Компьютер тоглоом

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Компьютер тоглоом</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1327</id>
    <revision>
      <id>874043</id>
      <parentid>750228</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>874043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79275" sha1="j48xkocb4eicr1quow0493m2asojpxi" xml:space="preserve">'''Компьютерын тоглоом''' гэдэг нь [[компьютерын програм]] бөгөөд нэг эсвэл хэд хэдэн хэрэглэгч тодорхой дүрмийн дагуу бичин тогтоосон [[тоглоом]]ыг харилцан тоглодог. Ярианы хэлэнд мөн ''Game'' гэх нэршлийг бас хэрэглэнэ ([[англи хэл|англиар]] game ‚тоглоом‘). 

== Түүх ==
{{Main|History of video games}}

=== Анхны компьютер тоглоом ===

Дэлхийд албан ёсоор бүртгэгдсэн хамгийн анхны тоглоом нь спорт төрлийн тоглоом байсан. Хамгийн анхны Видео Тоглоом 1958 онд гарч байжээ. Нэгдсэн улсын физикч William Higinbotham гэгч хүн &quot;Tennis for Two&quot; буюу &quot;Хоёр хүний Теннис&quot; нэртэй тоглоомыг бүтээсэн нь тоглоомын ертөнцөд хамгийн анхны видео тоглоом хэмээгдэх болжээ.
Гэвч үүнээс өмнө 1947 онд Массачусетсын Инженерийн Их сургуулийн 3 оюутан саяхан болж өнгөрсөн 2-р дайнаас санаа авч пуужин харвадаг тоглоом бүтээсэн боловч яагаад ч юм патент аваагүй юм байна. Мөн уг тоглоомноос баримт болгон авч үлдсэн зураг хөрөг байдаггүй гэнэ.

=== Бидний нэрлэдэгээр NES ===

Бидний нэрлэдэгээр хужаа компьютер буюу NES - Nintendo Entertainment System нь 1983 оны 7 сарын 15 нд 8битийн програмчлалтайгаар Японд анх нээлтээ хийж байжээ. Японд гарсан загвар нь бидний танил болсон энэхүү улаан загвар юм. Хожим нь хятадууд хуулбарлан олноор нь Монголд оруулж ирсэнээр хужаа гэсэн нэр зүүсэн аж. Японд гарсан нэр нь Famicom буюу Family Computer. Тухайн үед Нинтендо нь хамгийн шилдэг борлуулалтай консол байсан бөгөөд өөрийн гэсэн шилдэг тоглоомнуудтай байсан юм. Контра, Бомбермэн, Танк, Алтны хулгайч, Марио гээд асар олон тоглоомнууд уг консол дээр байсныг бүгд л санаж байгаа байх. Тэрээр ганцаархнаа шахуу 1985 - 1990 оны хооронд хаанчилсан бөгөөд энэ хугацаанд тоглоомын ертөнцийг Марио эзэгнэж байсан гэж хэлж болно.  Харин удалгүй 1990 онд 16 битийн Sega гэх өрсөлдөгч гарч ирсэнээр тэдний ноёрхол дуусч харин өрсөлдөөн бий болжээ.

=== Тоглоомын Ертөнцийн Шинэ Эрин ===

Ердөө саяхан л бид тоглоомыг тоглохдоо ердөө хэдхээн л тохируулага тохируулан бага хүчин чадалтайгаар хөөрхөөн зураглалтай тоглоом тоглодог байсан шүү дээ. Гэтэл хэсэгхэн хугцаанд техник технологи асар хурдацтай хөгжихийн хэрээр тоглоомын эффект болон дүрэслэлийн чанар үнэхээр их сайжирсаар байна. Урьд та бидний зөвхөн кинон дээрээс л хардаг байсан бодит мэт дүрсүүд одоо видео тоглоом дээрээс харж болхоор болсон нь үнэхээр гайхалтай. 

Тоглоомын моделууд бүгд Low Poly буюу бага цэгүүдээс бүрдсэн Low Texture буюу өнгө дүрс тиймч нарийн биш моделуудаас бүрддэг. Хэрвээ энэ бүхэнийг та High Poly маягаар хийн High Texture ашиглсан тоглоомыг тоглож үзвээс гарцаагүй таны компьютер гацах нь тодорхой. Аймшигтай их гацна. Учир нь тэр олон зүйлийн өнгө төрөх, хөдөлгөөний хувирал гэх зэрэг үйлдэлүүдийн эцэсийн дүнг энгийн компьютер гаргаж дийлэхгүй. Тийм учираас л Low Poly - г тоглоомонд хэргэлдэг юм. Харин High Poly бол биетийн үрчлээс нуглам болон нарийн ширийн зүйлүүдийг тод гарган өгсөн байдаг. Тиймээс Texure хийхэд үндсэн арьсны өнгө гаргаж өгөөд л ерөнхийдөө болдог. Гэтэл Low Poly бол Үндсэн арьсны өнгө болон сүүдэр нүүрний үрчлээс нуглам гэх зүйлүүдийг сүүдэрлэн Texture - д шингээн өгсөнөөр High Poly мэт харагддаг. Харин ойроос хараад үзвэл ирмэгээрээ хурц өнцгөтэй харагддаг.  Ерөнхийдөө нэг иймэрхүү байдлаар тоглоомын моделуудыг хийж ирсэн. Гэтэл саяхан дэлхийд ноёрхолоо тогтоогоод байгаа Unreal болон CryEngine 3 гэх энэ 2 хүчирхэг хөдөлгүүрийг бий болгосон залуус нэгдэн нэгэн шинэ дэвшилт гаргасан нь TESSELLATION юм. Харин энэхүү гайхамшигтай дүрслэл нь DirectX 11 дээр суурилсан бөгөөд үнэхээр нүдэндээ ч итгэмээргүй зураглалыг бий болгож чадсан.

==  Тоглоомын хөгжүүлэлт ==
=== Тоглоомыг хэрхэн хийдэг вэ? ===
Юуны өмнө компьютерийн тоглоомыг хийнэ гэдэг хэн хүний хийгээд байдаг амар хялбар ажил биш гэдгийг хэлье. Видео тоглоомыг хийнэ гэдэг маш их ур ухаан, хүч хөдөлмөр, авъяас билиг, мэдлэг чадвар, оюун ухаан, мэдрэмж сэрэл шаардсан нарийн төвөгтэй ажил юм. Тэгэлгүй яахав цаг хугацаа, бас үнэ өртөг ч их орно. Мөн сайн тоглоомыг хийх нь бүхэл бүтэн [[Кино|уран сайхны кино]] бүтээх дайны нүсэр ажил болдог байна.
   
* Сэдэл

Ямар ч видео тоглоом байсан бүгд хамгийн анх хэн нэгэн хүний уураг тархинд мэндэлдэг юм. Видео тоглоом нь гайхалтай санааг олсон тэр хүний оюун санаанд мэндэлж, удалгүй уран төсөөлөлөөс нь төрөгдөн гарах ажээ. Яг л өнөөх баруун тархи нь илүүтэй хөгжсөн хүмүүс л энэ бүхнийг сэдэж таараа шүүдээ. Мэдээжийн хэрэг тоглоомын зохиол, өрнөх үйл явдал, гол дүрийн баатар, тоглоом өрнөх газар орон, цаг үе гээд энэ бүхнийг нарийн тооцоолох хэрэгтэй болно. Аль болох олон хүний сонирхлыг татаж чадахуйц, басхүү урьд өмнө давтагдаж байгаагүй тийм л дүр зургийг хийсвэрлэн бодож олно. Тэгээд түүнээ хамт олонтойгоо зөвлөлдөж улам баяжуулж, өөр шинэ шинэ санаануудыг гаргаж ирнэ. Энэ бүхнийг хоорондоо зөвшилцөж, хуралдсаны дараагаар, үүнийг хэрвээ &quot;үнэхээр сайхан санаа байнаа&quot; хэмээн бүгд зөвшөөрсөн цагт тоглоомыг хийх төслийг эхлүүлэх аж.

* Зөвшилцөл

Дээр дурдсан шиг хэн нэгэн зохиолч эсвэл уран төсөөлөлтэй нэгний оюун санаанд мэндэлсэн тэр санааг бүгдээрээ хэлэлцэх болно. Бүхий л нарийн зүйлсийг нэгд нэггүй хэлэлцэн тохирсоны үндсэн дээр уг тоглоомын зохиолыг цаасан дээр буулгах эсэхийг шийднэ. Нэгэнт нааштай хариу авсан бол бараг л ногоон гэрлээр гарлаа л гэсэн үг.

* Зохиол

Удалгүй ой ухаанд нь оч харван орж ирсэн гайхалтай тэр санааг цагаан цаасан дээр буулгаж тоглоомын зохиолыг бичиж эхлэх болно. Шинжлэх ухааны зөгнөлт үү, эсвэл үлгэр домгийн сэдэвтэй байна уу гэх зэргээс шалтгаалан зохиолын найруулга, үг сонголтууд харилцан адилгүй бичигдэх аж. Мэдээжийн хэрэг гайхалтай үлгэр домгийн сэдэвтэй тансаг тоглоомуудын хувьд үгийн сангаар баялаг, элдвийн яруу тансаг найруулга болоод хэдэн арван чимэг үг орсон уран сайхны шинжтэй байх нь ойлгомжтой. Харин шинжлэх ухааны зөгнөлт тоглоомуудын хувьд орчин үеийн үг хэллэгүүдээс илүүтэй шинжлэх ухааны нэр томъёонууд их орно. Мөн энэ хоорондоо уг тоглоомын зохиолыг бичиж буй тэдгээр хүмүүс тоглоомыг чухам жанр-тай байхыг бодож олох хэрэгтэй болно. Үүнээс улбаалаад тоглоомын зохиолын хэв маяг өөр өөр байх нь дамжиггүй.
 
* Эхний загварыг гаргах нь

Удалгүй зохиолд дүрслэгдсэний дагуу мэргэжлийн зураачид тухайн дүрийг, мөн зохиолыг цаасан дээр амилуулан зурах болно. Хэрвээ зохиолыг бичсэн хүн нь зурах авъяастай бол өөрийн санаанд төрсөн баатраа цаасан дээр буулгахад илүү амар байх нь ойлгомжтой. Дүрүүдийн ерөнхий төрхийг гаргаж, тоглоомын өрнөх газар орны ерөнхий байдлыг өнгө будаг алаглуулан гайхалтайгаар зурах болно.

* Дахин зөвшилцөх нь

Энэ бүхний дараагаар тоглоомыг бүтээгч хамт олон тоглоомын зохиолыг уншиж, өөрсдийн санаа оноо, шүүмж, дүгнэлтийг гаргах бөгөөд бусад нарийн асуудлуудыг хэлэлцэх болно. Жишээ нь уг тоглоомыг хэрхэн бүтээхээсээ урьтаж уг тоглоомыг хэрвээ бүтээвэл ашиг орлого хэр олох, зардал мөнгө хэр их орох гээд л ,нийгэмд, хүүхэд залууст сөргөөр нөлөөлөх үү үгүй юу зэрэг бусад дэд асуудлуудыг хэлэлцэж нарийн төлөвлөгөө гаргах аж. Ингээд бичсэн зохиолоо, бас зохиолын ерөнхий дүр зургийг гаргасан concept зурагнуудаа, мөн нарийн судалгаа хийсэн тайлан бичгээ аваад уг тоглоомыг нийтэд түгээх компаний (Electronic Arts, Activision, Ubisoft, Rockstar гээд л. Гэхдээ эдгээр чадалтай компаниудын ихэнх нь өөрсдийн гэсэн хөгжүүлэгчидтэй байдаг) эрэлд гарнадаа. Ингээд хөгжүүлэгчид маань уг тоглоомыг хэвлүүлэх компаниа олсны дараагаар очиж өөрийн тоглоомыг танилцуулж, илтгэл тавина. Ингээд хэрвээ энэ бүхэн нь түгээгч компанид таалагдвал даруй гэрээ хэлцэл хийж уг тоглоомын төслийг эхлүүлэх ажилдаа орох болно. Зарим нэг түгээгч компаниуд хөгжүүлэгчиддээ цагийн хуваарь хязгаар бүхий болзол тавьдгаас болж чанаргүй бүтээлүүд гарах тохиолдол бас байдаг.

* Судалгаа

Ер нь ихэнх туршлагатай компаниуд тоглоомоо бүтээж эхлэхийн өмнө судалгааны ажлыг маш сайн хийсэн байдаг. Жишээ нь түүхэн холбогдолтой тоглоом эсвэл шинжлэх ухааны зөгнөлт тоглоомыг бүтээхэд судалгаа шинжилгээ маш их орох бөгөөд ном судар сөхөж харахаас эхлээд их ажил орно. Хэрвээ дайны сэдэвтэй тоглоомыг хийх хэрэгтэй болбол аль нэг цэргийн анги дээр очиж харилцан ашигтай гэрээ хэлцлүүдийг хийж тохирно. Гэхдээ энэ мэт ажлуудыг тоглоомыг бүтээж байх явцдаа хийх нь элбэг.

* Урлахуй


Ингээд л их ажил ундарнадаа. Нэн түрүүнд ерөнхий хэв маяг, зохиол, дүрүүд, болоод жанр (rpg, fps, rts гээд л)-ын талаар яг таг тохирсны үндсэн дээр зураачид ажилдаа орно. Тоглоом дээр ямар л байх ёстой тэр бүх орчин, дүрүүдийн ерөнхий зураглалыг гаргах аж.

График орчин, [[програмчлал]] - Үүний дараагаар компьютер графикчид ажилдаа орнодоо. Зураачдаас ирсэн дүрийг 3 хэмжээст орчинд бүтээхийн тулд тэд эхлээд дүрүүдийн араг ясыг бүтээнэ. Дараа нь түүний арьс махыг, хувцсыг гэх мэтээр хийх бөгөөд энэ хооронд программистууд тэдгээр дүрүүдийн хиймэл оюун ухаан тэргүүтэй зүйлс дээр ажиллана.Энэ үед продюссерүүдийн оролцоо тун бага байх болно. Учир нь тэд тоглоомыг бүтээж эхлэхээс өмнө тоглоомын зохиол, дүрүүдийн сонголт, хувцас загвар гээд бүхий л зүйлийг тооцоолсон байдаг.

Сүүлийн үеийн тоглоомуудад ашиглах болсон технологийн дагуу дүрүүдийн хөдөлгөөнийг бодит хүний хөдөлгөөн дээр үндэслэн бүтээдэг. Мэдээж ингэснээр тоглоом дээрх дүрүүд илүү уян хатан, илүү бодитой хөдөлнө шүүдээ. Программистууд болон компьютер графикчид ийнхүү дүрүүд дээр ажиллаж байх энэ үед тоглоомын газар орчныг, үеүүдийг бүтээгч дизайнерууд альхэдийнэ ажиллаж эхэлсэн байх аж. Үүний дараагаар компьютер графикчид тоглоомын кино хэсгүүд, интро, лого зэргийг тун гаргууд гүйцэтгэнэ.

* Туршилт

Бүр нарийн чанд хийгээгүй ч тоглоомонд байх ёстой ихэнх элементүүдийг агуулсан туршилтын хувилбараа тэд шалгаж үзэх болно. Харин энэ үедээ тоглоомын зохиол болоод, дүр сонголт, найруулгын талаар, мөн тоглоомын бүтцэд өөрчлөлт оруулах талаар эцсийн удаа хэлэлцэх аж.
 
* Үргэлжлүүлэн урлахуй

Дууны эффект - Удалгүй дууны мэргэжилтэнгүүд ажилдаа орж, тоглоомын soundtrack-г хийх бөгөөд дуу оруулагч жүжигчид тоглоомын дүрүүдэд дуу оруулах болно. Томоохон хөгжүүлэгчдийн хувьд алдартай Холливудын оддыг урьж дуу оруулах эсвэл алдартай хөгжмийн зохиолчидоор дуугаа зохиолгох явдал их байдаг. Санаж байгаа биздээ Modern Warfare 2-ийн гайхалтай хөгжмийг Hans Zimmer  зохиосныг. Мөн тоглоом дахь хүрээлэн буй орчинд өрнөх бүхий л зүйлсийн дууг нэгд нэггүй бичин авч тоглоомд оруулах болно. Жишээ нь шувуудын жиргэх, нохой хуцах, машины мотор хүнгэнэх, алсад нүргэлэх аянга гээд л энэ бүхнийг бүгдийг нь бодитоор бичиж авах тул тун нарийн басхүү төвөгтэй ажил байгаа биз. Хэрвээ байлдаантай тоглоом хийж байвал аль нэг цэргийн анги дээр очиж зэвсгүүдийн нь буудах дууг бичиж авна гээд л бас ярвигтай. Заримдаа тэд бэлэн хоол ашиглах нь элбэг байдаг. Жишээ нь Спилбергийн  &quot;Saving Private Ryan&quot; буюу &quot;Цэрэг Райныг аварсан нь&quot; киноны Д өдрийн Омаха эргийн тулалдааны хэсгийн байлдааны чимээг (цэргүүд орилолдох, MG42-ийн дуу тэнгэрт хадаж, сумны исгэрэх, усыг зүсэн орох чимээ, бөмбөг тэсрэх гээд л) Medal of Honor, Call of Duty, Commandos, Company of Heroes зэрэг тоглоомууд ашигласан байдаг.

SoundTrack - Гэхдээ soundtrack-г зүгээр ч нэг хийчихгүй, гол theme хөгжмийг зохионо, мэдээж энэ нь хамгийн онцгой байх ёстой, мөн тоглоомын үеүүд дээр гарах аялгуунуудыг зохионо, компьютер графикчид болоод программистуудын тусламжтай бүтээгдсэн &quot;дуугүй&quot; gameplay-г харж судалсны үндсэн дээр зохионо шүүдээ, яг л киноны хөгжмийг зохиохтой адил. Мөн гол хөг аялгуунуудаасаа гадна Ambient аялгуунуудыг хачир болгон нэмж өгнө. Дээр дурдсан шиг мэргэжлийн хөгжмийн зохиолчийг урьж авчрах бөгөөд тусгай зааланд симфони оркестрын хамтаар гайхалтай аялгуунуудыг амь оруулах аж.

Ерөнхийдөө 20 гаруй цаг үргэлжилдэг тоглоомны хөгжим 60 минут гаруй үргэлжилдэг байх ёстой.

Мэдээжийн хэрэг сайн Engine буюу хөдөлгүүртэй бол тоглоом илүү гайхалтай болношүүдээ. Тоглоомын дуу хөгжмийг бүтээх их ажил өрнөж байх үед программистуудын болон компьютер графикчид тоглоомын зураглал, мөн хиймэл оюун ухааныг нь улам боловсронгуй болгож төгөлдөржүүлэх аж.
 
* Шалгалт

Ийнхүү тоглоомыг урлах үндсэн ажил дууссаны дараагаар хянан тохиолдуулагч нар ажилдаа орно. Мэдээж тоглоомыг бүтнээр нь тоглож үзнэшүүдээ, нэгэн бодлын үнэхээр зугаатай ажил шүү. Гэхдээ тэд зүгээр ч нэг тоглоомчид биш гэдэг нь ойлгомжтой. Компьютер графикчид болоод программистууд зэрэг хүмүүсийн хяналтан дор олон хоног тоглох хэрэгтэй. Учир нь тоглоом дээр бүхий л зүйлсийг шалгаж үзэх хэрэгтэй болношүүдээ. Жишээ нь тэнгэрт яваа шувууг бууддаг ч юмуу, тэгээд түүнийг газарт хэрхэн унаж байгаа, хэрхэн үхэж байгаа зэргээс эхлээд л ажиглана шүүдээ. Энэ бүх хугацаандаа тоглоомыг бүтээгчид бүтээл дээрээ гаргасан жижиг том  алдаануудаа бүгдийг засах болно. Мэдээжийн хэрэг бүх алдааг 100% олж харахгүй тул сүүлд худалдаанд гарсан хойноо хэрвээ тэд алдаатай тулгарвал даруй түүнийг засах patch-уудыг гаргадаг. Мэдээж энэ нь үнэгүй байх бөгөөд gamer та уг тоглоомын албан ёсны сайтуудаас татах боломжтой. Тэхээр patch гэдэг нь ийм учиртай байх нь шүүдээ.
 
* Тоглоомыг нийтлэн хэвлүүлэгчидтэйгээ холбоо барина

Ойлгомжтой биздээ. Бүтээсэн тоглоомоо хамгийн эхлээд нийлүүлэгчидтэйгээ танилцуулна шүүдээ. Тэгээд уг бүтээлээ хэдийд гаргах зэрэг мөнгө санхүүгийн асуудлуудыг шийдвэрлэнэ.
 
* Сурталчилгаа

Одоо харин маркетингийн ажилтнууд жинхэнэ ажилдаа орношүүдээ. Ингээд trailer, screenshot, wallpaper-үүдийг нетээр цацах бөгөөд E3 зэрэг томоохон үзэсгэлэнгүүдэд оролцож хүмүүсийн дурыг татна. Мөн элдвийн ярилцлагуудыг сонин хэвлэл, зурагтынханд зориулж хөгжүүлэгчдийн зүгээс яриа хийнэ. Хакер кракерууд ид хүчээ авсан энэ цагт дан ганц dvd гаргах нь тусгүй тул тоглоомоо сайн борлуулахын тулд gamer-уудын дурыг татах элдвийн зүйлсийг тоглоомын саванд дагалдуулж ирүүлэх аргыг тэд л сэднэ. Жишээлбэл MW2-ийн хайрцганд дагалдаж шөнийн дуран бүхий нүдний шил, Assassin's Creed 2-г дагалдаж Ezio-ийн баримал ирэх зэрэг.

* Demo буюу Beta хувилбарыг гаргах нь

Мэдээжийн хэрэг мөн л хяналт, ажиглалт хийх журмаар тоглоомын бүхий л элементүүдийг агуулсан хувилбарыг гаргах болно. Сайндаа л 1,2 үетэй байх нь бий. Ихэнхдээ үнэгүй түгээгдэх demo хувилбарыг нэг ёсондоо үзүүлэн реклам гээд ойлгочиход буруудахгүй. Ингээд л ажиглаж эхэлнэдээ, хүмүүсийн санаа оноог сонсож, тэдний хүсэл таашаалд хэр нийцэж буйг ажиглана. Ер нь demo хувилбарыг ихэнхдээ тоглоомын full буюу бүрэн хувилбарыг гаргахаас 2-3 сарын өмнө нийтэд цацдаг бичигдээгүй хууль байдаг.

* Бусад зөвшөөрөл

Тоглоомыг худалдаалахаас 3-4 долоо хоног өмнө тоглоомыг бүтээгчид элдвийн лиценз, эрхээ авч, тамга тэмдэг тавиулна. Жишээ нь PEGI, ESRB зэрэг байгууллагуудаас насны ангилал заасан шошго авна. Мөн бусад хяналтын байгууллагуудаас хяналт шалгалт ирнэ. Зарим нэг азгүй тоглоомнууд шалгалтыг давж чадалгүй худалдаалагдах эрхээ хаалгадаг. Мэдээжийн хэрэг энэ бүхэн нь тоглоомын дуу, дүрслэлийн чанар, зураглалтай ямар ч холбоогүй. Зүгээр л маш их хүчирхийлэл, эсвэл үнэхээр ёс бус зүйлсийг агуулсан байдаг тул ийнхүү шийтгүүлж байгаа хэрэг.
 
* Үйлдвэрлэхүй

Аль хэдийнэ хавцасны зураг, cd, dvd-ний эхийг гаргасан тэд удалгүй шинэ үнэр ханхалсан, дөрвөлжин савтай бөгөөд дотроо гайхамшгийг агуулсан dvd-нүүдээ хүлээн авах бөгөөд тоглоомны дискнүүд бөөн бөөнөөрөө урсан гарч ирэх болно. 

* Худалдаа

Тоглоомын дэлгүүрүүдээр явж өөрсдийн бараа бүтээгдэхүүнүүдийг байрлуулна. Зарим томоохон хөгжүүлэгчдийн хувьд тоглоомын нээлтээ сүр дуулиантайгаар хийдэг. Фенүүд нь нээлт эхлэхээс бүр хэдэн цагийн өмнө дугаарлан жагсаж, гайхалтай бүтээлийг гар дээрээ барих цагийг тэсэн ядан хүлээнэ. Зарим нэг нь баярласандаа болоод бүр нулимс дуслуулж байгаа хүртэл харагддаг шүү. Зарим сайн сурталчилгаа хийсэн томоохон тоглоомнууд худалдаанд гарсан даруйдаа л ёстой нүд ирмэхийн зуурт зарагдаж дуусдаг. Мөн энэ бүхнээс олсон орлогоо ажилчиддаа өгөх нь зүйн хэрэг.

* Өрсөлдөөн

IGN, GameSpot зэрэг томоохон үнэлгээний сайтууд өөрийн нь бүтээлийг хэрхэн үнэлэх болоо гэж хөгжүүлэгч бүр догдлон хүлээдэг. Учир нь эдгээр оноонуудаас шалтгаалаад мөн эдгээр сайтууд дээр бичигдсэн review-үүдээс үүдээд тоглоомыг худалдаж авах эсэхээ шийддэг gamer-үүд олон байдаг. Тэхээр тоглоомын ашиг орлоготой шууд холбоотой байх нь. Цаашлаад энэ бүхэн нь хөгжүүлэгчдийн сэтгэл санаанд хүртэл нөлөөлнө шүүдээ. Үнэхээр сайн бүтээл хийгээд түүнийг нь хүмүүс тун таатайгаар хүлээж авбал, хэрвээ хийсэн тоглоом нь gamer-уудын дунд шуугиан дэгдээж чадвал, мөн шүүмжлэгчдийн зүгээс магтаал сайшаалыг сонсвол....энэ бүхэн нь хөгжүүлэгчдийн хувьд дараагийн тоглоом дээрээ ажиллах асар их урам зоригийг бэлэглэх болно.

Мөн сайн бүтээл гарах бас нэгэн шалтгаан нь өрсөлдөөн юм. Жишээ нь: Infinity Ward-ийнхан гадна ертөнцөд EA-ийн Medal of Honor-той өрсөлдөх бол дотроо Treyarch-ийнхантай уралдана. Мөн EA-аас эрхлэн гаргадаг NBA нь NBA2K-тай өрсөлдөнө, харин FIFA нь ProEvolutionSoccer-тай тэмцэлдэнэ. Ерөөс тоглоомын ертөнц нь тэр чигтээ өрсөлдөөн дунд оршиж байдаг юм. Зөвхөн 2005 оны байдлаар гэхэд л Нэгдсэн улсад 1000 гаруй хөгжүүлэгч компаниуд байгаа гэсэн судалгаа гарсан байдаг. Одоо ч энэ тоо бараг x2 өсөө байлгүй. Өрсөлдөөнөөс болж зарим нэг &quot;яарсан&quot; компаниуд муу бүтээл гаргадаг бол зарим нь шарандаа маш сайн бүтээлүүдийг хийдэг. Гэхдээ ямар ч өрсөлдөгчгүй монополь тогтоож бараг л бренд болсон тоглоомууд их олон бий. Жишээ нь StarCraft, WarCraft гээд л.

== Тоглоомын төрлүүд ==

=== ActioN - Adventure - Өрнөлт болоод Адал явдалт ===

Энэ бол видео  тоглоомын ертөнцөд хамгийн түгээмэл байдаг төрөл жанруудын нэг нь юм. Таны тоглож байгаа тоглоом дээр бөмбөг тэсэрч, буун дуун сонсогдож, нум сум харваж, ирт сэлэм харшилдан огтлолцож байвал энэ бол ActioN тоглоом. 
ActioN төрөл маань ч дотроо асар олон зүйлд хуваагддаг. Тухайлбал 2 хэмжээст ActioN-оос эхлээд Stealth ActioN, 3D Action, Historical  ActioN гэх мэт....  Shooter хэмээх ойлголт ActioN жанрдаа ордог юм.

==== FPS буюу First Person ShooteR - Нэгдүгээр биеийн Буудагч ====

Яагаад Нэгдүгээр бие гэсэн юм бол ... учир нь энэ камерын харагдах байрлал буюу өөрөөр хэлбэл тоглогч та тухайн тоглоом дээр удирдаж буй гол дүрийнхээ биед орж, түүний хоёр нүдээр нь орчныг харж тоглоноо гэсэн үг. Энэ төрлийн тоглоомууд виртуаль ертөнцөд маш эрт орж ирсэн юмшүү. Тухайлбал : Call of Duty, Medal of Honor, Riddick : Escape from ButcheR Bay, Counter Strike, Half Life, Quake, METRO 2033.... Сүүлийн үеийн тоглоомнуудын хувьд тоглолтыг улам бодитой болгохын тулд тоглогч танд удирдах дүрийн тань их бие болоод хөл тэргүүтэн харагдахаар хийдэг болсон юм. Мөн нэмэлт гоёмсог эффект хөдөлгөөнүүд ч их нэмэгдэх болжээ. Тухайлбал газарт суух үедээ гараар тулах, цагаа харах, хамтрагчийнхаа гарнаас барих, хаданд авирах гээд л гэхдээ энэ бүхнээс гадна, үндсэн тоглолтын бус хөдөлгөөнүүдийг ч оруулж өгдөг болсон шүү. Тухайлбал нийт тоглолтын туршид ганц хоёрхон гардаг буюу таны өөрийн тань хийж болохгүй хөдөлгөөнүүд юм.

==== 2-nd Person ShooteR - Хоёрдугаар биеийн Буудагч ====

2-р биеийн буудагч ... Энэ төрлийн тоглоомнууд маш олон байдаг ч харин сүүлийн үед гарах нь бага болжээ. Учир нь 2-р бие гэдэг бол тухайн тоглоомын гол дүрийн зөвхөн нуруу хэсгээс нь нийт тоглолтыг харуулдаг онцлогтой бөгөөд тоглогч та хулганаараа орчин тойрныг харах үед уг дүр тань бүтэн биеэрээ дагаж эргэнэ гэсэн үг. Жишээлбэл : Freedom Fighters, Max Payne, MAFIA, Hitman гэх мэт ...

==== 3-rd Person ShooteR - Гуравдугаар биеийн Буудагч ====

3-р биеийн тоглолт. Энэ бол тоглогч та өөрийн удирдах дүрээ гуравдугаар биеэс буюу эргэн тойрон, хаанаас нь л бол хаанаас харж тоглох боломжтой төрөл юм. Энэ төрлийн тоглоомнууд ч сүүлийн үед ихээр гарах болжээ. Тухайлбал : GTA4, Mafia 2,Dead Space, Dead RisinG гэх мэт ...

Жич : Дээрх 1 2 3-р биеийн тоглолтуудын хувьд зөвхөн ShooteR тоглоомнуудаар хязгаарлагдахгүйэ. Assassin'S CreeD, Prince of Persia, BlooDRaynE, Elder Scrolls, Mass Effect гэх мэт эдгээр action тоглоомнууд бүгдээр энэхүү гурван тоглолтын төрөлд хуваагдах юм. Нэг ёсондоо 1 2 3-р биеийн тоглолт гэдэг маань ерөнхий ойлголт юм.

==== Tactical ShooteR - Тактикын Буудагч ====

Багаар явж, өөрийн тусгай салааныхны хамтаар дайснуудтай таарвал юу юугүй буудалцахаас илүүтэй тэднийг ямар аргаар буулган авбал зохих талаар элдвийн арга тактикыг боловсруулах хэрэг гарнадаа. Таны гарт зөвхөн өөрийн тань амь нас биш нийт багийнхны амь нас, тэдний аюулгүй байдал байх болно. Энэ төрлийн толоомнууд гэвэл жишээ нь : SWAT4, Ghost RecoN, OperatioN FlashPoint зэрэг тоглоомнууд болно.

==== Stealth ActioN - Нууц Өрнөлт ====

Энэ бол нууцаар тагнуулын даалгавар биелүүлдэг, эд зүйлс хулгайлдаг ч юмуу ер нь л сүүдрийн дайчидын тухай өгүүлэх тоглоомнуудын төрөл юм. Хамгийн сонгодог жишээ бол : Splinter Cell, Hitman, Thief III, StoleN, Metal Gear Solid-ын цувралууд байна. Мэдээжийн хэрэг Устган сөнөөгч GaMeR-үүдээс илүүтэй тэвчээртэй, басхүү илүү туршлагатай чадвартай тоглогч нар энэ төрлийн тоглоомыг сонирхон тоглодог билээ.

==== Historical ActioN - Түүхэн Өрнөлт ====

Энэ бол сүүлийн үед тун эрчтэй дэлгэрч буй тоглоомын төрөл юм. Мэдээжийн хэрэг адалт явдалт өрнөлт тоглолттой бөгөөд гол онцлог нь гэвэл түүхэн үйл явдал дээр суурилсан байдагт оршино. Энэ талын хамгийн сонгодог жишээ бол : Тэгэлгүй яахвээ гайхамшигт Assassin'S CreeD байна. Мөн Saboteur, Red Dead RedemptioN, GUN, Mafia II гэх мэтийн гайхалтай тоглоомнууд орно. Магадгүй MasterPiece хэмээх жанр байдаг бол гарцаа байхгүй AC орохсон.

==== Open World (Sand Box) - Нээлттэй Ертөнц ====

Энэ төрлийн тоглоомнуудыг ч  жинхэнэ цагийн алуурчид гэж хэлж болно шүү. Учир юу вэ гэвэл, та хаашаа л бол хааш нь явж, ямар л бол ямар даалгаврыг биелүүлж, хүссэн юмаа хийж, дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө жиргэх боломжтой юм шүү. Ингэхэд SandBox гэсэн нэрийн тухайд гэвэл, ер нь та элсэн хайрцаг байхыг харж байсан уу, хэрвээ элсээр хийвэл тал тал тийшээ урсчихна шүүдээ. Зүгээр л нэг хэвийн зүйлд баригддаг гэсэн утгаараа ийм нэр томъёог гарган иржээ. Нөгөөтэйгүүр эдгээр тоглоомнуудын олонхи нь 18+ насны ангилалд хамаарагддаг юм. Яагаад гэдгийг нь мэдэж байгаа байлгүйдэ. Нөгөөтэйгүүр тоглож чаддаггүй, тоглоомонд амархан донтдог овлигогүй нөхдүүдийн хувьд эдгээр тоглоомноос үүдэж хэрэг төвөгт орооцолдох нь их байдаг юм шүү. Харин энэхүү төрөлд ямар тоглоомнууд ордог вэ гэвэл, жишээ нь :  Тэгэлгүй яахвээ, GranD Theft Auto цуврал болон Minecraft Fallout, MassEffect. Elder Scrolls, L.A Noire, Red Dead RedemptioN, Assassin'S CreeD мөн саяхан гарсан WitcheR II гэх мэтийн тоглоомнууд ордог

==== Hack and Slash - Цавчаад бас Хэрчээд ====

Энэ төрөлд ихэвчилэн гардан тулаан бүхий тоглоомнууд ордог байна. Гэхдээ гол онцлог нь гэвэл гараар тулалдахдаа бус гарт атгагдсан зэвсгэндээ гол утга учир нь бас тоглолт нь оршдог тийм тоглоомнууд ордог юм байна шүү. Тухайлбал : Ninja GaideN, Devil May Cry, OnimushA, God of War, Final Fantasy-ийн зарим нэг цуврал, Dynasty Warriors гэх мэт ийм тоглоомнууд ордог байх нь. Нийтлэг хэв шинж нь гэвэл мэдээжийн хэрэг цус хөөргөм хурц хэмнэл байдаг аж.

==== Isometric Platform - Платформын тоглоомнууд ====

Энэ төрлийн тоглоомнууд нь ихэвчилэн 2 хэмжээст байх нь элбэг бөгөөд алтан үе нь гэвэл 90-ээд оны дунд үе байлаа. Гол онцлог нь гэвэл тоглогч та орчин тойронтойгоо харьцаж тоглох тоглолт давамгайлсан тийм тоглоомнууд уг жагсаалтанд ордог байна. Тухайлбал : Super Mario Bros, Mystic Towers, Legend of Zelda, Sonic гээд л хөвөрч өгнө. Хамгийн сүүлд гэхэд л Legend of Zelda : Ocarina of Time гарч байх шиг байна. Нийтлэг онцлог гэвэл ихэвчилэн үсэрч цовхорсон, эд зүйлс цуглуулсан хөгжилтэй тоглолт байх болно.

==== Survival Horror - Амь гарахын төлөөх Айдаст тоглоом ====

Энэ төрөлд ихэвчилэн аймшигийн тоглоомнууд орох болно. Бусад аймшигийн тоглоомнуудын дэргэд өрнөлт үйл явдал маш ихээр агуулсан байдаг тул энэ төрөлдөө орсон байна. Онцлог гэвэл танд хязгаарлагдмал хэмжээний сум, эмнэлэгийн тусламж тэргүүтэй хангамжууд байх бөгөөд аймшигт зомби нар, араатнууд, мангасуудаас амьд мултрах нь таны зорилго байх юм. Өөрөөр хэлбэл тулаант тэгсэн мөртлөө аймшигийн уур амьсгал бүхий бүтээлүүд энэ жагсаалтанд орох нь байнашүү. Тухайлбал : Left 4 Dead, Resident Evil, Silent Hill, F.E.A.R гээд л ...

=== Adventure - Адал Явдалт ===

==== Puzzle AdventurE - Оньсого бас Тааварт ====
Энэ ангилалд ихэвчилэн өрнөлт тоглолтоос илүүтэй таавар, оньсого тэргүүтэй замд учирах элдэв хүнд хэцүү бодлогуудыг бодох, тэднийг даван туулахад гол тоглолт нь оршсон тийм тоглоомнууд багтдаг байх нь. Жишээ нь : Миний хайртай цуврал DRAWN, мөн гайхамшигт Mystery Case FIles, тэгэлгүй яахвээ MYST, мөн COGS, SafeCrackeR гэх мэтийн тоглоомнууд орно.  Мөн ихэнх адалт явдалт-өрнөлт тоглоомнуудын хувьд дунд нь заавал ч үгүй Puzzle үеүүд байх нь бийшүүдэ. Хамгийн тод жишээ нь гэвэл гайхамшигт Персийн Хунтайж гэдгийг та бүхэн мэдэж байгаа биздээ.

==== Text AdventurE - Харилцан яриат тоглоомнууд ====

Энэ төрлийн тоглоомнууд нь өрнөлт тоглолтоос илүүтэй дүрүүдийн харилцан яриа, мөн сонголтон дээр суурилсан байдаг юм. Мөн энэ төрлийг Interactive FictioN гэдэг бөгөөд товчоор IF гэж дууддаг. IF гэдэг маань компьютерийн хэлэнд нөхцөлт комманд байдаг шүүдээ. Тиймээ, яг л дээр дурьдсан шиг зөвхөн текст төдий биш, тухайн харилцан ярианд гарч ирэх асуулт хариултуудаас та сонголтыг хийж, үүнээс тань шалтгаалаад тоглоомын зохиолд өөрчилөлт орон хувьсдаг тийм нэгэн тоглоомнууд уг төрөл ангилалд багтдаг юм. Тухайлбал : Fallout, MassEffect, WitcheR гэх мэт ... ер нь сүүлийн үеийн тоглоомнуудын хувьд иймэрхүү Text Adventure тоглолтыг ихээхэн оруулж байгаа юмшүү. Мөн MAFIA2-ыг орчуулж байхад минь ч гэсэн уг тоглоом анхнаасаа Text AdventurE байхаар хийгдэж байсан нь шууд л харагдаж байлаа, хоёр янзын төгсгөлтэй бас тоглоом дээр гардаггүй харилцан ярианууд ихээр гарч ирж байлаа. Тэрбүү хэл такси дуудах, цонхоор буудах тэргүүтэй сонирхолтой тоглолтуудыг нь хассан болох нь ч илэрсэн.

==== Visual Novel - Зурагт тоглоом ====


Энэ төрлийн тоглоомыг жинхэнэ утгаар нь хийдэг улс гэвэл Япон байнадаа. Харамсалтай ихэнх нь насанд хүрэгчидэд зориулсан байдаг нь тоогүй хэрэг. Мөн та бүхэн санаж байгаа бол манай монголын нэг ийм тоглоом байдаг шүүдээ. УЧРАЛ гэдэг нэртэй. Тэхээр эдгээр тоглоомны гол онцлог гэвэл бүхий л тоглолт нь зурагнуудаас тогтох болно. Мөн харилцан яриа, текст хүүрнэмж тун ихтэй, тэгэлгүй яахав бас дуутай, мөн хааяа хааяа зураг тань хөдөлж танд бодит мэт сэтгэгдлийг төрүүлэх болно.

