flag alias = Proposed flag for Seine-Maritime.svg | flag alias-logo1 = Flag of the Department of Seine-Maritime (Variant 1).svg | flag alias-logo2 = Flag of the Department of Seine-Maritime (Variant 2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo1 | var2 = logo2 </noinclude> }} 5lidlxqa2n9s9cwztt9sh355m6jtb3i Нувел-Аквитани 0 147266 862820 2026-07-23T04:54:21Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Нувел-Аквитани]] to [[Шинэ Аквитани]] 862820 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Шинэ Аквитани]] 88407rf144lizozj8ax7jcbumphqgzs Ногоон нанотехнологи 0 147267 862822 2026-07-23T04:55:34Z Tsogzolmaa1 106142 Хуудас үүсгэв: "Ногоон нанотехнологи нь байгаль орчинд сөрөг нөлөө үзүүлдэг үйлдвэрлэл болон явцын тогтвортой байдлыг сайжруулахын тулд нанотехнологи ашиглахыг хэлнэ. Мөн тогтвортой хөгжлийг дэмжих зорилгоор нанотехнологийн бүтээгдэхүүнийг ашиглахыг ч мөн хамарда..." 862822 wikitext text/x-wiki Ногоон нанотехнологи нь байгаль орчинд сөрөг нөлөө үзүүлдэг үйлдвэрлэл болон явцын тогтвортой байдлыг сайжруулахын тулд нанотехнологи ашиглахыг хэлнэ. Мөн тогтвортой хөгжлийг дэмжих зорилгоор нанотехнологийн бүтээгдэхүүнийг ашиглахыг ч мөн хамардаг.<ref>2</ref> '''"Ногоон нанотехнологи"''' гэх нэр дэх '''"ногоон"''' гэсэн үг нь давхар утгатай. Нэг талаас, нано хэмжээст бөөмсийг нийлэгжүүлэхэд ашигладаг байгаль орчинд ээлтэй технологийг илэрхийлдэг. Нөгөө талаас, хлорофилл агуулсан ургамлын хандын тусламжтайгаар нанобөөмсийг нийлэгжүүлэх аргыг хэлдэг. Ногоон нанотехнологийг цэвэр технологийг хөгжүүлэх чиглэл гэж тодорхойлдог бөгөөд энэ нь '''нанотехнологийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх болон ашиглах явцад байгаль орчин, хүний эрүүл мэндэд учирч болзошгүй эрсдэлийг хамгийн бага түвшинд байлгах''' зорилготой. Түүнчлэн бүтээгдэхүүний бүх амьдралын мөчлөгийн туршид байгаль орчинд илүү ээлтэй шинэ нанобүтээгдэхүүнээр одоо ашиглагдаж буй бүтээгдэхүүнийг орлуулахыг дэмждэг.<ref>{{Citation |title=Green nanotechnology |date=2026-07-04 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Green_nanotechnology&oldid=1362584831 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-23 |language=en}}</ref> eavn7j7m30yw34ezu9l8k47iw9h5med Загвар:Country data Шарант 10 147268 862823 2026-07-23T04:59:52Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Шарант | flag alias = Flag of Charente.svg | flag alias-logo1 = Flag of the Department of Charente (Variant 1).svg | flag alias-logo2 = Flag of the Department of Charente (Variant 2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo1 | var2 = logo2 </noinclude> }}" 862823 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Шарант | flag alias = Flag of Charente.svg | flag alias-logo1 = Flag of the Department of Charente (Variant 1).svg | flag alias-logo2 = Flag of the Department of Charente (Variant 2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo1 | var2 = logo2 </noinclude> }} 1xvjv2o1owwx465f2e768kttiihshwu Загвар:Country data Шарант-Маритим 10 147269 862824 2026-07-23T05:00:29Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Шарант-Маритим | flag alias = CharenteMaritimeFlag.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Charente-Maritime.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862824 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Шарант-Маритим | flag alias = CharenteMaritimeFlag.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Charente-Maritime.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} b6ektvtt2vs1ga2mawbs3eyezass7xn Загвар:Country data Коррез 10 147270 862825 2026-07-23T05:01:15Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Коррез | flag alias = Drapeau département fr Corrèze.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Corrèze.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862825 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Коррез | flag alias = Drapeau département fr Corrèze.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Corrèze.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 6vjnuo4zqxp1udbilkvfv216humsx4l Загвар:Country data Крёз 10 147271 862826 2026-07-23T05:01:46Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Крёз | flag alias = Drapeau fr département Creuse.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude>" 862826 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Крёз | flag alias = Drapeau fr département Creuse.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude> a1c8gr3e1jotofr1xux7mghfj43nagr Загвар:Country data Дордонь 10 147272 862827 2026-07-23T05:03:10Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дордонь | flag alias = Drapeau fr département Dordogne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Dordogne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo | related1 = Перигор </noinclude> }}" 862827 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дордонь | flag alias = Drapeau fr département Dordogne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Dordogne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo | related1 = Перигор </noinclude> }} dm6ao162x4a4j8uoa45y9lt3ld48atf Загвар:Country data Жиронд 10 147273 862828 2026-07-23T05:03:44Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Жиронд | flag alias = Flag of Gironde.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Gironde.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862828 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Жиронд | flag alias = Flag of Gironde.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Gironde.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} n84lgb39ganyhwrb9gktq3ws3601foz Загвар:Country data Ланд 10 147274 862829 2026-07-23T05:04:23Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ланд (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Landes.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude>" 862829 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ланд (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Landes.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude> kp65nhcd6ul2nk8f2sobisi38o9wzqe Загвар:Country data Ло-е-Гарон 10 147275 862830 2026-07-23T05:05:31Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ло-е-Гаронн | flag alias = Drapeau fr département Lot-et-Garonne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude>" 862830 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ло-е-Гаронн | flag alias = Drapeau fr département Lot-et-Garonne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude> 3cnce76sfpesihhx7bgmnbalee78hmm 862836 862830 2026-07-23T05:09:51Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data Ло-е-Гаронн]] to [[Загвар:Country data Ло-е-Гарон]] without leaving a redirect 862830 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ло-е-Гаронн | flag alias = Drapeau fr département Lot-et-Garonne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude> 3cnce76sfpesihhx7bgmnbalee78hmm Ло-е-Гаронн 0 147276 862835 2026-07-23T05:09:44Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ло-е-Гаронн]] to [[Ло-е-Гарон]] 862835 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Ло-е-Гарон]] spf7t39nqniojp1bs8i6491a6b91f2l Загвар:Country data Атлантын Пиреней 10 147277 862837 2026-07-23T05:10:25Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Атлантын Пиреней | flag alias = Drapeau proposé pour les Pyrenees-atlantiques.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude>" 862837 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Атлантын Пиреней | flag alias = Drapeau proposé pour les Pyrenees-atlantiques.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude> g5ecwitkeuazz6ler45vr9v3nivaz2h Загвар:Country data Дө-Севр 10 147278 862838 2026-07-23T05:11:31Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дө-Севр | flag alias = Drapeau fr département Deux-Sèvres.svg | flag alias-logo = Flag of Deux-Sèvres Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862838 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дө-Севр | flag alias = Drapeau fr département Deux-Sèvres.svg | flag alias-logo = Flag of Deux-Sèvres Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 3b31x1pca82nh6995sjvwbj4jhtcz61 Загвар:Country data Вьенна (департамент) 10 147279 862839 2026-07-23T05:12:18Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Вьенна (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Vienne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Vienne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo | redir1 = Вьенна </noinclude> }}" 862839 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Вьенна (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Vienne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Vienne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo | redir1 = Вьенна </noinclude> }} 9v6pb9ey1vojhhmjqmlr1c6aa64qbkh 862840 862839 2026-07-23T05:12:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data Вьенна]] to [[Загвар:Country data Вьенна (департамент)]] 862839 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Вьенна (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Vienne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Vienne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo | redir1 = Вьенна </noinclude> }} 9v6pb9ey1vojhhmjqmlr1c6aa64qbkh Загвар:Country data Вьенна 10 147280 862841 2026-07-23T05:12:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data Вьенна]] to [[Загвар:Country data Вьенна (департамент)]] 862841 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Вьенна (департамент)]] 3hev1hab7t7ty3ptwkefmwiqxnggn9t Загвар:Country data Дээд Вьенна 10 147281 862842 2026-07-23T05:13:22Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Вьенна | flag alias = Drapeau fr département Haute-Vienne.svg | flag alias-logo1 = Flag of the Department of Haute-Vienne (Variant 1).svg | flag alias-logo2 = Flag of the Department of Haute-Vienne (Variant 2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo1 | var2 = logo2 </noinclude> }}" 862842 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Вьенна | flag alias = Drapeau fr département Haute-Vienne.svg | flag alias-logo1 = Flag of the Department of Haute-Vienne (Variant 1).svg | flag alias-logo2 = Flag of the Department of Haute-Vienne (Variant 2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo1 | var2 = logo2 </noinclude> }} 1sfl2uvx3de3581ooxrs3zsoeqaeuj6 Функциональ геномик 0 147282 862844 2026-07-23T05:27:54Z Tsogzolmaa1 106142 Хуудас үүсгэв: "Функциональ геномик нь геномын төслүүдээс бий болсон асар их хэмжээний өгөгдлийг ашиглан ген болон уургийн үүрэг, тэдгээрийн харилцан үйлчлэлийг тодорхойлохыг зорьдог молекул биологийн нэг салбар юм. Харин бүтцийн геномик нь ДНХ-ийн физик дараалал бол..." 862844 wikitext text/x-wiki Функциональ геномик нь геномын төслүүдээс бий болсон асар их хэмжээний өгөгдлийг ашиглан ген болон уургийн үүрэг, тэдгээрийн харилцан үйлчлэлийг тодорхойлохыг зорьдог молекул биологийн нэг салбар юм. Харин бүтцийн геномик нь ДНХ-ийн физик дараалал болон молекулын гурван хэмжээст бүтцийг зураглан тодорхойлоход голлон төвлөрдөг бол функциональ геномик нь эдгээр генүүд амьд организмын дотор бодитоор ямар үүрэг гүйцэтгэдгийг судалдаг. Энэхүү салбар нь ДНХ-ийн микроматриц, РНХ-ийн дараалал тогтоох технологи, масс спектрометрийн протеомик, мөн генийг системтэйгээр идэвхгүй болгох туршилтууд зэрэг өндөр бүтээмжтэй туршилтын олон төрлийн аргыг ашиглан физиологийн янз бүрийн нөхцөлд генийн идэвхийг дэлхийн хэмжээнд хянаж шинжилдэг. Генүүд болон тэдгээрийн нийлэгжүүлдэг уургууд эсийн нарийн төвөгтэй сүлжээнд хэрхэн харилцан үйлчилж байгааг судалснаар функциональ геномик нь хэвийн хөгжил, бодисын солилцооны замууд, мөн нарийн төвөгтэй өвчнийг үүсгэдэг молекулын өөрчлөлтүүдийн талаар гүнзгий ойлголт өгдөг. jpzq7vazw22wxofqjoldi2bksz4dv5r Бодисын солилцооны инженерчлэл 0 147283 862845 2026-07-23T05:53:10Z Munkhsarnai2009 106073 m 862845 wikitext text/x-wiki '''Бодисын солилцооны инженерчлэл''' Бодисын солилцооны инженерчлэл нь эсийн доторх байгалийн генетик болон зохицуулалтын үйл явцыг оновчтой болгож, тодорхой нэг бодисын эсийн үйлдвэрлэлийг ихээхэн нэмэгдүүлэх шинжлэх ухааны арга юм. Эдгээр маш нарийн төвөгтэй эсийн химийн үйл явцууд нь эс түүхий шим тэжээлийг эсийн энерги болон физик бүтцийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүд болгон хэрхэн хувиргахыг үндсэндээ тодорхойлдог нарийн зохион байгуулалттай бодисын солилцооны замуудад хуваагдан зохион байгуулагдсан байдаг. Орчин үеийн генийн инженерчлэлийг ашиглан эдгээр байгалийн химийн замуудыг зориудаар өөрчилснөөр биологийн судлаачид мөөгөнцөр эсвэл бактери зэрэг түгээмэл, хурдан өсдөг бичил биетнийг өндөр үр ашигтай бичил хэмжээний химийн үйлдвэр болгон бүрэн хувиргаж чадна. Энэхүү дэвшилтэт үйл явц нь огт шинэ нийлэг бодисын солилцооны замыг бий болгохын тулд өөр зүйлээс бүхэл бүтэн шинэ генүүдийг идэвхтэй оруулахын зэрэгцээ хүсээгүй химийн дайвар бүтээгдэхүүн эсвэл эсийн энергийг дэмий үрдэг байгалийн өрсөлдөгч генүүдийг идэвхтэй устгахыг хамардаг. Гол арилжааны зорилго нь нийт гарц болон үйлдвэрлэлийн хурдыг үр дүнтэйгээр хамгийн их хэмжээнд хүргэж, арилжааны өндөр үнэ цэнтэй нэгдлүүдийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ инженерчлэгдсэн организмыг томоохон хэмжээний үйлдвэрийн исгэлтийн явцад онцгой эрүүл, тогтвортой байлгах явдал юм. Бодисын солилцооны инженерчлэл нь сэргээгдэх дэвшилтэт био түлш, бат бөх био задралд ордог хуванцар, нарийн төвөгтэй эмийн бүтээгдэхүүн, бүрэн нийлэг биологийн хүнсний орц зэрэг олон төрлийн нарийн төвөгтэй материалыг орчин үеийн үйлдвэрийн аргаар үйлдвэрлэхэд бүрэн хувьсгал хийсэн. sk76dchdhhno007gx15qztrkfwk7q3i Эрхтэн дээрх чип 0 147284 862846 2026-07-23T06:07:29Z Munkhsarnai2009 106073 m 862846 wikitext text/x-wiki Эрхтэн дээрх чип нь бүтэн эрхтэн болон эрхтний системүүдийн үйл ажиллагаа, механик болон физологийн хариу урвалыг дуурайдаг олон суваг бүхий гурван хэмжээст микрофлюидийн эсийн өсгөвөрийн чип юм. Энэ нь амьтны туршилтын загварын уламжлалт хоёр хэмжээст эсийн өсгөвор болон амьд амьтны туршилтын шинжлэх ухааны хүнд хязгаарлалтуудыг алгасахыг оролддог тодорхой төрлийн хиймэл эрхтнийг бүрдүүлдэг. Эдгээр жижиг тунгалаг полимер төхөөрөмжүүд нь цусан хангамж, шим тэжээл, эсвэл агаар зэрэг шингэнийг жинхэнэ хүний биеийн дотор байгаа шигээ тасралтгүй урсах боломжийг олгодог амьд хүний эсээр дотор талаа бүрхсэн хөндий микроскопийн сувгуудыг агуулдаг. Эрхтний чухал динамик бичил орчин, үүнд тасралтгүй шингэний зүсэлтийн хүч, эсийн эдийн саад тотгор, болон циклик механик суналтыг бие махбодоор дамжуулан сэргээж өгснөөр эдгээр чипүүд нь эсийг хэвийн бөгөөд бодитойгоор бие авч явах боломжийг олгодог. Судлаачид хүний уушиг, цохилж буй зүрх, бөөр, гэдэс, мөн тархи-цусны төвөгтэй саадыг амжилттай инженерчилж, хөгжүүлсэн байна. Эрхтэн дээрх чип технологийн гол зорилго нь хүний өвчнийг лабораторийн нөхцөлд нарийн загварчлах, эмийн судалгааны хурдыг эрс сайжруулах зорилгоор эм боловсруулах явцыг урьдчилан таамаглах нарийвчлалыг эрс сайжруулах явдал юм. Ойрын ирээдүйд өвчтөний хувийн эсийг ашиглан хувь хүний эрхтэн дээрх чипийг ургуулж, эмч нарт ямар нэгэн эмчилгээг бодит байдлаар хийхээс өмнө тодорхой бие махбодь янз бүрийн эмнэлгийн эмчилгээнд хэрхэн хариу үйлдэхээ яг таг цогцоор нь турших боломжийг олгох юм. kitlx9fm6gatisb4b3xkgvxqxvpcifc Пеликан шувуу 0 147285 862848 2026-07-23T07:51:12Z ~2026-41208-12 106213 "Пеликан"-д зориулж оруулга үүсгэнэ үү. 862848 wikitext text/x-wiki Пеликан шувуу ([[:zh:學名|шинжлэх ухааны нэр]]: *Pelecanus*), мөн пеликан шувуу гэгддэг бөгөөд энэ нь Pelecanidae овгийн цорын ганц төрөл бөгөөд бүгд том усны шувууд юм. Тэдний онцлог шинж чанар нь урт хошуу, том хоолойн уут юм. [[:zh:鵜鶘科|Пеликан]] шувууд олзоо барихын тулд хоолойн уут ашигладаг бөгөөд залгихаасаа өмнө усыг шүүдэг. Бор пеликан болон Перугийн пеликан шувуунаас бусад нь тэдний өд нь голчлон цайвар өнгөтэй байдаг. Үржлийн улирлын өмнө бүх пеликан шувуудын хошуу, хоолойн уут, нүүрний нүцгэн арьс нь тод өнгөтэй болдог.