==== Point-and-Click AdventurE ====
Энэ төрлийн тоглоомнуудын хувьд та тоглоом дээр гарах гол дүрээ ихэнх тохиолдолд өөрийн хүссэнээр чөлөөтэй удирдаж болохгүй байх бөгөөд хамгийн гол онцлог нь гэвэл уг төрлийн тоглоомнууд нь хулганы үйл ажиллагаанд төвлөрсөн байх нь элбэг. Өөрөөр хэлбэл та ихэнх тохиолдолд хулганаараа тоглоно гэсэн үгшүүдээ. Тоглолтын хувьд та тоглоомын дүрээ хөтлөөд явдаг байж болно эсвэл тухайн дүрийн нэгдүгээр биеийн байрлалд өөрөө ороод нуугдсан эд зүйлс хайдаг хэлбэрийн ч байж мэднэ. Тухайлбал : Cүүлд гарсан HEctoR and Badge of Carnage билүүдэ мөн, тэгэлгүй яахвээ гайхамшигт MachinariuM байна, мөн Amanita-ийн эгэлгүй бүтээл Samorost тэргүүтэй тоглоомнууд ордог юм шүү. Мөн энэ төрлийн тоглоомнууд нь видео тоглоомны ертөнцөд тун эрт дэлгэрсэн юм шүү.

=== Role Playing Game [RPG] - Үүрэг гүйцэтгэгч тоглоом ===

==== ActioN Role Playing Game буюу ARPG - Өрнөлт үүрэг гүйцэтгэгч тоглоом ====
Тиймээ, үүрэг гүйцэтгэгч тоглоом гэж орчуулах нь дээр байх. Тэхээр ActioN буюу Өрнөлт тоглолт бүхий RPG нь ямар байх нь ойлгомжтой биз. Гол онцлог нь гэвэл эд зүйлс цуглуулж тэднийг хэрэглэх нүсэр сонголтоос илүүтэй дээр дурьдаад өнгөрсөн ShooteR болон Hack and Slash тоглолтын тулааны системүүдийг өөрт агуулсан байдгаараа онцлог юм. Жишээ нь : Mass Effect, FallOut,  мөн сүүлд гарсан WitcheR зэрэг шиг ийм тоглоомнууд уг ангилалд орох юм шүүдээ. Мөн Role-Playing Shooter ч гэж байдаг. Гадарлаж байна уу, RPG + FPS = RPS болох нь байна.

==== DungeoN Crawl ====
Энэ ангилалд фентези орчинд өрнөх RPG тоглоомнууд ордог байна. Виртуаль ертөнц гэдэг маань тэр чигээрээ фентези юмшүүдэ, гайхамшигтай. Тэхээр уг төрөлд ордог тоглоомнууд гэвэл тэгэлгүй яахвээ Diablo, Dungeons and Dragons, Never Winter Nights, WitcheR, Final Fantasy, Avabel online тэргүүтэй мааш олон гайхамшигт бүтээлүүд ордог юм.

==== Massively multiplayer online role-playing game буюу MMORPG ====
Эдгээр тоглоомнуудын хамгийн гол онцлог нь гэвэл тэгэлгүй яахав Интернет холболтыг шаарддаг байна. Дэлхийн өнцөг булан бүрээс асар олон тооны тоглогчид өөр хоорондоо холбогдон тоглох сонирхолтой байдаг бөгөөд тэр ч үүднээс энэ төрлийн тоглоомнуудыг ихээр гаргадаг билээ. Мэдээжийн хэрэг та үнэгүй тоглож болно, а харин тусгай эрхийг авч эсвэл бүртгүүлэх юм бол тухайн серверт таны тоглолтын статус хадгалагдах болно. Тухайлбал : World of WarCraft, Guild Wars, LOL, HON гэх мэт.

==== Japanese Style RPG = Япон маягийн RPG = JPRPG ====
Тэхээр энэ талаар танд тодорхой хэмжээний төсөөлөл бууж байгаа бизээ. Хөөрхөн царай, будагтай үс, хурц өрнөлтэй басхүү дуу чимээ ихтэй тоглолт. Ер нь анхнаасаа RPG урсгал маань хоёр чиглэлд хуваагдсан байдаг юм. Өрнийн болон дорных. А харин бидний ярьж байгаа энэхүү дорнын RPG-нүүдийн нийтлэг шинж нь аниме маягийн дүрслэлтэй байдаг бөгөөд тулаант хэсгүүд хэвийн хэмжээнээс илүүтэй орсон байх нь бий. Энэ талын хамгийн том төлөөлөгчид гэвэл : Final Fantasy, Шин Мегами Тэнсэй, The Temple of Elemental Evil, Avabel online гэх зэрэг орох юм. Япон RPG-нүүдийн хувьд харилцан ярианууд харьцангуй бага байдаг төдийгүй ихэнх нь фентези орчинд үйл явдал нь өрнөдөг байна.

==== Role Playing - EROGE - Эротик тоглоом ====
Энэ төрлийн тоглоомнуудын гол төлөөлөгч нь Япон юм. Мэдээжийн хэрэг насанд хүрэгчидэд зориулсан байдаг бөгөөд ялангуяа хүүхэлдэйн кинонд дуртай хийгээд элдвийн хэнтай үздэг улсууд уг төрлийн тоглоомыг ихээхэн сонирхдог юм. Нийтлэг хэв шинж нь дээр дурьдсан Visual Novel хэлбэртэй байх нь элбэг. Мөн өөрийн орны бусад RPG-нүүдийг бодвол харилцан яриа асар ихтэй байдаг. Сонирхуулахад энэ төрлийн тоглоомнууд нь тэртээх 1980-аад оны эхэн үед л гарч эхэлсэн байгаа юмдаа.

=== Strategy - Стратегийн тоглоомнууд ===

==== 4X тоглоомнууд ====


Тэхээр 4X гэдэг маань = &quot;explore, expand, exploit, and exterminate&quot; хэмээх 4 Ex буюу X-ийн товчлол юм. Орчуулах юм бол : Судлаж нээ, өргөтгөн хөгжүүл, ашигла тэгээд устган сөнөө гэсэн утгатай. Ийм төрлийн тоглоомнууд нь эзэнт гүрнийг байгуулан хөгждөг стратегийн тоглоомнуудын хувьд л хамаатай ойлголт юм. Өөрөөр хэлбэл та эзэнт гүрнээ байгуулж, хөгжүүлж, газар орны ашигт малтмал худалдаа наймаа тэргүүтэй нарийн зүйлсийг ашиглах бөгөөд хөрш зэргэлдээ улс оронтойгоо дайн хийсэн ч болно. 4X хэмээх нэр томъёоны хувьд 1970 оноос л яригдаж эхэлсэн төдийгүй анхны тоглоомнууд мөн л тэр үед гарч байсан гэдэг. Уг төрлийн тоглоомын хамгийн том төлөөлөгчид нь гэвэл : Age of Empies, Sid Meier's CivilizatioN, Clash of clans, Clash of lords зэрэг бүтээлүүд орно. Мөн turn-based болон text-based 4X-үүд байх бөгөөд өдрийн од гэлтэй ховор байдаг байна.

==== Artillery - Артиллер ====
Энэ төрлийн тоглоомнуудын нийтлэг шинж нь хулганы оролцоо их байдгаараа онцлог. Уул толгод төрөл бүрийн саадын цаана орших эсрэг талын объектыг устгахын тулд өөрийн удирдаж буй танк эсвэл минамёт юу ч байж болно, түүгээрээ газрын өнцөг градус, буунаас гарах сумны хүчийг тохируулж байгаад гал нээх юм. Анх 1990-ээд оны эхэн үеэс л Scorched Earth хэмээх MSDOS-д зориулж, Борланд C++ объект хандалтат хийгээд Ассемблер Турбо компьютерийн хэл дээр бичигдсэн тоглоом гарч байсан билээ. Scorched Earth бол миний амьдралдаа тоглож байсан хамгийн анхны PC тоглоомнуудын нэг байсандаа. За энэ яахав, удалгүй энэ төрлийн тоглоомнууд хүчээ авч маш олон гайхалтай тоглоомнууд бий болсон юм. Сүүлийн үеийн бүтээлүүдийг дурьдвал Scorched 3D, Pocket Tanks гэх мэтийг дурьдаж болно.

==== Real time Strategy - Бодит цагийн стратеги ====
Энэ бол хамгийн түгээмэл байдаг төрлүүдийн нэг нь юмшүү. Товчхондоо бол таны тоглож буй тухайн стратегийн тоглоомын хувь заяа таны сонголт хийгээд шийдвэрээс шууд шалтгаалах болно. Өөрөөр хэлбэл байшин барилга барьж, байгалийн болоод бусад хүчин зүйлсийн нөөц бололцоог ашиглаж, дайснуудын эсрэг довтолж эсвэл тэдний довтолгоог тогтоон барьж, цэрэг, машин техник бүхий нэгжүүдийг үйлдвэрлэдэг тоглоомнууд гэсэн үг. CivilzatioN, Total War гэх мэт стратегийн тоглоомнууд шиг далдуур биш, шууд хөгждөг тул ийнхүү нэрлэсэн байна. Нийтлэг шинж чанар нь : уг төрлийн тоглоомнууд таниас ихээхэн хэмжээний ур чадвар, бас тэр дайны ухаан шаардах болно. Мэдээж бүгд биш л дээ. Харин жишээ болговол : C&amp;C Red Alert, Generals, StraCraft, WarCraft гэх мэтийн асар олон тоглоомыг дурьдаж болох юмшүү.

==== Tower Defense ====
Өгөгдсөн объектыг хамгаалах зориулалт бүхий тоглоомнууд, тухайлбал iBomber Tanks, Clash of Clans, Tower of Defense зэрэг орно

==== MOBA ====
MOBA(Multiplayer Online Battle Arena) д DOTA, League of Legends, Smite, Clash Royale зэрэг бүтээлүүд орох юм.

==== Real-time Tactic - Бодит байдал бүхий Тактикын тоглолт ====
Мэдээжийн хэрэг дээр өгүүлсэн RTS-ийн нэгэн төрөл юм. Гэхдээ уг жанрын тоглоомнууд нь ихэвчилэн цэрэг дайны сэдэвтэй байх бөгөөд танд хязгаарлагдмал нөөц бүхий цэрэг армийн нэгж мөн бусад хүчин зүйлсийг өгдгөөрөө ялгаатай юм. Иймд та өөрт өгөгдсөн хязгаарлагдмал нөөц баялгийг хэрхэн зөв зүйтэй ашиглах талаар нэн түрүүнд бодох хэрэгтэй юмшүү. Мөн газарзүйн онцлог байр байдал, бүр цаг агаар гээд л бусад хүчин зүйлсийг ашиглах хэрэгтэй болно. Жишээ нь : World in Conflict, WarHammeR : Dark Omen болон Close Combat-ын цувралуудыг дурьдаж болно.

==== Turn-Based Strategy - Шатарчилсан Стратеги ====


Мэдээжийн хэрэг энэхүү жанрыг хөлөгт тоглоом шатар, даамнаас санаа аван хийсэн юм. Ерөнхий онцлог гэвэл та өрсөлдөгч талаа нүүдэл хийхийг нь хүлээх бөгөөд, харин нөгөө тал тань үйлдлээ дуусгасан бол сая нэг таны ээлж ирэх болно. Тэгэлгүй яахав, таныг стратеги боловсруулж байхаад дайсан таль чинь ямар ч үйлдэл хийхгүй. Энэ төрлийн хамгийн тод жишээ гэвэл : Heroes of Might and Magic байна. Мөн CivilizatioN, Advance Wars, Master of Orion тэргүүтэй бусад гайхалтай бүтээлүүдийг дурьдаж бас болно. Мөн Turn-based Tactical Game гэж бас бий. Шатарчилсан тактикын тоглолтын хувьд ихэвчилэн орчин үеийн дайн байлдааныг харуулсан байх нь их байдаг.

=== Sport Games - Спорт тоглоомнууд ===

За энэ төрөлд бол ээдээ мөн найгүй олон төрөл жанрууд бийдээ. Бараг л спорт төрөл бүр дээр нэг жанр харгалзах вий. Мэдээжийн хэрэг хамгийн өргөн тархсан төрөл бол Racing, Football, BasketBall гэх мэт дэлхийд даяарчилагдсан спортын төрлүүд байх юм.

==== Physical Movement Sport Games ====

PS-ийн Move, Xbox-ийн Kinect бас Wii-ийн технологиудыг хэлж байнаа. Та өөрийн биеийн хөдөлгөөний тусламжтайгаар уг тоглоомоо удирднаа гэсэн үг. Үнэхээр ч Wii-ийн хувьд ихэнх тоглоомнууд нь спорт шинж чанартай төдийгүй бүр тусгайлан зориулсан бэйсболын цохиур, гитар, гольфийн цохиур, машины хүрд хүртэл бий. Гэхдээ дээрх нэр томъёо нь зөвхөн спорт төрлийн тоглоомнуудад хамаарахгүй гэдгийг бас ойлгох хэрэгтэй.

=== Simulation - Симуляци төрлийн тоглоомнууд ===

==== Vehicle Simulation - Машин техникийн Симуляци ====


Энэ төрлийн тоглоомнууд нь мэдээж хэрэг машин техникүүдтэй харьцахад зориулагдсан болно. Машин, трактор, нисэх онгоц, усан онгоц завь, галт тэрэг, галзуу хулгана өөр юу ч байж болох юм шүү. Хамгийн гол нь тэдгээрийг тун реалистикаар харуулж, бүхий л шаардлагатай зүйлсийг өгүүлдэгээрээ онцлог юм.  Жишээ болгож гал тэргийг авъя л даа, тэгвэл тухайн тоглоом дээр галт тэрэг ямар зарчимаар ажилладаг, нүүрсийг хаана нь хийдэг, доторх удирдлагууд нь ямар байдаг, ямар нарийн хувиараар ажилладаг, ямар ямар төрлийн галт тэрэгнүүд байдаг вэ, уг түүх нь юу гэхчилэн танд галт тэрэгтэй холбоотой бүхнийг өгүүлэх болно. Гайхалтай биш гэж үү. Ийм ч учираас уг төрлийн симуляци тоглоомонд хөвгүүд дуртай байдаг юм. Та зүгээр л гэртээ сууж байгаад онгоц бас галт тэргийг жолоодож сурна гээд боддоо.

Зөвхөн жолоодож, явган зорчигчдыг нэг газраас нөгөөрүү тээвэрлэхгүйэ. Бас тулалдаж болно !!! Харин энэхүү тулааны төрлийн симуляцийг Vehicular Combat SimulatioN гэдэг байна.

==== Social SimulatioN - Олон нийтийн Симуляци ====


Тэхээр уг төрөлд хүний амьдрал, тэдний харилцаа холбоонд гол цөм нь оршсон тоглоомнууд ордог байх нь. Ганцхан л үг хэлье - Sims. Иймээс та уг төрлийн тоглоомуудын тусламжтайгаар хүнийг удирдаж, өдөр тутмын амьдралыг нь зохицуулж, хэрэгцээг нь хангаж, байр байшинг нь засварлан шинэчилж, шинэ тавилга авахаас эхлээд өөрийн симийг хувцаслаж, хооллож ундалж, унтуулж, дурлуулж, ажилд оруулж, дасгал хийлгүүлж, бүр үхүүлж ч болно. Ертөөс виртуаль хүмүүсийн хувь тавилан таны гарт байх нь.&lt;ref&gt;[https://xn--80askdkmdj.xn--p1ai/%d0%b8%d1%81%d0%bf%d1%8b%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%bf%d0%be%d0%b1%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%b1%d1%80%d0%be%d1%81%d0%be%d0%ba-%d0%b2-%d1%84%d0%be%d1%80%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b9%d1%82/ Компьютерийн тоглоом дээр туршилт хийнэ]&lt;/ref&gt;

Сонирхуулахад, SIms цуврал тоглоом маань бүр өөрийн гэсэн Sims жанртай болсон юм шүү.
Мөн Dating Sims хэмээх салбар жанр бас бий. Дурлалт хосуудын болзоон дээр, тэдний харилцаа холбоон дээр гол утга учир нь оршдог байх нь. Тод жишээ гэвэл : Singles

=== Arcade Games -  Arcade төрлийн тоглоомнууд ===


Уг нэр томъёог та бүхэн сонсч байсан л биздээ. Тэгвэл Arcade гэдэг маань зоос хийж тоглодог буюу хүний хөл их байдаг ресторан, тоглоомын төвүүд, парк, цэцэрлэгт хүрээлэн, бар мухлаг зэрэг газруудад түгээмэл тархаж асан эртний нэгэн тоглоом байх нь. Аркаде тоглоомуудын хувьд алтан үе нь 1970 - 1980 оны хооронд байсан юм. Удалгүй 1990 он гарч анхны 2D болон 3D тоглоомнуудыг гарах хүртэл аркаде тоглоомын хаанчлал оршин тогтносон байна. Харин өнөөдөр аркаде тоглоом туйлын ховор болжээ.

== Тоглоомын насны ангилал ==
 6

Тоглоомонд насны ангилал байдаг талаар тэр болгон эцэг эхчүүд мэддэггүй. Үүнээс үүдэн тоглоомыг хортой хүүхдэд муугаар нөлөөлдөг гэсэн ерөнхий буруу дүгнэлттэй явдаг. Тоглоомыг үйлдвэрлэгчид гаргахдаа ямар насныханд тохирсон, ямар насныханд тохирохгүй талаар дэлхийн хэд хэдэн байгууллагаас үнэлгээ авдаг. Энэ төрлийн үнэлгээ аваагүй тохиолдолд тухайн улсын бүр цаашлаад олон улсын зах зээл дээр тоглоомоо гаргах боломжгүй болдог.
Дэлхий дээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэд хэдэн насны ангилал тогтоогч байгууллага байдаг бөгөөд тэдгээрээс хамгийн том нь ESRB болон PEGI нар юм. Эдгээр байгууллагууд нь бусдаас хараат бус байдлаар үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд тэднийг хахуульдах, үйл ажиллагааг нь зогсоох эрх хэнд ч байдаггүй тул хамгийн үнэн зөв үнэлгээг тоглоомонд тогтоож чаддаг.

ESRB нь Entertainment Software Rating Board гэсэн үгний товчлол бөгөөд Канад болон АНУ-д гаргасан тоглоомнуудад хяналт тавидаг. Тоглоомын зах зээлийн хамгийн том худалдан авагч буюу үйлчлүүлэгчид нь АНУ -д байдаг тул энэ байгууллагаас үнэлгээ авалгүйгээр худалдаанд гарсан тоглоом бараг байхгүй гэж хэлж болно. 1994 онд байгуулагдсан.

Харин PEGI нь Pan European Game Information гэсэн үгний товчлол бөгөөд Европын холбооны улсуудад гаргах тоглоомнуудад үнэлгээ өгдөг юм. Дэлхийн худалдан авагч зах зээлийн 2 дох томоохон төлөөлөгч нь европын холбооны улс гэдгийг та бүхэн надаар хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа байх. Гэхдээ энэ үнэлэмжийн системийг зөвхөн европт худалдаалагдаж буй тоглоомнууд дээрээс л олж харах боломжтой юм. 2003 онд байгуулагдсан.
Тоглоомын эдгээр байгууллагууд үнэлэхдээ бараг адилхан үнэлгээ өгдөг. Зарим улсуудын онцлог, шашин шүтлэг, ёс заншилаас үүдэн арай өөр үнэлгээ өгөх нь ч бий. Гэхдээ энэ бол маш ховог тохиолдол юм.

Эдгээр байгууллагууд үнэлэмжээ тоглоомны хайрцагны нүүрэн талд, дискэн дээр хүний нүдэнд шууд тусах газар тусгай тэмдэглэгээгээр тавьдаг.

=== Бага насныханд зориулсан ===


Бага насныханд. Энэ ангилалд 3 - 10 насны хүүхдүүд хамаарах бөгөөд 1994 оноос эхлэн мөрдөж эхлэсэн байна. 3 -с доош насны ангилалд багтсан тоглоомонд Сургалтын гэсэн үнэлгээ өгдөг бөгөөд тийм үнэлгээ авсан тоглоомонд тусгай тэмдэглэгээ хэрэгцээгүй байдаг байна. Энэ төрлийн тоглоомнууд нь ойлгомжтой өнгө дүрс нь хүүхдэд зориулагдсан байдаг бөгөөд тоглох хэлбэр нь ч мөн адил энгийн бяцхан хүүхдэд зориулагдсан байдаг. Мөн ямар нэг хүчирхийлэл, согтууруулах ундаа, мансууруулах эм бэлдмэл гэх мэт зүйлсийг огт агуулааагүй байдаг байна.

=== Бүх насныханд зориулсан ===


Энэ ангилал нь бараг хамгийн түгээмэл байдаг бөгөөд 6-с дээш бүх насныханд тохиромжтой гэсэн утга агуулдаг. Энэ ангилалд багтсан тоглоомнууд дээрхийн адил ямар нэг хүчирхийлэл, ёс бус зүйл огт агуулдаггүй. Гэхдээ хүүхэлдэйн баатрууд, уран зөгнөл, маш бага хэмжээний хүчирхийлэл агуулдаг. Бага хэмжээний хүчирхийлэл гэдэг нь тоглоомны баатрууд эсрэг талынхнаа цохих дээр нь гарах гэх мэт. Энэ ангилалыг 1998 оноос мөрдөж эхэлжээ

=== 10-с дээш насныханд зориулсан ===


Энэ ангилал сүүлийн үед их түгээмэл болсон. Учир нь дээрх ангилл 6-с дээш насныханд зориулагдсан байдаг бол энэ ангилал нь 10 -с дээш насныханд буюу арай учир ойлгодог болсон хүүхдэд зориулсан юм. Энэ ангилалын тоглоомнууд бага хэмжээний хүчирхийлэл, уран зөгнөл, хиймэл цусны зураглал, ёс бус үг хэллэг зэргийг агуулдаг. Гэхдээ таны хүүхэд 10-с дээш насных бол ямар нэг хортой эсвэл буруу зуршил өгөх зүйл байхгүй. Энэ ангилалыг 2005 оноос эхлэн хэрэгжүүлсэн.

=== өсвөр насныханд зориулсан ===


Өсвөр насныханд зориулсан ангилал буюу 13 болон түүнээс дээш насныханд зориулсан тоглоомыг илтгэнэ. Энэ төрлийн тоглоом нь дунд зэргийн хүчирхийлэл, бохир хошигнол, цус, хийсвэр мөрийтэй тоглоом, бага зэрэг ёс бус үг хэллэг агуулдаг. Гэхдээ энэ нь тийм их санаа зовохоор хэмжээнд биш бөгөөд 13 насны хүүхдүүд тоглоом гэдгийг ойлгохуйц болсон байдаг тул хор нөлөө үзүүлэх нь бага.

=== 17-с дээш насныханд зориулсан ===


17 болон түүнээс дээш насныханд зориулагдсан тоглоомыг илтгэнэ. Энэ үнэлэмж бол тоглоом бүтээгчдийн хамгийн их айдаг үнэлэмж боловч зарим тоглоомнууд яах ч аргагүй энэ үнэлгээнд багтдаг. Энэ ангилалд секс дүр төрх, цус, ёс бус үг хэллэг, согтууруулах ундаа зэрэг зүйлс агуулсан тоглоомнууд багтана. Хэрвээ энэ төрлийн тоглоомыг таны 17-с доош насны хүүхэд тоглохыг хүсвэл та хажууд нь байж хүүхдэд тоглоом гэдгийг ойлгуулж эдгээр зүйлсийн талаар зөв ойлголт өгөх хэрэгтэй. Харин эцэг эхийн зөвшөөрөл хараа хяналтгүйгээр энэ ангилалын тоглоомыг 17 -с доош насныханд тоглуулахгүй байх нь зөв юм.

=== зөвхөн насанд хүрэгчдэд ===


Тоглоомын ертөнцөд маш ховор хэрэглэгддэг ангилал. Энэ ангилалд багтсан тоглоомнууд нь зөвхөн насанд хүрэгчдэд зориулагдсан байдаг бөгөөд зөвхөн насанд хүрэгчдийн зугаа цэнгэлд тохирдог. Ийм төрлийн тоглоомнуудыг дэлгүүрүүд хүүхдэд худалдаалах ёсгүй бөгөөд архи, тамхины адилаар зөвхөн насанд хүрэгчдэд л худалдаалах боломжтой. Энэ төрлийн тоглоомнууд бусад тоглоомноосоо хамаагүй бага бөгөөд энэ төрлийн тоглоомнууд амжилт олж их хэмжээний орлого авчирсан удаа байхгүй. Ийм тоглоомнууд нь хүчирхийлэл, секс, ёс бус үг хэллэгийг дээд хэмжээнд агуулах бөгөөд энэ ангилалд 2010 он хүртэл ердөө 25 тоглоом л багтсан юм. Хэрвээ тоглоомнууд энэ үнэмлэмжийг авахуйц болсон байвал үйлдвэрлэгчид тоглоомноосоо ямар ч эргэлзэлгүйгээр тэдгээр элемэнтүүдийг авч хаяж ядахнаа М ангилалд багтаахыг хичээдэг.

=== үнэлгээ авч амжаагүй ===


Үнэлгээ авч амжаагүй тоглоомонд энэхүү тэмдэглэгэ явдаг. Худалдаанд энэ тэмдэглэгээтэй гарах бараг үндэсгүй бөгөд зөвхөн тоглоом гарахаас өмнөх Трэйлер, богино хэмжээний танилцуулга зэрэгт л олгогдоно.

== Special Edition буюу Онцгой Багц гэж юу вэ?  == 


Special Edition гэдэг нь ерөнхий ойлголт бөгөөд тоглоомын publisher болоод developer-уудын зүгээс тухайн тоглоомныхоо фенүүдэд зориулж стандарт тоглоомын дискэн дээр нэмж элдвийн бэлэг дурсгалын хийгээд нэмэлт материалуудын хамтаар багцалж гаргасан хувилбар юм. Энэ нь тоглоомоо борлуулах гэсэн онцгой нэгэн арга бөгөөд фенүүдийнх нь хувьд мааш том бэлэг болдог байна. Жинхэнэ фенүүд бол өөрийн дуртай тоглоомоо хакдаж, крекдсэн хувилбарыг нь нэтээс татахаас илүүтэй cd, dvd-ыг нь худалдаж авахыг илүүд үздэг бөгөөд харин энэхүү Special Edition-ыг нь бол авахгүй өнгөрнө гэж байхгүй л болов уу.

* Special Edition
Тоглоомын стандарт дискэн дээр нэмээд бэлэг дурсгалын хийгээд бусад материалуудыг хавсаргасан багц юмаа гэж.

* Director's cut болон Director' Edition
Энэ бол ихэвчилэн кинон дээр яригддаг ч гэлээ тоглоомонд ч бас нилээдгүй бий. Тухайн тоглоомын зохиол дээр, найруулга дээр ажилласан уран бүтээлчидийн зүгээс тэдний хүсэл сонирхолд нийцүүлэн, хасах зүйлийг нь хасч, нэмэх зүй лийг нь нэмж оруулсан хувилбар юм. Мөн тоглоомыг хэрхэн бүтсэн болоод тайзны ард хүмүүс хэрхэн ажиллаж байсан талаарх материалуудыг түлхүү оруулж өгсөн байдаг. Medal of Honor : Pacific Assault нь яг ийнхүү гарч байсаншүүдээ.

* Collector's Edition
Яг л Special Edition-тай адилхан. Гэхдээ түүнийг бодвол энэхүү Collector's Edition нь жинхэнэ фенүүддээ зориулж тусгайлан гаргасан хувилбар байх юм.

* Limited Edition
Энэ бол тодорхой тоо ширхэгийн хязгаартайгаар үйлдвэрлэн гаргасан хувилбар болно.

мөн Gold Edition, Platinum Edition, Game of the Year Edition гэж маш их байдаг бөгөөд ерөнхийдөө бол тухайн тоглоомыг дахин хэвлэлтэнд оруулж үйлдвэрлэн гаргаж буй хувилбар болно. Зүгээр ч нэг үйлдвэрлэхгүй бас л нэмэлт материалуудын хамтаар гаргадаг байна.

Томоохон тоглоомуудын хувьд 10th Anniversary, 20th Anniversary ч юмуу өөрсдийн &quot;төрсөн өдрийн&quot; хувилбарыг гаргадаг бөгөөд дотор нь тухайн тоглоомын бүхий л анги цуврал нь багтсан байх нь олонтаа.

Мэдээж энэ бүхэн нь тоглоом доторх бүтэц, агуулгаасаа илүүтэй тухайн тоглоомын багц савлагаан дээр яригдах зүйл юм шүүдээ. Гэхдээ зарим нэг иймэрхүү Special Edition бүхий тоглоомууд нь багц савнаасаа гадна тоглоом дотроо ч нэмэлтүүдтэй байх нь бий.

Мөн хөгжүүлэгчдийн зүгээс өөрийн Special Edition бүхий тоглоомууддаа онцгойлон нэр өгөх нь элбэг. Тухайлбал Assassin's Creed II-ийн хувьд White Edition, Black Edition, Codex Edition харин Dead Rising 2 дээр гэхэд Zombrex Edition -тэй  байх жишээтэй.

Ажиглаад байхад ихэнх сонирхолтой тоглоомнууд нь консолиуд дээр гарсан байх бөгөөд харин PC-ний хувьд RPG болон элдвийн стратегийн тоглоомуудын Special Edition-ууд олон гарсан байна.

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commonscat|Video games|Computerspiele|Компьютер тоглоом}}
* [http://www.computerspielemuseum.de/index.php?lg=en Computer game museum in Berlin]
* [http://www.15kop.ru/en/ Museum of soviet arcade machines in Moscow]
* [https://web.archive.org/web/20140108135420/http://pervasive-technology-lab.org/ Pervasive Technology Lab (CIC)]

== Эшлэл ==
{{Reflist|2}}

[[Ангилал:Компьютерын тоглоомууд| ]]
[[Ангилал:Хэвлэл мэдээллийн сэтгэл судлал]]</text>
      <sha1>j48xkocb4eicr1quow0493m2asojpxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас</title>
    <ns>1</ns>
    <id>4338</id>
    <revision>
      <id>874089</id>
      <parentid>865709</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56689-01</username>
        <id>108481</id>
      </contributor>
      <origin>874089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9764" sha1="7tcborny5yex4zjt1bmw808csdny08c" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;padding: 1em; border: 1px solid #ececec; background-color: #f8f9fa; width: 100%&quot;&gt;Тус хуудсанд зөвхөн Нүүр хуудасны талаар бичнэ үү. Бусад бүх хэлэлцүүлгийг [[Wikipedia:Хурал|Хурал]]-аас&lt;/div&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; float:right; margin-left:18px;&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] '''Архив'''
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/Архив/1]]
|}

== Нүүр хуудсаа шинэчлэх тухай ==

Тус нүүр хуудасны дизайнд айхтар төм өөрчлөлт ороогүй удаж байгаа юм чинь [[Хэрэглэгч:Chinneeb/1]] хуудсанд шинэ дизайн туршаад явж байна. Ялгаатай зүйлс нь:

* Мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй (responsive) - хуучин (одоогийн) нүүр хуудас нь хүснэгт ашиглаж байсан, flexboxтой div-ээр солив.
* Онцлох зурагний хэсгийг хассан - хэлэлцүүлгийг (бас) энд: [[Wikipedia-н хэлэлцүүлэг:Онцлох зураг]]
* Интро хэсгийг нилээд өөрчилсөн - идэвхтэй хэрэглэгчийн тоог харуулсан
* Бусад хэлний Википедиагийн жагсаалтийг 500'000+ -т хязгаарлаж, тува + казак хэлийг нэмсэн
* Танилцуулгын хэсгийг дээшлүүлж, хялбаршуулсан
* Викимедиа төслүүдийн хэсгийг өөрчилж, Commons ийг коммонс гэж нэрлэсэн (викимедиа агуулах эсвэл Вики хөмрөг гэх мэт орчуулгыг хэрэглэсэн нь дээр гэвэл саналаа өгнө үү)
* Яваандаа тэгээд ангиллын хэсгийг яваандаа [[Портал:Техник]] шиг порталны жагсаалт болговол сайн л байна.

Эдгээрээс гадна css файлд хэд хэдэн өөрчлөлтийг [[Хэрэглэгч:Chinneeb/common.css]] хуудсанд туршиж байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг сайтын common.css -т нэмснээр &quot;ө&quot;, &quot;ү&quot; үсгийг саппорт хийхгүй фонтыг саппортлодог фонтоор сольж харагдацийг арай сайжруулна байх гэж бодож байна.

Эдгээр өөрчлөлтүүд болж байна уу? Аливаа санал онолоо хэлээрэй, тэгээд энд давхар санал асуулга тавьчихлаа.

Аливаа өөрчлөлийг эсэргүүцсэн олон хүн байхгүй тохиолдолд 7 хоног орчмын дотор хуудсаа шинэчлэе гэж бодох байна. Жич: Хуучин нүүр хуудсаа [[Нүүр хуудас/6]] хуудсанд архивласан.

-- [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC)

===Санал асуулга===
'''Санал асуулга''': Онцлох зурагтай байхаа болих
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''✅ Дэмжинэ''' --~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; эсвэл &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''❌ Дэмжихгүй''' --~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; гэж оруулаад саналаа өгнө үү

====Дэмжиж байна ====
* '''✅ Дэмжинэ''' --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) (санал асуулгыг эхлүүлсэн хүний хувьд)
* '''✅ Дэмжинэ'''. Өмнөх Нүүр хуудасны дизайныг ([[Нүүр хуудас/6]]) 2015 онд Франц зэрэг хэд хэдэн википедиаг судалж байгаад оруулсан юм. Хуучин дизайн өнгө будаг, агуулгын хувьд одоо хүртэл надад таалагддаг боловч, үүргээ нэгэнт гүйцэтгэсэн түүх гэж үзээд шинээр солихыг дэмжиж байна. Шинэ дизайн мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй гэж дээр бичсэнчлэн үр дүнгээ өгнө гэдэгт итгэж байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 04:58, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) 
====Дэмжихгүй ====
* '''❌ Дэмжихгүй'''

== Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026 ==

Монгол Википедиагийн одоогийн нүүр хуудсыг илүү орчин үеийн, мэдээлэл сайтай, уншихад хялбар, гар утсанд зохицсон портал хэлбэрээр шинэчлэх туршилтын хувилбар боловсруулав.

=== Туршилтын хувилбар ===

* '''Шинэ нүүр хуудасны загвар:''' [[Хэрэглэгч:Koldobin/Нүүр хуудас/Шинэ загвар]]
* '''CSS загвар:''' [[Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css]]

Шинэ хувилбарыг компьютер болон гар утаснаас нээж, харагдац, холбоос болон агуулгын бүтцийг шалгана уу.

=== Гол өөрчлөлтүүд ===

Шинэ хувилбарт:

* өгүүллийн тоо, идэвхтэй хэрэглэгч болон нийт засварын автомат статистик;
* онцлох өгүүлэл, сүүлийн үеийн мэдээ болон өнөөдрийн үйл явдлын хэсэг;
* шинэ өгүүлэл, сүүлийн өөрчлөлт болон санамсаргүй өгүүллийн түргэн холбоос;
* шинэ хэрэглэгчдэд зориулсан хувь нэмэр оруулах хэсэг;
* үндсэн сэдвүүдээр аялах навигаци;
* бусад хэлний Википедиа болон Викимедиагийн төслүүдийн шинэчилсэн бүтэц;
* дэлгэцийн хэмжээнд автоматаар зохицох responsive загвар багтсан.

Одоогийн нүүр хуудсанд ашиглагдаж байгаа онцлох өгүүлэл, мэдээ, танилцуулга, ангилал болон бусад дэд хуудсуудыг хэвээр ашигласан. Иймээс тэдгээрийн агуулгыг шинэчилдэг одоогийн ажиллагаа өөрчлөгдөхгүй.

Энэ нь 2022 оны өмнөх хэлэлцүүлгийн үргэлжлэл биш, харин одоогийн нүүр хуудсыг цаашид хөгжүүлэх шинэ санал юм.

Загварын харагдац, агуулгын бүтэц, холбоос, орчуулга болон гар утасны ажиллагааны талаар санал өгнө үү. Хэлэлцүүлгийг дор хаяж 7 хоног нээлттэй байлгаж, илэрсэн асуудлуудыг зассаны дараа үр дүнг нэгтгэнэ.

[[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 18:00, 2 Наймдугаар сар 2026 (UTC)

:Сануулга: Нүүр хуудасны шинэ загварын туршилтын хувилбарыг үзэж, боломжтой бол доорх санал асуулгад саналаа өгнө үү. Ялангуяа компьютер болон гар утасны харагдац, навигаци, холбоосуудын ажиллагааны талаар санал хүсэлт хэрэгтэй байна. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 15:28, 11 Наймдугаар сар 2026 (UTC)

=== Санал асуулга ===

Туршилтын шинэ загварыг Монгол Википедиагийн нүүр хуудсанд нэвтрүүлэх талаар саналаа өгнө үү. Саналынхаа ард тайлбар болон гарын үсгээ үлдээнэ үү.

Санал өгөх жишээ:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;* '''✅ Дэмжиж байна''' — Тайлбар. ~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;* '''⚠️ Сайжруулсны дараа дэмжинэ''' — Засах шаардлагатай зүйл. ~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;* '''❌ Дэмжихгүй''' — Шалтгаан. ~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

==== Дэмжиж байна ====

==== Сайжруулсны дараа дэмжинэ ====

==== Дэмжихгүй ====

=== Техникийн болон агуулгын санал ===

Санал асуулгаас гадна дараах асуудлуудын талаар дэлгэрэнгүй санал үлдээж болно:

* компьютер болон гар утасны харагдац;
* өнгө, зай хэмжээ болон уншигдах байдал;
* эвдэрсэн эсвэл улаан холбоос;
* хэсгүүдийн дараалал болон агуулга;
* монгол хэлний нэр томьёо, найруулга;
* TemplateStyles болон бусад техникийн асуудал.

sdfghjk,l.,kmjhgf [[Тусгай:Contributions/~2026-56689-01|~2026-56689-01]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:~2026-56689-01|talk]]) 09:17, 23 Аравдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7tcborny5yex4zjt1bmw808csdny08c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вольфганг Амадей Моцарт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6771</id>
    <revision>
      <id>874096</id>
      <parentid>865966</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19944" sha1="n4awq8979iu69togtimp6pz7io2x36x" xml:space="preserve">[[Файл:Martini bologna mozart 1777.jpg|thumb|right|200px|Вольфганг Амадей Моцарт]]
[[Файл:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|thumb|1819 оны уран зураг]]
'''Вольфганг Амадей Моцарт''' ({{lang-de|Wolfgang Amadeus Mozart}}: бүтэн нэр нь — '''Иога́нн Хризосто́м Во́льфганг Амаде́й Мо́царт''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart'');  1756 оны 1-р сарын 27-нд [[Австри]]йн [[Зальцбург]] хотод төрсөн-1791 оны 12-р сарын 5-нд [[Вена]] хотноо нас барсан) нь дэлхийн [[Сонгодог хөгжим|сонгодог хөгжмийн]] том төлөөлөгч бөгөөд хамгийн алдартай австрийн хөгжимчин-уран бүтээлч, суут хөгжмийн зохиолч юм. Бага наснаасаа хийл болон төгөлдөр хуур хөгжмийг гаргууд эзэмшиж улмаар 5 насандаа өөрийн уран бүтээлээ тууриван эхлэж Европын ихэс дээдсүүдийн өмнө тоглолт хийж тэдний гайхшралыг төрүүлж байсан юм.  17 насандаа Зальцбургийн хун тайжийн ордны хөгжимчин болсон хэдий ч түүнд төдийлөн санаанд нь нийцээгүй юм. Судлаачид энэ талаар хэлэхдээ &quot;хэрэв Моцарт энэ ажлаа хийгээд Зальцбургэд үлдсэн бол түүний уран бүтээл дэлхийд танигдахгүй, тэр чигтээ түүхэнд орхигдох байсан юм&quot; хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Үнэхээр ч түүний уран бүтээл 1781 онд Вена хотод очсоноор илүү олонд танигдаж, нэр алдарт хүрч чаджээ. Харин олныг гайхшруулж чадсан нэрт хөгжмийн зохиолч маань санхүүгийн хувьд төдийлөн амжилтанд хүрээгүй юм. Тэрээр тухайн үеийнхэний гэрчилж буйгаар гайхамшигт хөгжмийн сонсгол болон ой санамжтай байсан бөгөөд чөлөөт сэтгэлгээтэй байжээ. 

Амьдралынхаа хугацаанд тэрээр 600 гаруй симфони, концерт, цөөхүүлд зориулсан бүтээл, дуурь болон найрал дуунууд (үйл явдалт хөгжим) бүтээжээ. [[Людвиг ван Бетховен]]ы эхэн үеийн уран бүтээлүүд Моцартын уран бүтээлээс сэдэв авсан байдаг. Түүний тухай нэрт хөгжмийн зохиолч [[:en:Joseph_Haydn|Иозеф Гайдн]] хэлэхдээ &quot;Ийм агуу авъяас билигтэн 100 жилд төрөхгүй буйзаа&quot; гэжээ. 

Түүний анхны бүтээл бол 4 настай байхдаа бичсэн Менуэт (бүжиг) байсан бол хамгийн сүүлийнх нь дуусгаж амжилгүй үлдээсэн [[Реквием (Моцарт)|Реквием]] байсан юм. Моцарт гайхамшигтай хөгжмийн зохиолч төдийгүй мөн сайн авьяаслаг төгөлдөр хуурч байв. Тэрээр 1791 оны 12-р сарын 5-нд 01:00 цагийн үед өвчний улмаас нас баржээ. 

== Амьдрал ==

=== Залуу нас ба гэр бүл ===
[[Файл:Mozart_family_portrait_by_della_Croce_1780.jpg|thumb|left|Моцартын гэр бүл. 1778 онд нас барсан ээжийнх нь хөрөг]]
Вольфганг Амадей Моцарт нь 1756 оны 1-р сарын 27-нд эцэг [[:en:Leopold_Mozart|Леопольд Моцарт]] (1719–1787), эх [[:en:Anna_Maria_Mozart|Анна Мария Моцарт]] (1720–1778) нарын гэр бүлд 7 хүүхдийн (7 хүүхдийн 5 нь нялх байхдаа нас барсан) отгон хүү болон мэндэлжээ. Түүнээс 4,5 нас эгч [[:en:Maria_Anna_Mozart|Мария Анна Моцарт]](1751–1829)  буюу Наннэрл гэж дууддаг байв. Моцартыг төрсний дараах өдөр Зальцбург дэх Сант Рубертийн сүмд адислажээ. Түүний нэрний латин хувилбар нь “Иоаннес Крисостомус Вольфгангус Теофилус Моцарт”, харин Моцарт өөрийгөө “Вольфганг Амадей Моцарт” гэдэг байсан бол ойр дотныхон нь “Вольфи” (Чонохон) гэж хочлон дууддаг байжээ. 

Түүний эцэг Леопольд Моцарт Германы [[:en:Augsburg|Аугсбург]] хотын уугуул, хөгжмийн зохиолч, туршлагатай хөгжмийн багш байсан нь хүүгийнхээ хөгжмийн авъяасыг нээн илрүүлэх, хөгжмийн мэдлэг олох хамгийн том суурь болсон юм. Леопольд 1743 онд Зальцбургийн эрх баригч ханхүү, хамба Леополд Антон вон Фирмианы ордны хөгжимчдийн 4 дэх хийлчээр томилогдон ажилласан бөгөөд үүнээс хойш 4 жилийн дараа Анна Мариатай гэрлэжээ. Улмаар Леопольд 1763 онд оркестрын удирдаачаар томилогдон ажиллах болж, Моцартыг төрөх үеэр туурвисан түүний [[:en:Versuch_einer_gründlichen_Violinschule|&quot;Хийл сурах гарын авлага&quot;]] ном нь түүнийг амжилтанд хүргэсэн байна.

Эцэг Леопольд, Наннэрлийг 7 настайгаас нь эхлэн төгөлдөр хуурын хичээл заасан бөгөөд энэ үед 3 настай бяцхан хүү Моцарт эгчийнхээ хичээллэхийг ажигладаг байсныг Моцартыг нас барснаас хойш 1 жилийн дараа эгч Наннэрл нь түүний хэрхэн төгөлдөр хуур сурч байсныг дурдахдаа &lt;blockquote&gt;&quot;Моцарт 3 настайдаа товчлууруудыг сонсголоороо өөрт таалагдсан өнгөөр дардаг байсан... Аав түүнийг 4 настайд нь зарим менуэт, зарим төгөлдөр хуурын аянуудыг заахад алдаагүй зөв тоглож байсан ... 5 насандаа тэр аавд өөрийн зохиосон аяа тоглож үзүүлэхэд аав түүнийг нь нотолсон юм...&quot;&lt;/blockquote&gt;Улмаар хүү төгөлдөр хуураас гадна хийлийг ч чадварлаг эзэмшин тоглож, өөрийн хөгжмийг зохиож эхлэхэд Леопольд гайхан биширч хүүгийнхээ авъяасыг хөгжүүлэхэд түлхүү анхааран ажиллаж, улмаар хөгжим зохиохоо больж зөвхөн хүүхдүүддээ хөгжмийн болоод хэл, боловсролын суурь мэдлэг олгоход илүү шамдан ажиллажээ. Моцарт анхны симфонио 8 насандаа зохиосон бөгөөд аавынх нь тусламж оролцоотой бүтсэн байх магадлалтай.

=== Аялан тоглолт ===
[[Файл:gcd_920608_HD.jpg|thumb|Иохан Кристиан Бах]]
Түүнийг 7 настай байхад 1762 онд 3 жил хагасын хугацаанд үргэлжилсэн урт удаан аялан тоглолтыг Европын хотуудаар хийсэн бөгөөд [[:en:Mozart_family_grand_tour|гэр бүлийн аялан тоглолт]] Мюнхенийн Баварын ордноос эхлэн, [[Вена]] болон Прагийн хааны ордон, [[Хааг]], Лондон зэрэг олон газруудаар явж тогложээ.

Моцартыг Лондонд байхад хүмүүс тэрний үнэхээр гоц хүүхэд үү? Эсвэл одой хүн үү? гэж гайхдаг байсан гэдэг.

Аялан тоглолтынхоо үед Моцарт хэд хэдэн хөгжмийн зохиолчидтой танилцаж тэдний уран бүтээлээс сонирхон явсны нэг нь 1764, 1765 оны хооронд Лондонд III Жорж хаанд зориулж тоглохдоо алдарт хөгжмийн зохиолч [[Иоганн Себастьян Бах|Иоханн Себастиан Бахын]] хүү [[:en:Johann_Christian_Bach|Иоханн Кристиан Бах]]&lt;nowiki/&gt;тай танилцсан явдал байсан юм. Моцартын уран бүтээлд Иохан Кристиан Бах маш чухал нөлөө үзүүлсэн байдаг.

Морин тэрэгтэй урт замыг удаан хугацаагаар туулах, язгууртан дээдсүүдийн урилгыг хүлээх, гэрээсээ асар холдсон зэрэг нөхцөл байдлаас шалтгаалан тэд маш их ядарч 1764 оны зун Лондонд Леополд, 1765 оны намар Хаагт хоёр хүүхэд хоёулаа салхин цэцэг тусаад эдгэрсэн. Харин аав нь үүнийг бурхнаас түүнийг сайн явна гэдгийг хэлсэн дохио гэж бодож байлаа.  

Зальцбург дэх гэртээ эргэн ирснээс хойш 1 жилийн дараа эхнэр охин хоёроо үлдээгээд 1769 оны 12-р сараас 1771 оны 3-р сарыг хүртэл Леополд хүүгийн хамт Итали руу аялжээ. Энэ аяллаараа Леополд хүүгийнхээ байгалиас заяасан авъяасыг харуулахыг зорьсон байна. 

1777 онд тэр эхтэйгээ аялалд гарсан. Манхеймд тэр Алёша Вебер гэдэг охинд дурласан юм. 16 настай, дуучин болох хүсэлтэй охин байв. Моцарт түүнийг Италид аваачиж алдартай болгохыг хүссэн боловч аав нь тэнэг юм хийхээ болихыг шаардсан захиа бичсээр болиулжээ. 1778 онд Моцарт эхтэйгээ Парист амьдарч байсан ч ээж нь тэнд нас барсан юм.

=== Моцарт Вена хотод ===
Моцарт багадаа жижиг дуурь бичиж байсан. Анх &quot;Идоменё&quot; дуурь нь Мюнхенд 1780 онд тоглогдсон юм. Дараа жил нь тэр Вена руу явжээ. Учир нь ажиллаж байсан хөгжмийн дэлгүүр нь түүнийг даргатайгаа маргалдсан тул хөөчихсөн ажээ. 

1782 онд тэр Алёшагийн 3 дүүгийн нэг Констанз Вебертэй гэрлэжээ. Яагаад гэвэл Алёша хүнтэй суучихсан байсан юм. Тэд 7 хүүхэдтэй болсон ч 5 нь энджээ. Моцартын эцэг гэрлэлтийг хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Констанз сайн эхнэр байсан ч Моцарт шиг мөнгөө зөв зарцуулахыг мэддэггүй байсан тул тэднийх ядуу байв.  1782 онд тэр олон дуурь бичсэний нэг “Сереглиог хулгайлсан нь” дуурийг эзэн хаан “Хэтэрхий олон ноттой байна” гэхэд Моцарт “Хэрэгтэй хэмжээгээр нь л бичсэн юм” гэж хариулжээ. Моцарт олон цуврал бичиж эхэлсэн ба тэр үедээ [[Иозеф Гайдн|Иозеф Гайднтай]] танилцаж сайн найзууд болцгоосон юм. Тэд хамтдаа чавхдаст дөрвөл тоглодог байлаа. Нэг өдөр Хайдн, Леопольд Моцартад хандан: “Таны хүү миний мэдэх хамгийн агуу зохиолч. Түүнд зохиох тухай мэдэхгүй зүйл гэж алга.” гэж хэлж байжээ. Моцарт ч Хайднд чавхдаст дөрвөл бүтээлүүдээсээ бэлэглэж байсан юм.

=== Моцарт ба Праг ===
[[Файл:DSCF0748.JPG|thumb|Гарын үсэг]]
Хэдэн жилийн дараа Венийн сонсогчид Моцартад тийм ч их дэмжлэг үзүүлсэнгүй тул түүний тоглолтыг таалдаг байсан [[Праг]] руу их явдаг болжээ. &quot;Фигарогийн хурим&quot; дуурь нь их алдартай байсан ба 1787 онд тэр &quot;Дон Хуан&quot; дуурийг анх тавьжээ.

=== Өвчин ба үхэл ===
[[Файл:Bertramka Mozart Museum.JPG|thumb|Моцартын гэр(Одоо Моцартын музей)]]
Түүнийг үхэлд хүргэсэн өвчний тухай нэлээн олон янзын яриа байдаг ч яг аль нь үнэн болохыг хэн ч мэдэхгүй билээ. Тэр “Шидэт лимбэ” дуурь дээрээ ажиллаж байсан ба тэр нь орчин үед хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг болсон юм. Бусад бүтээлүүд шиг нь италиар биш, германаар бичигдсэн байдаг ба Английн пантомиметэй төстэй болжээ. Мөн тэрээр &quot;Гашуудлын дуулал&quot; дээр давхар ажиллаж байсан нь нэгэн танихгүй хүний нууцаар хийж өгөхийг гуйсан хүсэлт байсан юм. 9-р сарын сүүлээр “Шидэт лимбэ” анх удаа тайзнаа тавигджээ. Харин Моцарт &quot;Гашуудлын дуулал&quot;-ыг дуусгахын тулд ажилласаар л байжээ. Магадгүй тэр өвчтэй байснаа ухаараад, тэгээд өөртөө зориулж &quot;Гашуудлын дуулал&quot;-аа бичсэн ч байж магадгүй юм. Гэвч тэр дуусгаж чадаагүй юм. Дараа нь Франц Хавьер Сысмаяр гэгч хүнээр төгсгөлийг нь хийxийг гуйсан боловч жинхэнэ ая дээр нэмсэн эсэхийг мэдэхгүй юм. Гэвч ихэнх нь Моцартын бүтээл билээ. Моцартын булшийг хангалттай мөнгө байгаагүй тул чулуугүйгээр оршуулжээ.

== Моцартын бүтээлүүд ==
{{Listen|type=music
|filename=Wolfgang Amadeus Mozart - Symphony 40 g-moll - 1. Molto allegro.ogg
|title=Symphonie Nr. 40 g-moll, K. 550. Movement: 1. Molto allegro
|description=
|filename2=Wolfgang Amadeus Mozart - Don Giovanni - Overtüre.ogg
|title2=Overture to ''Don Giovanni''
|description2=Both performed by the Fulda Symphonic Orchestra, Conductor: Simon Schindler}}

{{Listen|type=music|filename=Mozart - Quintet for Piano and Winds - 3. Allegretto.ogg|title=K. 452 (3rd movement, Allegretto)|description=Quintet for Piano and Winds}}
Моцартын хөгжим Гайдных шиг сонгодог хэв маягаараа алдартай. Түүнийг хөгжимөө зохиож эхлэхэд Бароккийн үе дуусаж байсан үе байсан юм. Хөгжмийн тухай ойлголт өөрчлөгдөж байлаа. Моцарт дөнгөж алдартай болж эхлээд байсан хөгжмийн зэмсэг болох [[Төгөлдөр хуур|төгөлдөр хуураар]] тоглох ая зохиосон анхны агуу зохиолч байсан юм. Тэр бараг бүх л төрлийн хөгжмийг бичсэн юм: симфони, дуурь, соло концертууд, сүмийн хөгжим, ялангуяа чавхдаст хөгжмийн дөрвөл ба төгөлдөр хуурын сонатууд. Моцартыг бага байхад симфони гэдэг нь богино, хөгжилтэй, зүгээр л зугаа гаргах төдий байсан бол Моцарт симфонийг хагас цаг шахам үргэлжилдэг, нарийн ажиллагаатай аялгуу болгож хөгжүүлж чадсан юм. Ялангуяа түүний сүүлийн 3 симфони гайхалтай бүтээл болсон. Моцарт заримдаа жаахан хүүхэд шиг зан гаргадаг байсан ч тэрээр хүмүүсийн зан төрхийг сайн ойлгодог байжээ. Тиймээс түүний дууриудын туслах дүрүүд нь хүртэл анхаарал татахуйц байдаг юм. Моцартын дууриуд нь түүний хамгийн гайхалтай бүтээлүүд нь юм. Lorenzo Da Ponte: Don Giovanni, Le Nozze di Figaro, Cosi fan tutte  гэх гурван оперын дүрүүдийн хамтран дуулах, заримдаа гоцлох, үйл явдал бүрийг дүрүүдийн өөр өөр байр суурьнаас үзүүлдэг зэрэг нь алдартай болгосон билээ.

== Цахим холбоос ==
* {{commonscat|Wolfgang Amadeus Mozart}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Wolfgang_Amadeus_Mozart|16x16px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wq/mn/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81&amp;redirectfrom=infopage '''Wikiquote'''] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Wolfgang_Amadeus_Mozart?uselang=mn '''Вольфганг Амадей Моцарт''']&lt;/span&gt;

== Эшлэл ==
1. &quot;Моцартын намтар&quot;. 12-07-2009.

2. &quot;Вольфганг Амадей Моцарт  &quot;. 12-07-2009.

3. &quot;The Royal Society puts historic papers on line&quot; (Англи хэлээр). BBC мэдээ. 2009 он 11 сар 30 

4. Groves Dictionary of Music and Musicians, edited by Stanley Sadie; 1980; ISBN 1-56159-174-2

{{DEFAULTSORT:Моцарт, Вольфганг Амадей}}
[[Ангилал:Вольфганг Амадей Моцарт| ]]
[[Ангилал:Сонгодог эрин үеийн хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:Сүмийн хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:Венийн хөгжимчин]]
[[Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:Вальхалла]]
[[Ангилал:Алтан Шпорн одон шагналтан]]
[[Ангилал:18-р зууны чөлөөт өрлөгчин]]
[[Ангилал:Зальцбургийн хүн]]
[[Ангилал:1756 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1791 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>n4awq8979iu69togtimp6pz7io2x36x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедиа:Хэрэгцээт өгүүллүүд</title>
    <ns>4</ns>
    <id>7418</id>
    <revision>
      <id>874052</id>
      <parentid>874011</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Togtokhtur Tovan|Togtokhtur Tovan]] ([[User talk:Togtokhtur Tovan|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>873146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2807" sha1="td8wphnym3dsgsgl3ex6fxvrrme3nno" xml:space="preserve">'''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.'''

=== Оруулах арга ===
Энд хуудас захиалахдаа &quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай.
#&quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна
#'''&lt;nowiki&gt;*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]&lt;/nowiki&gt;''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ)

Жишээ:
*[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]&lt;sub&gt;[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]&lt;/sub&gt; 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC)

:Цэрэндоржийн Цэнгэн буюу 
:Партизан Цэнгэн түүний үр сад [[Хэрэглэгч:Д.Батзориг1990|Д.Батзориг1990]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Д.Батзориг1990|яриа]]) 16:19, 19 Долоодугаар сар 2026 (UTC)
*[[Швабын газар]]&amp;lt;/nowiki&amp;gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.'''
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' 
== Мөн үзэх ==
*[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]]

== ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == 
Please create this article.

== ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) ==
Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC)

== ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') ==
Please create this article.

[[Ангилал:Википедиа:Архив:]]</text>
      <sha1>td8wphnym3dsgsgl3ex6fxvrrme3nno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киргиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11012</id>
    <revision>
      <id>874069</id>
      <parentid>866756</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46847" sha1="d7cc1zz2cw2fwo50cxt4o1vsxzta134" xml:space="preserve">{{Short description|Төв Азийн улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = {{nowrap|Бүгд Найрамдах Киргиз Улс}}&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠺᠢᠷᠭᠢᠽ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Киргиз
| native_name            = {{ubl|{{native name|ky|Кыргыз Республикасы|italics=off}}}}
| image_flag             = Flag of Kyrgyzstan.svg
| flag_type              = [[Киргизийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Kyrgyzstan.svg
| symbol_type            = [[Киргизийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| motto                  = 
| national_anthem        = {{native name|ky|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни|italic=no|nolink =yes}}&lt;br /&gt;&quot;[[Киргизийн төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын төрийн дуулал]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National_Anthem_of_Kyrgyzstan.ogg]]}}
| image_map              = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg
| map_caption            = Киргизийн байршил (хар ногоон)
| capital                = [[File:Flag of Bishkek.svg | 24px | border]] [[Бишкек]]
| coordinates            = {{Coord|42|52|N|74|36|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = {{hlist|[[Киргиз хэл|Киргиз]]|[[Орос хэл|Орос]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en |access-date=2 September 2020 |website=Constitute Project}}&lt;/ref&gt;}}
| languages_type         = [[Бичгийн систем|Албан бичиг]]
| languages              = [[Кирилл үсэг|Кирилл]]
| languages2_type        = [[Ярианы хэл]]
| languages2             = {{plainlist|
* [[Киргиз хэл]]
* [[Узбек хэл]]
* [[Орос хэл]]
* [[Дунган хэл]]
* [[Уйгур хэл]]
* [[Киргизийн хэлнүүд|Бусад]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
  | 77.5% [[Киргизүүд]]
  | 14.2% [[Узбекчүүд]]
  | 4.1% [[Киргиз дэх оросууд|Оросууд]]
  | 1.0% [[Дунган ястан|Дунган]]
  | 0.5% [[Киргиз дэх уйгурууд|Уйгурууд]]
  | 2.7% [[Киргизийн хүн ам#Угсаатны бүлнүүд|Бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2022&lt;ref name=&quot;stat.kg2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.kg/media/publicationarchive/d67c308c-6121-4cb0-b70e-c93dfc199ff6.pdf|title=Kyrgyzstan|website=stat.kg}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ubl|80% [[Киргиз дэх ислам|Ислам]]
| 7% [[Киргиз дэх христийн шашин|Христ]]
| 13% [[Киргиз дэх шашин шүтлэг|Бусад]]}}
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2021 Report on International Religious Freedom: Kyrgyz Republic |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/kyrgyzstan/ |access-date=2022-09-18 |website=United States Department of State |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Киргизүүд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Киргизийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Садыр Жапаров]]
| leader_title2          = [[Киргизийн Сайд нарын танхимын дарга|Сайд нарын танхимын дарга]]
| leader_name2           = [[Акылбек Жапаров]]
| leader_title3          = [[Киргизийн Дээд Зөвлөлийн дарга|Дээд Зөвлөлийн дарга]]
| leader_name3           = [[Нурланбек Шакиев]]
| legislature            = [[Дээд Зөвлөл (Киргиз)|Дээд Зөвлөл]]
| sovereignty_type       = [[Киргизийн түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Енисейн киргиз|Енисейн-киргиз хаант улс]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Central Asia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/102315/history-of-Central-Asia/73536/Reunification#73538 |access-date=12 March 2021 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;
| established_date1      = 693
| established_event2     = [[Оросын эзэнт гүрэн#Нутаг дэвсгэрийн хөгжил|Оросын эзэнт гүрэн эзэлж авав]]
| established_date2      = 1876
| established_event3     = [[Туркестан автономит улс|Туркестан]]
| established_date3      = 11 сарын 27, 1917
| established_event4     = [[Туркестаны Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс|Туркестаны АЗСБН]]
| established_date4      = 4 сарын 30, 1918
| established_event5     = [[Хар Киргизийн өөртөө засах муж|Хар Киргизийн ӨЗМ]]
| established_date5      = 10 сарын 14, 1924
| established_event6     = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Киргиз Улс (1926–1936)|ЗСБНАКирУ]]
| established_date6      = 2 сарын 11, 1926
| established_event7     = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс|ЗСБНКирУ]]
| established_date7      = 12 сарын 5, 1936
| established_event8     = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс#Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс|Бүрэн эрхт байдлаа тунхаглав]]
| established_date8      = 12 сарын 30, 1990
| established_event9     = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Киргиз)|ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date9      = 8 сарын 31, 1991
| established_event10    = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date10     = {{nowrap|12 сарын 26, 1991}}
| established_event11    = [[Киргизийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date11     = 4 сарын 11, 2021
| area_km2               = 199,951
| area_rank              = 85
| percent_water          = 3.6
| population_estimate    = 7,455,900&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |title=Это мальчик! В Кыргызстане родился семимиллионный житель |date=19 October 2022 |url=https://economist.kg/novosti/2022/10/19/eto-malchik-v-kyrgyzstane-rodilsya-semimillionnyj-zhitel/}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 112&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| population_density_km2 = 27.4
| population_density_sq_mi = 71 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| population_density_rank = 109
| GDP_PPP                = {{increase}} $48.054&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF.WEO.KG&quot;&gt;{{Cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April |access-date=April 19, 2023 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 134
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $6,250&lt;ref name=&quot;IMF.WEO.KG&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 148
| GDP_nominal            = {{increase}} $13.599&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF.WEO.KG&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 151
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,922&lt;ref name=&quot;IMF.WEO.KG&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 166
| Gini                   = 29.0
| Gini_year              = 2020
| Gini_change            = increase
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;WBKG 2&quot;&gt;{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) - Kyrgyz Republic |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG&amp;name_desc=false |access-date=26 September 2022 |website=data.worldbank.org |publisher=[[World Bank]]}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.701 &lt;!--number only, between 0 and 1--&gt;
| HDI_year               = 2024 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 118
| currency               = [[Киргизийн сом]] (&lt;u&gt;c&lt;/u&gt;)
| currency_code          = KGS
| time_zone              = [[Сом|KGT]]
| utc_offset             = +6
| time_zone_DST          = 
| date_format            = өө/сс/жжжж
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Киргиз дэх утасны дугаар|+996]]
| iso3166code            = KG
| cctld                  = [[.kg]]
| religion_year          = 2021
| area_water_km2         = 7198
| today                  = 
}}

[[File:Bischkek.jpg|thumb|310x310px|[[Бишкек]]]]
'''Киргиз''' ({{lang-ky|Кыргызстан}}, {{lang-ru|Киргизия}}  → ''Киргиз'') албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Киргиз Улс''' (БНКирУ) — [[Дундад Ази]] дахь [[Тэнгэр уул]]ын уулархаг нутагт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Хойд талаараа [[Казахстан]], баруун талаараа [[Узбекистан]], баруун урд талаараа [[Тажикистан]], зүүн урд талаараа [[Хятад]] улстай хиллэдэг [[далайд гарцгүй орон]]. Нийслэл нь — [[Бишкек]].

Нутаг дэвсгэр – 199,900&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, 2023 оны тооллогоор хүн амын тоо – 7,037,100. Олонх буюу 74,04 хувь нь [[Киргизүүд|киргиз үндэстэн]]. Мөн [[узбекчүүд]], [[оросууд|орос]], [[дунган ястан|дунган]], тажик, турк, казах зэрэг ард түмэн амьдардаг. Дийлэнх олонх 80 хувь нь [[ислам]] шашинтай.

Киргиз орныг [[Персүүд|перс]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан]] ээлжлэн эзэрхэж явсан. 19-р зуунаас [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] мэдэлд орж &quot;хар Киргиз&quot; хэмээгдээд [[ЗХУ]]-ын мэдлийн доор 1936 онд «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс» болсон. 1991 онд ЗХУ задран унахад хил хязгаараа хэвээр нь авч үлдэж тусгаар тогтносон улс болж 1992 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Ойрын арван жилд хоёр ч (2005, 2010) [[Алтанзул цэцгийн хувьсгал]] гарсан Киргиз нь төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламж, парламентийн эрх мэдэл давамгай [[бүгд найрамдах засаг]]тай. Түрэг төрлийн [[Киргиз хэл]] болон хуучин байсан [[орос хэл]] гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг байна. Киргиз хэл нь төрийн хэл, орос хэл нь улсын албан ёсны хоёр хэлний нэг гэж үздэг. (Төрийн хэлний статус нь арай өндөр).   

Нэг хүнд ноогдох ДНБ-ийн хэмжээ харьцангуй бага буюу 2,372 $. Гадаадад [[алт]], [[эрчим хүч]] экспортолдог.

== Нэр ==

Тус улсын оноосон нэрийг уламжлалт монгол «Хяргас» [Киргиз], оросоос зээлсэн «'''Киргиз'''» [кирги́з], Киргизийг мэдсэн «Кыргыз» [~каргаз] гэсэн гурван үгээр илэрхийлж байна. 

Дээрх нэг үгний гурван янз хэлбэр мөн «[[хяргас нуур|хяргас]]»– «хягас»–«хагас»-«[[хакас ястан|хакас]]»–«[[хаас]]» үгстэй гарал нэг.

== Улсын хил ==
Киргиз улсын нийт хилийн урт '''4675.17 км''', үүнээс Казахстан улстай- 1241.58 км, Узбекистантай- 1378.44 км, Тажикистантай- 970.8 км, БНХАУ-тай- 1084.35 км хил залгадаг байна. Үүний зэрэгцээ 823.04 км хилийн хэсэг нь тодорхойлогдоогүй: Узбекистантай - 371.34 км, Тажикстантай - 451.7 км. Ийнхүү Узбекистантай улсын хилийн нийт уртын 1007.1 км буюу 73.1%, Тажикистан улстай 519.1 км буюу 53.4% ​​-ийг тодорхойлж, баталгаажулаад байна. Улсын хил нь голчлон нуруу, гол мөрний ургсгалаар явдаг байна. Зөвхөн хойд, баруун хойд, баруун өмнөд хэсэгт, хүн ам шигүү суурьшсан Чуй, [[Ферганы хөндий|Ферганы]], түүнчлэн Таласын хөндийд, уулсын бэлээр өнгөрдөг.

== Газар зүй ==

Киргиз 198,951 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Монголын газар нутгаас 8 дахин бага буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|86-р том]] орон юм. 
[[Зураг:Kyrgyzstan_satellite_photo.jpg|thumb|left|200px|Сансраас авсан гэрэл зураг]]
[[Зураг:KyrgyzAlatauMtns2_Kyrgyzstan.jpg|thumb|left|200px|Уул нуруу]]
[[Зураг:Issyk-Kulmeer.jpg|thumb|left|200px|[[Ысык нуур]]ын эрэг]]
[[Зураг:SongKolHorses.jpg|thumb|right|200px|[[Сон нуур]]анд сүрэг адуу]]

=== Байрлал ===

Хойд өргөргийн  39° — 44°, зүүн уртрагийн 69° — 81° дотор [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]]д оршдог. Хөндлөн чигт цомцойн тогтсон бөгөөд далайд гарцгүй. Хойд талаараа [[Казахстан]] улстай 1224 км, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадтай]] 858 км, урд талаараа [[Тажикистан|Тажикистантай]] 870 км, баруун талаараа [[Узбекистан]] улстай 1099 км газраар хиллэдэг. Хилийн нийт урт нь 3,878 км.

=== Газар ус ===

Киргиз уулархаг орон юм. Нутгийн дөрөвний гурав нь уул нуруу. Киргиз орны дорно, төвийн уул нуруу, ихэнх нутаг нь [[Тэнгэр уул]] (Тянь-Шань)-ын баруун бие болж, нутгийн өрнө өмнөд тал нь [[Памир|Памир-Алай]] нурууны ар хормой болно. Уулын өндрийг нэрлэвэл [[Ялалтын оргил]] (7439 м), [[Лениний оргил]] (7134 м), [[Хантэнгэр]] (6995 м) байна. 

Киргизийн байгалийн хосгүй үзэсгэлэн [[Ысык нуур]] (Ысык-Көл) нутгийн дорно-умар талд Тэнгэр уулын салбар Терскей Ала-Тоо, Кунгей Ала-Тоо хоёрын завсар байна. [[Сон нуур|Сон]] (Сонкёль), [[Чатыр нуур|Чатыр]] нуур гэж бий. [[Ферганы хөндий]] рүү томоохон хоёр гол [[Киргизийн Нарийн гол|Нарийн]], [[Карадарья]] урсдаг.

=== Уур амьсгал ===

Уур амьсгал газар нутгийн өндөр намаас хамаардаг. Ферганы хөндийн нам доор захаар субтропикийн уур амьсгалтай. Зундаа 40°C хүрч хална. Орон даяар нартай өдөр их болно. 1-р сарын дундаж хэм −4 °C. Иссык нуур энэ үед хөлддөггүй. Өндөр уул нурууны ар буюу оройгоор хүйтэн өвөл болж −30 °C-аас −53.6 °C хүрдэг. 

Хур тунадас харилцан адилгүй. Ферганы хөндийд жилдээ 2000 мм бууж байхад Иссык нуурын орчим ердөө 100 мм хур буудаг байна.

=== Байгаль хамгаалал ===

Киргиз улсад байгалийн цогцолборт газар 9, байгалийн нөөц газар 8, ой, ургамал, ашигт малтмал, ерөнхий ашигтай 67 газрыг зэрэглэн хамгаалж байна. Үүнээс Иссык нуур, [[Сарычелек]]ийн байгаль нөөц газар хоёрыг онцгойлсон байдаг.

== Хүн ам зүй ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|+ 
! style=&quot;width:160px;&quot;| Яс үндэс  !! Хүн ам &lt;br&gt;(2012 он)!! Хувь
|-
| [[Киргизүүд]] || 4,006,009 || 72.2 %
|-
| [[Узбекчүүд]] || 796,291 || 14.3 %
|-
| [[Оросууд]] || 381,562 || 6.9 %
|-
| [[Дунган ястан]]|| 61,372 || 1.1 %
|-
| [[Уйгурууд]] || 50,346 || 0.9 %
|-
| бусад ард түмэн ||  256,308 || 4.6 %
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам 
|-
| 1926 || 993,000
|-
| 1950 || 1,740,000
|-
| 1969 || 2,891,000
|-
| 1989 || 4,290,400
|-
| 2002 || 4,946,500
|-
| 2013 || 5,522,500
|-
|2023
|7,037,100
|}

[[Зураг:YurtIssykFamily.jpg|thumb|Киргиз айл]]
Киргиз улс 2023 онд 7,037,100 хүн амтай ([[улс орнуудын хүн амын тоо|дэлхийд 96-р олон]]) байв. 34 % нь 0–14 насны багачууд, 60% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартай хэсэг,  6.2 % нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 1/3 хотод, 2/3 хөдөө оршин суудаг. Хүн амын нягт — 25 хүн/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ([[улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|148-р шигүү]]), дундаж наслалт — 69.4 жил, хүйсийн харьцаа — 0.96, бичиг үсэг тайлагдалт —98.7%.

Киргизийн хүн ам 1959 онд- 2.065 сая, 1970 онд -2.935 сая, 1979 онд 3.523 сая, 1989 онд 4.258 сая, 1999 онд 4.823 сая болж өссөн байна. 2015 онд хүн ам нь 6 сая хүрч байжээ.

=== Ард түмэн ===

[[ЗХУ]]-д байсан улсын жишгээр олон үндэстний улс болсон. Хүн амын 73 хувь (4 сая) [[киргизүүд|киргиз үндэстэн]]. Удаагаар нь [[узбекчүүд]] 14 хувь (800 мянга), [[оросууд]] 6.4 хувь (370 мянга), [[дунган ястан|дунган]] 1.1%, [[уйгурууд]] 0.9%, [[тажикууд]] 0.8 хувь, [[туркууд]] 0.7%, [[казахууд]] 0.5% гээд 80 нэрийн яс үндэс байна. ЗХУ задран унаад 1991 оноос хойш Киргиз үндэстний эзлэх хувь 50%-аас 70% болон өссөн бол Европ зүгийн ард (орос, украин, герман) олноор гадагш гарч эзлэх хувь нь 35-аас 10% болтол буурчээ.

=== Хэл, шашин ===

Киргиз үндэстэн нь эрт дээрээсээ [[малчин]] нүүдэлчин, узбек, тажик нь [[тариачин]] суурин соёлтой байжээ. Киргиз улсын хүн амын 85 хувь ([[түрэг угсаатан]], дунган хятад) [[ислам]] шашны суннит дэгийг сахьдаг, 10 хувь (орос, украин) [[христосын шашин|христос]] - [[үнэн алдартны шашин]]тан.

Тус улсад [[Киргиз хэл|киргиз]], [[орос хэл|орос]] хоёр хэл албан ёсны хэл юм. Киргиз хэл [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг салбарын]] кыпчак бүлэгт хамаарах ба бөгөөд [[казах хэл|казах]] хэлтэй ойр төрөл юм. 1941 оноос [[кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичдэг болсон. Кирилл киргиз цагаан толгой 36 үсэгтэй (монголын цагаан толгойноос &quot;Ңң&quot; [ng] нэг үсгээр илүү).

=== Хот суурин ===
{{гол|Киргизийн хотын жагсаалт}}
[[Зураг:Bishkek_01.jpg|thumb|left|200px|[[Бишкек|Бишкек хот]]]]
Киргиз улсад одоо 31 [[хот]] байна. Томоохон нь:
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2009 оны хүн амын тоогоор:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Бишкек]] (822 мянга)
* [[Ош]] (233)
* [[Жалал-Абад]] (89)
* [[Харгол]] (63)
* [[Токмок]] (53)
||
* [[Өзгөн]] (49 мянга)
* [[Балыкч]] (42)
* [[Харбалт]] (38)
* [[Нарын]] (35)
* [[Талас (Киргиз)|Талас]] (33)
|}

== Эш түүх ==

=== Эрт үе ===

[[Зураг:Burana_01.jpg|thumb|11-р зуунд боссон [[Бураны цамхаг]]]]
Киргиз оронд анх [[Скиф|скиф]], [[Сак|сак]] зэрэг [[Перс үндэстэн|перс угсаатан]] амьдарч байв. V зуунаас [[Усунь|усунь]], [[Цагаан Хүннү|цагаан хүннү]] нүүж ирсэн ба [[Сассаны эзэнт гүрэн|Сассаны эзэнт гүрний]] үед иран болон [[Түрэг угсаатан|түрэг угсаатан]] ирж суужээ. 8-р зуунд [[Түрэг улс|Түрэгийн баруун улс]], дараа нь [[Харлуг улс]] оршин байв. 11-р зуунд [[Өзгөн]], [[Баласагун]] хавиар [[Хар ханы улс]] хэмээх түрэг улс орд өргөө босгон төвлөж байсан ба [[Хар Хидан]] улсад эзлэгджээ.

13-р зуунд Киргизийн нутаг [[Их Монгол Улс]], түүний залгамж [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улсынх]] болоод 1347 онд [[Моголистан|Моголистанд]] хамаарагдсан.

=== Киргизийн уг гарвал ===

Эртний Киргиз НТӨ 2-р зуунаас эхтэй. Хятад болон араб үсгийн сурвалжид &quot;улаан үс, ногоон нүдтэй&quot; гэж дүрсэлжээ. 8-р зуунд [[Енисейн киргиз|Енисейн Киргизүүд]] [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] дээд урсгал [[Тува]], [[Хакас]], [[Алтай|Алтайд]] төвлөж байсан. 840 онд [[Уйгур улс|Уйгурын]] нийслэл [[Хар балгас|Хар балгасыг]] галдан шатааж [[уйгур үндэстэн|уйгурыг]] хөөж, Монголын ноён болоод удалгүй [[Киданчууд|киданд]] түрэгдсэн. 

XVI зуунд [[Тэнгэр уул|Тэнгэр уулаас]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]], [[Долоон ус|Долоон усаар]] дайраад [[Енисей]] хүртэлх нутгийн түрэг ард түмнийг нийтэд нь &quot;Киргиз (киргиз)&quot; гэдэг байв. Генийн шинжилгээгээр адилхан R1 гентэй гардагаараа өнөөгийн [[Киргизүүд|Киргиз үндэстэн]], [[хакас ястан]] нь хамтдаа [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизийн]] үр удам болно. 

[[Зураг:Chuykov. Dauther of Soviet Kirgizia - stamp.jpg|thumb|150px|left|ЗХУ-ын Киргиз охин]]

=== Харийн алба ===
[[Моголистан|Моголистаны]] дараа Тэнгэр уулнаа Киргизүүд амар жимэр амьдарч байв. XVII зуунаас [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] ойрд, 18-р зуунаас Манжийн [[Чин улс|Чин]] улсад, 19-р зуунаас [[Кокандын хант улс|Кокандын хаант улс]] узбекуудад албан татвар төлж явав. 1876 оноос Киргиз нутаг [[Орос|Оросын]] Долоон ус мужид хамаарчээ. Орост тэр үед [[казахууд|казахуудыг]] &quot;киргиз-кайсак&quot; (Киргиз казах), [[Киргизүүд|Киргизийг]] &quot;кара-киргиз&quot; (хар Киргиз) гэж нэрийдэж байлаа. 1910 онд нүүрсний уурхай нээгдэж уурхайчин [[оросууд]] шилжин нүүж иржээ. 1916 онд оросын эсрэг 2000 хүний амь эрсэдсэн бослого гарсан боловч нухчин дарагдаж [[Шинжаан]], одоогийн [[Кызылсу тойрог|Кызылсу ӨЗТ]] рүү нэлээн дайжсан.

=== Зөвлөлт Киргиз ===
1921 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] байгуулагдаад 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Хар Киргизийн өөртөө засах мужийг ('''Кара-Киргизская (Каракиргизская) автономная область''' (ККАО) байгуулжээ. 1926 оноос Оросын дотор автономит улс, 1936 оноос Оросоос тусгаарлаж, Зөвлөлтийн 15 Бүгд Найрамдах улсын нэг болж өнөөгийн хил хязгаар тогтож, нийслэл хотоо [[Фрунзе]] гэж нэр өгч өөрчилжээ. 1920-иод оноос бүх нийтээр бичиг үсэгт суралцан, 1924 онд [[араб үсэг]], 1928 онд латин, 1941 оноос [[кирилл үсэг|кирилл]] үсгийг тохируулан хэрэглэж иржээ. [[Оросууд]] хот суурин барьж Киргизийг нүүдлийн соёл иргэншлээс суурин болгох шилжилт эхлүүлжээ. 1989 онд нийслэлийн хүн амын талаас илүү хувь нь орос, украин үндэстэн байжээ.    

=== Тусгаар Киргиз ===
[[Зураг:Bishkek capitol revolution 2010.JPG|thumb|2010 оны хувьсгалын үе]]

ЗХУ задарсанаар Киргиз улс 1991 онд [[бүрэн эрхт улс|бүрэн тусгаар]] тогтнож, 1992 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн орон болжээ. 1990 онд [[Ош]] хотод Киргиз-[[узбек үндэстэн|узбек]] үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн болж 300-600 хүн амь үрэгдсэн байна. 1991 онд нийслэлийн нэрийг эргүүлэн [[Бишкек]] болгож, [[киргиз хэл]] төрийн хоёр хэлний нэг (нөгөөх нь [[орос хэл]]) болон дэвшсэн. 1993 онд Үндсэн хуулиа шинэчилж, улсын нэрээ тогтжээ. Коммунизмаас ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үед бусад шилжилт хийсэн орнуудын нэгэн адил эдийн засгийн ихээхэн хямарал амссан.  

1990 онд [[Аскар Акаев]] анхны ерөнхийлөгчөөр сонгогдож 2005 оны эсэргүүцлийн [[Алтанзул цэцгийн хувьсгал|Алтанзул цэцгийн хувьсгалаар]] огцорсон бол [[Курманбек Бакиев|Курманбек Бакиевыг]] 2010 онд [[Роза Отунбаева|Роза Отунбаевагийн]] удирдсан [[2010 оны Киргизийн хувьсгал|хувьсгал]] мөн өөрчилсөн байна. Замбараагүй байдал үргэжилж [[Ош|Ош хотын]] орчим зэвсэглэсэн Киргизүүд узбекуудыг хөөн устгаж, нийтдээ 893 хүн амь үрэгджээ. 2011 оны сонгуулиар [[Алмазбек Атамбаев]] ерөнхийлөгч болсон. 2021 оны 1-р сарын 10-нд болсон сонгуульд ялалт байгуулсан [[Садыр Жапаров]] 2021 оны 1-р сарын 28-нд Киргизийн Ерөнхийлөгч болсон байна.