<ref>{{Citation |title=鹈鹕 |date=2026-07-20 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%B9%88%E9%B9%95&oldid=93550512 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-23 |language=zh}}</ref> bw7lcpur8jh4fym2gu2n5ulc3jkyi57 Алтайн 0 147286 862850 2026-07-23T08:15:38Z ~2026-41208-12 106213 Хуудас үүсгэв: "Алтайн нурууд нь орчин үеийн мөсөн голуудын өлгий нутаг юм. Уулс нь баруун талаараа хамгийн өргөн бөгөөд зүүн өмнөд зүг рүү нарийсч, өндрөөрөө аажмаар буурдаг. Зүүн хойд хэсгээс өндрөл нь баруун хойд хэсгээс зүүн өмнөд зүг рүү аажмаар 3000-3500 метр хүртэл бу..." 862850 wikitext text/x-wiki Алтайн нурууд нь орчин үеийн мөсөн голуудын өлгий нутаг юм. Уулс нь баруун талаараа хамгийн өргөн бөгөөд зүүн өмнөд зүг рүү нарийсч, өндрөөрөө аажмаар буурдаг. Зүүн хойд хэсгээс өндрөл нь баруун хойд хэсгээс зүүн өмнөд зүг рүү аажмаар 3000-3500 метр хүртэл буурдаг. Том хагарал нь баруун хойд зүг рүү урсаж, аажмаар Иртыш голын хөндий рүү дөрвөн алхамаар доошилж, уулыг блок хэлбэртэй, давхаргалаг харагдуулдаг. Мөсөн голын элэгдлийн газрын хэлбэр болон орчин үеийн мөсөн голууд нь зөвхөн өндөрлөг газарт байдаг тул Хятадын орчин үеийн мөсөн голын тархалтын хамгийн хойд төв болдог. Баруун хойд зүг рүү чиглэсэн хагарлын дагуух цуврал хагарлын сав газруудаас гадна том уртрагийн хөндий байхгүй; Алтайн нуруу нь ердийн хагарлын блок хэлбэрийн уулс юм. Тянь Шань уулс, Куньлун уулс, Таримын сав газар, Жунгарын сав газартай хамт "гурван уул-хоёр сав газар" гэсэн формацийг үүсгэдэг. Уулс нь Об, Иртыш зэрэг томоохон голуудын усыг Төв Азийн өргөн уудам сав газарт урсдаг голуудаас тусгаарладаг. Уулсаас эх авсан голууд уулсаас гарсны дараа хагарлын шугамаар хянагддаг бөгөөд Иртыш мөрөн болон баруун хойд зүгт урсаж, Хойд мөсөн далайд цутгадаг Хятадын цорын ганц гол болох Об голын дээд хэсэг болдог. Уулын ургамал нь босоо тархалтаараа тодорхойлогддог. 1100 метрээс доош уулын бэлчээрийн бүс; 1100–2300 метрт Сибирийн нарс, Сибирийн гацуур, гацуур гэх мэт мод ургадаг ойн бүс; 2300 метрээс дээш уулын нуга, уулын доод хэсгийн нуга бүсүүд нь зуны маш сайн бэлчээрийг хангадаг. Уулсын доод хэсэгт газар тариалан эрхэлдэг. Уулс нь төмөрлөг бус металлаар баялаг.<ref>{{Citation |title=阿尔泰山脉 |date=2026-06-20 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%98%BF%E5%B0%94%E6%B3%B0%E5%B1%B1%E8%84%89&oldid=93143408 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-23 |language=zh}}</ref> 243aftqk4f5y8k63g1vjpeosexluvd0 Улаан бөгтөр сарнайн шувуу 0 147287 862851 2026-07-23T08:17:50Z ~2026-41208-12 106213 Хуудас үүсгэв: "Улаан бөгтөр сарнайн шувуу (шинжлэх ухааны нэр: *Carpodacus rhodochlamys*) нь Финчида овгийн *Carpodacus* төрөлд хамаарах шувуу юм. Энэ нь Монгол, Алтайн нуруу, Памир, Гималайн баруун хэсэг, Пакистан, Афганистан, Энэтхэг, Сикким, Хятадын Шинжаан мужуудад тархсан байдаг. Энэ..." 862851 wikitext text/x-wiki Улаан бөгтөр сарнайн шувуу (шинжлэх ухааны нэр: *Carpodacus rhodochlamys*) нь Финчида овгийн *Carpodacus* төрөлд хамаарах шувуу юм. Энэ нь Монгол, Алтайн нуруу, Памир, Гималайн баруун хэсэг, Пакистан, Афганистан, Энэтхэг, Сикким, Хятадын Шинжаан мужуудад тархсан байдаг. Энэ нь ерөнхийдөө 2500 м орчим өндөрт уулын энгэр, кипарис ой, уулын нуга, хадархаг хадан цохионд амьдардаг бөгөөд өвлийн улиралд 2000 м-ээс доош нам дор газар урууддаг. Энэ зүйлийн төрөл зүйлийн нутаг дэвсгэр нь Алтайн нуруу юм.<ref>{{Citation |title=红腰朱雀 |date=2020-09-21 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%BA%A2%E8%85%B0%E6%9C%B1%E9%9B%80&oldid=61861230 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-23 |language=zh}}</ref> rd2pkk1n73zv2yh3wxie1btg7xuztv8 Саарал тарвага 0 147288 862852 2026-07-23T08:21:06Z ~2026-41208-12 106213 Амьтдын шинэ нэрс 862852 wikitext text/x-wiki Саарал тарвага (Marmota baibacina) буюу Алтайн тарвага нь Marmota төрлийн мэрэгч амьтан юм. Энэ нь нэгэн цагт тарваганы дэд зүйл гэж тооцогддог байсан бөгөөд Алтайн нуруу, Тяньшань нуруу болон хоёр уулын хоорондох бэлчээрт тархсан байдаг.[2] Монголын Алтайн нуруунд түүний тархалтын хүрээ нь Монголын тарваганы тархалттай давхцдаг.<ref>{{Citation |title=灰旱獭 |date=2025-11-05 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%81%B0%E6%97%B1%E7%8D%AD&oldid=89811860 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-23 |language=zh}}</ref> rwlzpihrxgh5ss3zrhfxmzert6rgp4b Куйтун оргил 0 147289 862853 2026-07-23T08:23:33Z ~2026-41208-12 106213 Хуудас үүсгэв: "Куйтун оргил нь Хятад, Монгол, Оросын гурван уулзвар цэг бөгөөд далайн түвшнээс дээш 4104 метр өндөр юм. Энэ нь Алтайн нуруунд, түүнээс бага хүрээнд Таванбогдогийн нуруунд харьяалагддаг.<ref>{{Citation |title=奎屯峰 |date=2026-06-20 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E5%A5%8E%E5%B1%AF%E5%B3%B0&old..." 862853 wikitext text/x-wiki Куйтун оргил нь Хятад, Монгол, Оросын гурван уулзвар цэг бөгөөд далайн түвшнээс дээш 4104 метр өндөр юм. Энэ нь Алтайн нуруунд, түүнээс бага хүрээнд Таванбогдогийн нуруунд харьяалагддаг.<ref>{{Citation |title=奎屯峰 |date=2026-06-20 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E5%A5%8E%E5%B1%AF%E5%B3%B0&oldid=93143477 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-23 |language=zh}}</ref> hd0lo7cd4azq0tgea64kqk62t59int3 Люпаншан 0 147290 862854 2026-07-23T08:38:48Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Эрт дээр үед Люпан нуруу буюу Лоншань нуруу гэгддэг Люпан уул нь голчлон хойд зүгээс өмнө зүгт урсдаг бөгөөд Нинсягийн өмнөд төв, зүүн Ганьсу, баруун Шэньси мужуудыг хамардаг. Түүхээс харахад энэ уулын нурууг туулахын тулд мушгирсан, эрсдэлтэй Люпань эрт..." 862854 wikitext text/x-wiki Эрт дээр үед Люпан нуруу буюу Лоншань нуруу гэгддэг Люпан уул нь голчлон хойд зүгээс өмнө зүгт урсдаг бөгөөд Нинсягийн өмнөд төв, зүүн Ганьсу, баруун Шэньси мужуудыг хамардаг. Түүхээс харахад энэ уулын нурууг туулахын тулд мушгирсан, эрсдэлтэй Люпань эртний замаар явах шаардлагатай болдог байсан тул Люпань уул гэж нэрлэгддэг ("оргилд хүрэхээсээ өмнө замд зургаан удаа эргэх" гэсэн утгатай). Люпань нурууны дундаж өндөр нь ойролцоогоор 2500 метр юм. Гол оргил болох Мигань уул нь Нинсягийн Жинюань, Лондэ хошууны хил дээр байрладаг бөгөөд 2942 метр өндөр юм. Люпань нурууны хоёр дахь хамгийн өндөр оргил нь мөн Гуюань хотын Юаньжоу дүүрэгт байрладаг Люпань уул бөгөөд 2928 метр өндөр юм.<ref>{{Citation |title=六盘山 |date=2026-06-11 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E5%85%AD%E7%9B%98%E5%B1%B1&oldid=93025710 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-23 |language=zh}}</ref> t360wcl3il4md16avw0f5an7adszckt Хорчин аймаг 0 147291 862855 2026-07-23T08:42:32Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Хорчин овог (Монголоор: ᠬᠤᠷᠴᠢᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ) нь Мин улсын дунд үеэс сүүл үе, Чин улсын эхэн үеийн эртний Монгол овог аймгийн нэр байв. Арукорчин овог аймгаас ялгахын тулд үүнийг Нэн Хорчин овог гэж нэрлэдэг байжээ. Энэ нь Хожим Жин улсын Нурхачитай холбоо..." 862855 wikitext text/x-wiki Хорчин овог (Монголоор: ᠬᠤᠷᠴᠢᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ) нь Мин улсын дунд үеэс сүүл үе, Чин улсын эхэн үеийн эртний Монгол овог аймгийн нэр байв. Арукорчин овог аймгаас ялгахын тулд үүнийг Нэн Хорчин овог гэж нэрлэдэг байжээ. Энэ нь Хожим Жин улсын Нурхачитай холбоо тогтоосон анхны Монгол овог байв.<ref>{{Citation |title=科尔沁部 |date=2026-03-12 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%A7%91%E5%B0%94%E6%B2%81%E9%83%A8&oldid=91856838 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-23 |language=zh}}</ref> t3yfyuuj273fvji86eb66oq1czub08i Түмэд овог 0 147292 862856 2026-07-23T08:44:46Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Түмэд овог (Монголоор: ᠲᠦᠮᠡᠳ) нь 13-р зуунаас хойш оршин тогтнож ирсэн Монгол овог юм. Тэд одоогоор голчлон Хөх хотод, нэг хэсэг нь баруун Ляонин мужид амьдардаг бөгөөд дийлэнх нь суурин газар тариалан эрхэлдэг. "Түмэд" гэдэг нэр нь "арван мянган өрхийн си..." 862856 wikitext text/x-wiki Түмэд овог (Монголоор: ᠲᠦᠮᠡᠳ) нь 13-р зуунаас хойш оршин тогтнож ирсэн Монгол овог юм. Тэд одоогоор голчлон Хөх хотод, нэг хэсэг нь баруун Ляонин мужид амьдардаг бөгөөд дийлэнх нь суурин газар тариалан эрхэлдэг. "Түмэд" гэдэг нэр нь "арван мянган өрхийн систем"-ээс гаралтай.<ref>{{Citation |title=土默特部 |date=2026-06-12 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E5%9C%9F%E9%BB%98%E7%89%B9%E9%83%A8&oldid=93041770 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-23 |language=zh}}</ref> 3n1ztzjiz1syqym4hbv1wpqdvkecw5a Арукорчин 0 147293 862857 2026-07-23T08:47:35Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Арукорчин (Монголоор: ᠠᠷᠤ ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ), мөн Арукорчин гэж орчуулагддаг бөгөөд Мин, Чин гүрний үед үүссэн Монгол овог аймаг байв. "Арукорчин" гэдэг нь өмнө зүг рүү нүүж ирсэн Ненкорчинчүүдээс ялгахын тулд уулын сүүдэртэй талыг илэрхийлдэг ар тал гэсэн утга..." 862857 wikitext text/x-wiki Арукорчин (Монголоор: ᠠᠷᠤ ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ), мөн Арукорчин гэж орчуулагддаг бөгөөд Мин, Чин гүрний үед үүссэн Монгол овог аймаг байв. "Арукорчин" гэдэг нь өмнө зүг рүү нүүж ирсэн Ненкорчинчүүдээс ялгахын тулд уулын сүүдэртэй талыг илэрхийлдэг ар тал гэсэн утгатай.<ref>{{Citation |title=阿噜科尔沁部 |date=2025-11-15 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%98%BF%E5%99%9C%E7%A7%91%E5%B0%94%E6%B2%81%E9%83%A8&oldid=90008418 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-23 |language=zh}}</ref> 37oey4dq3r9ilkbwfwxtlhn4x5nxwwy Хорчин баруун урд туг 0 147294 862858 2026-07-23T08:50:09Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Хорчин баруун урд туг (Монголоор: ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠭᠠᠷᠤᠨ ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠦ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хинган Лигийн харьяа туг юм. Энэ нь Өвөр Монголын зүүн хойд хэсэгт, Хорчин бэлчээрийн төвд, Их Хинг..." 862858 wikitext text/x-wiki Хорчин баруун урд туг (Монголоор: ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠭᠠᠷᠤᠨ ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠦ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хинган Лигийн харьяа туг юм. Энэ нь Өвөр Монголын зүүн хойд хэсэгт, Хорчин бэлчээрийн төвд, Их Хинган уулсын өмнөд энгэрт байрладаг. Нийт 18,536 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамардаг бөгөөд захиргааны төв нь Хорчин хотод байрладаг.<ref>{{Citation |title=科尔沁右翼前旗 |date=2026-02-07 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%A7%91%E5%B0%94%E6%B2%81%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E5%89%8D%E6%97%97&oldid=91427421 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-23 |language=zh}}</ref> n1724e29ukae4t9fgfct3ks7pgj7sso Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425 3 147295 862859 2026-07-23T09:04:45Z Fsdfdfg425 106210 /* Млнгол наадам */ шинэ хэсэг 862859 wikitext text/x-wiki == Млнгол наадам == Млнгол наадам [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 09:04, 23 Долоодугаар сар 2026 (UTC) qguseip3xkdejya0337bmm34y24vl6q МикроРНХ биосенсорууд 0 147296 862860 2026-07-23T09:46:29Z Munkhtur 09 106189 Хуудас үүсгэв: "МикроРНХ биосенсорууд МикроРНХ (МиРНХ) биосенсор гэдэг нь илрүүлэх платформ дээрх зорилтот МиРНХ молекулууд болон таних элементийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг ашиглан, МиРНХ-ийн түвшин эсвэл байгаа эсэхийг илтгэх хэмжигдэхүүн үүсгэдэг аналитик төх..." 862860 wikitext text/x-wiki МикроРНХ биосенсорууд МикроРНХ (МиРНХ) биосенсор гэдэг нь илрүүлэх платформ дээрх зорилтот МиРНХ молекулууд болон таних элементийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг ашиглан, МиРНХ-ийн түвшин эсвэл байгаа эсэхийг илтгэх хэмжигдэхүүн үүсгэдэг аналитик төхөөрөмж юм. МиРНХ биосенсорын судалгаагаар эдгээр нь уламжлалт miRNA илрүүлэх аргуудтай харьцуулахад илрүүлэх хугацаа богино, мэдрэмж болон нарийвчлал өндөр, үйлдвэрлэлийн зардал бага байдаг нь харагдсан. МиРНХ нь 18-25 суурь хос урттай, жижиг, кодлодоггүй РНХ-ийн нэг төрөл юм.МиРНХ нь генийн зохицуулгыг транскрипцийн дараах шатанд гүйцэтгэдэг бөгөөд эсийн процессуудад нөлөөлдөг. Мөн эдгээр нь цусны эргэлтийн шингэн цус зэрэг, шүлс, шээс зэрэг биеийн шингэнд элбэг байдаг. Түүнчлэн МиРНХ нь амьтан, ургамалд байдаг бөгөөд эсийн механизмд нөлөөлөх зохицуулах үүрэгтэй. МиРНХ нь хорт хавдар болон зүрх судасны өвчин зэрэг өвчнүүдтэй нягт холбоотой. Хорт хавдрын үед МиРНХ нь онкоген эсвэл хавдар дарангуйлагч үүрэг гүйцэтгэж, өвчний оношилгоо, таамаглалд ашиглах боломжтой сайн биомаркер болдог.МиРНХ биомаркеруудыг шинжлэх олон арга техник эмнэлзүйн болон судалгааны орчинд байдаг. Гэсэн хэдий ч одоогийн аргуудын өртөг өндөр, цаг хугацаа, боловсон хүчний бэлтгэл их шаарддаг зэрэг дутагдалтай талууд, мөн илрүүлэх мэдрэмж, нарийвчлал бага байдаг нь илүү сайжруулсан МиРНХ илрүүлэх аргын хэрэгцээг бий болгож байна.МикроРНХ биосенсорууд нь шижил 7mv9j9dve0yb7qdb7pmygcaa33c1ofg 862862 862860 2026-07-23T09:57:25Z Munkhtur 09 106189 862862 wikitext text/x-wiki МикроРНХ биосенсорууд МикроРНХ (МиРНХ) биосенсор гэдэг нь илрүүлэх платформ дээрх зорилтот МиРНХ молекулууд болон таних элементийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг ашиглан, МиРНХ-ийн түвшин эсвэл байгаа эсэхийг илтгэх хэмжигдэхүүн үүсгэдэг аналитик төхөөрөмж юм. МиРНХ биосенсорын судалгаагаар эдгээр нь уламжлалт miRNA илрүүлэх аргуудтай харьцуулахад илрүүлэх хугацаа богино, мэдрэмж болон нарийвчлал өндөр, үйлдвэрлэлийн зардал бага байдаг нь харагдсан. МиРНХ нь 18-25 суурь хос урттай, жижиг, кодлодоггүй РНХ-ийн нэг төрөл юм.МиРНХ нь генийн зохицуулгыг транскрипцийн дараах шатанд гүйцэтгэдэг бөгөөд эсийн процессуудад нөлөөлдөг. Мөн эдгээр нь цусны эргэлтийн шингэн цус зэрэг, шүлс, шээс зэрэг биеийн шингэнд элбэг байдаг. Түүнчлэн МиРНХ нь амьтан, ургамалд байдаг бөгөөд эсийн механизмд нөлөөлөх зохицуулах үүрэгтэй. МиРНХ нь хорт хавдар болон зүрх судасны өвчин зэрэг өвчнүүдтэй нягт холбоотой. Хорт хавдрын үед МиРНХ нь онкоген эсвэл хавдар дарангуйлагч үүрэг гүйцэтгэж, өвчний оношилгоо, таамаглалд ашиглах боломжтой сайн биомаркер болдог.МиРНХ биомаркеруудыг шинжлэх олон арга техник эмнэлзүйн болон судалгааны орчинд байдаг. Гэсэн хэдий ч одоогийн аргуудын өртөг өндөр, цаг хугацаа, боловсон хүчний бэлтгэл их шаарддаг зэрэг дутагдалтай талууд, мөн илрүүлэх мэдрэмж, нарийвчлал бага байдаг нь илүү сайжруулсан МиРНХ илрүүлэх аргын хэрэгцээг бий болгож байна rqu3f2wc2ofp29k8cejaq8nxw7km3c9 862866 862862 2026-07-23T10:01:20Z Munkhtur 09 106189 862866 wikitext text/x-wiki МикроРНХ биосенсорууд [[File:Workflow miRNA biosensors.png|thumb|Figure illustrating the workflow of miRNA detection. miRNAs can be detected with complex biosensors such as electrochemical biosensors and optical biosensors. miRNA Biosensors utilize nanomaterials, recognition elements, and amplification elements for sensitive and specific detection of miRNAs.]] МикроРНХ (МиРНХ) биосенсор гэдэг нь илрүүлэх платформ дээрх зорилтот МиРНХ молекулууд болон таних элементийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг ашиглан, МиРНХ-ийн түвшин эсвэл байгаа эсэхийг илтгэх хэмжигдэхүүн үүсгэдэг аналитик төхөөрөмж юм. МиРНХ биосенсорын судалгаагаар эдгээр нь уламжлалт miRNA илрүүлэх аргуудтай харьцуулахад илрүүлэх хугацаа богино, мэдрэмж болон нарийвчлал өндөр, үйлдвэрлэлийн зардал бага байдаг нь харагдсан. МиРНХ нь 18-25 суурь хос урттай, жижиг, кодлодоггүй РНХ-ийн нэг төрөл юм.МиРНХ нь генийн зохицуулгыг транскрипцийн дараах шатанд гүйцэтгэдэг бөгөөд эсийн процессуудад нөлөөлдөг. Мөн эдгээр нь цусны эргэлтийн шингэн цус зэрэг, шүлс, шээс зэрэг биеийн шингэнд элбэг байдаг. Түүнчлэн МиРНХ нь амьтан, ургамалд байдаг бөгөөд эсийн механизмд нөлөөлөх зохицуулах үүрэгтэй. МиРНХ нь хорт хавдар болон зүрх судасны өвчин зэрэг өвчнүүдтэй нягт холбоотой. Хорт хавдрын үед МиРНХ нь онкоген эсвэл хавдар дарангуйлагч үүрэг гүйцэтгэж, өвчний оношилгоо, таамаглалд ашиглах боломжтой сайн биомаркер болдог.МиРНХ биомаркеруудыг шинжлэх олон арга техник эмнэлзүйн болон судалгааны орчинд байдаг. Гэсэн хэдий ч одоогийн аргуудын өртөг өндөр, цаг хугацаа, боловсон хүчний бэлтгэл их шаарддаг зэрэг дутагдалтай талууд, мөн илрүүлэх мэдрэмж, нарийвчлал бага байдаг нь илүү сайжруулсан МиРНХ илрүүлэх аргын хэрэгцээг бий болгож байна. jr5w4h8vkgsv5t7ebxik02gwk9kfsds 862867 862866 2026-07-23T10:02:38Z Munkhtur 09 106189 862867 wikitext text/x-wiki МикроРНХ биосенсорууд [[File:Workflow miRNA biosensors.png|thumb|МиРНХ илрүүлэх ажлын урсгалыг дүрслэн харуулсан зураг. МиРНХ-уудыг цахилгаан химийн биомэдрэгч болон оптик биомэдрэгч зэрэг нарийн төвөгтэй биомэдрэгч ашиглан илрүүлэх боломжтой.МиРНХ биомэдрэгчид нарийн мэдрэг болон онцгой илрүүлэг хийхийн тулд наноматериал, таних элемент, нэмэгдэл элементүүдийг ашигладаг.]] МикроРНХ (МиРНХ) биосенсор гэдэг нь илрүүлэх платформ дээрх зорилтот МиРНХ молекулууд болон таних элементийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг ашиглан, МиРНХ-ийн түвшин эсвэл байгаа эсэхийг илтгэх хэмжигдэхүүн үүсгэдэг аналитик төхөөрөмж юм. МиРНХ биосенсорын судалгаагаар эдгээр нь уламжлалт miRNA илрүүлэх аргуудтай харьцуулахад илрүүлэх хугацаа богино, мэдрэмж болон нарийвчлал өндөр, үйлдвэрлэлийн зардал бага байдаг нь харагдсан. МиРНХ нь 18-25 суурь хос урттай, жижиг, кодлодоггүй РНХ-ийн нэг төрөл юм.