== Улс төр ==
Киргиз Улс [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэм, [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах]] засагтай. 1993 онд анх [[Үндсэн хууль]] баталж, 2010 онд шинэчилсэн. 2010 оныг хүртэл ерөнхийлөгч, түүнээс хойш парламентын эрх мэдэл давамгайлах болсон. Төр улсын тэргүүн нь [[ерөнхийлөгч]] байна. [[Ерөнхий сайд]] хэрэгжүүлэх байгууллага буюу засгийн газрын тэргүүн байна. 1994 онд анх хоёр танхимтай эхэлж, 2010 оноос нэг танхимтай болсон улсын хурал нь [[Жогорку Кенеш]] (Дээд Зөвлөл) юм. Үүнээс гадна шүүх байгууллага, дээд шүүх бий.

[[Зураг:Atambayev.jpg|thumb|200px|Алмазбек Атамбаев ерөнхийлөгч]]
Улсын ерөнхийлөгч эв нэгдлийг илэрхийлэгч бөгөөд 6 жил тутам сонгоно. 35-65 насны улсын хэлийг (Киргиз хэл) мэддэг хүн байх ёстой. [[Аскар Акаев]] (1990-2005), [[Курманбек Бакиев]] (2005-2010), [[Роза Отунбаева]] (2010-2011), [[Алмазбек Атамбаев]] (2011-одоо) нар ажилласан. 

Ерөнхий сайдыг Дээд зөвлөл тодруулж, Ерөнхийлөгч зөвшөөрснөөр сонгож томилдог байна. Ерөнхий сайд танхимын нарын багаа бүрдүүлдэг ба 1991 оноос хойш 17 хүн энэ албыг хашжээ. Сүүлд 2015 онд [[Темир Сариев]] томилогдов. 

Улсын хурал [[Жогорку Кенеш]] (Дээд зөвлөл) 120 суудалтай. Намын хувь тэнцүүлэх сонгуулийн аргаар 5 жил тутам сонгодог. 2010 оны 10-р сарын 10-ны сонгуулиар Дээд зөвлөлийн гишүүд таван намаас тэнцүүхэн тоогоор сонгогдсон. Үүнд:
* «Ата-Журт» (Эх Орон) - 28 суудал
* «Социал-Демократ» (Нийгмийн Ардчилсан) - 26 суудал
* «Ар-Намыс» (Нэр Төр) - 25 суудал
* «Республика» (Бүгд Найрамдах) - 23 суудал
* «Ата-Мекен» (Эх Нутаг) - 18 суудал.

=== Орон нутаг ===
Киргиз улс төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламжтай. Төрийн хуулиар орон нутгийг захирдаг. Гурван түвшинд 9 [[засаг захиргааны нэгж|нэгжээр]] задална. Эхлээд бүхэл орон 7 [[муж]] (''[[область]]''), улсын ач холбогдолтой 2 [[хот]] (''город республиканского подчинения'') буюу есөн нутаг болно. 

Бишкек хот дотроо 4 [[Киргизийн дүүргүүд|дүүрэг]]тэй. Муж дотроо ''[[район]]'' (хошуу, 40 бий) , [[мужийн харьяа хот]] (13 бий) болж задарна. 

[[Файл:Kyrgyzstan provinces map.png|thumb|350px|Есөн нутаг: 1-Бишкек хот, 2-Баткен, 3-Чүй, 4-Жалал-Абад, 5-Нарын, 6-Ош, 7-Талас, 8-Иссык-Куль, 9-Ош хот]]
{| align=center border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style=&quot;margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;&quot;
|- style=&quot;text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;&quot;
! №
! Нэгж&lt;br /&gt;(нэр, зүйл)
! [[Район]]ы&lt;br /&gt;тоо
! Талбай&lt;ref name=&quot;azstat&quot;&gt;[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml &quot;Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic&quot;], The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(км²)
! Хүн ам&lt;br /&gt;(2010)&lt;ref name=&quot;einwohner&quot;&gt;Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)&lt;/ref&gt;
|-  
|align=&quot;center&quot; |1
|align=&quot;left&quot; |[[Бишкек]] хот
|align=&quot;left&quot; |4 дүүрэг
|align=&quot;right&quot;|170 км²
|align=&quot;right&quot;|859,800
|- 
|align=&quot;center&quot; |2
|align=&quot;left&quot; |[[Ош]] хот
|align=&quot;left&quot; |-
|align=&quot;right&quot;|18,5 км²
|align=&quot;right&quot;|255,800
|-
|align=&quot;center&quot; |3
|align=&quot;left&quot; |[[Баткен муж]]
|align=&quot;left&quot; |3+ 3 хот
|align=&quot;right&quot;|17,000 км²
|align=&quot;right&quot;|441,100
|-
|align=&quot;center&quot; |4
|align=&quot;left&quot; |[[Жалалабат муж]]
|align=&quot;left&quot; |8
|align=&quot;right&quot;|33,700 км²
|align=&quot;right&quot;|1,036,700
|-
|align=&quot;center&quot; |5
|align=&quot;left&quot; |[[Ысыккөл муж]]
|align=&quot;left&quot; |5 + 2 хот
|align=&quot;right&quot;|43,100 км²
|align=&quot;right&quot;|444,500
|-
|align=&quot;center&quot; |6
|align=&quot;left&quot; |[[Нарын муж]]
|align=&quot;left&quot; |5
|align=&quot;right&quot;|45,200 км²
|align=&quot;right&quot;|262,100
|-
|align=&quot;center&quot; |7
|align=&quot;left&quot; |[[Ош муж]]
|align=&quot;left&quot; |7
|align=&quot;right&quot;|29,200 км²
|align=&quot;right&quot;|1,130,900
|-
|align=&quot;center&quot; |8
|align=&quot;left&quot; |[[Талас муж]]
|align=&quot;left&quot; |4
|align=&quot;right&quot;|11,400 км²
|align=&quot;right&quot;|231,800
|-
|align=&quot;center&quot; |9
|align=&quot;left&quot; |[[Чүй муж]]
|align=&quot;left&quot; |8 +1 хот
|align=&quot;right&quot;|20,200 км²
|align=&quot;right&quot;|814,900
|-style=&quot;background: #f0f0f0;&quot;
|align=&quot;center&quot; |
|align=&quot;left&quot; |Есөн нутаг
|align=&quot;left&quot; |50 нутаг
|align=&quot;right&quot;|199,988.5 км²
|align=&quot;right&quot;|5,477,600
|-
|}

=== Цэрэг зэвсэг ===
[[Зураг:Akayev-Bush.jpg|thumb|2002 он. Киргизийн [[Аскар Акаев]] - Америкийн [[Жорж Буш]]ийн уулзалт]]
Киргиз улсын зэвсэгт хүчин хуурай замын, агаарын, дотоодын, хилийн, хүндэт харуулын гэж салбарладаг. Цэргийн албан хаагчийн тоо 15,500. 

Зөвлөлт, Орост үйлдвэрлэсэн зэвсэг техниктэй. Жишээлбэл [[Т-72]] танк — 150 ширхэг, [[БТР-60]] хуягт — 53, [[БМ-21]] пуужин харвагч машин — 15 байна. Агаарын цэргийн хүч сул, орхигдсон. Терроризмын эсрэг Альфа хэмээх тусгай анги нэгтгэл байдаг.

=== Гадаад харилцаа ===
Киргиз [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]]-ын гишүүн орон. 2001–2014 оны хооронд Америкийн цэргийн баазыг нутагтаа байрлуулж байсан. 

== Аж байдал ==

=== Эдийн засаг ===
[[Зураг:Osh_Bazaar_in_Bishkek,_Kyrgyzstan-_dried_fruits_and_nuts.jpg|thumb|200px|right|[[Ош]] хотын хүнсний зах]]
2013 онд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 13.47 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]] байсан. Нэг хүнд 2,452 $ ноогдоно. Хөршүүдийг бодвол эд мөнгө муутай орон. Мөнгөний нэгж нь [[Киргизийн сом|сом]]. Киргиз улсын төв банк мөнгөний бодлого явуулдаг.

[[Хөдөө аж ахуй]] уламжлалт салбар. Ноос, мах, сүүн бүтээгдэхүүн гээд малын ашиг шим хүртэнэ. Улаан буудай, чихрийн нишингэ, төмс, хөвөн, тамхи, хүнсний ногоо, жимс тариалдаг.

[[Газрын тос]], [[шатдаг хий]]н их нөөцтэй. Канадын [[Сентерра Гоулд]] компани [[Кумтөр]]ийн алтны уурхайг ажиллуулж байгаа. Уулархаг нутгаа түшиглэж [[усан цахилгаан станц]] хөгжүүлсэн. [[Эрчим хүч]] экспортолдог. 

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:28.80 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Узбекистан]] (28.8%)&quot;
  from:0 till:22.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Казахстан]] (22.0%)&quot;
  from:0 till:14.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] (14.6%)&quot;
  from:0 till:07.00 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад]] (7.0%)&quot;
  from:0 till:06.30 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] (6.3%)&quot;
  from:0 till:21.30 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (21.3%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Экспорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 2.3 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:60.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:55.90 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад]] (55.9%)&quot;
  from:0 till:17.70 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] (17.7%)&quot;
  from:0 till:06.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Казахстан]] (6.4%)&quot; 
  from:0 till:20.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (20.0%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Импорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 4.3 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

[[Зураг:Kyrgyz Airways Airbus A320 SDV-2.jpg|thumb|Киргизийн Аэробус-А320]]

=== Зам тээвэр ===

Киргиз уулархаг орон учраас зам харгуйн сүлжээ бага. 50 нисэх буудал байна. Томоохноос нь хэлвэл Бишкекийн [[Манас олон улсын нисэх буудал]], Ошийн нисэх буудал. Өргөн цариг бүхий 370 км урт төмөр зам байна. Салангид хоёр хэсэг байгаагаас хойд нутгийн [[Бишкек]] нь [[Ташкент]], [[Алматы]]тай холбогддог бол өмнөд нутгийн [[Ош]] нь Узбекистаны хоттой холбогдоно. 

34000 км авто замтайгаас 22600 км нь цардмал. Саяхан [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]]-ны дэмжлэгтэйгээр Бишкек—Ошийн авто зам ашиглалтад орсон.

== Өв соёл ==

[[Зураг:Osh_state_university.jpg|thumb|Ошийн улсын их сургууль]]

=== Боловсрол ===

Киргизт хүүхэд 7 насандаа сургуульд орно. Бага боловсролын 4 жил (заавал), дунд боловсролын 5 жил (заавал), бүрэн дунд боловсролын 2-3 жил (сонгох) байна. Бичиг үсэг тайлагдалтын хувь - 98.7 хувь. Улсын хэмжээнд 300 гаруй дунд сургууль 55 их, дээд сургууль байна. Үүнд:
* [[Киргиз улсын их сургууль]]
* [[Ошийн улсын их сургууль]]
* [[Дунд Азийн их сургууль]]
* [[Манас их сургууль]] байна.

=== Улсын баяр ===

Баяр ёслолын өдрүүд:
* [[1 сарын 1]] — Шинэ жилийн өдөр
* [[1 сарын 7]] — Үнэн алдартны шашны Христийн төрсөн өдөр
* [[2 сарын 23]] — Эх орончдын өдөр
* [[3 сарын 8]] — Эмэгтэйчүүдийн өдөр
* [[3 сарын 21]] — Хаврын баяр - Наурыз
* [[3 сарын 24]] — Хувьсгалын өдөр
* [[5 сарын 1]] — Хөдөлмөрчдийн өдөр
* [[5 сарын 5]] — Үндсэн хуулийн өдөр
* [[5 сарын 8]] — Дурсан санах өдөр
* [[5 сарын 9]] — Ялалтын баяр (дайны)
* [[8 сарын 31]] — Тусгаар тогтнолын өдөр
* [[11 сарын 7]] — Агуу Октябрийн социалист хувьсгалын өдөр

=== Соёл ===

[[Зураг:Kyrgyz_Musicians_in_Karakol.jpg|thumb|Харголын хөгжимчид]]
Киргиз үндэстний соёл энэ орны онцлог байна. 3-р сарын 21-нд уламжлалт Шинэ жилийн баяр буюу [[Наурызын баяр]] тэмдэглэдэг. 

[[Комуз]] хөгжмөө тоглон [[Манас]] туулийг хайлсаар ирсэн. Манас туйлын ам дамжин ирсэн 60 өөр янз үг байна. Хамгийн урт нь 500 мянган мөр шүлгээс бүтэх ба Грекийн Илиад, Одиссей, Энэтхэгийн Махабхаратагаас хэд дахин урт байх юм. 

Хивс, ширдэг, ханын даавуу нэхэх, эсгий урлалын баялаг өвтэй.

=== Аялал жуулчлал ===

Үзэсгэлэнт [[Ысык нуур]]ыг жуулчид зорьсоор байна. Жилд саяаас олон хүн очдог. Нуурын хойд эргээр амралтын газрууд [[Чолпон-Ата]] хот орчмын эрэг дагуу төвлөрдөг. Киргиз улсад мөн ууланд авирч, цанаар гулгаж, бүргэдийн ан хийх зэрэг үйлчилгээ үзүүлдэг байна. 

== Эх сурвалж ==

{{лавлах холбоос|2}}

== Гадаад холбоос ==

{{Commonscat|Kyrgyzstan}}
* [https://web.archive.org/web/20090202190354/http://president.kg/ Киргизийн ерөнхийлөгчийн цахим талбар] 
* [http://www.gov.kg/ Киргизийн засгийн газрын цахим талбар]
* [https://web.archive.org/web/20201129115900/http://kenesh.kg/ Киргиз улсын хурлын цахим талбар] 

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}}
{{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}}
[[Ангилал:Киргиз| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]]</text>
      <sha1>d7cc1zz2cw2fwo50cxt4o1vsxzta134</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874071</id>
      <parentid>874069</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46871" sha1="flrqublcoo3ue9a1zja27m16k9h1n9b" xml:space="preserve">{{Short description|Төв Азийн улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = {{nowrap|Бүгд Найрамдах Киргиз Улс}}&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠺᠢᠷᠭᠢᠽ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Киргиз
| native_name            = {{ubl|{{native name|ky|Кыргыз Республикасы|italics=off}}}}
| image_flag             = Flag of Kyrgyzstan.svg
| flag_type              = [[Киргизийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Kyrgyzstan.svg
| symbol_type            = [[Киргизийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| motto                  = 
| national_anthem        = {{native name|ky|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни|italic=no|nolink =yes}}&lt;br /&gt;&quot;[[Киргизийн төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын төрийн дуулал]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National_Anthem_of_Kyrgyzstan.ogg]]}}
| image_map              = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg
| map_caption            = Киргизийн байршил (хар ногоон)
| capital                = [[File:Flag of Bishkek.svg | 24px | border]] [[Бишкек]]
| coordinates            = {{Coord|42|52|N|74|36|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = {{hlist|[[Киргиз хэл|Киргиз]]|[[Орос хэл|Орос]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en |access-date=2 September 2020 |website=Constitute Project}}&lt;/ref&gt;}}
| languages_type         = [[Бичгийн систем|Албан бичиг]]
| languages              = [[Кирилл үсэг|Кирилл]]
| languages2_type        = [[Ярианы хэл]]
| languages2             = {{plainlist|
* [[Киргиз хэл]]
* [[Узбек хэл]]
* [[Орос хэл]]
* [[Дунган хэл]]
* [[Уйгур хэл]]
* [[Киргизийн хэлнүүд|Бусад]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
  | 77.5% [[Киргизүүд]]
  | 14.2% [[Узбекчүүд]]
  | 4.1% [[Киргиз дэх оросууд|Оросууд]]
  | 1.0% [[Дунган ястан|Дунган]]
  | 0.5% [[Киргиз дэх уйгурууд|Уйгурууд]]
  | 2.7% [[Киргизийн хүн ам#Угсаатны бүлнүүд|Бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2022&lt;ref name=&quot;stat.kg2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.kg/media/publicationarchive/d67c308c-6121-4cb0-b70e-c93dfc199ff6.pdf|title=Kyrgyzstan|website=stat.kg}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ubl|80% [[Киргиз дэх ислам|Ислам]]
| 7% [[Киргиз дэх христийн шашин|Христ]]
| 13% [[Киргиз дэх шашин шүтлэг|Бусад]]}}
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2021 Report on International Religious Freedom: Kyrgyz Republic |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/kyrgyzstan/ |access-date=2022-09-18 |website=United States Department of State |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Киргизүүд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Киргизийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Садыр Жапаров]]
| leader_title2          = [[Киргизийн Сайд нарын танхимын дарга|Сайд нарын танхимын дарга]]
| leader_name2           = [[Акылбек Жапаров]]
| leader_title3          = [[Киргизийн Дээд Зөвлөлийн дарга|Дээд Зөвлөлийн дарга]]
| leader_name3           = [[Нурланбек Шакиев]]
| legislature            = [[Дээд Зөвлөл (Киргиз)|Дээд Зөвлөл]]
| sovereignty_type       = [[Киргизийн түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Енисейн киргиз|Енисейн-киргиз хаант улс]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Central Asia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/102315/history-of-Central-Asia/73536/Reunification#73538 |access-date=12 March 2021 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;
| established_date1      = 693
| established_event2     = [[Оросын эзэнт гүрэн#Нутаг дэвсгэрийн хөгжил|Оросын эзэнт гүрэн эзэлж авав]]
| established_date2      = 1876
| established_event3     = [[Туркестан автономит улс|Туркестан]]
| established_date3      = 11 сарын 27, 1917
| established_event4     = [[Туркестаны Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс|Туркестаны АЗСБН]]
| established_date4      = 4 сарын 30, 1918
| established_event5     = [[Хар Киргизийн өөртөө засах муж|Хар Киргизийн ӨЗМ]]
| established_date5      = 10 сарын 14, 1924
| established_event6     = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Киргиз Улс (1926–1936)|ЗСБНАКирУ]]
| established_date6      = 2 сарын 11, 1926
| established_event7     = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс|ЗСБНКирУ]]
| established_date7      = 12 сарын 5, 1936
| established_event8     = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс#Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс|Бүрэн эрхт байдлаа тунхаглав]]
| established_date8      = 12 сарын 30, 1990
| established_event9     = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Киргиз)|ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date9      = 8 сарын 31, 1991
| established_event10    = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date10     = {{nowrap|12 сарын 26, 1991}}
| established_event11    = [[Киргизийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date11     = 4 сарын 11, 2021
| area_km2               = 199,951
| area_rank              = 85
| percent_water          = 3.6
| population_estimate    = 7,455,900&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |title=Это мальчик! В Кыргызстане родился семимиллионный житель |date=19 October 2022 |url=https://economist.kg/novosti/2022/10/19/eto-malchik-v-kyrgyzstane-rodilsya-semimillionnyj-zhitel/}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 112&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| population_density_km2 = 27.4
| population_density_sq_mi = 71 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| population_density_rank = 109
| GDP_PPP                = {{increase}} $48.054&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF.WEO.KG&quot;&gt;{{Cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April |access-date=April 19, 2023 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 134
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $6,250&lt;ref name=&quot;IMF.WEO.KG&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 148
| GDP_nominal            = {{increase}} $13.599&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF.WEO.KG&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 151
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,922&lt;ref name=&quot;IMF.WEO.KG&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 166
| Gini                   = 29.0
| Gini_year              = 2020
| Gini_change            = increase
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;WBKG 2&quot;&gt;{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) - Kyrgyz Republic |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG&amp;name_desc=false |access-date=26 September 2022 |website=data.worldbank.org |publisher=[[World Bank]]}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.701 &lt;!--number only, between 0 and 1--&gt;
| HDI_year               = 2024 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 118
| currency               = [[Киргизийн сом]] (&lt;u&gt;c&lt;/u&gt;)
| currency_code          = KGS
| time_zone              = [[Сом|KGT]]
| utc_offset             = +6
| time_zone_DST          = 
| date_format            = өө/сс/жжжж
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Киргиз дэх утасны дугаар|+996]]
| iso3166code            = KG
| cctld                  = [[.kg]]
| religion_year          = 2021
| area_water_km2         = 7198
| today                  = 
}}

[[File:Bischkek.jpg|thumb|310x310px|[[Бишкек]]]]
'''Киргиз''' ({{lang-ky|Кыргызстан}}, {{lang-ru|Киргизия}}  → ''Киргиз'') албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Киргиз Улс''' (БНКирУ) — [[Дундад Ази]] дахь [[Тэнгэр уул]]ын уулархаг нутагт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Хойд талаараа [[Казахстан]], баруун талаараа [[Узбекистан]], баруун урд талаараа [[Тажикистан]], зүүн урд талаараа [[Хятад]] улстай хиллэдэг [[далайд гарцгүй орон]]. Нийслэл нь — [[Бишкек]].

Нутаг дэвсгэр – 199,900&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, 2023 оны тооллогоор хүн амын тоо – 7,037,100. Олонх буюу 74,04 хувь нь [[Киргизүүд|киргиз үндэстэн]]. Мөн [[узбекчүүд]], [[оросууд|орос]], [[Хотон (ястан)|хотон]], тажик, турк, казах зэрэг ард түмэн амьдардаг. Дийлэнх олонх 80 хувь нь [[ислам]] шашинтай.

Киргиз орныг [[Персүүд|перс]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан]] ээлжлэн эзэрхэж явсан. 19-р зуунаас [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] мэдэлд орж &quot;хар Киргиз&quot; хэмээгдээд [[ЗХУ]]-ын мэдлийн доор 1936 онд «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс» болсон. 1991 онд ЗХУ задран унахад хил хязгаараа хэвээр нь авч үлдэж тусгаар тогтносон улс болж 1992 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Ойрын арван жилд хоёр ч (2005, 2010) [[Алтанзул цэцгийн хувьсгал]] гарсан Киргиз нь төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламж, парламентийн эрх мэдэл давамгай [[бүгд найрамдах засаг]]тай. Түрэг төрлийн [[Киргиз хэл]] болон хуучин байсан [[орос хэл]] гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг байна. Киргиз хэл нь төрийн хэл, орос хэл нь улсын албан ёсны хоёр хэлний нэг гэж үздэг. (Төрийн хэлний статус нь арай өндөр).   

Нэг хүнд ноогдох ДНБ-ийн хэмжээ харьцангуй бага буюу 2,372 $. Гадаадад [[алт]], [[эрчим хүч]] экспортолдог.

== Нэр ==

Тус улсын оноосон нэрийг уламжлалт монгол «Хяргас» [Киргиз], оросоос зээлсэн «'''Киргиз'''» [кирги́з], Киргизийг мэдсэн «Кыргыз» [~каргаз] гэсэн гурван үгээр илэрхийлж байна. 

Дээрх нэг үгний гурван янз хэлбэр мөн «[[хяргас нуур|хяргас]]»– «хягас»–«хагас»-«[[хакас ястан|хакас]]»–«[[хаас]]» үгстэй гарал нэг.

== Улсын хил ==
Киргиз улсын нийт хилийн урт '''4675.17 км''', үүнээс Казахстан улстай- 1241.58 км, Узбекистантай- 1378.44 км, Тажикистантай- 970.8 км, БНХАУ-тай- 1084.35 км хил залгадаг байна. Үүний зэрэгцээ 823.04 км хилийн хэсэг нь тодорхойлогдоогүй: Узбекистантай - 371.34 км, Тажикстантай - 451.7 км. Ийнхүү Узбекистантай улсын хилийн нийт уртын 1007.1 км буюу 73.1%, Тажикистан улстай 519.1 км буюу 53.4% ​​-ийг тодорхойлж, баталгаажулаад байна. Улсын хил нь голчлон нуруу, гол мөрний ургсгалаар явдаг байна. Зөвхөн хойд, баруун хойд, баруун өмнөд хэсэгт, хүн ам шигүү суурьшсан [[Чуйн хөндий|Чуй]], [[Ферганы хөндий|Ферганы]], түүнчлэн Таласын хөндийд, уулсын бэлээр өнгөрдөг.

== Газар зүй ==

Киргиз 198,951 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Монголын газар нутгаас 8 дахин бага буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|86-р том]] орон юм. 
[[Зураг:Kyrgyzstan_satellite_photo.jpg|thumb|left|200px|Сансраас авсан гэрэл зураг]]
[[Зураг:KyrgyzAlatauMtns2_Kyrgyzstan.jpg|thumb|left|200px|Уул нуруу]]
[[Зураг:Issyk-Kulmeer.jpg|thumb|left|200px|[[Ысык нуур]]ын эрэг]]
[[Зураг:SongKolHorses.jpg|thumb|right|200px|[[Сон нуур]]анд сүрэг адуу]]

=== Байрлал ===

Хойд өргөргийн  39° — 44°, зүүн уртрагийн 69° — 81° дотор [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]]д оршдог. Хөндлөн чигт цомцойн тогтсон бөгөөд далайд гарцгүй. Хойд талаараа [[Казахстан]] улстай 1224 км, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадтай]] 858 км, урд талаараа [[Тажикистан|Тажикистантай]] 870 км, баруун талаараа [[Узбекистан]] улстай 1099 км газраар хиллэдэг. Хилийн нийт урт нь 3,878 км.

=== Газар ус ===

Киргиз уулархаг орон юм. Нутгийн дөрөвний гурав нь уул нуруу. Киргиз орны дорно, төвийн уул нуруу, ихэнх нутаг нь [[Тэнгэр уул]] (Тянь-Шань)-ын баруун бие болж, нутгийн өрнө өмнөд тал нь [[Памир|Памир-Алай]] нурууны ар хормой болно. Уулын өндрийг нэрлэвэл [[Ялалтын оргил]] (7439 м), [[Лениний оргил]] (7134 м), [[Хантэнгэр]] (6995 м) байна. 

Киргизийн байгалийн хосгүй үзэсгэлэн [[Ысык нуур]] (Ысык-Көл) нутгийн дорно-умар талд Тэнгэр уулын салбар Терскей Ала-Тоо, Кунгей Ала-Тоо хоёрын завсар байна. [[Сон нуур|Сон]] (Сонкёль), [[Чатыр нуур|Чатыр]] нуур гэж бий. [[Ферганы хөндий]] рүү томоохон хоёр гол [[Киргизийн Нарийн гол|Нарийн]], [[Карадарья]] урсдаг.

=== Уур амьсгал ===

Уур амьсгал газар нутгийн өндөр намаас хамаардаг. Ферганы хөндийн нам доор захаар субтропикийн уур амьсгалтай. Зундаа 40°C хүрч хална. Орон даяар нартай өдөр их болно. 1-р сарын дундаж хэм −4 °C. Иссык нуур энэ үед хөлддөггүй. Өндөр уул нурууны ар буюу оройгоор хүйтэн өвөл болж −30 °C-аас −53.6 °C хүрдэг. 

Хур тунадас харилцан адилгүй. Ферганы хөндийд жилдээ 2000 мм бууж байхад Иссык нуурын орчим ердөө 100 мм хур буудаг байна.

=== Байгаль хамгаалал ===

Киргиз улсад байгалийн цогцолборт газар 9, байгалийн нөөц газар 8, ой, ургамал, ашигт малтмал, ерөнхий ашигтай 67 газрыг зэрэглэн хамгаалж байна. Үүнээс Иссык нуур, [[Сарычелек]]ийн байгаль нөөц газар хоёрыг онцгойлсон байдаг.

== Хүн ам зүй ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|+ 
! style=&quot;width:160px;&quot;| Яс үндэс  !! Хүн ам &lt;br&gt;(2012 он)!! Хувь
|-
| [[Киргизүүд]] || 4,006,009 || 72.2 %
|-
| [[Узбекчүүд]] || 796,291 || 14.3 %
|-
| [[Оросууд]] || 381,562 || 6.9 %
|-
| [[Дунган ястан]]|| 61,372 || 1.1 %
|-
| [[Уйгурууд]] || 50,346 || 0.9 %
|-
| бусад ард түмэн ||  256,308 || 4.6 %
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам 
|-
| 1926 || 993,000
|-
| 1950 || 1,740,000
|-
| 1969 || 2,891,000
|-
| 1989 || 4,290,400
|-
| 2002 || 4,946,500
|-
| 2013 || 5,522,500
|-
|2023
|7,037,100
|}

[[Зураг:YurtIssykFamily.jpg|thumb|Киргиз айл]]
Киргиз улс 2023 онд 7,037,100 хүн амтай ([[улс орнуудын хүн амын тоо|дэлхийд 96-р олон]]) байв. 34 % нь 0–14 насны багачууд, 60% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартай хэсэг,  6.2 % нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 1/3 хотод, 2/3 хөдөө оршин суудаг. Хүн амын нягт — 25 хүн/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ([[улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|148-р шигүү]]), дундаж наслалт — 69.4 жил, хүйсийн харьцаа — 0.96, бичиг үсэг тайлагдалт —98.7%.

Киргизийн хүн ам 1959 онд- 2.065 сая, 1970 онд -2.935 сая, 1979 онд 3.523 сая, 1989 онд 4.258 сая, 1999 онд 4.823 сая болж өссөн байна. 2015 онд хүн ам нь 6 сая хүрч байжээ.

=== Ард түмэн ===

[[ЗХУ]]-д байсан улсын жишгээр олон үндэстний улс болсон. Хүн амын 73 хувь (4 сая) [[киргизүүд|киргиз үндэстэн]]. Удаагаар нь [[узбекчүүд]] 14 хувь (800 мянга), [[оросууд]] 6.4 хувь (370 мянга), [[дунган ястан|дунган]] 1.1%, [[уйгурууд]] 0.9%, [[тажикууд]] 0.8 хувь, [[туркууд]] 0.7%, [[казахууд]] 0.5% гээд 80 нэрийн яс үндэс байна. ЗХУ задран унаад 1991 оноос хойш Киргиз үндэстний эзлэх хувь 50%-аас 70% болон өссөн бол Европ зүгийн ард (орос, украин, герман) олноор гадагш гарч эзлэх хувь нь 35-аас 10% болтол буурчээ.

=== Хэл, шашин ===

Киргиз үндэстэн нь эрт дээрээсээ [[малчин]] нүүдэлчин, узбек, тажик нь [[тариачин]] суурин соёлтой байжээ. Киргиз улсын хүн амын 85 хувь ([[түрэг угсаатан]], дунган хятад) [[ислам]] шашны суннит дэгийг сахьдаг, 10 хувь (орос, украин) [[христосын шашин|христос]] - [[үнэн алдартны шашин]]тан.

Тус улсад [[Киргиз хэл|киргиз]], [[орос хэл|орос]] хоёр хэл албан ёсны хэл юм. Киргиз хэл [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг салбарын]] кыпчак бүлэгт хамаарах ба бөгөөд [[казах хэл|казах]] хэлтэй ойр төрөл юм. 1941 оноос [[кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичдэг болсон. Кирилл киргиз цагаан толгой 36 үсэгтэй (монголын цагаан толгойноос &quot;Ңң&quot; [ng] нэг үсгээр илүү).

=== Хот суурин ===
{{гол|Киргизийн хотын жагсаалт}}
[[Зураг:Bishkek_01.jpg|thumb|left|200px|[[Бишкек|Бишкек хот]]]]
Киргиз улсад одоо 31 [[хот]] байна. Томоохон нь:
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2009 оны хүн амын тоогоор:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Бишкек]] (822 мянга)
* [[Ош]] (233)
* [[Жалал-Абад]] (89)
* [[Харгол]] (63)
* [[Токмок]] (53)
||
* [[Өзгөн]] (49 мянга)
* [[Балыкч]] (42)
* [[Харбалт]] (38)
* [[Нарын]] (35)
* [[Талас (Киргиз)|Талас]] (33)
|}

== Эш түүх ==

=== Эрт үе ===

[[Зураг:Burana_01.jpg|thumb|11-р зуунд боссон [[Бураны цамхаг]]]]
Киргиз оронд анх [[Скиф|скиф]], [[Сак|сак]] зэрэг [[Перс үндэстэн|перс угсаатан]] амьдарч байв. V зуунаас [[Усунь|усунь]], [[Цагаан Хүннү|цагаан хүннү]] нүүж ирсэн ба [[Сассаны эзэнт гүрэн|Сассаны эзэнт гүрний]] үед иран болон [[Түрэг угсаатан|түрэг угсаатан]] ирж суужээ. 8-р зуунд [[Түрэг улс|Түрэгийн баруун улс]], дараа нь [[Харлуг улс]] оршин байв. 11-р зуунд [[Өзгөн]], [[Баласагун]] хавиар [[Хар ханы улс]] хэмээх түрэг улс орд өргөө босгон төвлөж байсан ба [[Хар Хидан]] улсад эзлэгджээ.

13-р зуунд Киргизийн нутаг [[Их Монгол Улс]], түүний залгамж [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улсынх]] болоод 1347 онд [[Моголистан|Моголистанд]] хамаарагдсан.

=== Киргизийн уг гарвал ===

Эртний Киргиз НТӨ 2-р зуунаас эхтэй. Хятад болон араб үсгийн сурвалжид &quot;улаан үс, ногоон нүдтэй&quot; гэж дүрсэлжээ. 8-р зуунд [[Енисейн киргиз|Енисейн Киргизүүд]] [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] дээд урсгал [[Тува]], [[Хакас]], [[Алтай|Алтайд]] төвлөж байсан. 840 онд [[Уйгур улс|Уйгурын]] нийслэл [[Хар балгас|Хар балгасыг]] галдан шатааж [[уйгур үндэстэн|уйгурыг]] хөөж, Монголын ноён болоод удалгүй [[Киданчууд|киданд]] түрэгдсэн. 

XVI зуунд [[Тэнгэр уул|Тэнгэр уулаас]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]], [[Долоон ус|Долоон усаар]] дайраад [[Енисей]] хүртэлх нутгийн түрэг ард түмнийг нийтэд нь &quot;Киргиз (киргиз)&quot; гэдэг байв. Генийн шинжилгээгээр адилхан R1 гентэй гардагаараа өнөөгийн [[Киргизүүд|Киргиз үндэстэн]], [[хакас ястан]] нь хамтдаа [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизийн]] үр удам болно. 

[[Зураг:Chuykov. Dauther of Soviet Kirgizia - stamp.jpg|thumb|150px|left|ЗХУ-ын Киргиз охин]]

=== Харийн алба ===
[[Моголистан|Моголистаны]] дараа Тэнгэр уулнаа Киргизүүд амар жимэр амьдарч байв. XVII зуунаас [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] ойрд, 18-р зуунаас Манжийн [[Чин улс|Чин]] улсад, 19-р зуунаас [[Кокандын хант улс|Кокандын хаант улс]] узбекуудад албан татвар төлж явав. 1876 оноос Киргиз нутаг [[Орос|Оросын]] Долоон ус мужид хамаарчээ. Орост тэр үед [[казахууд|казахуудыг]] &quot;киргиз-кайсак&quot; (Киргиз казах), [[Киргизүүд|Киргизийг]] &quot;кара-киргиз&quot; (хар Киргиз) гэж нэрийдэж байлаа. 1910 онд нүүрсний уурхай нээгдэж уурхайчин [[оросууд]] шилжин нүүж иржээ. 1916 онд оросын эсрэг 2000 хүний амь эрсэдсэн бослого гарсан боловч нухчин дарагдаж [[Шинжаан]], одоогийн [[Кызылсу тойрог|Кызылсу ӨЗТ]] рүү нэлээн дайжсан.

=== Зөвлөлт Киргиз ===
1921 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] байгуулагдаад 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Хар Киргизийн өөртөө засах мужийг ('''Кара-Киргизская (Каракиргизская) автономная область''' (ККАО) байгуулжээ. 1926 оноос Оросын дотор автономит улс, 1936 оноос Оросоос тусгаарлаж, Зөвлөлтийн 15 Бүгд Найрамдах улсын нэг болж өнөөгийн хил хязгаар тогтож, нийслэл хотоо [[Фрунзе]] гэж нэр өгч өөрчилжээ. 1920-иод оноос бүх нийтээр бичиг үсэгт суралцан, 1924 онд [[араб үсэг]], 1928 онд латин, 1941 оноос [[кирилл үсэг|кирилл]] үсгийг тохируулан хэрэглэж иржээ. [[Оросууд]] хот суурин барьж Киргизийг нүүдлийн соёл иргэншлээс суурин болгох шилжилт эхлүүлжээ. 1989 онд нийслэлийн хүн амын талаас илүү хувь нь орос, украин үндэстэн байжээ.    

=== Тусгаар Киргиз ===
[[Зураг:Bishkek capitol revolution 2010.JPG|thumb|2010 оны хувьсгалын үе]]

ЗХУ задарсанаар Киргиз улс 1991 онд [[бүрэн эрхт улс|бүрэн тусгаар]] тогтнож, 1992 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн орон болжээ. 1990 онд [[Ош]] хотод Киргиз-[[узбек үндэстэн|узбек]] үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн болж 300-600 хүн амь үрэгдсэн байна. 1991 онд нийслэлийн нэрийг эргүүлэн [[Бишкек]] болгож, [[киргиз хэл]] төрийн хоёр хэлний нэг (нөгөөх нь [[орос хэл]]) болон дэвшсэн. 1993 онд Үндсэн хуулиа шинэчилж, улсын нэрээ тогтжээ. Коммунизмаас ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үед бусад шилжилт хийсэн орнуудын нэгэн адил эдийн засгийн ихээхэн хямарал амссан.  

1990 онд [[Аскар Акаев]] анхны ерөнхийлөгчөөр сонгогдож 2005 оны эсэргүүцлийн [[Алтанзул цэцгийн хувьсгал|Алтанзул цэцгийн хувьсгалаар]] огцорсон бол [[Курманбек Бакиев|Курманбек Бакиевыг]] 2010 онд [[Роза Отунбаева|Роза Отунбаевагийн]] удирдсан [[2010 оны Киргизийн хувьсгал|хувьсгал]] мөн өөрчилсөн байна. Замбараагүй байдал үргэжилж [[Ош|Ош хотын]] орчим зэвсэглэсэн Киргизүүд узбекуудыг хөөн устгаж, нийтдээ 893 хүн амь үрэгджээ. 2011 оны сонгуулиар [[Алмазбек Атамбаев]] ерөнхийлөгч болсон. 2021 оны 1-р сарын 10-нд болсон сонгуульд ялалт байгуулсан [[Садыр Жапаров]] 2021 оны 1-р сарын 28-нд Киргизийн Ерөнхийлөгч болсон байна.

== Улс төр ==
Киргиз Улс [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэм, [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах]] засагтай. 1993 онд анх [[Үндсэн хууль]] баталж, 2010 онд шинэчилсэн. 2010 оныг хүртэл ерөнхийлөгч, түүнээс хойш парламентын эрх мэдэл давамгайлах болсон. Төр улсын тэргүүн нь [[ерөнхийлөгч]] байна. [[Ерөнхий сайд]] хэрэгжүүлэх байгууллага буюу засгийн газрын тэргүүн байна. 1994 онд анх хоёр танхимтай эхэлж, 2010 оноос нэг танхимтай болсон улсын хурал нь [[Жогорку Кенеш]] (Дээд Зөвлөл) юм. Үүнээс гадна шүүх байгууллага, дээд шүүх бий.

[[Зураг:Atambayev.jpg|thumb|200px|Алмазбек Атамбаев ерөнхийлөгч]]
Улсын ерөнхийлөгч эв нэгдлийг илэрхийлэгч бөгөөд 6 жил тутам сонгоно. 35-65 насны улсын хэлийг (Киргиз хэл) мэддэг хүн байх ёстой. [[Аскар Акаев]] (1990-2005), [[Курманбек Бакиев]] (2005-2010), [[Роза Отунбаева]] (2010-2011), [[Алмазбек Атамбаев]] (2011-одоо) нар ажилласан. 

Ерөнхий сайдыг Дээд зөвлөл тодруулж, Ерөнхийлөгч зөвшөөрснөөр сонгож томилдог байна. Ерөнхий сайд танхимын нарын багаа бүрдүүлдэг ба 1991 оноос хойш 17 хүн энэ албыг хашжээ. Сүүлд 2015 онд [[Темир Сариев]] томилогдов. 

Улсын хурал [[Жогорку Кенеш]] (Дээд зөвлөл) 120 суудалтай. Намын хувь тэнцүүлэх сонгуулийн аргаар 5 жил тутам сонгодог. 2010 оны 10-р сарын 10-ны сонгуулиар Дээд зөвлөлийн гишүүд таван намаас тэнцүүхэн тоогоор сонгогдсон. Үүнд:
* «Ата-Журт» (Эх Орон) - 28 суудал
* «Социал-Демократ» (Нийгмийн Ардчилсан) - 26 суудал
* «Ар-Намыс» (Нэр Төр) - 25 суудал
* «Республика» (Бүгд Найрамдах) - 23 суудал
* «Ата-Мекен» (Эх Нутаг) - 18 суудал.

=== Орон нутаг ===
Киргиз улс төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламжтай. Төрийн хуулиар орон нутгийг захирдаг. Гурван түвшинд 9 [[засаг захиргааны нэгж|нэгжээр]] задална. Эхлээд бүхэл орон 7 [[муж]] (''[[область]]''), улсын ач холбогдолтой 2 [[хот]] (''город республиканского подчинения'') буюу есөн нутаг болно. 

Бишкек хот дотроо 4 [[Киргизийн дүүргүүд|дүүрэг]]тэй. Муж дотроо ''[[район]]'' (хошуу, 40 бий) , [[мужийн харьяа хот]] (13 бий) болж задарна. 

[[Файл:Kyrgyzstan provinces map.png|thumb|350px|Есөн нутаг: 1-Бишкек хот, 2-Баткен, 3-Чүй, 4-Жалал-Абад, 5-Нарын, 6-Ош, 7-Талас, 8-Иссык-Куль, 9-Ош хот]]
{| align=center border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style=&quot;margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;&quot;
|- style=&quot;text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;&quot;
! №
! Нэгж&lt;br /&gt;(нэр, зүйл)
! [[Район]]ы&lt;br /&gt;тоо
! Талбай&lt;ref name=&quot;azstat&quot;&gt;[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml &quot;Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic&quot;], The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(км²)
! Хүн ам&lt;br /&gt;(2010)&lt;ref name=&quot;einwohner&quot;&gt;Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)&lt;/ref&gt;
|-  
|align=&quot;center&quot; |1
|align=&quot;left&quot; |[[Бишкек]] хот
|align=&quot;left&quot; |4 дүүрэг
|align=&quot;right&quot;|170 км²
|align=&quot;right&quot;|859,800
|- 
|align=&quot;center&quot; |2
|align=&quot;left&quot; |[[Ош]] хот
|align=&quot;left&quot; |-
|align=&quot;right&quot;|18,5 км²
|align=&quot;right&quot;|255,800
|-
|align=&quot;center&quot; |3
|align=&quot;left&quot; |[[Баткен муж]]
|align=&quot;left&quot; |3+ 3 хот
|align=&quot;right&quot;|17,000 км²
|align=&quot;right&quot;|441,100
|-
|align=&quot;center&quot; |4
|align=&quot;left&quot; |[[Жалалабат муж]]
|align=&quot;left&quot; |8
|align=&quot;right&quot;|33,700 км²
|align=&quot;right&quot;|1,036,700
|-
|align=&quot;center&quot; |5
|align=&quot;left&quot; |[[Ысыккөл муж]]
|align=&quot;left&quot; |5 + 2 хот
|align=&quot;right&quot;|43,100 км²
|align=&quot;right&quot;|444,500
|-
|align=&quot;center&quot; |6
|align=&quot;left&quot; |[[Нарын муж]]
|align=&quot;left&quot; |5
|align=&quot;right&quot;|45,200 км²
|align=&quot;right&quot;|262,100
|-
|align=&quot;center&quot; |7
|align=&quot;left&quot; |[[Ош муж]]
|align=&quot;left&quot; |7
|align=&quot;right&quot;|29,200 км²
|align=&quot;right&quot;|1,130,900
|-
|align=&quot;center&quot; |8
|align=&quot;left&quot; |[[Талас муж]]
|align=&quot;left&quot; |4
|align=&quot;right&quot;|11,400 км²
|align=&quot;right&quot;|231,800
|-
|align=&quot;center&quot; |9
|align=&quot;left&quot; |[[Чүй муж]]
|align=&quot;left&quot; |8 +1 хот
|align=&quot;right&quot;|20,200 км²
|align=&quot;right&quot;|814,900
|-style=&quot;background: #f0f0f0;&quot;
|align=&quot;center&quot; |
|align=&quot;left&quot; |Есөн нутаг
|align=&quot;left&quot; |50 нутаг
|align=&quot;right&quot;|199,988.5 км²
|align=&quot;right&quot;|5,477,600
|-
|}

=== Цэрэг зэвсэг ===
[[Зураг:Akayev-Bush.jpg|thumb|2002 он. Киргизийн [[Аскар Акаев]] - Америкийн [[Жорж Буш]]ийн уулзалт]]
Киргиз улсын зэвсэгт хүчин хуурай замын, агаарын, дотоодын, хилийн, хүндэт харуулын гэж салбарладаг. Цэргийн албан хаагчийн тоо 15,500. 

Зөвлөлт, Орост үйлдвэрлэсэн зэвсэг техниктэй. Жишээлбэл [[Т-72]] танк — 150 ширхэг, [[БТР-60]] хуягт — 53, [[БМ-21]] пуужин харвагч машин — 15 байна. Агаарын цэргийн хүч сул, орхигдсон. Терроризмын эсрэг Альфа хэмээх тусгай анги нэгтгэл байдаг.

=== Гадаад харилцаа ===
Киргиз [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]]-ын гишүүн орон. 2001–2014 оны хооронд Америкийн цэргийн баазыг нутагтаа байрлуулж байсан. 

== Аж байдал ==

=== Эдийн засаг ===
[[Зураг:Osh_Bazaar_in_Bishkek,_Kyrgyzstan-_dried_fruits_and_nuts.jpg|thumb|200px|right|[[Ош]] хотын хүнсний зах]]
2013 онд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 13.47 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]] байсан. Нэг хүнд 2,452 $ ноогдоно. Хөршүүдийг бодвол эд мөнгө муутай орон. Мөнгөний нэгж нь [[Киргизийн сом|сом]]. Киргиз улсын төв банк мөнгөний бодлого явуулдаг.

[[Хөдөө аж ахуй]] уламжлалт салбар. Ноос, мах, сүүн бүтээгдэхүүн гээд малын ашиг шим хүртэнэ. Улаан буудай, чихрийн нишингэ, төмс, хөвөн, тамхи, хүнсний ногоо, жимс тариалдаг.

[[Газрын тос]], [[шатдаг хий]]н их нөөцтэй. Канадын [[Сентерра Гоулд]] компани [[Кумтөр]]ийн алтны уурхайг ажиллуулж байгаа. Уулархаг нутгаа түшиглэж [[усан цахилгаан станц]] хөгжүүлсэн. [[Эрчим хүч]] экспортолдог. 

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:28.80 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Узбекистан]] (28.8%)&quot;
  from:0 till:22.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Казахстан]] (22.0%)&quot;
  from:0 till:14.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] (14.6%)&quot;
  from:0 till:07.00 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад]] (7.0%)&quot;
  from:0 till:06.30 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] (6.3%)&quot;
  from:0 till:21.30 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (21.3%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Экспорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 2.3 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:60.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:55.90 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад]] (55.9%)&quot;
  from:0 till:17.70 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] (17.7%)&quot;
  from:0 till:06.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Казахстан]] (6.4%)&quot; 
  from:0 till:20.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (20.0%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Импорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 4.3 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

[[Зураг:Kyrgyz Airways Airbus A320 SDV-2.jpg|thumb|Киргизийн Аэробус-А320]]

=== Зам тээвэр ===

Киргиз уулархаг орон учраас зам харгуйн сүлжээ бага. 50 нисэх буудал байна. Томоохноос нь хэлвэл Бишкекийн [[Манас олон улсын нисэх буудал]], Ошийн нисэх буудал. Өргөн цариг бүхий 370 км урт төмөр зам байна. Салангид хоёр хэсэг байгаагаас хойд нутгийн [[Бишкек]] нь [[Ташкент]], [[Алматы]]тай холбогддог бол өмнөд нутгийн [[Ош]] нь Узбекистаны хоттой холбогдоно. 

34000 км авто замтайгаас 22600 км нь цардмал. Саяхан [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]]-ны дэмжлэгтэйгээр Бишкек—Ошийн авто зам ашиглалтад орсон.

== Өв соёл ==

[[Зураг:Osh_state_university.jpg|thumb|Ошийн улсын их сургууль]]

=== Боловсрол ===

Киргизт хүүхэд 7 насандаа сургуульд орно. Бага боловсролын 4 жил (заавал), дунд боловсролын 5 жил (заавал), бүрэн дунд боловсролын 2-3 жил (сонгох) байна. Бичиг үсэг тайлагдалтын хувь - 98.7 хувь. Улсын хэмжээнд 300 гаруй дунд сургууль 55 их, дээд сургууль байна. Үүнд:
* [[Киргиз улсын их сургууль]]
* [[Ошийн улсын их сургууль]]
* [[Дунд Азийн их сургууль]]
* [[Манас их сургууль]] байна.

=== Улсын баяр ===

Баяр ёслолын өдрүүд:
* [[1 сарын 1]] — Шинэ жилийн өдөр
* [[1 сарын 7]] — Үнэн алдартны шашны Христийн төрсөн өдөр
* [[2 сарын 23]] — Эх орончдын өдөр
* [[3 сарын 8]] — Эмэгтэйчүүдийн өдөр
* [[3 сарын 21]] — Хаврын баяр - Наурыз
* [[3 сарын 24]] — Хувьсгалын өдөр
* [[5 сарын 1]] — Хөдөлмөрчдийн өдөр
* [[5 сарын 5]] — Үндсэн хуулийн өдөр
* [[5 сарын 8]] — Дурсан санах өдөр
* [[5 сарын 9]] — Ялалтын баяр (дайны)
* [[8 сарын 31]] — Тусгаар тогтнолын өдөр
* [[11 сарын 7]] — Агуу Октябрийн социалист хувьсгалын өдөр

=== Соёл ===

[[Зураг:Kyrgyz_Musicians_in_Karakol.jpg|thumb|Харголын хөгжимчид]]
Киргиз үндэстний соёл энэ орны онцлог байна. 3-р сарын 21-нд уламжлалт Шинэ жилийн баяр буюу [[Наурызын баяр]] тэмдэглэдэг. 

[[Комуз]] хөгжмөө тоглон [[Манас]] туулийг хайлсаар ирсэн. Манас туйлын ам дамжин ирсэн 60 өөр янз үг байна. Хамгийн урт нь 500 мянган мөр шүлгээс бүтэх ба Грекийн Илиад, Одиссей, Энэтхэгийн Махабхаратагаас хэд дахин урт байх юм. 

Хивс, ширдэг, ханын даавуу нэхэх, эсгий урлалын баялаг өвтэй.

=== Аялал жуулчлал ===

Үзэсгэлэнт [[Ысык нуур]]ыг жуулчид зорьсоор байна. Жилд саяаас олон хүн очдог. Нуурын хойд эргээр амралтын газрууд [[Чолпон-Ата]] хот орчмын эрэг дагуу төвлөрдөг. Киргиз улсад мөн ууланд авирч, цанаар гулгаж, бүргэдийн ан хийх зэрэг үйлчилгээ үзүүлдэг байна. 

== Эх сурвалж ==

{{лавлах холбоос|2}}

== Гадаад холбоос ==

{{Commonscat|Kyrgyzstan}}
* [https://web.archive.org/web/20090202190354/http://president.kg/ Киргизийн ерөнхийлөгчийн цахим талбар] 
* [http://www.gov.kg/ Киргизийн засгийн газрын цахим талбар]
* [https://web.archive.org/web/20201129115900/http://kenesh.kg/ Киргиз улсын хурлын цахим талбар] 

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}}
{{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}}
[[Ангилал:Киргиз| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]]</text>
      <sha1>flrqublcoo3ue9a1zja27m16k9h1n9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1919 он</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12971</id>
    <revision>
      <id>874020</id>
      <parentid>835638</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>874020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109202" sha1="iut5n37orhhmnns6ahsmsxvflplg7r5" xml:space="preserve">&lt;div align=center&gt;
[[1917 он]] | [[1918 он]] | [[1919 он]] | [[1920 он]] | [[1921 он]] 
&lt;/div&gt;

'''1919''' (MCMXIX) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун арван есөн он. Билгийн тооллоор 1919 оны шороон хонь жил. Григорын тооллоор энэ он Лхагва гарагт эхэлжээ. Хоёр дахь мянганы 919 дахь он, 20-р зууны 19 дэх жил, 1910-аад он гэж тоолбол 10 дахь жил. 

== Онцлох үйл явдал ==
=== Нэгдүгээр сар ===
* Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословакийн хөлсний цэргүүд Прессбург хотыг &quot;чөлөөт хот&quot; гэж тунхаглав. Улмаар шинээр бүрэлдсэн улсын бүрэлдэхүүнд нэгтгэхийг шаарджээ.
** Канадын холбооны сонгуульд эмэгтэйчүүдийн сонгогдох эрхийг хуульчилжээ. 
** Канадын Торонто хотын захирагчаар Томас Ленгтон Чөрч тавь дахь удаагаа сонгогдов. 
** &quot;Форт Мотор&quot; компанийн ТУЗ-ийн даргын суудалд Хенри Фордын хүү Эдсел Форд суухаар болжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 2-22 - Оросын иргэний дайн: Улаан армийн Каспи-Кавказын фронт Хойд Кавказын ажиллагааг эхлүүлэв. Гэвч зорьсон үр дүндээ хүрч чадаагүй юм. 
* Нэгдүгээр сарын 3 - Файсал-Вейзманнын гэрээнд Хезажийн Арабын хаант улсын эмир Файзал, Зионист удирдагч Чаим Вейзманн нар гарын үсэг зурлаа. Ингэснээр Палестиныг еврейчүүдийн эх нутаг гэж үзэн Ойрх Дорнодод араб-еврейчүүдийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхээр тохиров. 
** Буенос Айрес хотод төмрий үйлдвэрийн ажилчид ажил хаялт зарлав. Түүгээр ч зогсохгүй эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулж, цагдаа нартай мөргөлджээ. 
* Нэгдүгээр сарын 5 - Берлин дэх Спартакын бослого: Марксист үзэл баримтлалтай Спартакын лиг Коммунист нам, Тусгаар тогтнол, социал демократ намыг эмхлэн байгуулжээ. Улмаар нийтийг хамарсан эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулсан юм. 
** Антон Дрекслэр, сэтгүүлч Карл Харрер нар Германы хөдөлмөрчдийн намыг байгуулав. Хожим нь энэ намын суурин дээр Нацист нам байгуулагдсан билээ. 
* Нэгдүгээр сарын 6 - АНУ-ын 26 дахь Ерөнхийлөгч [[Теодор Рузвельт]] 60 насандаа таалал төгсөв. Түүний хүү энэ тухай мэдэгдэхдээ &quot;Хөгшин арслан амьсгал хураалаа&quot; гэжээ. 
** Дэлхийн алдарт гэр ахуйн бренд болох &quot;Даноне&quot; бренд Испанийн Барселона хотод байгуулагдав. 
* Нэгдүгээр сарын 7 - Эстонийн тусгаар тогтнолын дайн: Зөвлөлтийн цэргүүд Таллин хотоос ердөө 40 км-т тулж ирээд байх үед Эстонийн зэвсэгт хүчин сөрөг довтолгоог эхлүүлжээ. 
** Зөвлөлтийн [[Беларусь|Бүгд найрамдах Беларусь улс]] нийслэл хотоо [[Минск]] рүү шилжүүлэв. 
** Норвегийн статистикийн хороо байгуулагджээ. 
* Нэгдүгээр сарын 8 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан Теодор Рузвельтийг оршуулах ёслол эхэлжээ. Түүний шарилыг төрсөн нутгийнх нь Христ сүмд байршуулсан байна. 
** Японы барилга угсралтын алдарт &quot;Маеда&quot; компани байгуулагдав. 
** АНУ-д Америкын зураглаачдын нийгэмлэг байгуулагджээ. 
* Нэгдүгээр сарын 8-22 - Оросын иргэний дайн: Улаан арми Воронеж-Повориногийн ажиллагааны хүрээнд Петр Красновоор удирдуулсан Донын цагаан цэргүүд рүү довтолж, ялалт байгуулжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 9 - Тухайн үеийн нөлөө бүхий улстөрч Фридрих Эберт Берлин хотод партизаны армийг ажиллагаанд оролцохыг үүрэг болгожээ. 
** Ерөнхийлөгч асан Теодор Рузвельтийн дурсгалыг хүндэтгэн &quot;Теодор Рузвельтийн сан&quot; байгуулагджээ. 
* Нэгдүгээр сарын 10 - Британийн улстөрч Уинстон Черчилль Дайн болон Агаарын асуудал эрхэлсэн сайдын үүргийг хавсран гүйцэтгэхээр болов. 
* Нэгдүгээр сарын 10-11 - Партизаны арми Берлин дэх Спартакын лигийн дэмжигчид рүү дайрч эхлэв.
* Нэгдүгээр сарын 11 - [[Румын]] улс Трансильванийг булаан эзэлжээ. 
** Гүржийн засаг захиргаа Алагир хотод их хядлага үйлдэв. 
* Нэгдүгээр сарын 12 - Оросын иргэний дайн: Өмнөд Оросын зэвсэгт хүчин Антон Деникинийн удирдлага дор Донбассын төлөөх стратегийн тулаанаа эхлүүллээ. 
* Нэгдүгээр сарын 13 - Ажилчдын зөвлөл ажил хаялтаа зогсоосноор Спартакын бослого эцэслэжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 14 - Эстонийн тусгаар тогтнолын дайн: Эстонийн зэвсэгт хүчин Тарту хотыг Улаан цэргүүдээс чөлөөлөв. 
* Нэгдүгээр сарын 15 - Спартакын бослогод оройлж оролцсон Роза Люксембург болон Карл Лайбнехт нарын амь насыг хороожээ. 
* Нэгдүгээр сарын 16 - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Үндсэн хуулийн 19 дэх нэмэлт өөрчлөлтийн хүрээнд АНУ даяар алкохолыг хориглосон хуурай хууль үйлчилж эхлэв. 
** Төгөлдөр хуурч Игнасий Ян Падеревски Польш улсын хоёр дахь Ерөнхий сайдаар томилогдов.
* Нэгдүгээр сарын 18 - Францын нийслэл Парис хотын [[Версаль|Версалийн]] ордонд 27 улсын төрийн тэргүүн оролцсон Парисийн энхийн хэлэлцээ эхлэв. 
** Эстонийн тусгаар тогтнолын дайн: Эстонийн зэвсэгт хүчин Лаагна, Нарва хотыг чөлөөлөв. Улмаар Улаан цэргүүдийг Эстонийн хойд нутгаас хөөн гаргажээ. 
** Улаан арми сөрөг довтолгооноор Киев хотыг эзлэв. 
** Бентлигийн ахан дүүс Англид өөрсдийн автомашины үйлдвэрийг байгуулав. 
* Нэгдүгээр сарын 19-28 - Оросын иргэний дайн: Улаан арми Пермийн нутагт Цагаан цэргүүдийн эсрэг дайралтаа эхлэв. 
* Нэгдүгээр сарын 19 - Португалийн Умард хэсэгт Умардын хаант улс бүрэлдэн тогтов. 
** Веймарын бүгд найрамдах улс буюу Германд сонгууль болов. Энэ удаагийн сонгуульд эмэгтэйчүүд санал өгсөн юм.
** Энэтхэгийн технологийн хүрээлэн байгуулагджээ.  
* Нэгдүгээр сарын 23 - Румын улсын Хотин хотод партизануудын хяналт тогтов.
* Нэгдүгээр сарын 25 - Францын нийслэл Парис хотод Үндэстнүүдийн лиг албан ёсоор байгуулагджээ. Тогтоолын төслийг Британийн Гадаад хэргийн дэд сайд Роберт Сесил болон Өмнөд Африкийн дипломатч Йан Смутс нар баталсан байна. Түүнчлэн дэлхийн нэгдүгээр дайны шалтгаан, нөхцөлийг судлах, дайны гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдүүдэд зохих ёсны хариуцлага оноох ажлын хэсэг байгуулагджээ.  
* Нэгдүгээр сарын 28 - Зөвлөлт социалист бүгд найрамдах Украин улсын хууль тогтоох дээд байгууллаг болох Украины ардын комиссаруудын зөвлөл байгуулагдлаа. 
** Оросын язгуур угсааны Их Вангууд болох Павел Александрович, Дмитрий Константинович, Гиоргий Михаилович, Николай Михайлович нарыг Чекистүүдийн шууд удирдлага доор цаазаар авчээ. 
* Нэгдүгээр сарын 31 - Шотландын [[Глазго]] хотын Жоржийн талбайд ажлын цагийг бууруулах шаардлагатай жагсаал сүүлдээ эмх замбараагүй байдал болон хувирч улмаар эрх баригчид хэлэлцээ хийнэ гэж амласнаар эмх замбараагүй байдал намжсан юм.

=== Хоёрдугаар сар ===
* Хоёрдугаар сарын 1 - Эстонийн тусгаар тогтнолын дайн: Эстонийн арми Валга, Вяру хотыг чөлөөлж, Улаан армийг Эстонийн газар нутгаас бүрэн хөөн гаргав. 
** Автомашин үйлдвэрлэгч Самуэл Пандольфо болон &quot;Пан Мотор&quot; компанийн захирлуудын зөвлөлийн гишүүдийг залилангийн хэрэгт буруутгав. Хэдийгээр давж заалдсан боловч хуулийн асуудлын зардал болон олон нийтийн эсэргүүцлийн улмаас 1923 онд дампуурлаа зарлажээ. 
** Шинэ Зеландын Риккартон хотын дээгүүр нисэж явсан Сесиль Маккензи Хилл осолдож амь эрсдэв. Энэ нь тус улсын түүхэнд онгоцны ослоор амиа алдсан анхны тохиолдол болжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 3 - [[Оросын иргэний дайн]]: Зөвлөлтийн цэргүүд Украиныг эзлэв. 
** Шотландад болсон ажил хаялт, эмх замбараагүй байдлын дараа Глазго хотын ойр орчимд 15 мянган цэрэг, 6 танк байрлуулжээ.
* Хоёрдугаар сарын 4-5 - Прессбург (Братислава) хотыг Словакийн нийслэл гэж тогтжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 4 - Беларусь улс эмэгтэйчүүдийн сонгох, сонгогдох эрхийг хуульчлав. 
* Хоёрдугаар сарын 5 - Алдарт жүжигчин [[Чарли Чаплин]], Д.У.Гриффит, Даглас Фейсбэнкс нар &quot;United Artists&quot; кино компанийг үүсгэн байгуулав. 
* Хоёрдугаар сарын 6 - АНУ-ын [[Сиэтл]] хотод 65 мянга гаруй ажилчдыг хамарсан ажил хаялт эхэлжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 8 - Францын нисгэгч Люсьен Боссутро Лондон-Парисын хооронд анхны арилжааны нислэг үйлдэв. Анхны нислэгэд 12 зорчигч зорчжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 9 - Сиэтл хотын захирагч Оле Хенсон ажил хаялтыг Оросын хувьсгалтай холбон тайлбарлав. Мөн түүнчлэн орон нутгийн хэвлэлд &quot;Хотын засгийн эрхийг авахыг завдсан хэн бүхнийг буудан хорооно&quot; гэж мэдэгджээ. 
** Швейцарийн Берн хотоо &quot;Берн Интернациональ&quot; социалист байгууллага сэргээн байгуулагджээ. Ингэснээр &quot;Коминтерн&quot;-той хамтран ажиллаж эхэлсэн байна.  
* Хоёрдугаар сарын 10 - Олон улсын нэгдсэн эмэгтэйчүүдийн чуулган Парисын энх тайвны бага хурлын төлөөлөгчдөд танилцуулах эмэгтэйчүүдийн өмнө тулгарч буй асуудлын жагсаалтыг батлахаар хуралджээ. 
* Хоёрдугаар сарын 11 - Веймарын Үндэсний ассамблейн хуралдаанаар тус улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Фридрих Эберт|Фридрих Эбертийг]] сонгохоор болжээ. 
** Сиэтл хотын ажил хаялтыг эцэслэх зорилгоор Вашингтон мужийн Ерөнхий прокурор холбооны цэргүүдийг дууджээ. 
* Хоёрдугаар сарын 12 - Прессбург хотын герман угсаатнууд Чехословакийн бүрэлдэхүүнд нэгдэхийг эсэргүүцэн жагссан боловч легион цэргүүд гал нээжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 13 - Парисын энх тайвны бага хурал: Японы тал Үндэстнүүдийн лигийн гэрээнд &quot;арьс, өнгөний тэгш байдлын заалт&quot; тусгахыг санал болгов. 
** Герман улсад болсон сонгуулийн үр дүнгээр Засгийн газар байгуулагдав. Иргэдийн саналаар байгуулсан анхны засгийг Филипп Шейдеманн толгойлохоор болжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 14 - Береза Картускагийн тулаан дэгдсэнээр Польш-Зөвлөлтийн дайн дэгдэв. 
* Хоёрдугаар сарын 15 - Германы хөлбөмбөгийн Ингольштадт клуб байгуулагдав. 
* Хоёрдугаар сарын 18 - Шотландад болсон эмх замбараагүй байдлыг дарах зорилгоор Глазгоу хотод байрлуулсан Британийн цэргүүдийг эргүүлэн татав. 
* Хоёрдугаар сарын 20 - Афганистаны эмир Хабибулла Ханы амь насанд Их Британид ажиллаж байсан Энэтхэгийн тагнуулч Мустафа Сегир гэгч халдан, хороожээ. 
** Банатын бүгд найрамдах улсыг татан буулгаснаар Румын, Югослав улсууд хилийн шугамаа тохирох боломжтой болов. 
* Хоёрдугаар сарын 16-21 - Эстонийн тусгаар тогтнолын дайн: Сааремаа дүүргийн тариачид Эстонийн засгийг эсэргүүцэн бослого дэгдээв. Бослогыг хүч хэрэглэн дарж, бослогод оролцсон 200 гаруй хүн амиа алджээ. 
* Хоёрдугаар сарын 21 - Бавар Ардын мужийн удирдагч Курт Айснер төрийн тэргүүний тушаалаасаа огцрохоор төлөвлөж байв. гэвч түүнийг захиргааны ордон руу явж байх үед нь Германы үндсэрхэг үзэлт Антон Граф фон Арко Ауф халдаж, амь насыг нь хохироожээ. 
** АНУ-ын армийн анхны бөмбөгдөгч онгоц Томас-Морсе анхны туршилтын нислэгээ үйлдэв. 
** Гүржийн нэрт хөгжмийн зохиолч Захария Палиашвили &quot;Абесалом да Этери&quot; нэрт дууриа анх удаа Тбилисийн театрын тайзнаа тавив. Гүржийн ардын туулийг 19-р зууны сонгодог хэв маягтай тохируулсан энэ дуурийн хэсгийг 2004 онд одоогийн төрийн дуулал болгон тохируулсан юм. 
* Хоёрдугаар сарын 23 - Латвийн Үндэсний театр [[Рига]] хотноо албан ёсоор нээгдэв. 
* Хоёрдугаар сарын 24 - АНУ-ын Конгресс [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]-д хохирол амссан Европын 23 улсад туслах тусламжийн нэгдсэн захиргааг байгуулж, тусламжийн санд 100 сая ам.доллар төвлөрүүлэхээр тогтов. 
* Хоёрдугаар сарын 25 - АНУ-ын Орегон муж тус мужид худалдаж буй шатахууны галлон тутамд 0.26 центийн татвар ногдуулав. Ингэснээр Нэгдсэн улс даяар шатахуунд татвар ногдуулсан анхны муж болжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 26 - АНУ-ын Конгресс Их хавцлын ихэнх хэсгийг Үндэсний дархан цаазат газар болгох шийдвэр гаргажээ. 
* Хоёрдугаар сарын 28 - Афганистаны хаан ширээнд Аманулла Хан суув. 
** Филиппин улсын эрх ямбатанууд АНУ-ын Дайны асуудал эрхэлсэн сайд Ньютон Бейкэрт тусгаар тогтнолын төлөөх өргөх бичиг танилцуулахаар Манила хотоос хөдөлжээ.
** Зөвлөлт социалист бүгд найрамдах Литва-Беларусь улс албан ёсоор байгуулагдаж, нийслэлээ Вильнюс хотод тогтов.

=== Гуравдугаар сар ===
* Гуравдугаар сарын 1 - Солонгосын Сөүл хотын нэгэн зоогийн газарт Японы колоничлолыг эсэргүүцсэн улстөрийн 33 зүтгэлтэн дүүхч Чо Нам Сёнын хамт Солонгосын тусгаар тогтнолын тунхаглалыг боловсруулж, Японы колоничлолыг эсэргүүцсэн Гуравдугаар сарын нэгний хөдөлгөөн бүрэлдэн тогтжээ. 
* Гуравдугаар сарын 2 - Оросын нийслэл Москва хотод Коминтерн байгуулах зөвлөгөөн эхлэв.Уг хуралд 20 гаруй улсын 50 орчим төлөөлөгч оролцсон гэх мэдээ бий. 
** Лихтенштейнд болсон бүх нийтийн санал асуулгад оролцсон иргэдийн 55% саналаар сонгуулийн насыг 24-өөс 21 болгож бууруулжээ.   
** Оросын засаг захиргаа нийслэл Москва хотод Санхүү эдийн засгийн хүрээлэн одоогийн нэршлээр Сангийн дээд сургуулийг байгуулав. 
* Гуравдугаар сарын 3 - Самара болон Симбирск мужуудад Зөвлөлт засгийн эсрэг хүчнүүдийн эсрэг Чапаны тулаан эхлэв. Уг тулаан дөрөвдүгээр сарыг хүртэл үргэлжилсэн юм. 
** Финланд улсад иргэний дайнаас хойш анх удаагаа бүх нийтийн сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд Социал демократ нам ялалт байгуулж парламентад олонх болжээ. 
** Афганистаны шинэ эмир Аманулла Хан өөрийн ах болох Насрулла Ханыг баривчлав. 
** Австрийн Ерөнхийлөгч Карл Реннер Герман-Австрийн бүгд найрамдах улсын засгийн газрыг тараав. 
** АНУ дэлхийн түүхэнд улс дамнасан агаарын шууданг анх удаагаа илгээв. АНУ-ын Вашингтон мужийн Сиэтл хотоос Канадын Бритиш Колумб мужийн Ванкувер хот хүртэл Боинг компанийн хоёр дахь загварын онгоцоор анхны шууданг тээвэрлэсэн байна. 
* Гуравдугаар сарын 4 - Коммунист Интернационал буюу Коминтерн албан ёсоор байгуулагдав. 
** Оросын иргэний дайн: Адмирал Александер Колчакийн удирдлаган дор нэгдсэн цагаан цэргүүд Сибирт Улаан армийн армийн эсрэг хаврын давшилтыг зохион байгуулжээ. Цагаан цэргийн 5-р арми Йан Блумбергийн удирдлаган дор Оханск, Оса, Сарапул хотыг нэгтгэж дараа өдөр нь Уфа хотыг эзэлжээ. 
** Латви улсын мэдээллийн голлох агентлаг болох ЛЕТА компани албан ёсоор байгуулагдав. 
* Гуравдугаар сарын 6 - Германы Ерөнхийлөгч бөгөөд Зэвсэгт хүчний ерөний командлагч Фридрих Эберт зэвсэгт хүчнийг шинээр эмхлэн байгуулав. Шинээр бий болсон зэвсэгт хүчин хуурай замын 100 мянга, тэнгисийн цэргийн 15 мянган далайчинтай байхаар болжээ. 
* Гуравдугаар сарын 8 - Английн нийслэл Лондон хотод Эзэн хааны хууль тогтоох зөвлөл хуралдаж Роулаттын хуулийг батлав. Энэ хууль ёсоор Энэтхэгийг батлан хамгаалах 1915 оны хуулийн зарим заалтуудыг тодорхойгүй хугацаагаар сунгажээ. 
** Британийн эрх баригчид Египетийн популист удирдагч Саад Заглоулыг баривчлан, Мальта улс руу цөлөв. Энэ нь 1919 оны Египетийн хувьсгалыг өдөөсөн юм. 
* Гуравдугаар сарын 9 - Итали улсад эцгийн эрхт ёсыг халсан шинэ хууль үйлчилж эхлэв. Ингэснээр эмэгтэйчүүд гэр бүлийн өмч хөрөнгөө хянах, тэр ч бүү хэл өмчтэй байх, төрийн албанд нэр дэвших, хүссэн мэргэжлээрээ ажиллах эрхтэй болсон юм. 
** Испани улсын дөрөв дэх томоохон буудал болох Малага хотын нисэх буудал албан ёсоор байгуулагджээ.
* Гуравдугаар сарын 10 - Зөвлөлтийн бүгд найрамдах Украин улс байгуулагдаж, бүгд хурлаар төрийн сүлд болон далбааг соёрхон баталжээ. Түүнчлэн бүгд хурлаар эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг олгосон байна. 
** Австралийн Ерөнхий сайд Билли Хьюз &quot;Их Британиас Австрали хүртэл 30 хоногийн дотор нисэж чадвал 10 мянган фунтээр шагнана&quot; гэж мэдэгдэв.  
* Гуравдугаар сарын 11 - Оросын иргэний дайн: Дон мөрний дээд хэсэгт Донын хасагууд Больщевикуудын эсрэг бослого дэгдээв. Уг бослогод Цагаан цэргүүд нэгдсэнээр бослого зургаадугаар саран эхэн хүртэл үргэлжилсэн билээ. 
* Гуравдугаар сарын 15 - Египетийн хувьсгал: Вафдын намын удирдагчдыг бослого үймээнтэй холбогдуулан баривчилнаас үүдэн Египет даяар өргөн хүрээг хамарсан үймээн самуун дэгдэв.
* Гуравдугаар сарын 15-17 - Америкийн хөлсний цэргүүд Францын нийслэл Парис хотноо анхдугаар нэгдсэн хуралдааныг зохион байгуулав. 
* Гуравдугаар сарын 16 - Зөвлөлт Оросын цагдаагийн нууц байгууллага &quot;Чека&quot; Бүгд найрамдах улсын дотоодыг хамгаалах цэрэг болон өргөжив. Үр дүнд нь тус бүлэглэл Гулагийн хөдөлмөрийн лагерийг цагдаж, үг хэлж, үзэл бодлоо илэрхийлсэн хэнийг ч нухчин дарах болсон юм. Ердөө хоёр жилийн дотор тус байгууллага 200 мянган алба хаагчтай болжээ. 
** Зөвлөлтийн эрх баригчид нийслэл Киев хотод хүн амын тооллого явуулав. 
* Гуравдугаар сарын 17 - Филиппинийн хамтын нөхөрлөлийн улс байгуулагдав. 
** Швейцарийн холбооны зөвлөл эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг хуульчлав. 
* Гуравдугаар сарын 18 - Оросын нийслэл Москва хотноо Коммунист намын 8-р их хурал эхлэв. Хуралд 313 мянган намын гишүүдийг төлөөлсөн 300 гаруй төлөөлөгч оролцжээ. 
** Испанийн Валенсиа хотод хөлбөмбөгийн клуб байгуулагдав. 
* Гуравдугаар сарын 21 - Унгарын коммнунист улстөрч Бела Кун Зөвлөлтийн бүгд найрамдах Унгар улсыг байгуулав. 
** Бүгд найрамдах ардчилсан Гүрж улсын Ерөнхийлөгчөөр Николай Чхейдзе сонгогдов. 
* Гуравдугаар сарын 22 - Францын нийслэл Парис, Бельгийн нийслэл Брюсселийг холбосон олон улсын анхны арилжааны агаарын шугам нээгдэв. 
* Гуравдугаар сарын 23 - Ирээдүйн дарангуйлагч [[Бенито Муссолини]] Италийн Милан хотын Сан Сеполкро талбайд жагсаал зохион байгуулж, Италийн Фашист хөдөлгөөн эхэлснийг зарлажээ. 
* Гуравдугаар сарын 23-27 - Австрийн сүүлчийн эзэн хаан I Чарльз эх нутгаас нь хөөж, Швейцарьт цөлөв. 
* Гуравдугаар сарын 27 - Прессбург хотын нэрийг өөрчилж Братислав байхаар тогтов. 
* Гуравдугаар сарын 30 - Оросын нисэхийн гарамгай зохион бүтээгч Игорь Сикорский Европоос зугтан АНУ-д дүрвэв.

=== Дөрөвдүгээр сар ===
* Дөрөвдүгээр сарын 1 - Донбассын тулаан: Улааны 9-р арми Донбас мужид Цагаантнуудын эсрэг сөрөг давшилт хийв. 
** Хамбургийн их сургууль байгуулагджээ. Гэхдээ сарын дараа албан ёсоор нэг сарын дараа үүдээ нээсэн юм. 
* Дөрөвдүгээр сарын 2 - Улаан арми Крымийн хойгийг булаан эзлэв. Улмаар Зөвлөлт социалист бүгд найрамдах Крым улс байгуулах нөхцөл бүрджээ. 
** Английн Хөдөлмөрийн сайдаар Констанс Маркиевиц томилогдов. Ингэснээр баруун европт сайдын суудалд суусан анхны эмэгтэй болов. Гэвч Британийн бодлого боловсруулагчид үүнийг хүлээн зөвшөөрдөггүй билээ. 
** Бүгд найрамдах Ирланд улс Хөдөө аж ахуйн яам байгуулж, сайдаар нь Роберт Бартоныг, Нутгийн удирдлагын яам байгуулж, сайдаар нь В.Т.Косгрейвыг тохоон томилжээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 3 - Австрийн хаан угсааны Хабсбургийн угсааг хүчингүйд тооцсон хууль батлагджээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 5 - Пинскийн хядлага: Польшийн Пинск хотод больщевизмыг сурталчилсан гэж үзэн 35 еврей иргэнийг шүүх хуралгүйгээр буудан хороов. 
* Дөрөвдүгээр сарын 6-7 - Зөвлөлтийн бүгд найрамдах Бавари улс байгуулагдав. 
* Дөрөвдүгээр сарын 10 - Мексикийн хувьсгалын удирдагч Эмилиано Запатаг Морелос хотод бүсэлж, улмаар буудан хороожээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 12 - Францын цуврал алуурчин Анри Десир Ландруг баривчлав. Тэрээр 11+ иргэнийг хороосон юм. 
* Дөрөвдүгээр сарын 13 - Цэргийн татлагаас зайлсхийж, дайныг эсэргүүцсэн Южин В.Дебсийг Атланта хотын холбооны засан хүмүүжүүлэх газарт хорив. 
* Дөрөвдүгээр сарын 15 - Их Британид Герман болон Австрийн хүүхдүүдэд мөнгө цуглуулах хандивын аян санаачилжээ. Энэ нь хожим хойно &quot;Дэлхийн зөн&quot; олон улсын хүүхдийн байгууллага болсон юм. 
* Дөрөвдүгээр сарын 22 - Оросын иргэний дайн: Улаан арми Сибирийн фронт руу довтлов. Гурав хоногийн дараа Оренбургийн ойролцоо цагаан цэргүүдийг ялсан билээ.
* Дөрөвдүгээр сарын 23 - Эстонийн Үүсгэн байгуулагчдын зөвлөл анхны хуралдаанаа хийв. 
* Дөрөвдүгээр сарын 25 - Австрали улсад анх удаа Австрали-Шинэ Зеланд хамтран Дэлхийн нэгдүгээр дайнд цэргийн ажиллагаа явуулсан өдрийг ёслон тэмдэглэв. 
** Мексикийн хувьсгалын өөр нэг удирдагч Панчо Вилла Чиуауа мужийн Паррал хотыг хяналтад авч, улмаар хотын дарга болон түүний хоёр хүүг цаазлажээ. 