МиРНХ нь генийн зохицуулгыг транскрипцийн дараах шатанд гүйцэтгэдэг бөгөөд эсийн процессуудад нөлөөлдөг. Мөн эдгээр нь цусны эргэлтийн шингэн цус зэрэг, шүлс, шээс зэрэг биеийн шингэнд элбэг байдаг. Түүнчлэн МиРНХ нь амьтан, ургамалд байдаг бөгөөд эсийн механизмд нөлөөлөх зохицуулах үүрэгтэй. МиРНХ нь хорт хавдар болон зүрх судасны өвчин зэрэг өвчнүүдтэй нягт холбоотой. Хорт хавдрын үед МиРНХ нь онкоген эсвэл хавдар дарангуйлагч үүрэг гүйцэтгэж, өвчний оношилгоо, таамаглалд ашиглах боломжтой сайн биомаркер болдог.МиРНХ биомаркеруудыг шинжлэх олон арга техник эмнэлзүйн болон судалгааны орчинд байдаг. Гэсэн хэдий ч одоогийн аргуудын өртөг өндөр, цаг хугацаа, боловсон хүчний бэлтгэл их шаарддаг зэрэг дутагдалтай талууд, мөн илрүүлэх мэдрэмж, нарийвчлал бага байдаг нь илүү сайжруулсан МиРНХ илрүүлэх аргын хэрэгцээг бий болгож байна. qbhsipmdaumt6lq59nl2srn2ov0pm24 862870 862867 2026-07-23T10:05:35Z Munkhtur 09 106189 862870 wikitext text/x-wiki '''[[MicroRNA|МикроРНХ (МиРНХ)]] [[biosensor|биосенсор]]ууд''' [[File:Workflow miRNA biosensors.png|thumb|МиРНХ илрүүлэх ажлын урсгалыг дүрслэн харуулсан зураг. МиРНХ-уудыг цахилгаан химийн биомэдрэгч болон оптик биомэдрэгч зэрэг нарийн төвөгтэй биомэдрэгч ашиглан илрүүлэх боломжтой.МиРНХ биомэдрэгчид нарийн мэдрэг болон онцгой илрүүлэг хийхийн тулд наноматериал, таних элемент, нэмэгдэл элементүүдийг ашигладаг.]] МикроРНХ (МиРНХ) биосенсор гэдэг нь илрүүлэх платформ дээрх зорилтот МиРНХ молекулууд болон таних элементийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг ашиглан, МиРНХ-ийн түвшин эсвэл байгаа эсэхийг илтгэх хэмжигдэхүүн үүсгэдэг аналитик төхөөрөмж юм. МиРНХ биосенсорын судалгаагаар эдгээр нь уламжлалт miRNA илрүүлэх аргуудтай харьцуулахад илрүүлэх хугацаа богино, мэдрэмж болон нарийвчлал өндөр, үйлдвэрлэлийн зардал бага байдаг нь харагдсан. МиРНХ нь 18-25 суурь хос урттай, жижиг, кодлодоггүй РНХ-ийн нэг төрөл юм.МиРНХ нь генийн зохицуулгыг транскрипцийн дараах шатанд гүйцэтгэдэг бөгөөд эсийн процессуудад нөлөөлдөг. Мөн эдгээр нь цусны эргэлтийн шингэн цус зэрэг, шүлс, шээс зэрэг биеийн шингэнд элбэг байдаг. Түүнчлэн МиРНХ нь амьтан, ургамалд байдаг бөгөөд эсийн механизмд нөлөөлөх зохицуулах үүрэгтэй. МиРНХ нь хорт хавдар болон зүрх судасны өвчин зэрэг өвчнүүдтэй нягт холбоотой. Хорт хавдрын үед МиРНХ нь онкоген эсвэл хавдар дарангуйлагч үүрэг гүйцэтгэж, өвчний оношилгоо, таамаглалд ашиглах боломжтой сайн биомаркер болдог.МиРНХ биомаркеруудыг шинжлэх олон арга техник эмнэлзүйн болон судалгааны орчинд байдаг. Гэсэн хэдий ч одоогийн аргуудын өртөг өндөр, цаг хугацаа, боловсон хүчний бэлтгэл их шаарддаг зэрэг дутагдалтай талууд, мөн илрүүлэх мэдрэмж, нарийвчлал бага байдаг нь илүү сайжруулсан МиРНХ илрүүлэх аргын хэрэгцээг бий болгож байна. 6xa7s0f0geb3y3t6r7ndqni2v1dltk7 Днх-иын нанотехнологи 0 147297 862861 2026-07-23T09:54:05Z Гэгээнжаргал 106104 Хуудас үүсгэв: "'''ДНХ нанотехнологи гэдэг нь технологийн зорилгоор хиймэл нуклейн хүчлийн бүтцийг зохион бүтээх, үйлдвэрлэдэг салбар юм. Энэхүү хурдацтай хөгжиж буй салбарт ДНХ, РНХ зэрэг нуклейн хүчлийг амьд эс дэх генетикийн мэдээллийн байгалийн тээвэрлэгч гэдгээр..." 862861 wikitext text/x-wiki '''ДНХ нанотехнологи гэдэг нь технологийн зорилгоор хиймэл нуклейн хүчлийн бүтцийг зохион бүтээх, үйлдвэрлэдэг салбар юм. Энэхүү хурдацтай хөгжиж буй салбарт ДНХ, РНХ зэрэг нуклейн хүчлийг амьд эс дэх генетикийн мэдээллийн байгалийн тээвэрлэгч гэдгээр нь бус, харин цэвэр биологийн  инженерийн материал болгон ашигладаг. Энэ нь нуклейн хүчлийн суурийн хоёрчлолын хатуу дүрэмд (өөрөөр хэлбэл аденин нь зөвхөн тиминтэй, цитозин нь зөвхөн гуанинтай холбогдоход) бүрэн суурилдаг. Инженерүүд нийлмэл тооцооллын синтетик ДНХ судлалын дарааллыг нарийн зохион бүтээх замаар эдгээр судал хэрхэн нугалж, хоорондоо холбогдохыг яг таг урьдчилан таамаглаж, тэдгээрийг хоёр хэмжээст болон гурван хэмжээст геометрийн нарийн хэлбэрт бие даан угсрах боломжийг олгодог.''' '''Энэхүү захиалгат зохион бүтээгдсэн нано хэмжээний бүтцүүд нь нүүрстөрөгчийн нанохоолой эсвэл металл нано хэсгүүд зэрэг бусад функциональ молекулуудыг маш өвөрмөц хэлбэрээр байрлуулах маш хатуу суурь болж чадна. Түүнчлэн судлаачид энэхүү технологийн тусламжтайгаар механик хясаа, робот алхагч, энгийн мэдээллийг тооцоолдог химийн логик хаалга зэрэг динамик нано хэмжээний молекул машин бүтээсээр байха. ДНХ-ийн нанотехнологийн практик хэрэглээ нь маш өргөн хүрээтэй бөгөөд синтетик биологи , зорилтот эм эмчилгээ, дэвшилтэт молекул тооцоолол, шинэлэг наноэлектроникийн хэлхээг бүтээхэд хүчтэй нөлөө үзүүлж байна.''' 0z7misojtuxvhmd1ndi401ntm7tj8k6 ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт 0 147298 862863 2026-07-23T09:58:03Z Enkhjargalan Erdene 103463 Хуудас үүсгэв: " ==ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт== ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт нь хоёртын (binary) өгөгдлийг нийлэгжүүлсэн ДНХ-ийн гинжин хэлхээнд кодлох болон түүнийг буцаан тайлж унших үйл явц юм. ДНХ нь хадгалах нягтрал маш өндөр тул мэдээлэл хадгалах орчин болох асар..." 862863 wikitext text/x-wiki ==ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт== ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт нь хоёртын (binary) өгөгдлийг нийлэгжүүлсэн ДНХ-ийн гинжин хэлхээнд кодлох болон түүнийг буцаан тайлж унших үйл явц юм. ДНХ нь хадгалах нягтрал маш өндөр тул мэдээлэл хадгалах орчин болох асар их боломжтой боловч өнөөдрийн байдлаар өндөр өртөгтэй бөгөөд унших, бичих хурд нь маш удаан байдаг тул практик хэрэглээ нь ихээхэн хязгаарлагдмал хэвээр байна. 2019 оны 6-р сард эрдэмтэд Англи хэл дээрх Википедиагийн бүх 16 ГБ текстийг нийлэг ДНХ-д кодлосон тухай мэдээлсэн. 2021 онд эрдэмтэд 1 Mbps хурдтайгаар ДНХ-д мэдээлэл бичих чадвартай тусгай ДНХ өгөгдөл бичигч төхөөрөмж боловсруулсан тухай мэдээлсэн. nui096ytiye0gbekd9fey7zmzimitfy 862864 862863 2026-07-23T09:58:42Z Enkhjargalan Erdene 103463 862864 wikitext text/x-wiki ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт нь хоёртын (binary) өгөгдлийг нийлэгжүүлсэн ДНХ-ийн гинжин хэлхээнд кодлох болон түүнийг буцаан тайлж унших үйл явц юм. ДНХ нь хадгалах нягтрал маш өндөр тул мэдээлэл хадгалах орчин болох асар их боломжтой боловч өнөөдрийн байдлаар өндөр өртөгтэй бөгөөд унших, бичих хурд нь маш удаан байдаг тул практик хэрэглээ нь ихээхэн хязгаарлагдмал хэвээр байна. 2019 оны 6-р сард эрдэмтэд Англи хэл дээрх Википедиагийн бүх 16 ГБ текстийг нийлэг ДНХ-д кодлосон тухай мэдээлсэн. 2021 онд эрдэмтэд 1 Mbps хурдтайгаар ДНХ-д мэдээлэл бичих чадвартай тусгай ДНХ өгөгдөл бичигч төхөөрөмж боловсруулсан тухай мэдээлсэн. mv19abllq0ia6cgi339go11kgjukhka 862865 862864 2026-07-23T10:00:08Z Enkhjargalan Erdene 103463 862865 wikitext text/x-wiki '''ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт''' нь хоёртын (binary) өгөгдлийг нийлэгжүүлсэн ДНХ-ийн гинжин хэлхээнд кодлох болон түүнийг буцаан тайлж унших үйл явц юм. ДНХ нь хадгалах нягтрал маш өндөр тул мэдээлэл хадгалах орчин болох асар их боломжтой боловч өнөөдрийн байдлаар өндөр өртөгтэй бөгөөд унших, бичих хурд нь маш удаан байдаг тул практик хэрэглээ нь ихээхэн хязгаарлагдмал хэвээр байна. 2019 оны 6-р сард эрдэмтэд Англи хэл дээрх Википедиагийн бүх 16 ГБ текстийг нийлэг ДНХ-д кодлосон тухай мэдээлсэн. 2021 онд эрдэмтэд 1 Mbps хурдтайгаар ДНХ-д мэдээлэл бичих чадвартай тусгай ДНХ өгөгдөл бичигч төхөөрөмж боловсруулсан тухай мэдээлсэн. qg3fn6pgsmz4fk28p4bul7o2i3gzrre 862868 862865 2026-07-23T10:03:03Z Enkhjargalan Erdene 103463 862868 wikitext text/x-wiki {{Навигацийн хайрцаг |name = Санах ойн ба өгөгдөл хадгалалтын төрлүүд |title = [[Компьютерийн санах ой]] ба [[өгөгдөл хадгалалт]]ын төрлүүд |group1 = Ерөнхий |list1 = * [[Компьютерийн санах ой]] * [[Өгөгдөл хадгалалт]] |group2 = Дэгдэмхий |list2 = * [[RAM]] |group3 = Үл дэгдэмхий |list3 = * [[ROM]] * [[NVRAM]] |group4 = Эрт үеийн NVRAM |list4 = * [[Соронзон бөмбөр]] * [[Соронзон цөмт санах ой]] |group5 = Аналог бичлэг |list5 = * [[Соронзон тууз]] * [[Винил пянз]] |group6 = Оптик |list6 = * [[CD]] * [[DVD]] * [[Blu-ray]] |group7 = Хөгжүүлэлтийн шатанд |list7 = * [[ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт]] |group8 = Түүхэн |list8 = * [[Перфокарт]] * [[Перфосоронзон тууз]] }} '''ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт''' нь хоёртын (binary) өгөгдлийг нийлэгжүүлсэн ДНХ-ийн гинжин хэлхээнд кодлох болон түүнийг буцаан тайлж унших үйл явц юм. ДНХ нь хадгалах нягтрал маш өндөр тул мэдээлэл хадгалах орчин болох асар их боломжтой боловч өнөөдрийн байдлаар өндөр өртөгтэй бөгөөд унших, бичих хурд нь маш удаан байдаг тул практик хэрэглээ нь ихээхэн хязгаарлагдмал хэвээр байна. 