=== Тавдугаар сар ===
* Тавдугаар сарын 1 - АНУ-ын Охайо мужийн Кливленд хотод социалист удирдагч Чарльз Рутенберг жагсаал зохион байгуулав. Сүүлдээ бослого үймээн болсон энэ жагсаал нь Оросын иргэний дайнд АНУ хөндлөнгөөс ямар нэгэн хэмжээгээр оролцохыг эсэргүүцсэн агуулгатай байжээ. Үймээний улмаас хоёр хүн амиа алдан, 40 хүн шархдаж, 116 хүнийг баривчилсан байна. 
** Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр хэсэг хугацаанд хаалттай байсан хэд, хэдэн төмөр замын шугам Англид нээгдэв. 
* Тавдугаар сарын 2 - Веймарын бүгд найрамдах улсын цэргүүд Фрайкорпуудтай хүч хавсран Мюнхен хотыг эзэлж, Зөвлөлт холбоот Бүгд найрамдах Бавари улсыг түлхэн унагав. 
* Тавдугаар сарын 3 - Афганистанын шах Аманулла Хан Энэтхэг дахь Британийн Засаг захиргаа руу дайрлаа.
** Польш улс 1791 оны Үндсэн хуулийн баярыг үндэстэн даяар тэмдэглэн өнгөрүүлэв.  
** АНУ-ын Жиоржиа мужийн Атланта хотод цагаан арьст эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав. 
* Тавдугаар сарын 4 - Хятадын Бээжин хотод &quot;Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн&quot; дэгдэв. Парисын энх тайвны бага хурлын үеэр Жяожоу булан болон Германы концессын захиргааны газруудыг Японд шилжүүлэх шийдвэр гаргасныг эсэргүүцэн энэхүү хөдөлгөөн дэгдсэн юм. Эхний жагсаалд орон нутгийн 13 их сургуулийн 4000 мянган оюутан оролцжээ. 
** Улаан загалмай нийгэмлэг Парис хотноо байгуулагдав. 
** Оросын иргэний дайн: Улаан цэргийн 5-р арми Бугуруслан хотыг булаан эзлэв. 
* Тавдугаар сарын 5 - &quot;Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн&quot;: Өмнөх өдөр нь Тяньаньменийн талбайд болсон жагсаалд оролцсон хэд, хэдэн жагсагчийг баривчлав. Энэ нь тус хөдөлгөөн Хятадын бусад хотуудад тархах үндэс болжээ. 
* Тавдугаар сарын 6 - Афганистан улс Британийн Энэтхэгт халдсаны дараа Англи-Афганийн гурав дахь дайн дэгдэв. 
* Тавдугаар сарын 8 - Эстонийн түр Засгийн газар албан ёсоор татан буугдав. Улмаар ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Засгийн газар тус улсын засгийн эрхийг авч, тус улсын анхны Ерөнхий сайдаар Отто Страндман томилогдов.
** Люксембургийн Үндсэн хуульд 21-ээс дээш насны бүх хүнийг хүйс үл харгалзан санал өгөхийг тусгасан нэмэлт өөрчлөлт батлагдав. 
* Тавдугаар сарын 11 - АНУ-д анхны аягатай бялуу, 5 центээр худалдаанд гарав. 
* Тавдугаар сарын 13 - Эстонийн тусгаар тогтнолын дайн: Эстонийн арми Нарва хотнооо Цагаан оросуудтай нэгдэж, Зөвлөлтийн фронтыг нутаг руу нь түлхэв. 
** Францын регбийн холбоо байгуулагджээ. 
* Тавдугаар сарын 15 - Нидерланд улс эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг хуульчлав. 
** Канадын Виннипег хотод цалин хөлс, ажиллах нөхцөлийг сайжруулах зорилгоор ажил хаялт зарлав. Тус ажил хаялт зургаан долоо хоног үргэлжилжээ. 
** Азербайжаны нийслэл Баку хотод Зөвлөлтийн бүгд найрамдах Муган улс байгуулагдсан боловч сарын дараа татан буугджээ. 
* Тавдугаар сарын 19 - Орчин цагийн Туркийн эцэг гэгддэг Мустафа Кемал Ататюрк Хар тэнгисийн эргийн Самсун хотод газардав. Энэ нь Туркийн тусгаар тогтнолын дайныг эхлүүлэх үндэс болсон юм. Орчин цагт энэ өдрийг Турк улсад Залуусын өдөр болгон тэмдэглэдэг билээ. 
** Индонезийн Ява арлын Келу галт уул дэлбэрч, 5000 гаруй хүн амь үрэгдэв. 
* Тавдугаар сарын 22 - Канадын Ард нийтийн танхим хуралдаж, төлөөлөгч Уиллиам Фолжер Никлийн тогтоолыг батлав. Ингэснээр Канадын иргэдэд Британийн язгуур угсааны цол, хэргэм зэрэг олгохыг хориглосон байна. 
* Тавдугаар сарын 23 - Калифорнийн их сургууль Лос Анжелес хотод хоёр дахь салбараа нээв. Анхлан энэ салбарыг Калифорнийн их сургуулийн Өмнөд салбар (SBUC) гэж байгаад хожим нь Лос Анжелес дахь Калифорнийн сургууль буюу (UCLA) гэх болсон билээ. 
* Тавдугаар сарын 24 - Шведийн парламент эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг хуульчлав. 
* Тавдугаар сарын 25 - Эстонийн тусгаар тогтнолын дайн: Эстонийн цэргээд Псков хотыг Улаан цэргүүдээс булаан авч, удалгүй Цагаан цэргүүдэд шилжүүлэв. 
* Тавдугаар сарын 26 - Парисын энх тайвны бага хурал дээр төв гүрнүүд нэгдүгээр дайны уршгаас түргэн гэтэлгэх, эдийн засгийг хөгжүүлэх, энх тайвныг тогтвортой хангах тал дээр тодорхой байр суурь илэрхийлэхгүй, бөөрөнхий хандаж байгааг томоохон эдийн засагчид шүүмжлэв. Ялангуяа Британийн нэрт эдийн засагт Жон Мейнард Кейнс Сангийн яамны төлөөлөгчийн албан тушаалаа өгч, &quot;Энх тайвны эдийн засгийн үр дагава&quot; нэртэй номоо хэвлэсэн юм. 
* Тавдугаар сарын 27 - Хатан хааны тэнгисийн цэргийн хүчинд олзлогдсон &quot;Спартак&quot; сөнөөгч онгоцны командлагч, Оросын тэнгисийн цэргийн офицер Фёдор Раскольниковыг Британийн 17 олзны цэргээр сольжээ. Төд удалгүй Лев Троцкий түүнийг Каспийн флотын командлагчаар томилсон юм. 
** Англи-Афганийн гурав дахь дайны Спин Болдакын тулааны үеэр Британийн арми сүүлчийн удаа механикаар хүнд эдлэл харвах төхөөрөмж ашиглажээ. 
* Тавдугаар сарын 28 - Армени улсад тогтсон Анхны Бүгд найрамдах засгийн нэг жилийн ойгоор тус улсын Ерөнхий сайд Александр Хатисиан &quot;Өвөг дээдсийн нутаг Кавказ болон Османы газар нутагт буй тодорхой газар нутгийг Арменийн харьяанд нэгтгэхээ зарлав. 
* Тавдугаар сарын 29 - Эддингтоны туршилт: Нэрт эрдэмтэн Эйнштейний харьцангуйн ерөнхий онолыг Артур Эддингтон туршжээ. Тэрбээр өөр нэг эрдэмтэн Эндрью Кроммелин Бразилын Сеара дахь Собраль хотод нарны бүтэн хиртэлтийн үеэр ажигласан &quot;гэрлийн гулзайлт&quot;-д дүн шинжилгээ хийсэн юм. Хожим нь 11-р сард түүний энэ туршилт батлагдсан билээ. 
** Бразил улсын Рио-де-Жанейро хотод хөлбөмбөгийн Өмнөд Америкийн гурав дахь удаагийн АШТ зохиогдов. Уг тэмцээнд эзэн орон Бразил улс түрүүлсэн юм. 
* Тавдугаар сарын 30 - Нэгдсэн хаант улстай тохиролцсоны дагуу Үндэстнүүдийн лигийн хурлаар Германы Зүүн Африкийн колонид багтаж байсан &quot;Руанда-Урунди&quot; улсад Бельгийн мандат олгожээ. 

=== Зургаадугаар сар ===
* Зургаадугаар сарын 1 - Тухайн үеийн Орос, Украин, Литва-Беларусь, Латви, Крым зэрэг Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улсууд цэргийн эвсэл байгуулав. 
* Зургаадугаар сарын 2 - АНУ-ын улс төрийн нөлөө бүхий хэд, хэдэн эрхэм рүү найман удаагийн шуудангаар тэсрэх бөмбөг илгээн, дэлбэлжээ. Нийт хоёр хүн нас барж, хоёр хүн шархадсан байна. 
** Германы Хамбург хотын Германи Хамбург, тус хотын өөр нэг клубтэй нэгдэн алдарт Хамбург СФ хөлбөмбөгийн клуб албан ёсоор байгуулагдав. 
* Зургаадугаар сарын 3 - Филиппин улсад Төлөөлөгчдийн танхимын сонгууль болж, эрх баригч Үндэстний нам ялалт байгуулав. 
* Зургаадугаар сарын 4 - АНУ-ын Конгресс эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг хуульчилсан АНУ-ын Үндсэн хуулийн 19 дэх нэмэлт өөрчлөлтийг батлав. Улмаар бүх мужууд руу шийдвэрийг илгээжээ. 
* Зургаадугаар сарын 6 - Унгарын улаан арми Бүгд найрамдах Прекмурже өөртөө засах мужид довтлов. 
** Италийн &quot;Ард түмэн&quot; сонинд Бенито Муссолинигийн боловсруулсан Фашистын тунхаг хэвлэгдэв. 
* Зургаадугаар сарын 7 - Мальтын иргэд Британийн колонийн засгийг эсэргүүцэн цуглаан зохион байгуулсан нь эцэстээ үймээнд хүргэв. Британийн засаг захиргаа гал нээж, дөрвөн хүн амь эрсэджээ. 
** Оросын иргэний дайн: Улаан цэргүүд Бирск хотыг цагаан цэргүүдээс чөлөөлөв. 
* Зургаадугаар сарын 9 - Оросын иргэний дайн: Улаан арми Уфа хотод хяналтаа тогтоов. 
* Зургаадугаар сарын 10 - АНУ-ын Конгрессийн баталсан Үндсэн хуулийн 19 дэх нэмэлт өөрчлөлтийг Иллиной, Висконсин, Мичиган мужууд анхлан соёрхон батлав. 
* Зургаадугаар сарын 12 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын цагдаа нар Орос, АНУ-ын хооронд худалдаа, мэдээллийн агентлаг хэлбэрээр байгуулагдсан Зөвлөлт Оросын Засгийн газрын товчооны байрт нэгжлэг хийв. АНУ-ын дотоодод коммунист үйл ажиллагаа явуулж байж болзошгүй гэж үзэн дээрх нэгжлэгийг хийжээ. 
* Зургаадугаар сарын 14-15 - Их Британийн нисгэгч Жон Алкок, байр зүйч Артур Уиттен Браун нар Атлантын далай дамнасан анхны нислэгийг амжилттай үйлдэв. 
* Зургаадугаар сарын 15 - Мексикийн босогч Панчо Вилла Суидад Хуарез хот руу довтлов. Сөргөлдөөн АНУ-ын нутагт хүртэл ширүүссэн тул АНУ-ын 7-р морьт дивизийн хоёр анги Мексикийн босогчдыг нутаг дэвсгэрээсээ хөөн гаргажээ. 
* Зургаадугаар сарын 16 - Парисын энх тайвны бага хурал: Холбоотнууд Германд энх тайвны гэрээний төслийг тав хоногийн дөтөр хүлээж авах, эс бөгөөс дайн дахин дэгдэх нөхцөлийг тавив. 
** АНУ-ын Конгрессийн баталсан Үндсэн хуулийн 19 дэх нэмэлт өөрчлөлтийг Канзас, Охайо, Нью-Йорк мужууд соёрхон батлав. 
* Зургаадугаар сарын 17 - Грекийн цэргүүд Туркийн Измир мужийн Менемен хотод 200 орчим турк хүнийг хоморголон устгав. Амиа алдагсдын дунд хотын дарга Каймакам Бей байсан гэдэг. 
* Зургаадугаар сарын 19 - Италийн Ерөнхий сайд Витторио Эмануэль Орландо огцров. Учир нь Парисын энх тайвны бага хурлын үеэр Хорватын Фиуме хотыг Итали мэдэлдээ авч чадаагүйн төлөө огцорчээ. Тухайн үед Фиуме хотын иргэдийн 90% нь итали үндэстэн байсан юм. 
** Италийн Салерно хотод Салернитана хөлбөмбөгийн клуб байгуулагдав. 
* Зургаадугаар сарын 20-25 - Оросын иргэний дайн: Цагааны партизаны арми Харьковын тулаанд ялалт байгуулж, хяналтаа тогтоов.
* Зургаадугаар сарын 20 - Германы канцлер Филипп Шейдеманн Парисын энх тайвны бага хурлаас өргөн мэдүүлсэн гэрээний төслийг эсэргүүцэн огцорч, Засгийн газраа тараав.  
* Зургаадугаар сарын 21 - Германы Канцлерын суудалд Густаф Бауер суув. 
* Зургаадугаар сарын 22 - Германы шинэ Канцлер Густаф Бауер Парисын энх тайвны бага хуралд цахилгаан илгээв. Уг цахилгаанд хэрэв Германы аюулгүй байдал, эдийн засагт хохиролтой зарим заалтыг хассан тохиолдолд энхийн гэрээнд гарын үсэг зурахаа амлажээ. Хэрэв энэ шаардлагыг хүлээж авахгүй бол Райн мөрнийг гатлан, давшина гэж тулгажээ. 
* Зургаадугаар сарын 23 - Эстони-Латвийн дайн: Эстонийн арми Латвийн хойд хэсэгт Балтиш Ландесверийн хүчийг бут ниргэв. Энэ өдрийг Эстоничууд Ялалтын баяр болгон тэмдэглэдэг юм. 
** Италийн Ерөнхий сайдаар Франческо Саверио Нитти томилогдож, шинэ Засгийн газраа байгуулав. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]-аас шалтгаалан дөрвөн жил завсарласан талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээн эхлэв. 
* Зургаадугаар сарын 26 - Оросын цагаан цэргүүд Крымийг бүхэлд нь эзлэв. 
* Зургаадугаар сарын 28 - Австри-Унгарын угсаа залгамжлах хунтайж Франц Фердинандыг алагдсанаас хойш таван жилийн дараа сөргөлдөгч талууд Версалийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] албан ёсоор эцэслэв. Гэвч энэхүү гэрээний нөхцөлд сэтгэл дундуур байгаагаа Британийн нэрт эдийн засагч Жон Мэйнард Кейнс илэрхийлсээр байлаа. 
** Үндэстнүүдийн лигийн харьяа байгууллага болох Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага байгуулагджээ. 
** Үндэстнүүдийн лигийн гэрээний дүрмийг байгуулав. 
** Герман улс нийт 65 мянган хавтгай дөрвөлжин км газар нутаг, 7 сая хүн амаа Парисын энх тайвны энхийн гэрээний хүрээнд алдав. 
** Германы хаант улсын хуучин колони улсууд Үндэстнүүдийн лигийн мандатаар Холбоотон улсуудын хяналтад оров. Тоголенд, Камерунд Франц улс, Руанда-Урундид Бельги, Германы Баруун өмнөд африк буюу Өмнөд Африк, Зүүн Африкт Их Британийн хяналт тогтжээ. 
** Герман улс дайн улмаас учирсан хохиролыг тооцон, холбоотнуудад нөхөн төлбөр олгохоор болов. Нөхөн төлбөрийг хариуцах хороо нийт хэмжээг 20 тэрбум алтны баталгаа буюу таван тэрбум ам.доллартой дүйх алт болгон тогтоожээ. 
* Зургаадугаар сарын 29 - Швейцарийн парламент эмэгтэйчүүдэд санал өгөх эрх олгохоос татгалзав. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]-аас шалтгаалан дөрвөн жил завсарласан &quot;Тур де Франс&quot; олон өдрийн дугуйн уралдаан нээлтээ хийв. 
** Польшийн химийн нийгэмлэг байгуулагдав. 

=== Долоодугаар сар ===

* Долоодугаар сарын 1 - Оросын иргэний дайн: Пермийн ажиллагааны хүрээнд Зөвлөлтийн 2, 3-р арми Перм хотод эргэн хяналт тогтоолоо. 
* Долоодугаар сарын 2 - Дамаск хотод Сирийн үндэсний конгресс хуралдаж Арабын үндсэрхэг үзэлтнүүд тусгаар тогтнолоо зарлав. 
** АНУ-ын Айова муж Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг соёрхон баталж, эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг хуульчиллаа. 
* Долоодугаар сарын 3 - Оросын иргэний дайн: Өмнөд Фронт: Дорнод Сибирийн фронтод Екатеринбург цэргийн ажиллагааны хүрээнд Цагаан цэргийн генерал Антон Деникин Москва хотыг эзлэх ажиллагаа болон түүний тэргүүлэх чиглэл, стратегийг тодорхойлж, 08878 тоот удирдамж батлан Москва руу давшилтаа эхлүүлэв. 
** Эстони-Латвийн тусгаар тогтнолын дайн: Эстони, Латвитай энхийн гэрээ байгуулав. Улмаар Германы талыг баримтлагч Латвийн Ерөнхий сайд Андриес Ниедра огцорсон юм. 
** АНУ-ын Миссури муж Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг соёрхон батлав. 
* Долоодугаар сарын 4 - Италийн Милан, Генуя, Флоренц, Палермо, Романья, Болонья хотуудад ажил хаялтаас үүдсэн үймээн самуун дэгдэв. Засгийн газраас үймээнийг зогсоохын тулд хүнсний бүтээгдэхүүний үнийг 50-70% бууруулах амлалт өгчээ.
* Долоодугаар сарын 5 - Грекийн эргийн хамгаалалтын газар байгуулагдав. 
** Германы үйлдвэрчний эвлэлийн холбоо дайны дараа анхны их хурлаа Нюрнберг хотноо зарлав. Хурлын шийдвэрээр Карл Легиенийг даргаар тохоон томилжээ.
* Долоодугаар сарын 7 - Чехословакийн нэгдсэн хүч Словакийн Прешов хотыг эзлэв. Улмаар Зөвлөлтийн Бүгд найрамдах Словак улс татан буугджээ. 
** Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Австралийн теннисч Жералд Паттерсон, эмэгтэйчүүдийн төрөлд Францын теннисч Сюзан Ланлен нэр түрүүлэв.
** &quot;Ситроен&quot; компанийн анхны загвар болох &quot;Ситроен А&quot; загвар худалдаанд гарав. 
** Япон даяар түгсэн алдарт &quot;Калпис&quot; ундааг анх удаа нийтэд танилцуулжээ. 
* Долоодугаар сарын 5-20: Оросын иргэний дайн-Өмнөд Фронт: Дорнод Сибирийн фронтод явагдсан Екатеринбург цэргийн ажиллагааны хүрээнд Улаан арми адмирал Александр Колчакийн ноёрхол тогтоод байсан Екатеринбург хотод хяналтаа тогтоолоо.
* Долоодугаар сарын 10 - Францын нэрт нисгэгч, дайны баатар Жеан Наварр Бастилийн өдрийн баярын парадад агаарт үзүүлбэр үзүүлж байгаад амь эрсдэв.
* Долоодугаар сарын 11 - Нидерланд улсад ажлын найман цагтай, ням гарагт бүтэн амардаг байх тогтолцоо үйлчилж эхлэв. 
* Долоодугаар сарын 14 - Парис хотын Ла Бурже нисэх буудлас хөөрсөн олон улсын арилжааны анхны нислэг Лондонгийн ойролцоох Хонслоу Хитийн нисэх буудалд газарджээ. 
* Долоодугаар сарын 15 - Ромын пап XV Бенедикт эмэгтэйчүүдийн улс төрийн эрхийг дэмжихийг дэлхий дахинаа уриалав. 
** Бельгийн Альберт хаан дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцсон тус улсын бүх дайчдад Ялалтын медаль гардуулах зарлиг буулгав. 
* Долоодугаар сарын 17 - Финланд улсад хаант засаглал байгуулах аливаа сэдэл, ажиллагааг хуулиар хориглов. 
** АНУ-ын Алабама мужийн Сенатын танхим Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг батлахаас олонхийн саналаар татгалзав. 
* Долоодугаар сарын 18 - Нисгэгчийн үнэмлэх авсан анхны эмэгтэй нисгэгч Раймонд де Ларош &quot;Куадрон&quot; нисэх онгоцны туршилтын нислэгийн үеэр осолдож амиа алджээ.
* Долоодугаар сарын 19 - Бүгд найрамдах ардчилсан Азербайжан улсад гадаад хэргийн яам байгуулагдав. 
* Долоодугаар сарын 21 - Азербайжан улс эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав.
* Долоодугаар сарын 23 - Нэгэн цагт Османын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд байсан Эрзурум хотод туркийн Үндэсний хөдөлгөөний их хурал болов. Турк улсыг байгуулах эсэх асуудлыг хэлэлцсэн уг түүхэн хурлын эхний өдрийг Мустафа Кемал &quot;Ататюрк&quot; даргалсан юм. 
* Долоодугаар сарын 24 - АНУ-ын Жоржиа мужийн хууль тогтоох хоёр байгууллага Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг батлахаас татгалзав. 
** Польшийн Үндэсний цагдаагийн газар байгуулагдав. 
* Долоодугаар сарын 25 - Египетийн хувьсгал албан ёсоор эцэслэв. Хувьсгалын үеэр 800 хүн амиа алдаж, 1600 хүн Египетийн талаас шархадсан бол, Британийн талаас ердөө 29 хүн амиа алджээ. 
** Финланд улс Хаант Оросоос тусгаар тогтносноос хойш анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд Каарло Жухо Штельберг 71.5% саналаар ялалт байгуулж, анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм.
** Зөвлөлт Оросын гадаад хэргийн асуудал эрхэлсэн комиссар Лев Карахан Хятадтай холбоо тогтоохын тулд Боксерын хувьсгалын үеэр Хаант Оросын талаас тогтоосон олон эрх, нөхөн төлбөрийг хэрэгсэхгүй болгоно гэж мэдэгдэв. 
* Долоодугаар сарын 27 - Чикаго хотод цагаан арьст эрэгтэй хар арьст өсвөр насны дөрвөн хүүхдийг чулуугаар нүүлгэснээр арьс өнгөний үзлээс үүдсэн үймээн дэгдэв. 
** Дугуйн алдарт &quot;Тур де Франс&quot; уралдаанд Бельгийн дугуйчин Фирмин Ламбот түрүүллээ. Дайны үеэр зам эвдэрч, сүйрсэн нь уралдааныг улам түвэгтэй болгож, тус уралдааны түүхэнд хамгийн цөөн дугуйчин барианд орсон билээ. 
* Долоодугаар сарын 28 - Францын нийслэл Парис хотноо Олон улсын одон орон судлалын холбоо байгуулагджээ. 
** Оросын иргэний дайн: Кавказын цагаан арми Оросын Камышин хотыг эзлэв. 
* Долоодугаар сарын 30 - Их Британийн нисэх хүчний эскадрилийн удирдагч Гремм Доналд 11 онгоцны бүрэлдэхүүнийг ахлан Кроншандт дахь Оросын тэнгисийн цэргийн баазад үүрээр гэнэт дайрав.
* Долоодугаар сарын 31 - Их Британийн Лондон, Ливерпүүл хотын Цагдаагийн алба хаагч, шоронгийн ажилтнууд цалин хөлс нэмэх асуудлаар ажил хаяв. Уг үйл явдлын дараа ажил хаялтад оролцсон 2000 гаруй алба хаагчийг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн байна. 
** АНУ-ын Монтана муж Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг соёрхон баталж, эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав.

=== Наймдугаар сар ===
* Наймдугаар сарын 1 - Бела Кунын удирдсан Унгарын социалист хувьсгал бүтэлгүйтэв. 
* Наймдугаар сарын 2 - Унгарын анхдугаар Бүгд найрамдах улсыг Гюла Пейдлийн удирдлага дор байгуулав. 
** АНУ-ын Монтана, Небраска мужууд Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг соёрхон баталж, эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав. 
** Италийн түүхэнд иргэний анхны осол гарав. Верона хотын ойролцоо арилжааны тээврийн &quot;Капрони&quot; компанийн онгоц осолдож, 14 хүн амиа алджээ. 
* Наймдугаар сарын 3 - Румын улсын арми Тимисоара хотод нэвтрэв. 
* Наймдугаар сарын 4 - Румын улсын арми Будапешт хотод хяналт тогтоожээ. 
** Туркийн Үндэсний хөдөлгөөний их хурал Турк улс тусгаар улс болох суурь нөхцөлүүдийг тавьсанаар өндөрлөв. 
* Наймдугаар сарын 7 - Оросын Сибирийн Ново Литовоская тосгонд Америкийн 40 хүний бүрэлдэхүүтэй цэргийн хүч, Улаан армийн 30 цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. 
* Наймдугаар сарын 8 - Англи-Афганийн 1919 оны гэрээнд гарын үсэг зурав. Ингэснээр Англи-Афганийн гуравдугаар айн эцэс болсон юм. Их Британийн тал Афганистан Эмиратыг хүлээн зөвшөөрчээ. 
* Наймдугаар сарын 11 - Германд Веймарын үндсэн хууль хэрэгжиж эхлэв. Шинэ Үндсэн хуулийн эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчилсан билээ. 
** Америкийн Үндэсний хөлбөмбөгийн алдарт &quot;Грийн Бей Пакерс&quot; баг албан ёсоор байгуулагдав. 
* Наймдугаар сарын 14 - Оросын иргэний дайн: Өмнөд Фронтын сөрөг довтолгооны хүрээнд Владимир Егороевээр удирдуулсан Улаан арми Антон Деникенээр удирдуулсан цагаан цэргүүд рүү довтлов. Сар гаруйн хугацаанд тулалдахад эцэстээ ялагдсан юм. 
* Наймдугаар сарын 16-26 -Силезийн анхны бослого: Дээд Силезийн партизанууд Германчуудын эсрэг бослого дэгдээв. Тухайн үед Германы түрэмгийлэлд байсан Дээд Силезийн Мисловице хотын ойролцоох нэгэн уурхайд хөдөлмөрийн маргааны үеэр 10 польш үндэстнийг буудан хороосон нь бослого дэгдэх шалтгаан болжээ.  
* Наймдугаар сарын 18 - АНУ-ын Хөдөлмөрийн эрхийн төлөөх долоон байгууллага нэгдэн Хөдөлмөрийн нам байгуулж байгааг зарлав. Улмаар 11-р сард анхны их хурлаа хийхээр тогтжээ. 
* Наймдугаар сарын 19 - Афганистан улс Их Британиас албан ёсоор тусгаар тогтнож, эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчилжээ. 
* Наймдугаар сарын 21 - Веймарын Үндсэн хуулийн дагуу Фридрих Эберт Германы анхны Ерөнхийлөгч болов. 
* Наймдугаар сарын 24 - Оросын иргэний дайн: Цагаан арми Одесс хотыг эзэлжээ. 
* Наймдугаар сарын 25 - Перу улсад ард нийтийн санал асуулга болж, шинэ Үндсэн хуулийг баталжээ.
* Наймдугаар сарын 26 - Силезийн бослого: Германы тал бослогыг дарах зорилгоор 21 мянга орчим цэргийг илгээв. Улмаар бослогод оролцсон гэх шалтгаанаар 2500 гаруй польш хүн цаазлуулжээ. 
* Наймдугаар сарын 27 - Өмнөд Африкийн Ерөнхий сайд Луис Бота &quot;Испани ханиад&quot;-аар нас барав. 
* Наймдугаар сарын 30 - Дайны улмаас дөрвөн жил завсарласан Английн хөлбөмбөгийн дээд лиг эргэн сэргэв. 
* Наймдугаар сарын 31 - Оросын иргэний дайн: Цагаан арми Киев хотыг эзлэв. 
** АНУ-ын Коммунист нам байгуулагджээ. 

=== Есдүгээр сар ===
* Есдүгээр сарын 1 - Оросын иргэний дайн: Сибирийн фронтод Александр Колчакаар удирдуулсан цагаан цэрэг эцсийн довтолгоог эхлүүлэв. Эцсийн довтолгооны эхний тулаанд Цагаан цэргүүд ялалт байгуулсан юм. 
** Оросын кино найруулагч Владимир Гардин Москвагийн кино урлагийн сургуулийг байгуулав. 
** Азербайжан улсад Бакугийн улсын их сургууль байгуулагджээ. 
* Есдүгээр сарын 3 - Өмнөд Африкийн хоёр дахь Ерөнхий сайдаар Ян Смутсыг томилжээ. 
* Есдүгээр сарын 4 - Туркийн Үндэсний хөдөлгөөний гишүүд Сивас хотноо цугларч Туркийн ирээдүйн засаг захиргааны асуудлыг хэлэлцэв. 
* Есдүгээр сарын 8 - АНУ-ын Миннесота муж Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг соёрхон баталж, эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав. 
* Есдүгээр сарын 10-15 - Мексикийн булан, Флорида, Техас мужуудад тав хоног үргэлжилсэн &quot;Кейс&quot; хар салхины улмаас 600 хүн амь эрсэджээ. 
* Есдүгээр сарын 10 - Сент-Жермменийн гэрээнд гарын үсэг зурав. Ингэснээр дэлхийн нэгдүгээр дайн албан ёсоор дууссанд тооцож, Австри-Унгарын эзэнт гүрнийг татан буулгав. Австрийн бүгд найрамдах байгуулагдсан боловч анх эзэмшиж байсан газар нутгийн ердөө 40 хувьд л хяналт тогтоосон юм. 
** АНУ-ын Бостон хотод цагдаагийн алба хаагчид ажил хаялт зарлав. Үр дүнд нь гэмт хэрэг огцом нэмэгджээ. Асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Массачусетс мужийн захирагч Калвин Кулиж 5000 гвардыг тус хот руу илгээсэн байна. 
** АНУ-ын Нью-Хемпшир муж Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг соёрхон батлав. 
* Есдүгээр сарын 11 - Оросын иргэний дайн: Цагаан арми Царицын (одоогийн Волгоград) хотыг эргүүлэн авах Улаан армийн довтолгооныг амжилттай таслан зогсоов. 
* Есдүгээр сарын 12 - Оросын иргэний дайн: Цагаан армийн генерал Антон Деникин өмнөд фронтын тулаанд ялалт байгуулж, Улаан армийг бут ниргэхийг цэргүүддээ тушаав. 
** Германы Мюнхен хотноо болсон Германы хөдөлмөрчдийн намын хуралд Адольф Гитлер анх удаагаа оролцов. 
* Есдүгээр сарын 13 - Олон хоног үргэлжилж, эцэстээ эмх замбараагүй байдал болж хувирсан Бостон хотын цагдаагийн ажил хаялт өндөрлөв. 
** Нью-Йорк мужийн Бруклин хотын Грийнпойнт дахь &quot;Стандарт Ойл&quot; компанийн газрын тос боловсруулах үйлдвэрт гал гарав. Гал сөнөөх ажиллагаа гурав хоног үргэлжилж, 1000 гаруй гал сөнөөгч оролцжээ. Нийт 300 орчим хүн хүнд, хөнгөн ямар нэгэн байдлаар түлэгджээ. Нийт хохирлыг эцсийн байдлаар 5 сая ам.доллар гэж тооцсон байна. 
* Есдүгээр сарын 17 - Германы эзэмшид байсан Баруун Өмнөд Африкийг Өмнөд Африкийн захиргаанд нэгтгэв. 
** Оросын иргэний дайн: Цагаан арми Москва руу давшихдаа Сумы, Обоян, Старый Оскол хотуудыг эзэлжээ. 
** АНУ-ын Албама мужийн Төлөөлөгчдийн танхим Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг соёрхон баталсангүй. Тус муж 1953 онд л уг өөрчлөлтийг баталж, эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчилсан юм. 
* Есдүгээр сарын 18 - Оросын иргэний дайн: Баруун фронтод Петроградын тулалдаанд цагаан цэргийн генерал Николай Юдевичээр удирдуулсан 18.5 мянган цэрэг Санкт-Петербург хотод тулж ирсэн боловч хоёр сарын дараа Лев Троцкийгоор удирдуулсан Улаан цэргүүд амжилттай хамгаалав. 
** Нидерланд улс эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг хуульчлав. Тус улс өмнө нь 1917 онд сонгогдох эрхийг хуульчилж байсан юм. 
** Словенийн Любялана хотод Люблянагийн их сургууль байгуулагдав. 
* Есдүгээр сарын 21 - Оросын иргэний дайн: Цагаан цэргүүд Курс хотыг эзлэв. 
* Есдүгээр сарын 25 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Уильсон Колорадо мужийн Пуебло хотод үг хэлж байхдаа цус харвав. 
* Есдүгээр сарын 26 - Оросын иргэний дайн: Нестор Махногоор удирдуулсан Украины хувьсгалт цэрэг Оросын цагаан цэргүүдийг Уманы тулаанд ялав. 
* Есдүгээр сарын 27 - Оросын иргэний дайн: Улаан армийн командлал өмнөд фронтыг хоёр хувааж, зүүн өмнөд фронт байгуулагдав. 
** Шведийн парламентын хуралдаанаар ажлын найман цагтай болохыг дэмжив. 
* Есдүгээр сарын 28 - Люксембургт ард нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгаар Их гүнгийн авхай Шарлоттыг төрийн тэргүүнээр сонгож, Франц улстай эдийн засгийн холбоо бүхий хаант засагтай байхыг хэвээр үлдээх шийдвэрлэжээ. 
* Есдүгээр сарын 30 - Элейн хядлага: АНУ-ын Арканзас мужийн Элейн хотод цагаан арьстнууд 100-800 орчим хар арьстнуудыг хороов. Энэ нь АНУ-ын түүхэнд арьс өнгөөр ялгаварласан цуст мөргөлдөөн болон үлдсэн юм. 
** АНУ-ын Юта муж Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг соёрхон баталж, эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав. 

=== Аравдугаар сар ===
* Аравдугаар сарын 2 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Уильсон цус харвасны улмаас насан туршдаа тахир дутуу болсон юм. 
* Аравдугаар сарын 4 - Америкийн нисгэгч Рудольф Шройдер 9622 метрт хүрсэн дэлхийн анхны нисгэгч болов.
* Аравдугаар сарын 6 - АНУ Хайти улсыг булаан эзэлснийг эсэргүүцэн 200-300 босогч бослого дэгдээв. Бослого тэр дороо намжжээ. 
** Норвегийн Парламентын ээлжит хуралдаанаар согтууруулах ундааныг хоригыг хэсэгчлэн цуцлав. 
* Аравдугаар сарын 7 - Нидерландын агаарын тээврийн алдарт &quot;KLM&quot; компани байгуулагдав. Тус компани одоо ч энэ нэршилээ өөрчлөөгүй байна. 
* Аравдугаар сарын 9 - АНУ-ын Бейсболын мэргэжлийн лигийн Дэлхийн цувралд Синсиннати Редс баг Чикаго Уайт Сокс багийг 5-3 харьцаагаар хожиж, аварга болов. Хожим хойно нь Чикаго Уайт Соксын ихэнх тоглогчид санаатайгаар хожигдсон нь тодорхой болсон билээ. 
* Аравдугаар сарын 10 - Эстонийн Засгийн газар газар тариалангийн нутгийн 97 хувийг улсын мэдэлд шилжүүлэв. 
** Хятадын хувьсгалын удирдагч Сун Ятсан Гоминдан намыг өөрчлөн байгуулав. 
* Аравудгаар сарын 13 - Францын нийслэл Парис хотноо болсон Олон улсын агаарын навигацын их хуралд оролсон 26  улс гарын үсэг зурж, улс бүр өөрийн агаарын орон зайд бүрэн эрх тогтоохоор болжээ.
* Аравдугаар сарын 16 - Германы хөдөлмөрчдийн намын хуралдаанд Адольф Гитлер анх уаагаа үг хэлжээ. 
* Аравдугаар сарын 19 - Оросын иргэний дайн: Улаан армийн морин цэргүүд Московское тосгонд цагаан цэргүүдийг ялж, Воронеж хот руу түлхэв. 
** Оросын иргэний дайн: ОХУ-ын Байгаль нуурийн зүүн хэсэгт орших Өвөр Байгалийн бүс нутагт байрлаж байсан 4000 цагаан цэрэг, Улаан армийн 2000 цэргийн хооронд нэг сарын турш тулаан өрнөв. 
* Аравдугаар сарын 22 - Османы эзэнт гүрэн албан ёсоор татан буугдахаас өмнө сүүлчийн сонгууль болов. 
* Аравдугаар сарын 24 - Оросын иргэний дайн: Улаан цэргийн наймдугаар арми Воронеж хотоос цагаан цэргүүдийг түлхэн гаргав. 
* Аравдугаар сарын 26 - Швейцарийн холбооны сонгуульд Чөлөөт ардчилсан нам ялалт байгуулав. 
** Оросын иргэний дайн: Улаан армийн 33-р буудлагын дивиз Ликси хотод хяналт тогтоон, Дон гол дээгүүр цагаан цэргүүдийг шахав. 
* Аравдугаар сарын 27 - Оросын иргэний дайн: Курскийн ажиллагааны хүрээнд Улаан арми Кроми хотод хяналт тогтоов.  
* Аравдугаар сарын 28 - Номхон далайн Науру аралд Австралийн хяналт тогтов. 
* Аравдугаар сарын 29 - Олон улсын хөдөлмөрийн анхдугаар бага хурал эхлэв. Хуралдаан нэг сар үргэлжилсэн юм.
** Шинэ Зеланд улс эмэгтэйчүүдийн сонгогдох эрхийг хуульчилсны дараа парламентын сонгуульд хэд, хэдэн эмэгтэй нэр дэвшсэн боловч хэн нь ч ялалт байгуулж чадаагүй юм.  

=== Арваннэгдүгээр сар ===
* Арваннэгдүгээр сарын 1 - АНУ даяар нүүрсний уурхайн ажилчдын нэгдсэн ажил хаялт эхлэв. 
** АНУ-ын Калифорни муж Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг соёрхон баталж, эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав. 
** Хайти улсын бослогчн удирдагч Шарлем Парельте болон түүний цэргүүд отолтод өртөж амиа алдав. АНУ-ын талынхан дахин ийм явдал гаргахгүйн тулд түүний болон хамтран зүтгэгчдийн цогцосны зургийг авч Хайти даяар тараажээ. 
** Их Британийн засаг захиргаа тагнуул болон дотоодын аюулгүй байдлыг нэгдсэн удирдлагаар хангах зорилгоор Харилцаа холбооны нэгдсэн байрыг ашиглалтад оруулав. 
* Арваннэгдүгээр сарын 3 - Оросын иргэний дайн: Улаан цэргийн 8, 13-р арми Ливный хотыг эзлэв. 
* Арваннэгдүгээр сарын 5 - АНУ-ын Мэн муж Үндсэн хуулийн 19-р нэмэлт өөрчлөлтийг соёрхон батлав.  
* Арваннэгдүгээр сарын 7 - Оросын хувьсгалын хоёр жилийн ойг АНУ даяар дурссан хөдөлгөөн өрнөв. АНУ-ын 23 мужид уг үйл явдалд оролцсон гэх 10 мянга гаруй коммунист, анархистуудыг баривчилжээ. 
* Арваннэгдүгээр сарын 9 - Дани улсад Коммунист нам байгуулагдав. 
* Арваннэгдүгээр сарын 11 - Оросын иргэний дайн: Оросын цагаан цэргийн генерал Николай Юденичийн баруун хойд арми Эстони руу ухарч, зэвсгээ хураав. 
** Британи даяар дэлхийн нэгдүгээр дайнд амь үрэгдэгсдийн дурсгалыг хүндэтгэн 11:00 цагт хоёр минут дуугаа хураан хүндэтгэл үзүүлэв. 
* Арваннэгдүгээр сарын 14 - Оросын иргэний дайн: Адмирал Александр Колчакийн цагаан цэргүүд Омск, Томск, Эрхүү хотуудыг эзлэв. 
* Арваннэгдүгээр сарын 17 - Дундад Иргэн улсаас Гадаад Монголын автономитийг &quot;сайн дураар&quot; устгах бичиг баталж, нэр бүхий 16 гишүүн гарын үсэг зуран Чен-Ид гардуулан өгчээ. Энэ бичигт Ерөнхийлөн шийтгэх сайд, дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны тэргүүн сайд, чин ван лам Бадамдорж, Дэд сайд дархан чин ван Пунцагцэрэн, Нягт билэгт да лам бэйл Пунцагдорж, Гадаад хэргийг бүгд эрхлэн шийтгэгч яамны тэргүүн сайд, хичээнгүй гүн Цэрэндорж, Дэд сайд, далай чойнхор чин ван Цэдэнсоном, Ачит ван Гончигдамба, Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны тэргүүн сайд эрдэнэ чин ван Жамьяндорж, дэд сайд эрдэнэ чин ван Сэлнэндожил, Эрдэнэ ван Пунцагравдан, Итгэмжит бэйс Цогт-Очир, Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны тэргүүн сайд, шадар бээс лам Лувсанбалдан, Дэд сайд бишрэлт ван Доржцэрэн, Сүжигт бэйс Дэмчигванжил, Шүүх таслах хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны тэргүүн сайд, махасамади далай сэцэн Навааннэрэн, дэд сайд дайчин жонон ван Цогбадрах, Чин зоригт чин ван лам Дашдэндэв нар энэ бичгийг бичиж, гарын үсэг зуржээ.
* Арваннэгдүгээр сарын 18 - Оросын иргэний дайн: Улаан цэргийн 13, 14-р арми Курск хотыг эзлэв. Цагаан цэргүүдтэй бүтэн нэг сарын турш байлдсаны эцэст ийнхүү үр дүнд хүрчээ. 
* Арваннэгдүгээр сарын 19 - АНУ-ын Сенатын танхим Версалын гэрээг баталсангүй. АНУ хэзээ ч Версалийн гэрээг хүлээн зөвшөөрөөгүй билээ. 
* Арваннэгдүгээр сарын 20 - Литва улс 21-ээс дээш насны бүх иргэдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав. 
* Арваннэгдүгээр сарын 22 - Хятадын Ерөнхийлөгч Гадаад Монголын автономитийг устгах тухай зарлигт гарын үсэг зурав. Энэ өдөр нь хүрээнд ёслол болж, Богдын ордны өмнө түшлэгтэй олбогонд Хятадын Ерөнхийлөгчийн зургийг байрлуулж, Богд гэгээнтнийг түүнд гурван удаа сөгдүүлэн мөргүүлж, мөн бусад ихэс ноёдыг мөн мөргүүлэн ёслуулж, гутамшигтайгаар доромжлов. Ингэснээр Монгол Улсын засгийн бүх эрх генерал Сюй Шү Жаны гарт орсон юм. 
** Хойд Америкийн тал хувь, Өмнөд Америкийн ихэнх хэсэг, Баруун Европын зарим хэсэг, Африк тивийн гуравны нэгт нь нар хиртэв. 
* Арваннэгдүгээр сарын 26 - Мексикийн Чиуауа хотын хорих ангийн өмнө босогч Панчо Виллагийн генералуудын нэг Фелипе Анхелесийг цаазлав. 
* Арваннэгдүгээр сарын 27 - Холбоотнууд болон Болгарын хооронд Нойли-сюр-Сейн гэрээг байгуулж, гарын үсэг зурав. Үүгээр дэлхийн нэгдүгээр дайнд холбоотон болж орсон улс орнуудтай, дайсагнагч талд байсан Болгарууд хэлэлцээ хийж, зарим газар нутагт хяналт тогтоох, өмнө нь байсан газар нутгаас алдахгүй байх зорилготой гэрээ юм. 
* Арваннэгдүгээр сарын 29 - Берлиний их театр үүдээ нээв. 
* Арваннэгдүгээр сарын 30 - Эрүүл мэндийн ажилтнууд дэлхий даяар &quot;Испани ханиад&quot; тахал эцэслэсэн гэж тунхаглав. 