2019 оны 6-р сард эрдэмтэд Англи хэл дээрх Википедиагийн бүх 16 ГБ текстийг нийлэг ДНХ-д кодлосон тухай мэдээлсэн. 2021 онд эрдэмтэд 1 Mbps хурдтайгаар ДНХ-д мэдээлэл бичих чадвартай тусгай ДНХ өгөгдөл бичигч төхөөрөмж боловсруулсан тухай мэдээлсэн. g4xe8pj5vlw3lvbfttme120bv5jd7r8 862869 862868 2026-07-23T10:04:13Z Enkhjargalan Erdene 103463 862869 wikitext text/x-wiki {{Short description|Process of encoding and decoding binary data to and from synthesized strands of DNA}}<!-- Should be 40 characters (including spaces) or fewer see [[WP:SD40]]. --> {{Memory types}} '''ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт''' нь хоёртын (binary) өгөгдлийг нийлэгжүүлсэн ДНХ-ийн гинжин хэлхээнд кодлох болон түүнийг буцаан тайлж унших үйл явц юм. ДНХ нь хадгалах нягтрал маш өндөр тул мэдээлэл хадгалах орчин болох асар их боломжтой боловч өнөөдрийн байдлаар өндөр өртөгтэй бөгөөд унших, бичих хурд нь маш удаан байдаг тул практик хэрэглээ нь ихээхэн хязгаарлагдмал хэвээр байна. 2019 оны 6-р сард эрдэмтэд Англи хэл дээрх Википедиагийн бүх 16 ГБ текстийг нийлэг ДНХ-д кодлосон тухай мэдээлсэн. 2021 онд эрдэмтэд 1 Mbps хурдтайгаар ДНХ-д мэдээлэл бичих чадвартай тусгай ДНХ өгөгдөл бичигч төхөөрөмж боловсруулсан тухай мэдээлсэн. 8zs0fqqfdtf0rwmt2jd8t8noky59ygx 862871 862869 2026-07-23T10:15:51Z Enkhjargalan Erdene 103463 862871 wikitext text/x-wiki '''ДНХ дижитал өгөгдөл хадгалалт''' нь хоёртын (binary) өгөгдлийг нийлэгжүүлсэн ДНХ-ийн гинжин хэлхээнд кодлох болон түүнийг буцаан тайлж унших үйл явц юм. ДНХ нь хадгалах нягтрал маш өндөр тул мэдээлэл хадгалах орчин болох асар их боломжтой боловч өнөөдрийн байдлаар өндөр өртөгтэй бөгөөд унших, бичих хурд нь маш удаан байдаг тул практик хэрэглээ нь ихээхэн хязгаарлагдмал хэвээр байна. 2019 оны 6-р сард эрдэмтэд Англи хэл дээрх Википедиагийн бүх 16 ГБ текстийг нийлэг ДНХ-д кодлосон тухай мэдээлсэн. 2021 онд эрдэмтэд 1 Mbps хурдтайгаар ДНХ-д мэдээлэл бичих чадвартай тусгай ДНХ өгөгдөл бичигч төхөөрөмж боловсруулсан тухай мэдээлсэн. ==Кодлох аргууд== Өгөгдлийг ДНХ-д кодлох олон арга боломжтой. Хамгийн оновчтой аргууд нь ДНХ-ийг хэмнэлттэй ашиглахын зэрэгцээ алдаанаас хамгаалдаг. Хэрэв мессеж агуулсан ДНХ-ийг 1000 жил гэх мэт урт хугацаанд хадгалах зорилготой бол дараалал нь хиймэл гэдэг нь илт харагддаг, мөн унших хүрээг (reading frame) хялбар таних боломжтой байх нь давуу талтай. ===Текст кодлох=== Текст кодлох хэд хэдэн энгийн аргыг санал болгосон байдаг. Эдгээрийн ихэнх нь үсэг бүрийг хайлтын хүснэгтэд байгаа өвөрмөц богино нуклеотидын дараалал буюу “кодон”-д хөрвүүлэх зарчимтай. Ийм кодлох схемийн жишээнд Хаффманы код, таслалтай код, ээлжилсэн код зэрэг орно. ===Дурын өгөгдөл кодлох=== Дурын төрлийн өгөгдлийг ДНХ-д кодлохдоо өгөгдлийг эхлээд хоёртын (суурь 2) хэлбэрээс гуравтын (суурь 3) хэлбэрт хөрвүүлдэг. Дараа нь цифр бүр буюу “трит”-ийг хайлтын хүснэгт ашиглан нуклеотид болгон хувиргана. Нэг төрлийн нуклеотид дараалан олон давтагдахыг гомополимер гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь дарааллыг үнэн зөв уншихад хүндрэл учруулж болзошгүй. Иймээс хүснэгтээс сонгох нуклеотид нь зөвхөн тритийн утгаас гадна өмнөх нуклеотидоос мөн хамаардаг. Жишээлбэл, хэрэв дарааллын өмнөх нуклеотид T (тимин), харин тритийн утга 2 байвал дараагийн нуклеотид G (гуанин) болно. {| class="wikitable" style="width: 250px;" |+ Тритийг нуклеотид болгон хөрвүүлэх (жишээ) |- ! Өмнөх !! 0 !! 1 !! 2 |- ! T || A || C || G |- ! G || T || A || C |- ! C || G || T || A |- ! A || C || G || T |} Өгөгдлийг хэсэгчлэх, хаягжуулах, мөн алдаанаас хамгаалах янз бүрийн системийг хамтад нь ашиглаж болно. Алдаа засварлах нэг арга нь мэдээлэл кодолсон нуклеотидуудын хооронд тогтмол зайтай синхрончлолын нуклеотид оруулах явдал юм. Эдгээр синхрончлолын нуклеотидууд нь олон давхцаж буй ДНХ-ийн гинжнээс дарааллыг сэргээн бүтээх үед тулгуур бүтэц болж ажилладаг. kequtg7gy16fw2eyera3htzevym6qoc Нано Анагаах Ухааны Европын Технологийн Платформ 0 147299 862875 2026-07-23T10:30:42Z Munkhtur 09 106189 Хуудас үүсгэв: "Нано Анагаах Ухааны Европын Технологийн Платформ (ETP Nanomedicine)гэдэг нь Европын холбоо нанотехнологийг анагаах ухаанд хэрэглэх салбарт өрсөлдөх чадварыг сайжруулах зорилготой Европын Технологийн Платформ-ын санаачилга юм. ==Ерөнхий ойлголт== Аж үйлдвэри..." 862875 wikitext text/x-wiki Нано Анагаах Ухааны Европын Технологийн Платформ (ETP Nanomedicine)гэдэг нь Европын холбоо нанотехнологийг анагаах ухаанд хэрэглэх салбарт өрсөлдөх чадварыг сайжруулах зорилготой Европын Технологийн Платформ-ын санаачилга юм. ==Ерөнхий ойлголт== Аж үйлдвэрийн салбарын удирдлагатайгаар Европын Комисстой хамтран чухал санаачилгыг байгуулсан байна. Аж үйлдвэр болон эрдэм шинжилгээний мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн 53 Европын оролцогч талуудын бүлэг Нано Анагаах Ухааны Европын Технологийн Платформыг байгуулсан. Энэ дээд түвшний бүлгийн эхний зорилго бол нанотехнологид суурилсан эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний ирээдүйд чиглэсэн энэ салбарын 2020 он хүртэлх хэрэгцээ, боломжуудыг тодорхойлсон алсын хараа баримт бичиг боловсруулах явдал байв. 2006 оны эхээр энэ Платформыг илүү өргөн хүрээний оролцоонд нээлттэй болгосон (2006 оны 12-р сар гэхэд: 150 гишүүн байгууллага) бөгөөд нано анагаах ухаан өнөөг хүртэл бий болгосон өндөр хүлээлтэд нийцүүлэхийг зорьсон, ирээдүйн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээнд хамтран ажиллах сайтар боловсруулсан нийтлэг Европын хандлагыг харуулсан Стратегийн Судалгааны Хөтөлбөр гэгчийг боловсруулж гаргасан юм. ou3c8h7oj2axe9225ezjj5uszpf3lc6 862878 862875 2026-07-23T10:38:14Z Munkhtur 09 106189 862878 wikitext text/x-wiki '''[[nanomedicne|Нано Анагаах Ухаан]]''' Европын Технологийн Платформ (ETP Nanomedicine)гэдэг нь Европын холбоо нанотехнологийг анагаах ухаанд хэрэглэх салбарт өрсөлдөх чадварыг сайжруулах зорилготой Европын Технологийн Платформ-ын санаачилга юм. ==Ерөнхий ойлголт== Аж үйлдвэрийн салбарын удирдлагатайгаар Европын Комисстой хамтран чухал санаачилгыг байгуулсан байна. Аж үйлдвэр болон эрдэм шинжилгээний мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн 53 Европын оролцогч талуудын бүлэг Нано Анагаах Ухааны Европын Технологийн Платформыг байгуулсан. Энэ дээд түвшний бүлгийн эхний зорилго бол нанотехнологид суурилсан эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний ирээдүйд чиглэсэн энэ салбарын 2020 он хүртэлх хэрэгцээ, боломжуудыг тодорхойлсон алсын хараа баримт бичиг боловсруулах явдал байв. 2006 оны эхээр энэ Платформыг илүү өргөн хүрээний оролцоонд нээлттэй болгосон (2006 оны 12-р сар гэхэд: 150 гишүүн байгууллага) бөгөөд нано анагаах ухаан өнөөг хүртэл бий болгосон өндөр хүлээлтэд нийцүүлэхийг зорьсон, ирээдүйн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээнд хамтран ажиллах сайтар боловсруулсан нийтлэг Европын хандлагыг харуулсан Стратегийн Судалгааны Хөтөлбөр гэгчийг боловсруулж гаргасан юм. 5vpz5t1kcusrhgsgiaquptc2j51s6t0 862879 862878 2026-07-23T10:39:11Z Munkhtur 09 106189 862879 wikitext text/x-wiki '''[[nanomedicne|Нано анагаах ухаан]]''' Европын Технологийн Платформ (ETP Nanomedicine)гэдэг нь Европын холбоо нанотехнологийг анагаах ухаанд хэрэглэх салбарт өрсөлдөх чадварыг сайжруулах зорилготой Европын Технологийн Платформ-ын санаачилга юм. ==Ерөнхий ойлголт== Аж үйлдвэрийн салбарын удирдлагатайгаар Европын Комисстой хамтран чухал санаачилгыг байгуулсан байна. Аж үйлдвэр болон эрдэм шинжилгээний мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн 53 Европын оролцогч талуудын бүлэг Нано Анагаах Ухааны Европын Технологийн Платформыг байгуулсан. Энэ дээд түвшний бүлгийн эхний зорилго бол нанотехнологид суурилсан эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний ирээдүйд чиглэсэн энэ салбарын 2020 он хүртэлх хэрэгцээ, боломжуудыг тодорхойлсон алсын хараа баримт бичиг боловсруулах явдал байв. 2006 оны эхээр энэ Платформыг илүү өргөн хүрээний оролцоонд нээлттэй болгосон (2006 оны 12-р сар гэхэд: 150 гишүүн байгууллага) бөгөөд нано анагаах ухаан өнөөг хүртэл бий болгосон өндөр хүлээлтэд нийцүүлэхийг зорьсон, ирээдүйн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээнд хамтран ажиллах сайтар боловсруулсан нийтлэг Европын хандлагыг харуулсан Стратегийн Судалгааны Хөтөлбөр гэгчийг боловсруулж гаргасан юм. jq5ahjxi4bj215fcu3yp5jsmx4m8tfd 862880 862879 2026-07-23T10:40:42Z Munkhtur 09 106189 862880 wikitext text/x-wiki [[Нано анагаах ухаан]] Европын Технологийн Платформ (ETP Nanomedicine)гэдэг нь Европын холбоо нанотехнологийг анагаах ухаанд хэрэглэх салбарт өрсөлдөх чадварыг сайжруулах зорилготой Европын Технологийн Платформ-ын санаачилга юм. ==Ерөнхий ойлголт== Аж үйлдвэрийн салбарын удирдлагатайгаар Европын Комисстой хамтран чухал санаачилгыг байгуулсан байна. Аж үйлдвэр болон эрдэм шинжилгээний мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн 53 Европын оролцогч талуудын бүлэг Нано Анагаах Ухааны Европын Технологийн Платформыг байгуулсан. Энэ дээд түвшний бүлгийн эхний зорилго бол нанотехнологид суурилсан эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний ирээдүйд чиглэсэн энэ салбарын 2020 он хүртэлх хэрэгцээ, боломжуудыг тодорхойлсон алсын хараа баримт бичиг боловсруулах явдал байв. 2006 оны эхээр энэ Платформыг илүү өргөн хүрээний оролцоонд нээлттэй болгосон (2006 оны 12-р сар гэхэд: 150 гишүүн байгууллага) бөгөөд нано анагаах ухаан өнөөг хүртэл бий болгосон өндөр хүлээлтэд нийцүүлэхийг зорьсон, ирээдүйн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээнд хамтран ажиллах сайтар боловсруулсан нийтлэг Европын хандлагыг харуулсан Стратегийн Судалгааны Хөтөлбөр гэгчийг боловсруулж гаргасан юм. 60z1avh3e7vrfblsxofdvqf1q57zpp9 Мартин Ван Бюрен 0 147300 862876 2026-07-23T10:31:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Martin Van Buren by Mathew Brady c1855-58 (cropped).jpg|thumb]] '''Мартин Ван Бюрен''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Martin Van Buren''; 1782 оны 12-р сарын 5, Нью-Йорк мужийн Киндерхук төрсөн- 1862 оны 7-р сарын 24-нд нас барсан) - Америкийн төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, 1837-1841 оны хооронд АНУ-ын 8 дахь Ерөнхийлөг..." 862876 wikitext text/x-wiki [[Файл:Martin Van Buren by Mathew Brady c1855-58 (cropped).jpg|thumb]] '''Мартин Ван Бюрен''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Martin Van Buren''; 1782 оны 12-р сарын 5, Нью-Йорк мужийн Киндерхук төрсөн- 1862 оны 7-р сарын 24-нд нас барсан) - Америкийн төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, 1837-1841 оны хооронд АНУ-ын 8 дахь Ерөнхийлөгч, 1833-1837 оны хооронд АНУ-ын 8 дахь дэд Ерөнхийлөгч байв. АНУ-ын [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан намыг]] үндэслэгчдийн нэг. == Намтар == Мартин 1782 онд Нью-Йорк мужийн [[Колумбийн тойрог|Колумби]] мужийн Киндерхук тосгонд дунд давхаргын давхаргын гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг эх нь бизнесмэн Абрахам Ван Бюрен (1737–1817), Мария Жос. Ван Ален (1747–1818) нар байв. Мартины эх нь Йоханнес Ван Алены (1744–1773) бэлэвсэн эхнэр байв; энэ гэрлэлтээс түүний ах Жеймс Исаак Ван Ален (1772–1822) төрсөн. 18-р зууны сүүлчээр Киндерхук хэмээх жижиг хотод латин хэлний үндсэн ойлголттой байсан албан ёсны боловсролоо төгссөний дараа арван дөрвөн настай Мартин хуульч болохын тулд бичиг хэргийн ажилд орсон. 1803 онд хуульчийн албанд элссэнээр тэрээр хуульчийн урт удаан, амжилттай карьерын үндэс суурийг тавиад зогсохгүй Жефферсоны Бүгд Найрамдахчуудын тууштай дэмжигч гэдгээрээ орон нутгийн улс төрд нэр хүндтэй болсон. Түүний эцэг нь таверны эзэн, боолын эзэн байсан (Нью-Йорк мужид боолчлолыг 1799 он хүртэл цуцлаагүй). Ван Бюрен бол төрөлх хэл нь Англи биш, Голланд хэл байсан АНУ-ын цорын ганц ерөнхийлөгч байв. Ван Бюрен мөн тусгаар тогтносон АНУ-д (Английн колониудад биш) төрсөн анхны ерөнхийлөгч байсан юм. 1821 онд Ван Бюрен Ардчилсан-Бүгд Найрамдах Намыг төлөөлж Нью-Йоркоос сенатор болжээ. Тэнд Ван Бюрен өндөр тарифын системийг эсэргүүцэж, улсын газрыг тус тусын мужуудад худалдах эсвэл шилжүүлэхийг дэмжиж байв. 1828 онд тэрээр генерал Жексоныг дэмжиж үг хэлсэн бөгөөд албан тушаалаа авсны дараа түүнийг АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргаар томилжээ. Хоёр жилийн дараа Засгийн газарт үүссэн үл ойлголцлыг шийдвэрлэхийн тулд түүнийг Лондон руу Элчин сайдаар илгээжээ. Гэсэн хэдий ч Сенат удалгүй түүнийг буцаж ирэхийг шаардсан бөгөөд 1832 онд Ардчилсан Нам түүнийг [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд хоёр дахь удаагаа нэр дэвшүүлжээ. Э.Жексоны ялалтын дараа Ван Бюрен АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч болжээ (1833–1837). sszvvqsrq69gm8g88ks0wstt55rye01 862877 862876 2026-07-23T10:33:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 862877 wikitext text/x-wiki [[Файл:Martin Van Buren by Mathew Brady c1855-58 (cropped).jpg|thumb]] '''Мартин Ван Бюрен''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Martin Van Buren''; 1782 оны 12-р сарын 5, [[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк мужийн]] Киндерхук төрсөн- 1862 оны 7-р сарын 24-нд нас барсан) - Америкийн төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, 1837-1841 оны хооронд АНУ-ын 8 дахь Ерөнхийлөгч, 1833-1837 оны хооронд АНУ-ын 8 дахь дэд Ерөнхийлөгч байв. АНУ-ын [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан намыг]] үндэслэгчдийн нэг. == Намтар == Мартин 1782 онд Нью-Йорк мужийн [[Колумбийн тойрог|Колумби]] мужийн Киндерхук тосгонд дунд давхаргын давхаргын гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг эх нь бизнесмэн Абрахам Ван Бюрен (1737–1817), Мария Жос. Ван Ален (1747–1818) нар байв. Мартины эх нь Йоханнес Ван Алены (1744–1773) бэлэвсэн эхнэр байв; энэ гэрлэлтээс түүний ах Жеймс Исаак Ван Ален (1772–1822) төрсөн. 18-р зууны сүүлчээр Киндерхук хэмээх жижиг хотод латин хэлний үндсэн ойлголттой байсан албан ёсны боловсролоо төгссөний дараа арван дөрвөн настай Мартин хуульч болохын тулд бичиг хэргийн ажилд орсон. 1803 онд хуульчийн албанд элссэнээр тэрээр хуульчийн урт удаан, амжилттай карьерын үндэс суурийг тавиад зогсохгүй Жефферсоны Бүгд Найрамдахчуудын тууштай дэмжигч гэдгээрээ орон нутгийн улс төрд нэр хүндтэй болсон. Түүний эцэг нь таверны эзэн, боолын эзэн байсан (Нью-Йорк мужид боолчлолыг 1799 он хүртэл цуцлаагүй). Ван Бюрен бол төрөлх хэл нь Англи биш, Голланд хэл байсан АНУ-ын цорын ганц ерөнхийлөгч байв. Ван Бюрен мөн тусгаар тогтносон АНУ-д (Английн колониудад биш) төрсөн анхны ерөнхийлөгч байсан юм. 1821 онд Ван Бюрен Ардчилсан-Бүгд Найрамдах Намыг төлөөлж Нью-Йоркоос сенатор болжээ. Тэнд Ван Бюрен өндөр тарифын системийг эсэргүүцэж, улсын газрыг тус тусын мужуудад худалдах эсвэл шилжүүлэхийг дэмжиж байв. 1828 онд тэрээр генерал Жексоныг дэмжиж үг хэлсэн бөгөөд албан тушаалаа авсны дараа түүнийг АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргаар томилжээ. Хоёр жилийн дараа Засгийн газарт үүссэн үл ойлголцлыг шийдвэрлэхийн тулд түүнийг Лондон руу Элчин сайдаар илгээжээ. Гэсэн хэдий ч Сенат удалгүй түүнийг буцаж ирэхийг шаардсан бөгөөд 1832 онд Ардчилсан Нам түүнийг [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд хоёр дахь удаагаа нэр дэвшүүлжээ. Э.Жексоны ялалтын дараа Ван Бюрен АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч болжээ (1833–1837). gis8fnjod2iv9s4pqqof3bmcuaxo80i 862882 862877 2026-07-23T10:47:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 862882 wikitext text/x-wiki [[Файл:Martin Van Buren by Mathew Brady c1855-58 (cropped).jpg|thumb]] '''Мартин Ван Бюрен''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Martin Van Buren''; 1782 оны 12-р сарын 5, [[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк мужийн]] Киндерхук төрсөн- 1862 оны 7-р сарын 24-нд нас барсан) - Америкийн төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, 1837-1841 оны хооронд АНУ-ын 8 дахь Ерөнхийлөгч, 1833-1837 оны хооронд АНУ-ын 8 дахь дэд Ерөнхийлөгч байв. АНУ-ын [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан намыг]] үндэслэгчдийн нэг. == Намтар == Мартин Ван Бюрен 1782 онд Нью-Йорк мужийн [[Колумбийн тойрог|Колумбийн]] Киндерхук тосгонд дунд давхаргын давхаргын гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг эх нь бизнесмэн Абрахам Ван Бюрен (1737–1817), Мария Хоэс Ван Ален (1747–1818) нар байв. Мартины эх нь Йоханнес Ван Алены (1744–1773) бэлэвсэн эхнэр байв; энэ гэрлэлтээс түүний ах Жеймс Исаак Ван Ален (1772–1822) төрсөн. 18-р зууны сүүлчээр Киндерхук хэмээх жижиг хотод латин хэлний үндсэн ойлголттой байсан албан ёсны боловсролоо төгссөний дараа арван дөрвөн настай Мартин хуульч болохын тулд бичиг хэргийн ажилд орсон. 