=== Арванхоёрдугаар сар ===
* Арванхоёрдугаар сарын 1 - Америкт төрсөн Ненси Астор Их Британийн Ард нийтийн танхимд сонгогдсон анхны эмэгтэй болсон юм. Тэрбээр алдарт Асторын баян айлаас гаралтай нэгэн билээ. 
** Оросын иргэний дайн: Улаан арми Казахстан улсын Семипалатинск хотод хяналт тогтоов. 
** Хойд Америкийн анхны олон нийтийн радио станц Монреал хотод нэвтрүүлгээ цацаж эхлэв. 
* Арванхоёрдугаар сарын 3 - Бараг 20 гаруй жил үргэлжилж, барилгын явцад хоёр ч удаан нуран 89 хүний амийг авч одсон Квебекийн гүүр ашиглалтад оров. 
* Арванхоёрдугаар сарын 5 - Туркийн дайны яамны тушаалаар грек, армени, еврей гаралтай иргэдийг цэрэгт татаж эхлэв. 
** Баруун хойд Оросын цагаан цэргийн хувьсгалт түр засгийн газар татан буугдав. 
* Арванхоёрдугаар сарын 6 - Португал улсад Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, Антонио Хосе де Алмейда 73 хувийн саналаар зургаа дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. 
* Арванхоёрдугаар сарын 10 - Оросын иргэний дайн: Улаан цэргийн 12-р арми Киевийг эзлэх эхний оролдлого нь амжилтгүй болов. Улмаар Днепер мөрөн рүү ухарчээ. 
* Арванхоёрдугаар сарын 11 - Их Британиас тусгаар тогтнох зорилгоор Цейлонд Үндэсний конгресс байгуулагджээ. 
* Арванхоёрдугаар сарын 16 - Оросын иргэний дайн: Улаан цэргийн 12-р арми Киев хотыг дахин эзлэв. 
* Арванхоёрдугаар сарын 18-31 - Оросын иргэний дайн: Өмнөд Фронт: Улаан арми Донбасыг булаан эзлэв. 
* Арванхоёрдугаар сарын 19 - АНУ-ын Бостон хотноо Америкийн цаг уурын нийгэмлэг байгуулагджээ. 
* Арванхоёрдугаар сарын 20 - Польшийн хөлбөмбөгийн холбоо Варшав хотноо байгуулагдав. 
* Арванхоёрдугаар сарын 21 - АНУ-ын засаг захиргаа Эмма Голдман тэргүүтэй 249 хүнийг Орос руу албадан гаргав. Эмма Голдман нь Хаант Оросод төрсөн анархистыг хувьсгалыг сурталддаг нэгэн байсан юм. 
* Арванхоёрдугаар сарын 23 - Их Британи даяар эмэгтэйчүүдийг хүйсийн хувьд зарим нэг ажлыг эрхлэх боломжгүй гэж үзэж байсан хуулийг хэрэгсэхгүй болгов. 
* Арванхоёрдугаар сарын 24 - Орчин төвлөрсөн халаалтын системийн патентыг зохион бүтээгч Алис К.Паркер авав. Энэ нь патент авсан анхны африк гаралтай эмэгтэй болсон юм. 
* Арванхоёрдугаар сарын 26 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболын лигт байгаагүй өндөр дүнтэй наймаа болов. Бейсболын спортын домог Бейб Рут Бостон Ред Сокс багаас Нью-Йорк Янкийс руу 125 мянган ам.доллароор шилжсэн юм. 
* Арванхоёрдугаар сарын 31 - Гүрж улсад Үндэсний банк байгуулагдав. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==

=== Нэг, Хоёрдугаар сар ===
* Нэгдүгээр сарын 1 - Судан улсын тав дахь Ерөнхий сайд Сирр аль-Хатим аль-Халифа (2006 онд нас барсан)
** Америкийн жүжигчин Карол Лендис (1948 онд нас барсан)
** Дунд жингийн дэлхийн аварга, мэргэжилийн боксчин Роки Грациано (1990 онд нас барсан)
** Америкийн зохиолч Ж.Д.Салинжер (2010 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 14 - Италийн Ерөнхий сайдаар гурван удаа сонгогдсон, улстөрч Жиулио Андреотти (2013 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 15 - Белиз улсын Ерөнхий сайдаар хоёр удаа сонгогдсон Жорж Кейдл Прайс (2011 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 23 - Английн нэрт хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Боб Пейсли (1996 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 27 - Америкийн жүжигчин Росс Багдасариан (1972 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 31 - Америкийн мэргэжлийн бейсболын лигийн домог Жеки Робинсон (1972 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 5 - Грекийн Ерөнхий сайд Андреас Папандреу (1996 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 18 - Америкийн тайз, дэлгэцийн жүжигчин Жек Паланс (2006 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 26 - Олимп, тивийн гурван удаагийн аварга Нидерландын усанд сэлэгч Рие Мастенброк (2003 онд нас барсан)
** Өмнөд Солонгосын 22 дахь Ерөнхий сайд Хён Сон Жонг (2020 онд нас барсан)

=== Гурав, Дөрөвдүгээр сар ===
* Гуравдугаар сарын 2 - Оскар, &quot;Алтан бөмбөрцөг&quot; наадмын шагналт Америкийн нэрт жүжигчин Женнифер Жонес (2009 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 17 - Америкийн нэрт дуучин Нат Кинг Коул (1965 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 1 - Нобелийн анагаах ухааны шагналт Америкийн эрдэмтэн Жозеф Марри (2012 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 19 - Мексикийн нэрт жүжигчин Глориа Марин (1983 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 22 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Дональд Ж.Крам (2001 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 24 - Киприйн Ерөнхийлөгч Глафкос Клеридес (2013 онд нас барсан)

=== Тав, Зургаадугаар сар ===
* Тавдугаар сарын 1 - Марокко улсын Ерөнхий сайд Мохаммед Карим Ламрами (2018 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 3 - Америкийн ардын дуучин Пит Сийгер (2014 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 5 - Грекийн Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байсан Гиоргиос Пападопулос (1999 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 7 - Аргентин улсын Тэргүүн хатагтай, Ерөнхийлөгч Эва Перон (1952 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 10 - Монголын 20-р зууны нэрт найруулагч, зураглаач Дэжидийн Жигжид (1989 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 15 - Доминик улсын гурав дахь Ерөнхий сайд Эвгениа Чарльз (2005 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 19 - Олимпын хошой, дэлхийн нэг удаагийн аварга Шведийн хүндийн өргөгч Арвид Андерссон (2011 онд нас барсан)
** Югослав улсын 25 дахь Ерөнхий сайд Митья Рибичич (2013 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 22 - Бельгийн Ерөнхий сайдаар хоёр удаа сонгогдсон Пол Ванден Боенанц (2001 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 30 - Боливи улсын 47 дахь Ерөнхийлөгч Рене Барриентос (1969 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 5 - Олимпын гурван удаагийн алтан медальт Финландын уран сайхны гимнастикч Вейкко Хутанен (1976 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 8 - Сомали улсын Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгч Абдирашид аль Шермарке (1969 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 12 - Коморос улсын Ерөнхийлөгч Ахмед Абдалла (1989 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 23 - Алжир улсын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Мохамед Будиаф (1992 онд нас барсан)

=== Долоо, Наймдугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 1 - Зөвлөлт Оросын физикч Михаиль Шульц (2006 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 8 - Германы Ерөнхийлөгч Уольтер Шийл (2016 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 16 - Өмнөд Солонгосын 19 дэх Ерөнхий сайд, дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Чой Кью Ха (2006 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 20 - Эверестийн оргилд гарсан анхны хүн, Шинэ Зеландын уулчин Сер Эдмунд Хиллари (2008 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 24 - Иран улсын 40 дэх Ерөнхий сайд Асадолла Алам (1978 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 8 - Тайванийн Ерөнхий сайд Хау Пей-Цун (2020 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 20 - Грекийн Ерөнхий сайд Адамантиос Андроуцопулос (2000 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 28 - Нобелийн анагаах ухааны шагналт Английн эрдэмтэн Годфрей Хаунсфильд (2004 онд нас барсан)

=== Ес, Аравдугаар сар ===
* Есдүгээр сарын 13 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, Дэлхийн гурав, Европын хошой аварга Шведийн чөлөөт бөхийн тамирчин Олле Андерберг (2003 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 15 - Орчин цагийн Монголын мэргэжлийн хөгжмийн тулгын чулууг тавилцсан, нэрт хөгжмийн зохиолч Лувсанжамцын Мөрдорж (1996 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 3 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Жеймс Бюканан (2013 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 5 - Английн тайз, дэлгэцийн нэрт жүжигчин Дональд Плийсенс (1995 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 8 - Японы 49 дэх Ерөнхий сайд Миязава Кийчи (2007 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 17 - Оросын физикч, эрдэмтэн Исаак Халатников (2021 онд нас барсан)
** БНХАУ-ын Ерөнхий сайд Жао Зиянг (2005 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 18 - Канадын 15 дахь Ерөнхий сайд Пьерре Трудо (2000 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 22 - Нобелийн шагналт Английн зохиолч Дорис Лессинг (2013 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 26 - Ираны шах Мохаммед Реза Пахлави (1980 онд нас барсан)
** Ираны гүнж Ашраф (2016 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 30 - Словенийн Ерөнхий сайд Стане Кавчич (1987 онд нас барсан)

=== Арваннэг, Арванхоёрдугаар сар ===
* Арваннэгдүгээр сарын 4 - Оскарын шагналт Америкийн тайз, дэлгэцийн нэрт жүжигчин Мартин Бальсам (1996 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 10 - Алдарт &quot;АК-47&quot; бууг зохион бүтээсэн, Оросын зохион бүтээгч Михаиль Калашников (2013 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 21 - Олимпын зургаа, Дэлхийн долоон удаагийн алтан медальт Шведийн каное завьч Герт Фредрикссон (2006 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 26 - Польшийн Ерөнхийлөгч Ришард Кацровоски (2010 онд нас барсан)
* Арванхоёрдугаар сарын 4 - Энэтхэгийн Ерөнхий сайд И.К.Гужрал (2012 онд нас барсан)
* Арванхоёрдугаар сарын 9 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Уиллиам Липскомб (2011 онд нас барсан)

== Нас барсан алдартнууд ==

=== Нэгээс Зургаадугаар сар ===
* Нэгдүгээр сарын 4 - Германы долоо дахь Канцлер Георг фон Хертлинг (1843 онд төрсөн)
* Нэгдүгээр сарын 6 - АНУ-ын 26 дахь Ерөнхийлөгч Теодор Рузвельт (1858 онд төрсөн)
** Сюрреализмийн гол төлөөлөгч, Францын зохиолч Жак Вах (1859 онд төрсөн)
* Нэгдүгээр сарын 16 - Бразилын тав дахь Ерөнхийлөгч Франциско де Паула Родригеш Алвеш (1848 онд төрсөн)
** Албани улсы анхны Ерөнхий сайд Исмаил Кемал (1844 онд төрсөн)
* Нэгдүгээр сарын 18 - Британийн ханхүү Жон (1905 онд төрсөн)
* Нэгдүгээр сарын 28 - Оросын Их ван Дмитрий Констатинович (1860 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 17 - Канадын долоо дахь Ерөнхий сайд Сер Уилфрид Лорьер (1841 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 20 - Афганистаны эмир Хабибулла Хан (1872 онд төрсөн)
* Гуравдугаар сарын 5 - Австрийн Ерөнхий сайд Эрнест фон Кербер (1850 онд төрсөн)
* Гуравдугаар сарын 16 - Оросын больщевик хувьсгалч Яков Свердлов (1885 онд төрсөн)
* Дөрөвдүгээр сарын 8 - Америкийн бизнесмен, саятан Франк Уинфильд Вүүлуорт (1852 онд төрсөн)
* Дөрөвдүгээр сарын 10 - Мексикийн хувьсгалч Эмилиано Запата (1879 онд төрсөн)
* Тавдугаар сарын 9 - Доминикан улсын Ерөнхийлөгчөөр хоёр удаа сонгогдсон Хуан Исидро Хименес Перейра (1846 онд төрсөн) 
* Зургаадугаар сарын 19 - Румын улсын Ерөнхий сайдаар хоёр ч удаа сонгогдсон Петре П.Карп (1837 онд төрсөн)
* Зургаадугаар сарын 30 - Нобелийн шагналт Английн физикч Жон Уиллиам Стратт (1842 онд төрсөн)

=== Долоогоос Арванхоёрдугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 15 - Нобелийн шагналт Германы химич Эмиль Фишер (1852 онд төрсөн)
* Долоодугаар сарын 18 - Нисгэгчийн үнэмлэх авсан анхны эмэгтэй, Францын нисгэгч Реймонд Деларош (1882 онд төрсөн)
* Наймдугаар сарын 27 - Өмнөд Африкийн анхны Ерөнхийлөгч Луйс Бота (1862 онд төрсөн)
* Есдүгээр сарын 20 - Чилийн 15 дахь Ерөнхийлөгч Рамон Баррос Луко (1835 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 2 - Аргентин улсын 18 дахь Ерөнхийлөгч Викторино де ла Плаза (1840 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 7 - Австралийн хоёр дахь Ерөнхий сайд Альфред Дийкин (1856 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 11 - Нобелийн шагналт Данийн зохиолч Карл Адольф Гьеллеруп (1857 онд төрсөн)
* Арваннэгдүгээр сарын 3 - Японы ес дэх Ерөнхий сайд Масатаке Тераүчи (1852 онд төрсөн)
* Арваннэгдүгээр сарын 15 - Нобелийн шагналт Германы химич Альфред Вернер (1866 онд төрсөн)
* Арванхоёрдугаар сарын 3 - Францын нэрт зураач Пьерре-Аугуст Ренуар (1841 онд төрсөн)

== Нобелийн шагналтнууд ==

Нобелийн шагнал гардуулах хороон ээлжит хуралдаанаар энэ жил Химийн салбараас бусад салбарт шагнал олгохоор тогтов. Энэ удаагийн шагналуудыг нэг улс дангаар ноёрхох бус салбар бүрт өөр улс хүртсэн нь онцлох зүйлсийн нэг байсан юм. 

Физикийн салбарт Германы эрдэмтэн Йоханнес Старк сувгийн туяа дахь Доплер эффект цахилгаан талбайн спектрийн шугамыг хуваах үйл явцыг нээснийхээ төлөө шагнал хүртсэн байна. 

Харин Физиологи, анагаах ухааны салбарт Бельгийн тархвар судлаач Жюль Борде уушгины шинэ бактерийн генийг судалж, Бордетелла бактерийг нээсний төлөө энэ шагналыг хүртсэн байна. 

Уран зохиолын салбарт Швейцарийн нэрт яруу найрагч Карл Фридрих Георг Спиттелер туйлсийн найраглалыг Швейцарийн ард түмний онцлогтой уялдуулан дэлхий нийтэд түгээснийх нь төлөө гардуулахаар болжээ. 

Нобелийн Энхтайвны шагналыг АНУ-ын 28 дахь Ерөнхийлөгч Вүүдроу Уилсонд Дэлхийн нэгдүгээр дайныг дуусгах Версалийн гэрээнд улс орнуудын дунд зуучлагчаар оролцож, дайны утааг арилгасных нь төлөө олгосон байна. 

*Физик - '''Йоханнес Старк''' 
*Хими - ''олгоогүй'' 
*Физиологи, анагаах ухаан - '''Жюль Борде'''
*Уран зохиол - '''Карл Фридрих Георг Спиттелер'''
*Энх тайван - '''Вүүдроу Уилсон'''


== Гадаад холбоос ==
{{commonscat|1919}}

[[Ангилал:1919 он| ]]
[[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]]</text>
      <sha1>iut5n37orhhmnns6ahsmsxvflplg7r5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Огул Каймиш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18475</id>
    <revision>
      <id>874017</id>
      <parentid>857473</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56559-81</username>
        <id>108472</id>
      </contributor>
      <origin>874017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5552" sha1="78ko86we6fm333d0ayd4nxyov3ko0ya" xml:space="preserve">{{Short description|1248-1251 онуудад Монголын эзэнт гүрний захирагч}}
{{Инфобокс хатан
|succession=[[Монгол хаад|Монголын эзэнт гүрний захирагч]]
|reign=1248–1251
|reign-type=Регент
|predecessor=[[Гүюг хаан]]
|successor=[[Мөнх хаан]]
|death_date=1251
|consort=yes
|spouse=[[Гүюг хаан]]
|issue=Хожа &lt;br/&gt; Нагу
&lt;!--|posthumous name=Empress Qinshu (欽淑皇后)--&gt;
|house=
}}

'''Огул Каймиш''' (бас '''Огул Хаймиш''', '''Огул-Гаймыш''' гэх мэтээр бичдэг, 1218 он орчим төрсөн- 1252 онд нас барсан) бол [[Ойрад|Мэргид]] аймгийн хүн юм. Тэрээр Их Монгол Улсын [[Гүюг хаан]]ы их хатан байжээ. Огул Каймиш хатан Нагу, Хожа хэмээх хоёр хүү төрүүлсэн. Огул Каймиш Гүюг хааныг нас барсны дараагаар 1248-1251 онд төрийн хэргийг хамааран мэдэж байв. 

Огул Каймиш хатан нь өөрийн үр садыг үргэлжлүүлэн хаан ширээнд суулгах гэж тэмцэж байсан зоригт хатдын нэг юм. Тэр үед [[Зүчи]], [[Тулуй]]н үр сад нэг талд, [[Цагадай]], [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]н үр сад нөгөө талд байсан ба хаан ширээг авахын тулд юуг ч золиослоход бэлэн байв. Тулуйн том хүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] хувьд Огул Каймиш хамгийн том дайснуудын нэг болон хувирсан ба түүнийг *шазруун хөөрхөн* гэж хүртэл нэрлэж байв.

1250 оны эхээр Францын [[IX Луи]] хааны элч [[Андре де Лонжумо]] тэргүүтэй төлөөлөгчид Огул Каймишд бараалхсан байна. Францын хааны бэлгийг Огул Каймиш алба гувчуур гэж үзэж аваад лалын шашинтнуудын эсрэг тэмцэлд хамтрахыг хүссэн захидлын хариуд нь монголын хаанд даруй захирагдах, заналхийлсэн хариу захидал илгээжээ.  

[[Мөнх хаан]] [[Бат хан]]ы дэмжлэгтэйгээр [[Их Монгол Улс]]ын хаанд 1251 онд өргөмжлөгдсөнийхөө дараа Огул Каймиш болон түүнд алба хааж байсан 72 түшмэлийг аманд нь чулуу чихэж цаазалжээ. Монголчуудын Алтан Дээд Гэрээ номонд Хау Мөл Үсү хатны тухай өөр баримт байдаг. 1248 онд Хау Мөл Үсү буюу Огул Каймиш хатан Жэндин газарт өөрийн гурван хүү, [[Тулуй|Тулуйн]] бага хатан Мукэйн хүү Жөн Тоба Мон нарын хамт цөлөгдөн (нутаг заагдан) амьдарч байсан [[Сорхагтани Бэхи]] хатныг Монгол газар дуудан ирүүлсэн байдаг. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хятад газраа үлдээд Сорхагтани Бэхи хатан 4 хүүгийнхээ хамт ирсэн. Хау Мөл Үсү хатан 1251 он хүртэл төрийн эрхийг бариад Мөнх хаанд эрх мэдлээ шилжүүлж өгчээ.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын их хатан
|он= 1246-1248
|өмнө= [[Турхан]]
|дараа= [[Хутугуй хатан]]
}}
{{end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын төрийн тэргүүн
|он= 1248-1251
|өмнө= [[Гүюг]] хаан
|дараа= [[Мөнх]] хаан
}}
{{end}}
{{Navbox
| name      = Монголын эзэнт гүрний их хаад
| state     = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
| title     = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]]
| bodyclass = hlist
|group1 = Их Монгол Улсын хаад
|list1 =
* [[Чингис хаан]]
* [[Толуй]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Өгэдэй хаан]]
* [[Дөргөнэ]] &lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;(Төр баригч)&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
* [[Гүюг хаан]]
* [[Огул Каймиш]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Мөнх хаан]]
* [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]]
|group2 = Их Юань улсын хаад
|list2 =
* [[Хубилай хаан]]
* [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]]
* [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]]
* [[Аюурбарбад хаан]]
* [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]]
* [[Есөнтөмөр хаан]]
* [[Аригиба хаан]]
* [[Төвтөмөр хаан]]
* [[Хүслэн хаан]]
* [[Ринчинбал хаан]]
* [[Тогоонтөмөр хаан]]
| below = 
}}

[[Ангилал:Их Монгол улсын хатан]]
[[Ангилал:Монголын хатан хаан]]
[[Ангилал:13-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1251 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>78ko86we6fm333d0ayd4nxyov3ko0ya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874018</id>
      <parentid>874017</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56559-81</username>
        <id>108472</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>874018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4644" sha1="p2btghp1fdriqqpo1iv9izvpnhbn6k8" xml:space="preserve">{{Short description|1248-1251 онуудад Монголын эзэнт гүрний захирагч}}
{{Инфобокс хатан
|succession=[[Монгол хаад|Монголын эзэнт гүрний захирагч]]
|reign=1248–1251
|reign-type=Регент
|predecessor=[[Гүюг хаан]]
|successor=[[Мөнх хаан]]
|death_date=1251
|consort=yes
|spouse=[[Гүюг хаан]]
|issue=Хожа &lt;br/&gt; Нагу
&lt;!--|posthumous name=Empress Qinshu (欽淑皇后)--&gt;
|house=
}}

'''Огул Каймиш''' (бас '''Огул Хаймиш''', '''Огул-Гаймыш''' гэх мэтээр бичдэг, 1218 он орчим төрсөн- 1252 онд нас барсан) бол [[Ойрад|Мэргид]] аймгийн хүн юм. Тэрээр Их Монгол Улсын [[Гүюг хаан]]ы их хатан байжээ. Огул Каймиш хатан Нагу, Хожа хэмээх хоёр хүү төрүүлсэн. Огул Каймиш Гүюг хааныг нас барсны дараагаар 1248-1251 онд төрийн хэргийг хамааран мэдэж байв. 

Огул Каймиш хатан нь өөрийн үр садыг үргэлжлүүлэн хаан ширээнд суулгах гэж тэмцэж байсан зоригт хатдын нэг юм. Тэр үед [[Зүчи]], [[Тулуй]]н үр сад нэг талд, [[Цагадай]], [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]н үр сад нөгөө талд байсан ба хаан ширээг авахын тулд юуг ч золиослоход бэлэн байв. Тулуйн том хүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] хувьд Огул Каймиш хамгийн том дайснуудын нэг болон хувирсан ба түүнийг *шазруун хөөрхөн* гэж хүртэл нэрлэж байв.

1250 оны эхээр Францын [[IX Луи]] хааны элч [[Андре де Лонжумо]] тэргүүтэй төлөөлөгчид Огул Каймишд бараалхсан байна. Францын хааны бэлгийг Огул Каймиш алба гувчуур гэж үзэж аваад лалын шашинтнуудын эсрэг тэмцэлд хамтрахыг хүссэн захидлын хариуд нь монголын хаанд даруй захирагдах, заналхийлсэн хариу захидал илгээжээ.  

[[Мөнх хаан]] [[Бат хан]]ы дэмжлэгтэйгээр [[Их Монгол Улс]]ын хаанд 1251 онд өргөмжлөгдсөнийхөө дараа Огул Каймиш болон түүнд алба хааж байсан 72 түшмэлийг аманд нь чулуу чихэж цаазалжээ.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын их хатан
|он= 1246-1248
|өмнө= [[Турхан]]
|дараа= [[Хутугуй хатан]]
}}
{{end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын төрийн тэргүүн
|он= 1248-1251
|өмнө= [[Гүюг]] хаан
|дараа= [[Мөнх]] хаан
}}
{{end}}
{{Navbox
| name      = Монголын эзэнт гүрний их хаад
| state     = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
| title     = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]]
| bodyclass = hlist
|group1 = Их Монгол Улсын хаад
|list1 =
* [[Чингис хаан]]
* [[Толуй]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Өгэдэй хаан]]
* [[Дөргөнэ]] &lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;(Төр баригч)&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
* [[Гүюг хаан]]
* [[Огул Каймиш]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Мөнх хаан]]
* [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]]
|group2 = Их Юань улсын хаад
|list2 =
* [[Хубилай хаан]]
* [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]]
* [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]]
* [[Аюурбарбад хаан]]
* [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]]
* [[Есөнтөмөр хаан]]
* [[Аригиба хаан]]
* [[Төвтөмөр хаан]]
* [[Хүслэн хаан]]
* [[Ринчинбал хаан]]
* [[Тогоонтөмөр хаан]]
| below = 
}}

[[Ангилал:Их Монгол улсын хатан]]
[[Ангилал:Монголын хатан хаан]]
[[Ангилал:13-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1251 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>p2btghp1fdriqqpo1iv9izvpnhbn6k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>В эс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20917</id>
    <revision>
      <id>874038</id>
      <parentid>664057</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>874038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24618" sha1="mp7xvxlryuivkhjyv9zw4idskjrvkav" xml:space="preserve">'''В-эсүүд''' нь шингэний дархлааны (үүний нөгөө талд эсийн дархлааны хариу урвалыг Т-Эс хариуцдаг) хариу урвалд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг. В- эсийн үндсэн үйл ажиллагаа бол эсрэг төрөгчид хариу болгон эсрэг биеийг үүсгэх юм. Энэ үүргийг эсрэг төрөгч гаргагч эсүүд биелүүлж, үр дүнд нь эсрэг төрөгчийн харилцан үйлчлэлээр идэвхжсэний дараа санагч В-эс болж хөгждөг. 
В- эсүүд олдмол дархлааны тогтолцооны нэгэн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. &quot;В&quot; гэдэг энэ тодотгол нь, В- эс боловсордог шувууны Фабрициусын уутнаас гаралтай юм. Сүүгээр бойжигчдын хувьд өсвөр В-эс ясны чөмгөнд хэлбэрждэг тул Backronym  гэж нэрлэгддэг байжээ.  

== В-эсийн хөгжил ==
Өсвөр В- эсүүд нь ихэнх сүүгээр бойжигчдын ясны чөмгөнд  үүсдэг. Харин туулайн В-эс аппендикс саккулус  ротундус хэмээх эрхтэнд хөгждөг. Өсвөр шатандаа байгаа ясны чөмөгний эсүүд IgМ ээр баяжсаны дараа дэлүү рүү шилжих ба тэдгээрийг шилжилтийн В-эсүүд гэдэг. Энэ эсүүдийн зарим нь бие гүйцсэн В лимфоцит болж ялгаран хөгждөг. 

В- эс нь хэд хэдэн шатыг дамжин хөгжих бөгөөд шат бүрт эсрэг биеийг хариуцсан локусууд дээр агуулагдах геномд өөрчлөлт орж байдаг. Аливаа эсрэгбие хоёр ижил хүнд гинж, хоёр ижил хөнгөн гинжээс тогтох ба эдгээрийн генүүд нь V (хувьсамхай) хэсэг, C (тогтмол) хэсгийг бүрдүүлдэг. Хүнд гинжний V хэсэг нь V, D, J гэсэн гурван дэд хэсэгтэй байдаг. Эдгээр V, D, J дэд хэсгүүд нь VDJ рекомбинаци хэмээх үйл явцын дүнд санамсаргүйгээр хоршиж В- эс тус бүр давтагдашгүй нэг хувь иммуноглобулины домайныг үүсгэдэг.  Хөнгөн гинжний V хэсэгт үүнтэй төстэй хоршилт явагдах ба ялгаа нь гэвэл үүнд V, J гэсэн хоёрхон дэд хэсэг оролцдог. В-эсийн хөгжлийн өөр өөр шатанд иммуноглобулин хэлбэржих үйл явцыг доор тодорхойлов. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
| '''Үе шат''' || '''Хүнд гинж''' || '''Хөнгөн гинж''' || '''Ig''' || '''IL-7 Хүлээн авуур?''' ||| '''[[CD19]]?'''
 |- 
 | Эхлэл B эс  || Эхлэл уртаараа ||| Эхлэл уртаараа|| - || Тийм || Үгүй 
 |- 
 | Эрт Pro-В эс || D-J хоршил явагдана || Эхлэл уртаараа   || - || Тийм || Үгүй  
 |- 
 | Төгс Pro-В эс || V-DJ Хоршил явагдана || Эхлэл уртаараа  || - || Тийм || Тийм
 |- 
 | Том Pre-В эс || VDJ бүрэн хоршсон || Эхлэл уртаараа || IgM Цитоплазмд || Тийм || Тийм 
 |- 
 | Жижиг Pre-В эс || VDJ бүрэн хоршсон  || V-J хоршил явагдана || IgM Цитоплазмд || Тийм || Тийм 
 |- 
 | Өсвөр В-эс  || VDJ бүрэн хоршсон || VJ бүрэн хоршсон || IgM гадаргууд || Үгүй  || Тийм 
 |- 
 | Боловсорсон В-эс  || VDJ бүрэн хоршсон  || VJ бүрэн хоршсон || IgM ба IgD гадаргууд || Үгүй  || Тийм 
|}

В эс боловсрох явцдаа аль нэг шатанд нь доголдол гарвал уг эс апоптозийн замаар үхэх ба энэ тохиолдлыг клони сөнөх гэж нэрлэдэг. В эс ясны чөмөгт тасралтгүй үүсч байдаг. Эсийн гадаргуу дээрх В эсийн хүлээн авуурууд биед орж ирээд байгаа тодорхой эсрэгтөрөгчтэй тохиолдоход тэр В эс олширч, анх эсийн гадаргуу дээр байсантай адил холбогдох хэсэг бүхий тэдгээрийн хүлээн авууруудыг чөлөөт хэлбэрээр гадагшлуулдаг. Ингэж идэвхжсэний дараа тухайн эс үржээд, түрүүчийнхтэй адил эсрэг төрөгчийг танигч В санагч эсүүд хэлбэрждэг. Энэ хадгалагдсан мэдээлэл нь, тэр эсрэг төрөгч ирээдүйд биед дайралт хийхэд түүнээс илүү хүчтэй, илүү үр дүнтэй хамгаалах олдмол дархлааны тогтолцоог бүрдүүлдэг. 

В эсийн мембраны хүлээн авуурууд түүний амьдралын туршид өөрчлөгдөн хувьсаж байдаг. TACI, BCMA , BAFF-R–ууд нь өсвөр ба боловсорсон В эсүүдэд аль алинд байдаг. Энэ гурван хүлээн авуур бүгд Belimumab–ээр дарангуйлагддаг. Эхний болон эсцийнхээс бусад В эсийн хөгжлийн бүх шатанд CD20 хүлээн авуур байдаг. Өөрөөр хэлбэл энэ нь эрт Pro-В эсээс санагч эс хүртэлх хөгжлийн шатыг багтаадаг, харин эхлэл B эс буюу плазмын эс багтдаггүй. 

==Дархлааны тэвчил==
Залуу лимфоцитууд, Т эсүүд, өсвөр В эсүүд нь ясны чөмөгнөөс гарахын өмнө өөрийн эд эсэд үйлчилгээтэй эсэхээ дархлааны тогтолцоонд хянуулдаг. Ясны чөмгөнд (тунгалагийн төв эрхтэн) үндсэн тэвчил бүрэлддэг. Өсвөр В эсүүдээс өөрийн эсрэг төрөгчид хүчтэй холбогддог хүлээр авууртай В эс байвал цаашид боловсордоггүй. Хэрэв В эс өөрийн эд эсэд өндөр идэвхтэй бол дараах гурван зам байдаг.
*Клони сөнөх: өөрийн эсрэг төрөгчид өвөрмөц В эс гол төлөв апоптозисийн замаар устгагддаг.
*Хүлээн авуурын засагдал: өөрийн эд эсэд үйлчлэлтэй хүлээн авууртай В эсүүдэд хэлбэржилтэд дахин орох боломжийг гаргадаг. Энэ үйл явц рекомбинаци идэвхжүүлэгч генийн (RAG) үйлчлэл үргэлжлэх зарчмаар явагдна. RAG –н туслалцаа В эсийн хүлээн авуурын хөнгөн гинжний генийн дахин бүрдүүлэлт хийж биелдэг. Хэрэв өөрийн эд эсдээ үйлчилгээгүй хүлээн авуурыг үүсгэдэг болгож засварлахад алдаа гарвал апоптозис явагдах болно. RAG-1 ба RAG-2 генүүдэд гажилттай бол хавсарсан үйлчлэлтэй дархлалын дутмагшил  (Severe Combined Immunodeficiency (SCID) ) өвчин үүсдэг. Энэ нь Т, В эсийг боловсрох явцад  шинэ хүлээн авуур үүсгэх чадвараа алдахад хүргэдэг. 

*Анерги: уусмал байдалтай жижиг өөрийн эсрэгтөрөгчтэй муухан холбогддог В эсүүд холбогдох үедээ тэр чигтээ хариу үйлдэл үзүүлэхгүй байдалд орохыг анерги гэдэг.  

==Үйл ажиллагаанууд==
Хүний бие сая сая В эсийг өдөр тутам бий болгож байх ба энэ олон эс нь цус болон тунгалагийн тогтолцоогоор эргэлдэн дархлааны тогтолцоонд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Бүрэн идэвхжих хүртлээ эсрэг бие үүсгэдэггүй. Онцлог хүлээн авуур уураг В эс бүрийн гадаргууд байх ба энэ хүлээн авуур (B cell receptor (BCR)) нь тухайн нэг эсрэг төрөгчтэй холбогдоно. Энэ В эсийн хүлээн авуур бол мембрантай холбогдсон иммуноглобулин бөгөөд энэ нь бусад төрлийн лимфоцитээс В эсийг ялгах ялгаа болж өгдөг. Энэ хүлээн авуур уураг нь эзэн эсээ идэвхжихэд оролцдог.  В эс эхний удаад түүний төрөл төстэй эсрэг төрөгчтэй тохиолдоход Т туслагч эсээс нэмэлт дохио хүлээн авдаг. Үүний улмаас В эсийн Плазмын болон Санагч В эс гэсэн хоёрын аль нэг болж ялгаран хөгждөг. Эдгээр эсийн аль нэг нь болж хөгжилгүй завсрын ялгаран хөгжих шатанд орж, хөгжлийн эхний шатны төвийн үйлчлэлээр В эсүүд иммуноглобулины генийхээ хувьсамхай хэсэгт их хэмжээний өөрчлөлтөд орж магадгүй өөр ангийн эсэд шилждэг. В эсийн бусад үйл ажиллагаанд эсрэг төрөгч таних, цитокин үүсгэх, тунгалагийн эд зохион байгуулах зэрэг ордог.

===Клони үүсгэлт=== 
В эсүүд клони хэлбэрээр байдаг. Тухайн эсрэгбие түүний ялгаран хөгжсөн төрөл бүтээгдэхүүн нь аль нэгэн өгөгдсөн эсрэг төрөгчийн эсрэг өвөрмөц биологийн макромолекулаас тогтсон  гадаргуугийн ижил бүтцүүдтэй (epitope) таньж холбогдож чаддаг, иймээс бүх В эс тухайн нэг эсээс хөгждөг. Клони үүсгэлт нь дархлааны санамж бүрэлдүүлэхэд оролцох чухал үйл нөлөөтэй байдаг. Өөр өөр эсрэгтөрөгчийг таних чадвартай 109 гаран клони байдаг учир иммуны хариу урвалын үйлчлэх хүрээ хангалттай олон төрөл байдаг. Ганцхан В эс ба өвөрмөц чанараараа ижил эсийн нэг клони нь түүний өвөрмөц эсрэг төрөгч орж ирэхэд олон ижил В эсийг үүсгэн хуваагддаг. Плазмын эсэд ялгаран хөгжсөн В эсийн ихэнх нь анх олшрохыг өдөөсөн эпитоптой ижил эсрэгбиеийг цусанд ялгаруулдаг. Харин цөөн хэсэг нь зөвхөн ижил эпитопийг таньж чадах санагч эс болж үлддэг. Ингэхдээ халдварын мөчлөг бүрт үлдэц санагч эсийн тоо өсдөг. Энэ өсөлт хүчтэй холбогдох чадвартай тухайн нэг эсрэгтөрөгчтэй холбогддог амьд үлдсэн В эсээс хамаарсан боловсорсон эс үүсэх эрчмээр тодорхойлогдоно. Энэ олшролын үр дүнд хоёрдогч дархлааны хариу урвал гэгдэх дархлааны хариу урвалын өвөрмөц чанар сайжирдаг. Анх удаагаа эсрэг төрөгчтэй тулгарч байгаа В эсүүдийг гэнэ В эсүүд гэнэ.  

===В эсийн хэлбэрүүд=== 
*'''Плазмын В эсүүд''' нь эдэд цусны эргэлтэд байдгаас илүүтэйгээр тохиолддог. Плазмын В эс нь тулгараад байгаа эсрэг төрөгчийн эсрэг ихээхэн хэмжээний эсрэг биеийг нийлэгжүүлэн гаргадаг. Энэ гаргасан эсрэг бие нь нянгуудтай холбогдож тэднийг устгах, фагоцит эсэд тэднийг хялбархан баригддаг болох, хавсаргын тогтолцоог идэвхжүүлэх үүргүүдийг гүйцэтгэдэг. Заримдаа В эсийг эсрэгбиеийн үйлдвэр гэж онцолдог. Электрон микроскопын зурагт В эсэд түүний цитоплазмд эсрэгбиеийг нийлэгжүүлэх үүрэгтэй том хэмжээний барзгар эндоплазмын тортой нь харагддаг. Энэ төрлийн эс богино хугацаанд амьдрах ба дархлааны хариу урвалыг өдөөгч хүчин зүйл багасахад апоптозод ордог. Цааш амьдрахад шаардлагатай клонийг өдөөгч олон төрөл хүчин зүйлүүд тасралгүй тохиолдохоо зогсох үед дээрх апоптозын үйл явц болдог.
*'''Санагч В эс'''  анхдагч дархлааны хариу урвалын туршид биед орж ирсэн эсрэг төрөгчид өвөрмөц  идэвхжсэн В эсээс хөгждөг. Эдгээр эс нь удаан хугацаанд амьдрах чадвартай бөгөөд өмнөхтэй ижил эсрэг төрөгч хоёр дахь удаагаа биед орж ирэхэд түргэн хариу урвал үзүүлж чаддаг. 
*'''В-1 эсүүд''' IgM-ийг IgG-ээс илүү их хэмжээгээр нийлэгжүүлдэг ба хэд хэдэн өвөрмөц хүлээн авууртай. Эдгээр нь олон янзын эсрэгтөрөгчид бага хүчээр холбогддог. Олон танигчтай иммуноглобулинууд нь гол төлөв бусад иммуноглобулинуудтай болон өөрийн эсрэг төрөгч, нянгийн түгээмэл полисахаридуудтай холбогдох эрмэлзэлтэй байдаг. Энэ хэлбэрийн эс тунгалагийн зангилаа дэлүүнд цөөн тоогоор байх ба хэвлийн хөндий, цээжний хөндийд ихээр тохиолддог. 
*В-2 эсүүд нь дэлүү тунгалагийн зангилаанд байх В эсүүдийн ихэнхийг бүрдүүлэх ба жижиг хэмжээтэй удаан хугацаанд амьдардаг, бага хэмжээний гадаргуугийн IgM, их хэмжээний IgD, хэд хэдэн төрлийн гадаргуугийн хүлээн авуурыг агуулдаг.
*Маржинал зоны В эс нь дэлүүний хоригийн бүсэд анатомийн хувьд тусгаарлагдсан, цусны эргэлтэд ордоггүй боловсорсон В эс юм.
*Фоликулын В эс нь тунгалагийн эрхтэн болон зангилаа дэлүүний фоликулд байдаг .