1803 онд хуульчийн албанд элссэнээр тэрээр хуульчийн урт удаан, амжилттай карьерын үндэс суурийг тавиад зогсохгүй Жефферсоны Бүгд Найрамдахчуудын тууштай дэмжигч гэдгээрээ орон нутгийн улс төрд нэр хүндтэй болсон. Түүний эцэг нь таверны эзэн, боолын эзэн байсан (Нью-Йорк мужид боолчлолыг 1799 он хүртэл цуцлаагүй). Ван Бюрен бол төрөлх хэл нь Англи биш, Голланд хэл байсан АНУ-ын цорын ганц ерөнхийлөгч байв. Ван Бюрен мөн тусгаар тогтносон АНУ-д (Английн колониудад биш) төрсөн анхны ерөнхийлөгч байсан юм. 1821 онд Ван Бюрен Ардчилсан-Бүгд Найрамдах Намыг төлөөлж Нью-Йоркоос сенатор болжээ. Тэнд Ван Бюрен өндөр тарифын системийг эсэргүүцэж, улсын газрыг тус тусын мужуудад худалдах эсвэл шилжүүлэхийг дэмжиж байв. 1828 онд тэрээр генерал Жексоныг дэмжиж үг хэлсэн бөгөөд албан тушаалаа авсны дараа түүнийг АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргаар томилжээ. Хоёр жилийн дараа Засгийн газарт үүссэн үл ойлголцлыг шийдвэрлэхийн тулд түүнийг [[Лондон]] руу [[Элчин сайд|Элчин сайдаар]] илгээжээ. Гэсэн хэдий ч Сенат удалгүй түүнийг буцаж ирэхийг шаардсан бөгөөд 1832 онд Ардчилсан Нам түүнийг [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд хоёр дахь удаагаа нэр дэвшүүлжээ. Э.Жексоны ялалтын дараа Ван Бюрен АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч болжээ (1833–1837). == Ерөнхийлөгч == 1836 онд Ван Бюрен [[Эндрю Жексон]] ерөнхийлөгчийн залгамжлагчаар сонгогдож, Вебстер, Клэй, Харрисон нартай өрсөлдөв. Тэрээр 1837 оны 3-р сард албан тушаалаа авсан. Ван Бюрений хамгийн эхний ажил бол өмнөх Жексоны засаглалын сүүлийн жилүүдэд оргил үедээ хүрсэн санхүүгийн бэрхшээлийг зогсоох байв. Үүний тулд тэрээр мужийн санхүүг банкуудаас бүрэн тусгаарлаж, Вашингтонд мужийн хотуудад салбартай мужийн сангийн сан байгуулахыг санал болгов. Гэсэн хэдий ч энэ төлөвлөгөөг эрс няцааж, Ван Бюрений нэр хүнд буурчээ. 1840 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Виг генерал [[Уильям Харрисон]] ялалт байгуулав. 1861 оны намар хуучин ерөнхийлөгч хүндээр өвчилжээ. Тэрээр 1862 оны 7-р сарын 24-нд төрөлх Киндерхук тосгондоо гуурсан хоолойн багтраа болон зүрхний өвчнөөр нас баржээ. Түүнийг эхнэр Ханна, эцэг эх, хүү нарын зэргэлдээ оршуулжээ. n7dc4a4cgvqvx8zvrriyglky2ul4ggd Эпигенетик эмчилгээ 0 147301 862881 2026-07-23T10:47:23Z Enkhjargalan Erdene 103463 Хуудас үүсгэв: "[[File:Epigenetic_therapy_diagram.jpg|thumb|Эпигенетик эмчилгээний бүдүүвч зураг]] '''Эпигенетик эмчилгээ''' нь генийн илэрхийллийн хэв маягийг өөрчлөх зорилгоор эм эсвэл бусад арга хэмжээг ашиглахыг хэлдэг. Ингэснээр ДНХ-ийн метилжилт болон гистоны өөрчлөлт зэрэг эпигенет..." 862881 wikitext text/x-wiki [[File:Epigenetic_therapy_diagram.jpg|thumb|Эпигенетик эмчилгээний бүдүүвч зураг]] '''Эпигенетик эмчилгээ''' нь генийн илэрхийллийн хэв маягийг өөрчлөх зорилгоор эм эсвэл бусад арга хэмжээг ашиглахыг хэлдэг. Ингэснээр ДНХ-ийн метилжилт болон гистоны өөрчлөлт зэрэг эпигенетик механизмуудыг онилон өвчнийг эмчлэх боломжтой байдаг. Эпигенетик нь ДНХ-ийн дараалал өөрчлөгдөөгүй боловч генийн илэрхийлэлд гардаг өөрчлөлтийг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Эдгээр өөрчлөлт нь кодлогч дарааллыг өөрчлөхгүйгээр генүүдийг удамшлын байдлаар дарангуйлахад хүргэдэг.Эпигенетик эмчилгээ нь тодорхой эмгэгийг эмчлэх зорилгоор эдгээр эпигенетик механизмуудад нөлөөлөх эм болон бусад аргыг ашиглахыг хэлнэ. Чихрийн шижин, хорт хавдар, зүрхний өвчин, сэтгэцийн эмгэг зэрэг олон төрлийн өвчин эпигенетик механизмаар нөлөөлөгддөг.Эпигенетик эмчилгээний шинэ чиглэлүүдэд зүрхний өвчний үед эдийн нөхөн төлжилтийг дэмжих, мөн шизофрени өвчний үед шинж тэмдгийг хөнгөвчлөх зорилгоор хэрэглэх судалгаа багтдаг. Ерөнхийдөө эпигенетик эмчилгээ нь өвчний илрэлд хариуцлагатай үндсэн эпигенетик молекулын замуудыг онилон нөлөөлөх зорилготой байдаг. n8pyoiv1qt3lq1acxmlh4t6ycvqs3su Сергей Корецкий 0 147302 862884 2026-07-23T11:12:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Корецький Сергій.webp|thumb|Сергей Корецкий]] '''Сергей Коре́цкий''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Сергій Федорович Корецький''; 1978 оны 3-р сарын 14-нд Зөвлөлт Украины [[Луцк]] хотод төрсөн)- Украины төрийн зүтгэлтэн, бизнес эрхлэгч, газрын тос, байгалийн хийн салбарын ме..." 862884 wikitext text/x-wiki [[Файл:Корецький Сергій.webp|thumb|Сергей Корецкий]] '''Сергей Коре́цкий''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Сергій Федорович Корецький''; 1978 оны 3-р сарын 14-нд Зөвлөлт Украины [[Луцк]] хотод төрсөн)- Украины төрийн зүтгэлтэн, бизнес эрхлэгч, газрын тос, байгалийн хийн салбарын менежер. 2026 оны 7-р сарын 16-наас Украины Ерөнхий сайд. "Укрнафта" ХК болон "Укртатнафта" ХК-ийн захирал (2022 оны 11-р сараас 2025 оны 5-р сарын 13 хүртэл), Украины "Нафтогаз" ХК-ийн ТУЗ-ийн дарга (2025 оны 5-р сарын 14-өөс хойш). Тэрээр Луцкийн Техникийн Их Сургуулийг автомашин, автомашины үйлдвэрлэл (2001), бизнесийн эдийн засаг (2005) мэргэжлээр, Ивано-Франковскийн Газрын тос, хийн Үндэсний техникийн их сургуулийг газрын тос, хийн үйлдвэрлэлээр зэрэг хамгаалсан. 2019 онд Киев-Могиля бизнесийн сургуулийн Гүйцэтгэх удирдлагын бизнесийн удирдлагын магистрын хөтөлбөрийг төгссөн. [[Украины Дээд Рада|Украины Дээд Радагийн]] депутатуудын 289 саналаар (шаардлагатай 226 саналаас) Ерөнхий сайдаар батласан байна. ge1goz5m84bzlvyh14mor2y8xvfxupm 862885 862884 2026-07-23T11:19:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 862885 wikitext text/x-wiki [[Файл:Корецький Сергій.webp|thumb|Сергей Корецкий]] '''Сергей Коре́цкий''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Сергій Федорович Корецький''; 1978 оны 3-р сарын 14-нд Зөвлөлт Украины [[Луцк]] хотод төрсөн)- [[Украин|Украины]] төрийн зүтгэлтэн, бизнес эрхлэгч, газрын тос, байгалийн хийн салбарын менежер. 2026 оны 7-р сарын 16-наас Украины Ерөнхий сайд. == Намтар == Тэрээр Луцкийн Техникийн Их Сургуулийг автомашин, автомашины үйлдвэрлэл (2001), бизнесийн эдийн засаг (2005) мэргэжлээр, Ивано-Франковскийн Газрын тос, хийн Үндэсний техникийн их сургуулийг газрын тос, хийн үйлдвэрлэлээр зэрэг хамгаалсан. 2019 онд Киев-Могиля бизнесийн сургуулийн Гүйцэтгэх удирдлагын бизнесийн удирдлагын магистрын хөтөлбөрийг төгссөн. "Укрнафта" ХК болон "Укртатнафта" ХК-ийн захирал (2022 оны 11-р сараас 2025 оны 5-р сарын 13 хүртэл), Украины "Нафтогаз" ХК-ийн ТУЗ-ийн дарга (2025 оны 5-р сарын 14-өөс хойш). Түүний удирдлага дор 2013-2022 оны хооронд 10 тэрбум гаруй гривенийн алдагдал хүлээсэн Укрнафта компани хамгийн амжилттай төрийн өмчит компаниудын нэг болж хувирсан. 2023-2024 оны эцэс гэхэд тус компани ойролцоогоор 40 тэрбум гривенийн цэвэр ашиг олсон байна. [[Украины Дээд Рада|Украины Дээд Радагийн]] депутатуудын 289 саналаар (шаардлагатай 226 саналаас) Ерөнхий сайдаар батласан байна. p0acmp30nfewod5q8l8u46aoj3tgr0j Байгаль орчны эпигенетик 0 147303 862886 2026-07-23T11:33:09Z Гэгээнжаргал 106104 Хуудас үүсгэв: "'''Байгаль орчны эпигенетик нь гадаад орчны хүчин зүйлсийн хөгжиж буй үр хөврөлийн генийн илэрхийлэлд үзүүлэх нөлөөллийг судалдаг салбар юм. Эдгээр хүчин зүйлс нь генетикийн кодыг өөрчилдөггүй боловч өртсөн генүүд нь эпигенетикийн өөрчлөлтөөр дамжин э..." 862886 wikitext text/x-wiki '''Байгаль орчны эпигенетик нь гадаад орчны хүчин зүйлсийн хөгжиж буй үр хөврөлийн генийн илэрхийлэлд үзүүлэх нөлөөллийг судалдаг салбар юм. Эдгээр хүчин зүйлс нь генетикийн кодыг өөрчилдөггүй боловч өртсөн генүүд нь эпигенетикийн өөрчлөлтөөр дамжин эцэг эхээс үр хүүхдэд уламжлагдаж болдог.''' '''Хөгжлийн явцад хүрээлэн буй орчны зарим хүчин зүйлд өртөх нь үр хөврөл болон үр удамд хор хөнөөл учруулж, хөгжлийн эмгэг, өвчин тусах эрсдэлийг нэмэгдүүлж эпигенетикийн өөрчлөлтөд нөлөөлнө. ДНХ-ийн метилжилт, гистоны өөрчлөлт зэрэг эпигенетикийн өөрчлөлтүүд нь тодорхой генүүдийг асаах, унтраах замаар генийн илэрхийллийг өөрчилж, эцэст нь үр хөврөлийн фенотипэтэд нөлөөлдөг.''' '''Эдгээр байгаль орчны хүчин зүйлсийг өдөөгч хүчин зүйлс гэж нэрлэдэг ба ДНХ-ийн дарааллыг өөрөө өөрчлөхгүйгээр хэвийн генийн илэрхийлэлд нөлөөлөх аливаа зүйлийг агуулж болно. Эпигенетикийн өөрчлөлтөд хүргэдэг хамгийн түгээмэл байгаль орчны өдөөгч хүчин зүйлсэд хоол тэжээл, температур, амьдралын хэв маягийн сонголт, стресс, химийн бодист өртөх, үйлдвэрлэлийн бохирдуулагч бодисууд ордог. Эдгээр өдөөгч хүчин зүйлс нь төрөлтийн жин багасах, мэдрэлийн эмгэг, хорт хавдар, аутизм өвчин болон бусад олон гажиг үүсэхэд хүргэж болзошгүй .''' lj945n6g30gqqif630lci62kryrdmgg