==Эсрэг төрөгч В эсэд танигдах==
В эсийн Т эсээс ялгагдах ялгаа нь өөрийн эсрэг төрөгчийг хэрхэн яаж танихад оршдог. В эс түүний уугуул хэлбэрт өөрийн эсрэгтөрөгчийг таньдаг. Тэд цус болон тунгалагт уусмал байдалтай эсрэг төрөгчийг В эсийн хүлээн авуурууд буюу мембранд холбогдсон иммуноглобулинуудаараа таньдаг. Харин Т эс өөрийн эсрэг төрөгчөө бэлтгэгдсэн байдлаар нь таньдаг. Эсрэг төрөгч таниулагч эсийн МНС молекулууд Т эсийн хүлээн авууруудад танигдаж нэгэн пептидийн хэсэг үүсгэснийг Т эс таньдаг.
лллллллллл

==В эсийн идэвхжил== 
В эс антигенийг таних нь В эс идэвхжихэд (плазмын эсүүдэд эцсийн байдлаар хувирах, клонийн байдалтай олшрох) шаардлагатай нэг хүчин зүйл ба үүнээс өөр замаар бас идэвхждэг. Ямар нэгэн эсрэг биетэй тулгараагүй ''гэнэн'' В эс Т эсээс хамааралтай ба хамааралгүй замаар идэвхждэг. 

===Т эсээс хамааралтай идэвхжил===
Эхлээд өвчин үүсгэгч макрофаг, сэртэнт эс зэрэг эсрэгтөрөгч илчлэгч эсүүдээр залгигдаж, улмаар энэ үүсгэгчийн уургууд нь богино хэмжээний пептидүүд болон задраад МНС II ангийн уургуудтай холбогддог.  Энэ бүрдлүүд нь эсийн мембраны гадаргуу дээр гарч ирдэг. Ингээд макрофаг идэвхжээд өвөрмөц олон дохиог илчлэгдсэн пептидийг таних Т эсрүү хүргэдэг. Улмаар Т эс аутокринүүдийг үсэхийг өдөөснөөр санагч болон үйлчлэгч Т эсийн ялгаран хөгжил, олшрол явагдана. Т туслагч эсүүд иммунологийн синапс хэмээх үзэгдлийн нөлөөгөөр өвөрмөц В эсүүдийг идэвхжүүлдэг. Идэвхжсэн В эсүүд нь улмаар өвчин үүсгэгчийг дарангуйлах үйлчлэлтэй эсрэгбиеийг өвчин үүсгэгчийг эзэн амьтнаас хавсаргын тогтолцоо, фагоцитууд цэвэрлэх хүртэл хугацаанд нийлэгжүүлнэ. 
Ихэнх эсрэгтөрөгч Т эсээс хамааралтай байдаг, эсрэгбие хамгийн ихээр үүсэхэд Т эсийн туслалцаа үлэмж хэрэгцээтэй байдаг. Т эсээс хамааралтай эсрэг төрөгчийн хамтаар, тэр эсрэгтөрөгчийн эхний дохио В эсийн хүлээн авууруудад холбогдож, хоёр дахь дохио давхар өдөөгдсөн Т эсээс ирдэг. Т эсээс хамааралт эсрэг биеүүд Th2 гэдэг тусгай төрлийн Т эсэд  В эс дээр МНС II ангийн уургуудаар илчлэгддэг. В эс эсрэгбиеийг Анхдагч Th эсэд илчлэхэд, Т эс В эсийг идэвхжүүлэгч цитокинүүдийг гадагшлуулдаг. Энэ цитокинүүд В эсийг олширч, плазмын эсүүд болж ялгаран хөгжихөд голлох үүрэгтэй. IgG, IgA, IgE –руу изотип шилжих ба санагч эсийн үе шилжих нь Т эсээс хамааралтай эсрэг төрөгчийн хариу урвалын үед тохиолддог. Энэхүү изотип шилжихийг анги шилжих рекомбинаци гэдэг. Энэ шилжилт нэг удаа тохиолдсон бол тухайн В эс өмнөх изотип болох IgM, IgD-ээ цаашдаа удаан нийлэгжүүлэхгүй.  

===Т эсээс үл хамаарах идэвхжил=== 

Олон эсрэг төрөгч Т эсээс үл хамааралтай байдаг. Эдгээр эсрэгтөрөгч В эсийг идэвхжүүлэх хоёр дахийг хоёуланг нь хүргэдэг. Сэрээ булчирхайг нь авсан хулгана Т эсээс хамааралгүй эсрэгтөрөгчид хариу үйлдэл үзүүлж чаддаг. Олон нян давхардсан карбогидратын эпитоптой байдаг нь В эсэд байх эсрэгтөрөгчийг хүлээн авах авуурууд IgM тэй хэрж холбогдсоноор В эсийг өдөөдөг. Т эсийн оролцоо байхгүй үед IgM ийн нийлэгжлээр хариу урвал үзүүлдэг. Хавсарсан Вакцинууд нь эдгээр гадны молекулуудын эсрэг хүчтэй дархлааны хариу урвалыг бий болгодог. Хоёр төрлийн Т эсээс хамааралгүй идэвхжил байдаг. Эхнийх нь ''эсээс хамааралт'', удаах хэлбэр нь ''Т эсээс хамааралгүй'' идэвхжил юм.

==В эсийн эртний үүсвэр== 
Nature Immunology сэтгүүлийн 2006 оны аравдугаар сарын дугаарт [[загас]], хоёр нутагтантай төстэй эртний сээр нуруутны В эсийн талаар төрөлхийн дархлааны тогтолцоотой хамтарсан үйл ажиллагаа бүхий фагоцитозын боломжийн талаар нийтэлжээ. Энэ өгүүллийн зохиогчид эртний фагоцитоз явуулагч В эсүүд макрофаг болон лимфоцитын завсрын үүргийг гүйцэтгэдэг гэдэг таамаглал дэвшүүлжээ. Хүний B эсүүд нь эсрэг биеүүдтэй холбогдсон өвчин үүсгэгчийг эндоцитозийн замаар залгиурддаг боловч В эсээр илчлэгдсэн МНС II анги Th2 боломжит туслалцааг авах замаар энэ үйлдэл явагдаж В эсийн олшролтыг өдөөдөг. Энэ бол МНС II –ийн илчлэлтийн хүчээр явагдах ба өвчин үүсгэгчийн ажиллагааг бууруулахад тийм ч чухал арга биш. 

==Нэрийн үүсэл== 
B эс гэдгийн  '''B''' нь Bursa of Fabricius гэдгээс гаралтай, энэ нь шувууны эрхтэн ба тэр эрхтэнд B эсүүд боловсордог. Ихэнх [[хөхтөн]] амьтны чөмөгт гүйцэд боловсроогүй B эсүүдийг тодорхойлсон, B эс гэдэг үгийг үргэлжлүүлэн ашигласан хэдий ч цусны бусад эс нь чөмөг дэх ялгаран хөгжөөгүй үүсэл эсүүдээс бий болсон байдаг. Bone (яс) ба Bursa (уут) гэдэг хоёр үг нь хоёулаа B үсгээр эхэлдэг.

==B эсээс хамааралтай эмгэг==
Үе мөчний артрит, чонон хөрвөс зэрэг олон аутоиммуны өвчин нь B эсийн нийлэгжүүлсэн эсрэг биеийн оролцоотойгоор үүсдэг. 

==Мөн үзэх==
*[[Вакцин]]
*[[Цус]]
*[[Эс]]

[[Ангилал:Дархлаа судлал]]
[[Ангилал:Эсийн төрөл]]</text>
      <sha1>mp7xvxlryuivkhjyv9zw4idskjrvkav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фуллерен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24356</id>
    <revision>
      <id>874036</id>
      <parentid>726976</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>874036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12650" sha1="e3wp5yr9rd8ov0dhs22yef1x2y4plgb" xml:space="preserve">{{Хянах}}

оршил

Өнөө үед нанотехнологийг ХХI зууны шинжлэх ухаан, техникийн дэвшлийг тодорхойлогч, тэргүүлэх салбар гэж нийтээр хүлээн зөвшөөрөөд байна. Нанотехнологи нь улс орнуудын хөгжлийн үндэс болсон өндөр технологийн түлхүүр бүрэлдэхүүн хэсэг болох тул өргөн олон нийтийн анхаарлыг улам улам ихээр татах болж байна. Энэ бяцхан өгүүлэлд бид нанотехнологийн өнөөгийн төлөв байдал, материал судлалтай хэрхэн холбогдох талаар товч авч үзэх болно.1985 онд Х. Крото, Р.Смоли нар нүүрстөрөгчийн алмаз бал чулууны дараах гуравдагч төрөл болох 60 атомаас тогтсон хөндий бөөрөнхий молекул байдгийг нээсэн. Үүнийг С60 буюу Америкийн уран барилгач  Р.Бакиминстер-Фуллерийн нэрээр бакибол, бакиминстрбол, фуллерен гэх мэтчилэн янз янзаар нэрлэх болсон. Ингэж нэрлэдэг нь   С60 нь 1 нм  диаметртэй хөл бөмбөгтэй төстэй байдагтай холбоотой.
 Фуллерен нь нэн содон хэлбэртэй төдийгүй олон гоц шинж чанартай материал болохыг эрдэмтэд  судлаж нээсээр байна. Түүнийг олон зүйлд хэрэглэж болохоос заримыг нь нэрлэвэл:
¨     Маш бөх бат учир зэвсэглэлд хэрэглэж болно.
¨     Лазерын туяанд эвдэрдэггүй учир хуяг дуулганд хэрэглэж болно.
¨     ДОХ өвчнийг үүсгэгч вирустэй тэмцэхэд хэрэглэж боно.
¨     Өөр нэгдэлүүдтэй нэгдээд төрөл бүрийн шинж чанартай материалуудыг үүсгэдэг.
¨     Дараагийн шатны материал болох нүүрс төрөгчийн наногуурсыг бүтээхэд ашиглаж болно.

Гэсэн ч нүүрстөрөгчийн араг ясан бүтцийн олон хэлбэрүүд дуусаагүй л байна. 1991 онд Японы профессор Сумио Лижима наногуурс хэмээх нэр авсан урт нүүрстөрөгчийн цилиндрийг нээсэн. Наногуурс-диамметр нь ойролцоогоор нанометрээр, урт нь хэдэн арван микрон хэмжээтэй хоолой болох нүүрстөрөгчийн сая гаруй атомаас тогтсон молекул юм. Хоолойн ханан дахь нүүрстөрөгчийн атомууд зөв зургаан өнцөгтийн оройнуудад байрладаг.
  
СNT-ны хоёр тал нь задгай байж болох ч хагас бакиболоор битүүлжлэгдэж болох бөгөөд урт нь хэдэн 10 нм–ээс нилээд хэдэн мкм хүрдэг. Хэдэн 6 өнцөгтийг хамарч хуйлав гэдгээс шалтгаалан 2,5-аас 30 нм-ийн диаметртэй байдаг. Анх С.Лижимагийн нээсэн хоолой олон давхар ханатай байсан бол хожим нь дан ханатай СNT-г нээсэн.    
 
 
Фуллерен тэсрэлт
Шунгитып анагаах чадлыг олон зууны тэртээгээс євєг дээдэс мэддэг ч, нууцыг нь эрдэмтэд саяхнаас нлрvvлжээ. Уг эрдэсийн агууламж доторх &quot;фуллерен&quot;-туяа цацруулагч дэлхийг гайхуулж байна. Фуллерен бол нvvрс-тєрєгчийн молекулын онцгой хэлбэр юм. Английн хатан хааны алдарт Букминстр ордны цогцолборыг бvтээсэв нэрт уран барилгач Фуллерен яг ийм бvтцийг ордны хvнхэр оройт зохион бутээлдээ ашигласан байна. Тиймээс тэр алдартны нэрээр уг эрдэсийг нэрлэжээ.

Америкийн эрдэмтэд 1997онд боржин чулууваас нийлэгжvvлсэн хиймэл фуллерен гаргав авч, Нобелнйн шагнал хvртэж байжээ. Єсгєгчийн дуран авайн дор фуллерев тав зургаан талтаас бvтсэн яг бяцхан хєл бємбєгтэй адил харагддаг. Гадаргын нйм бvтэд маш тогтвортой, бат бохийн шинж юм. Vvнээс хойш хэдхэн жилийн дараа Оросын эрдэмтэн Семен Цилурскнй Карелийн шунгит/ эрдэс чулуу/-ын фуллерен цацруулах чадалтайг илрvvлсэн нь чухамдаа эрдэмтдийн ертєнцийг гайхуулжээ. Нийлэгжvvлсэн бус, цэвэр байгалийн тєрхєєр нь илрvvлснээрээ гайхамшигтай. 

Тийм ч учраас фуллерен илрvvлснийг эрдэмтэд Америк тивийг анх нээсэнтэй жишихуйц vйл явдал гэж vзэж банка. Фуллерен ер бусын уян чанартайгаас гадна Менделеевын vелэх системийн атомын бодисын тэн хагасыг єєртєє агуулж чадах чадвартай ажээ. Энэхvv нэн ховор чадвараараа XXI зуунд хамгийн ирээдvйтэй эрдэс бодисын шинэ бvлэгт тооцогдох боллоо. Фуллереныг аж vйлдвэрийн бvхvй салбарт, пуужин, [[электрон]] vйлдвэрлэл, [[анагаах ухаан]] зэрэг олон салбарт vр бvтээлтэй ашиглах бvрэн боломжтой юм.

Сансраас нарны эрчим хvч лазерын туяа дамжин ирдэг. Фуллерен эзэмшсэнээр уран зєгнєлт зохиолчийн мєрєєдєл биелэлээ олно. Фуллерены єєрт шингээх гэрлийн цацрагийн хvрээ хэмжээлшгvй учраас нарны эрчмийг тєгс боловсруулах чадвартай. Ирээдvйн цахилгаан, дулааны эрчим хvчний станц нь хэдэн арван метрийн диаметртай хальсан толийг сансарт байрлуулснаар фуллереннй мембран нарны цацраг туяаг єєртєє хурааж лазерийн тусламжтайгаар эрчим хvчийг дэлхийд дамжуулах болно. Фуллерен компьютерийн хэмжээ шvдэнзний хайрцагны дайтай юм байна.

Фуллереныг тєрvvлэгч шунгит анагаах чадвараараа vнэлж баршгvй агаад хэрэгцээ асар єсєх нь мэдээж юм. Харьковын эрдэмтэн Гокгорий Авдреевский усны бvтцэд фуллерев бий болгож чадсан байна. Усны фуллерены анагаах чадвар гаргууд юм. Фуллерев хордлого єгєхгvй, эрvvл эсийг хєнддєггvй, тэр ч бvv хэл бие махбодийн бvхий л биологийн эрхтэн тогтолцоо идэвхтэй ажиллахад тусладаг, хамгийн хvчирхэг хор тайлагч бодис юм. Вирусын болов харшлийн чанартай бvх тєрлийн vрэвсэл, тухайлбал, багтраа, томуу, шархлаа, тvлэнхий vргvйдэл зэрэг эмгэгийг илааршуулна.

Амьтанд хийсэн саяхны туршлагын vр дvнгээс vзэхэд шунгитийн бэлдмэл ой санамжийн дутагдлыг арилгаж, хорт хавдрын хєгжлийг зогсоосон байна. Хорт хавдраар халдваржуулсан харх, хулганы євчний хvрээ 3040 хувь хумигдаж, хоёр дахин урт наслажээ.

Ийнхvv анагаах ухаанд фуллеренийг лазерийн техникээс дутахгvй ашиглах ирээдvй нээгдэж байна. Биеийн тамир эмчилгээний болон томуу тєст євчнийг судлах анагаах ухааны институт фуллерен ашиглан вирусын халдвар, хавдрын эсрэг туршилт хийж, химийн эмчилгээнээс илvvтэй нєлєє бvхий арга барил эзэмшлээ. Бас фуллерены тусламжтай плазм сэлбэх, цэвэрлэх арга нээжээ
Гурван хэмжээст тетраэдр бүтэцтэй. Нүүрстөрөгчийн атом болгон бусад дөрөвтэйгөө ковалентаар холбогддог. Кристал тор дотор бүх атом бие биеэсээ адилхан зай /154 нм/-д байрладаг. [[Атом]] тус бүр нь бусадтайгаа шууд ковалент холбоосоор холбогдож ямар ч хэмжээтэй кристалл дотор нэг асар  том макромолекулын үүсгэдэг. Өндөр энергитэй С-С [[ковалент холбоо]]ны ачаар алмаз дээд зэргийн бат бөх байдаг учир ба зөвхөн эрдэнийн чулуу  маягаар төдийгүй бас металлыг зүсэх, өнгөлгөөний багажийг бэлтгэхэд түүхий эд болгож ашигладаг. 
Фуллерен нь уран барилгад төсөөтэй бүтцийг ашиглахыг бодож олсон архитекторч бакминситер Фуллерийн дурсгалд ингэж нэрлэгдэх болсон /ийм учраас тэдгээрийг бас бакибол гэж нэрлэдэг/. Фуллерен нь уран тав ба зургаан өнцөгтийн хэлбэртэй “зүйлт”-ээс тогтдог хөл бөмбөгтэй маш төсөөтэй араг ясан бүтэцтэй байдаг. Хэрвээ энэ олон талтын оройнуудад нүүрстөрөгчийн атом байрладаг гэж төсөөлбөл, бид хамгийн тогтвортой фуллерен С60 –ийг гарган авна. С60 молекул илүү танигдсан. Бас фуллерены гэр бүлийн хамгийн тэгш хэмтэй төлөөлөгч бөгөөд зургаан талуудын тоо нь 20. 
Энэ үед таван өнцөгт болгон зөвхөн зургаан өнцөгтэй хиллэдэг, харин зургаан өнцөгт болгон зургаан өнцөгт болон таван өнцөгтэй гурав гурван ерөнхий талтай байдаг. Ийм нүүрстөрөгчийн “бөмбөг”-ний доторх нь хөндий байдаг нь фуллерений молекулын бүтцийг сонирхолтой болгодог ба энэ хөндийд каппилляр шинж чанарын үрээр өөр бодисын атом молекулыг оруулж болдог. Энэ нь жишээлбэл: зарим бодисыг аюулгүй тээвэрлэх боломж олгодог. Яваандаа 36-540 хүртэл нүүрстөрөгчийн атомын өөр өөр тоотой молекулын бүхий фуллеренуудыг синтезлэн судалсан.
[[Ангилал:Шинээр хөгжиж буй технологи]]
[[Ангилал:Нүүрстөрөгч]]</text>
      <sha1>e3wp5yr9rd8ov0dhs22yef1x2y4plgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тундэмүнь дүүрэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30652</id>
    <revision>
      <id>874068</id>
      <parentid>854349</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8003" sha1="7654nxyqvehysg08kxgf8nngpy8afc0" xml:space="preserve">[[Зураг:Seoul Dongdaemun-gu.svg|thumb|200px|Сөүл дэх Түндэмүнь дүүргийн байршил]]
'''Түндэмүнь дүүрэг''' ({{lang-ko|동대문구}}, ''Dongdaemun-gu'') нь [[Өмнөд Солонгос]] улсын нийслэл [[Сөүл]] хотын засаг захиргааны 25 дүүргийн нэг юм. Сөүл хотын зүүн хэсэгт байрладаг бөгөөд 14.22–14.25 км² орчим газар нутагтай. 2026 оны дөрөвдүгээр сарын 30-ны байдлаар тус дүүрэг 351,656 оршин суугчтай байжээ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Information |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1029 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

Түндэмүнь дүүрэг нь орон сууцны хороолол, худалдааны төв, уламжлалт зах, их дээд сургуулиуд болон түүхэн дурсгалт газруудаараа онцлог. Дүүргийн нутаг дэвсгэрт Чоннянни өртөө, Кёнгдон зах, Сөүлийн их сургууль, Кёнхи их сургууль зэрэг чухал байгууламжууд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Description of District |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1027 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

==Газарзүй==

Түндэмүнь дүүрэг нь Сөүл хотын төвийн зүүн хэсэгт байрладаг. Өмнө талаараа [[Сондун дүүрэг]], зүүн талаараа Жүннань голын цаана [[Жүннань дүүрэг]], хойд талаараа [[Сонбүг дүүрэг]], баруун талаараа [[Жонно дүүрэг]]тэй хиллэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Location / Area |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1068 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

Дүүргийн ихэнх хэсэг нь нам дор газар бөгөөд Жүннаньчон, Чоннёнчон зэрэг гол, горхины сав газартай холбоотой. Хотжилт нягт хөгжсөн боловч цэцэрлэгт хүрээлэн, ногоон байгууламж болон голын эргийн нийтийн эзэмшлийн талбайнууд бий.

==Түүх==

Түндэмүнь орчмын нутаг нь эрт үеэс Сөүлийн зүүн хойд хэсгийн суурьшил, зам харилцаатай холбоотой байв. Жусонь улсын үед нийслэл Ханян хотын хамгаалалт, захын суурьшлын бүсийн нэг хэсэг болж хөгжсөн. Дүүргийн нэр нь Сөүлийн хуучин хотын зүүн хаалга болох Түндэмүнь буюу Хын-инжимүньтэй хэл зүйн болон түүхэн холбоотой боловч өнөөгийн дүүрэг нь тухайн хаалганы ойролцоох бүсээс илүү өргөн нутаг дэвсгэрийг хамардаг.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History |url=https://itedu.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1072 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

XX зуунд Сөүл хотын хүн ам, худалдаа, тээврийн сүлжээ өргөжихийн хэрээр Түндэмүнь орчим хотын суурьшлын болон худалдааны бүс болон хөгжжээ. Чоннянни өртөөний орчим нь нийтийн тээвэр, зах худалдаа, боловсролын байгууллагууд төвлөрсөн бүсийн нэг болсон.

==Засаг захиргаа==

Түндэмүнь нь Сөүл хотын дүүргийн түвшний засаг захиргааны нэгж юм. Дүүргийн нутаг дэвсгэр нь 14 захиргааны хороо буюу ''дон''-д хуваагддаг. Дүүргийн захиргаа нь орон нутгийн үйлчилгээ, хот байгуулалт, нийгмийн халамж, нийтийн эрүүл мэнд, зам тээвэр, соёл болон иргэдийн өдөр тутмын үйлчилгээний асуудлыг хариуцдаг.

==Эдийн засаг==

Дүүргийн эдийн засагт жижиглэн худалдаа, зах худалдаа, үйлчилгээ, боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд чухал байр суурь эзэлдэг. Чоннянни орчим нь худалдаа, тээврийн төв бөгөөд Кёнгдон зах зэрэг уламжлалт худалдааны газрууд нь хүнс, эмийн ургамал болон ахуйн барааны худалдаагаараа танигдсан.

Түндэмүнь нь Сөүлийн төв болон зүүн хойд хэсгийн бусад дүүргүүдийг холбодог байршилтай тул оршин суугчид, оюутнууд болон ажил хөдөлмөр эрхлэгчдийн өдөр тутмын хөдөлгөөн ихтэй бүс юм.

==Боловсрол==

Түндэмүнь дүүрэгт хэд хэдэн их, дээд сургууль болон судалгааны байгууллага байрладаг. Үүнд:

* [[Сөүлийн их сургууль]] (University of Seoul)
* [[Кёнхи их сургууль]] (Kyung Hee University)
* [[Солонгосын гадаад хэлний их сургууль]] (Hankuk University of Foreign Studies)

Эдгээр байгууллага нь дүүргийн боловсрол, судалгаа, олон улсын оюутны орчин болон орон нутгийн үйлчилгээний хөгжилд хувь нэмэр оруулдаг.

==Тээвэр==

Түндэмүнь дүүрэг нь Сөүлийн нийтийн тээврийн сүлжээнд холбогдсон. Дүүргийн нутаг дэвсгэр болон ойролцоо бүсэд метроны 1, 2 дугаар шугам болон Чоннянни өртөө зэрэг төмөр замын чухал зангилаанууд бий. Эдгээр нь Сөүлийн төв хэсэг болон хотын бусад бүс рүү зорчих боломжийг бүрдүүлдэг.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Location / Area |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1068 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

==Үзэсгэлэнт газар, соёлын байгууламж==

* '''Кёнгдон зах''' — уламжлалт худалдааны зах бөгөөд хүнс, эмийн ургамал болон төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүний худалдаагаар танигдсан.
* '''Чоннянни өртөө''' — хот хоорондын болон хотын нийтийн тээврийн чухал зангилаа.
* '''Соннонгдан тахилгын газар''' — Солонгосын уламжлалт түүх, зан үйлтэй холбоотой соёлын дурсгалт газар.
* '''Хоннын ойн бүс''' — байгаль, ургамлын судалгаа болон ногоон байгууламжтай холбоотой газар.

==Эшлэл==

&lt;references/&gt;

==Гадаад холбоос==

* [https://www.ddm.go.kr/eng/index.do Түндэмүнь дүүргийн захиргааны албан ёсны цахим хуудас]
* [https://english.seoul.go.kr/ Сөүл хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Өмнөд Солонгос улсын орон нутаг]]
[[Ангилал:Сөүлийн дүүргүүд]]</text>
      <sha1>7654nxyqvehysg08kxgf8nngpy8afc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874078</id>
      <parentid>874068</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8003" sha1="0tyfekvzjv9ws7el6qeq37wbupak7qd" xml:space="preserve">[[Зураг:Seoul Dongdaemun-gu.svg|thumb|200px|Сөүл дэх Тундэмүнь дүүргийн байршил]]
'''Тундэмүнь дүүрэг''' ({{langx|ko|동대문구}}, ''Dongdaemun-gu'') нь [[Өмнөд Солонгос]] улсын нийслэл [[Сөүл]] хотын засаг захиргааны 25 дүүргийн нэг юм. Сөүл хотын зүүн хэсэгт байрладаг бөгөөд 14.22–14.25 км² орчим газар нутагтай. 2026 оны дөрөвдүгээр сарын 30-ны байдлаар тус дүүрэг 351,656 оршин суугчтай байжээ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Information |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1029 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

Түндэмүнь дүүрэг нь орон сууцны хороолол, худалдааны төв, уламжлалт зах, их дээд сургуулиуд болон түүхэн дурсгалт газруудаараа онцлог. Дүүргийн нутаг дэвсгэрт Чоннянни өртөө, Кёнгдон зах, Сөүлийн их сургууль, Кёнхи их сургууль зэрэг чухал байгууламжууд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Description of District |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1027 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

==Газар зүй==

Тундэмүнь дүүрэг нь Сөүл хотын төвийн зүүн хэсэгт байрладаг. Өмнө талаараа [[Сондун дүүрэг]], зүүн талаараа Жүннань голын цаана [[Жүннань дүүрэг]], хойд талаараа [[Сонбүг дүүрэг]], баруун талаараа [[Жонно дүүрэг]]тэй хиллэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Location / Area |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1068 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

Дүүргийн ихэнх хэсэг нь нам дор газар бөгөөд Жүннаньчон, Чоннёнчон зэрэг гол, горхины сав газартай холбоотой. Хотжилт нягт хөгжсөн боловч цэцэрлэгт хүрээлэн, ногоон байгууламж болон голын эргийн нийтийн эзэмшлийн талбайнууд бий.

==Түүх==

Тундэмүнь орчмын нутаг нь эрт үеэс Сөүлийн зүүн хойд хэсгийн суурьшил, зам харилцаатай холбоотой байв. [[Чусон]] улсын үед нийслэл Ханян хотын хамгаалалт, захын суурьшлын бүсийн нэг хэсэг болж хөгжсөн. Дүүргийн нэр нь Сөүлийн хуучин хотын зүүн хаалга болох Тундэмүнь буюу Хын-инжимүньтэй хэл зүйн болон түүхэн холбоотой боловч өнөөгийн дүүрэг нь тухайн хаалганы ойролцоох бүсээс илүү өргөн нутаг дэвсгэрийг хамардаг.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History |url=https://itedu.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1072 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

XX зуунд Сөүл хотын хүн ам, худалдаа, тээврийн сүлжээ өргөжихийн хэрээр Тундэмүнь орчим хотын суурьшлын болон худалдааны бүс болон хөгжжээ. Чоннянни өртөөний орчим нь нийтийн тээвэр, зах худалдаа, боловсролын байгууллагууд төвлөрсөн бүсийн нэг болсон.

==Засаг захиргаа==

Тундэмүнь нь Сөүл хотын дүүргийн түвшний засаг захиргааны нэгж юм. Дүүргийн нутаг дэвсгэр нь 14 захиргааны хороо буюу ''дон''-д хуваагддаг. Дүүргийн захиргаа нь орон нутгийн үйлчилгээ, хот байгуулалт, нийгмийн халамж, нийтийн эрүүл мэнд, зам тээвэр, соёл болон иргэдийн өдөр тутмын үйлчилгээний асуудлыг хариуцдаг.

==Эдийн засаг==

Дүүргийн эдийн засагт жижиглэн худалдаа, зах худалдаа, үйлчилгээ, боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд чухал байр суурь эзэлдэг. Чоннянни орчим нь худалдаа, тээврийн төв бөгөөд Кёнгдон зах зэрэг уламжлалт худалдааны газрууд нь хүнс, эмийн ургамал болон ахуйн барааны худалдаагаараа танигдсан.

Тундэмүнь нь Сөүлийн төв болон зүүн хойд хэсгийн бусад дүүргүүдийг холбодог байршилтай тул оршин суугчид, оюутнууд болон ажил хөдөлмөр эрхлэгчдийн өдөр тутмын хөдөлгөөн ихтэй бүс юм.

==Боловсрол==

Тундэмүнь дүүрэгт хэд хэдэн их, дээд сургууль болон судалгааны байгууллага байрладаг. Үүнд:

* [[Сөүлийн их сургууль]] (University of Seoul)
* [[Кёнхи их сургууль]] (Kyung Hee University)
* [[Солонгосын гадаад хэлний их сургууль]] (Hankuk University of Foreign Studies)

Эдгээр байгууллага нь дүүргийн боловсрол, судалгаа, олон улсын оюутны орчин болон орон нутгийн үйлчилгээний хөгжилд хувь нэмэр оруулдаг.

==Тээвэр==

Тундэмүнь дүүрэг нь Сөүлийн нийтийн тээврийн сүлжээнд холбогдсон. Дүүргийн нутаг дэвсгэр болон ойролцоо бүсэд метроны 1, 2 дугаар шугам болон Чоннянни өртөө зэрэг төмөр замын чухал зангилаанууд бий. Эдгээр нь Сөүлийн төв хэсэг болон хотын бусад бүс рүү зорчих боломжийг бүрдүүлдэг.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Location / Area |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1068 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

==Үзэсгэлэнт газар, соёлын байгууламж==

* '''Кёнгдон зах''' — уламжлалт худалдааны зах бөгөөд хүнс, эмийн ургамал болон төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүний худалдаагаар танигдсан.
* '''Чоннянни өртөө''' — хот хоорондын болон хотын нийтийн тээврийн чухал зангилаа.
* '''Соннонгдан тахилгын газар''' — Солонгосын уламжлалт түүх, зан үйлтэй холбоотой соёлын дурсгалт газар.
* '''Хоннын ойн бүс''' — байгаль, ургамлын судалгаа болон ногоон байгууламжтай холбоотой газар.

==Эшлэл==

&lt;references/&gt;

==Гадаад холбоос==

* [https://www.ddm.go.kr/eng/index.do Түндэмүнь дүүргийн захиргааны албан ёсны цахим хуудас]
* [https://english.seoul.go.kr/ Сөүл хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Өмнөд Солонгос улсын орон нутаг]]
[[Ангилал:Сөүлийн дүүрэг]]</text>
      <sha1>0tyfekvzjv9ws7el6qeq37wbupak7qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элжигин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31601</id>
    <revision>
      <id>874081</id>
      <parentid>874008</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56809-77</username>
        <id>108479</id>
      </contributor>
      <origin>874081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10663" sha1="2gtdbioz0uurbk00pth9kpmpbu8q4xt" xml:space="preserve">Монгол үндэстний Халх ястны язгуурын нэгэн отог '''Элжигэн''' халх. Домгоор бол эртний Эргүнэ хунд үүсчээ. Дарлигин Монголд хамаарч, хожим Хонгирад нарын дэргэд явжээ. Элжигэн хэмээх нэрийг &quot;Элтегин&quot; (Эл эзэн) гэх үгээс гаралтай гэж үздэг. Нэрийн эхний &quot;эл&quot; нь эртний монгол хэлнээ хүн, элгэн садан, өөрийн хүн, нөхөр, шадар гэсэн утгатай байгаад түүхэн хөгжлийн явцдаа тэр утга өргөжин тэлж харьяат түмэн, аймгийн холбоо, төр улс гэсэн санаа илтгэдэг болжээ. &quot;Эл хант улс&quot; гэх мэт. Жигин гэдэг нь алтайн хэлний тегин (эзэн ноён, баатар) гэсэн үгээс гаралтай байна. Үүнээс үзвэл &quot;эзний шадар&quot; (үнэнч туслагч), мөн Эл эзэн гэсэн утгатай байна. Мөн зарим сурвалжид Эржигэн гэж бичдэг. XVIII зуунд манжийн &quot;Илтгэл шаштир&quot;-ыг анх хятадаар бичихдээ Элжигэний нэрийг &quot;эржигэн&quot; гэж буулгажээ. Үүнээс хожим манж, монгол хэлэнд орчуулахдаа &quot;эржигэн&quot; гэж авчээ. Харин сүүлдээ Элжигэн нар ч өөрсдийгөө заримдаа Эржигэн, Эл эзэн гэх болсон байна. 

Бүр эрт цагт язгуурын Монгол аймгуудыг Дарлигин, Нирун хэмээх 2 үндсэн бүлэгт хуваадаг байжээ. [[Нирун Монгол|Нирун]] гэдэгт 19 аймаг, [[Дарлигин Монгол|Дарлигин]] гэдэгт нийт 18 аймаг хамрагддаг байсны нэг нь '''Элжигэн''' (Элтэгин) аймаг юм. Эдгээр отгууд нь Хамаг монголын 40 отог болжээ. Дарлигин, Нирун аймгууд бол [[Хамаг Монгол]]ын эх бөгөөд Гурван голын Монголчууд юм. Тэднийг Дарлигин байх цагаас заримдаа Халх гэх болсон ба энэ нэр нь бүр Дарлигины халхлах захын отгуудыг нэрлэх ерөнхий нэр байжээ. Тэдний нутгийг Халх уул, Халх гол гэдэг байсан нь одоо ч хэвээр. Хожим Халх нэр улам тодорч Хамаг монголын дөчин отгийг уламжилан бас &quot;Дөчин монгол&quot; гэгдэв. Тиймээс монгол-халх-дөчин хэмээх нэрс нь Эргүнээс гаралт язгуур монголчуудын хувилбар нэрс мөн.   

Энэ бүхнээс үзвэл, элжигэн нь 1400 жилийн тэртээх эртний язгуур овог аймаг юм байна. Мөн элжигэн нь [[Хонгирад]]тай удмын хамаатайгаас гадна [[Горлос]], [[Баргажин|Баргууд]] овогтой ургийн холбоотой, нэг тамгатай явсан байна гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Түүхийн тавцанд Хамаг монголын үр, эзэн Чингис тодрон гарах үед Элжигэн нар Монгол овогтны төв нутагт байж Чингисийн цэргийн 13 хүрээний нэг нь болж Монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг дэмжин оролцож явжээ. Тэд одоо хүртэл Чингисийн цагаан тугийг тахиж хадгалж иржээ.   

'''Элжигэн''' (Элтегин) халх нь XVI зууны дунд үеэр [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] 2-р хүү [[Ноёнтой хатанбаатар]]т [[Бэсүд]]ийн хамт захирагдсан. XVII зууны эхээр Бэсүдээс салж Бадма хатанбаатарт захирагдах болжээ. [[Субадай засагт хан|Засагт хан]], Эрдэнэ тайж (Омбо-Эрдэнэ хунтайж) нар Элжигэний улсыг хувааж авах гэсэн 1655 оны маргаан нь сунжирсаар 1662 онд шинээр Засагт ханыг залгамжлах явцтай давхцаж, улмаар Засагт ханы хямрал эхэлжээ.Элжигэн нар Халхын хаяа манах хүсэлт тавьж 1715 онд Ханхөхийд анх нүүж суурьшжээ. Тэд одоогийн Архангайн Идэр, Чулуутын бэлчир, Туулант толгойгоос нүүж Хөхийд очжээ. Одоо тэр нүүсэн Ханхөхий нутагтаа, Увс аймгийн зүүн 4 сумдад Элжигэн нар бөөнөөр сууж байна.   

Элжигэн нар Ойрадын Галдан бошогтын халдлагын үеэр Түшээт ханы талд тэмцэж босогч, салан тусгаарлагчдаас Монгол төр ёсны үндэсийг хамгаалж үнэнч явжээ. Манжид шахагдаж орсоны дараа Галдангийн түйвээнээс Халхын эзлэгдсэн нутгийг буцааж чөлөөлөх, эх нутагтаа энх амар суухын тулд тэдний довтолгоотой олон жил тэмцэж, Алтайд харуул зүтгэж явав. Эцэст нь Зүүнгар мөхөж тэндээс зугатсан Дөрвөдийн гурван Цэрэн нэрт ноёд Халхыг дагаж Алтайн даван нүүж ирэхэд угтан авсан ноёдыг Элжигэний ноёд ахалж байв. Одоогийн Шинжаанаас зугатан орж ирсэн Дөрвөдүүдийг удалгүй Увс нутагт 1758 онд анх суулгахад Элжигэний бага хошууны харуул цэргүүд Үүрэг нуур (Өрөг нуур), Түргэнээр мөн хамгаалан сууж түвшитгэхэд оролцжээ.      

Элжигэний хошуунд Чингисийн төрийн цагаан туг үе улиран хадгалагдаж, тахилч, өчиг тангараг уншигч, сүлд цэнгэхэд унах цагаан зүсмийн адуу маллагч, сүлдний сан, дуудлагатайгаа биетээр байсаар 1933 оноос Судар бичгийн хүрээлэнд авчирч, улмаар Улсын түүхийн музейд залагдсан билээ. Одоо Чингис хаан музейд шилжүүлжээ. 1963 онд онд Чингисийн цагаан тугийн нэмэлт зүйлсийг [[Тугчин|Тугч]]&lt;nowiki/&gt;ийн хүү авчирч Үндэсний музейд тушаажээ. Өөр хошуудад ийм сүлдийн зүйл байгаагүйгээрээ онцлог. Түүнчлэн үүсэл гарвал, удам угсаа, түүхэн замналаа товч тодорхой тусгасан “Эл-эзний магтаал”-аа үе улиран хадгалж иржээ.

'''Алдартнууд:'''

* Аж үйлдвэрийн сайд асан, хөдөлмөрийн баатар П.Дамдин

* Ардын жүжигчин Г.Түмэндэмбэрэл, Ж.Лхамхүү
* Хөдөлмөрийн баатар Л.Гангиа, Х.Дэлэг, Ө.Санхувраг, З.Шархүү
* Генерал Ч.Түмэндэмбэрэл, Г.Рагчаа
* Акедамич М.Даш, Ч.Авдай
* Төрийн соёрхолт Л.Шаравдорж

* МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, Паралимпын аварга, дэлхийн аварга, Азийн наадмын хошой аварга Содномпилжээ
* Гавьяат цолтон Д.Алтангэрэл, 

* Үндэсний бөхийн МУ-ын аварга С.Мөнхбат

* МУ-ын арслан Лхамжав

* Улсын заан М.Яринпил, МУ-ын заан, гавьяат тамирчин Ганболд

* Хөдөлмөрийн баатар, УИХ-ын гишүүн асан, акедамич, доктор, профессер Ч.Авдай

* Төрийн сайд асан, УИХ-ын гишүүн Т.Мөнхсайхан

* Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн Г.Дамдинням

* УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаа, Х.Болормаа
* Эрдэмтэн (ScD) М.Даш, Ч.Авдай, (PhD) Б.Ганболд, Б.Бат-Очир, Ж.Бат-Очир, Ц.Гүндсамбуу, Д.Дамдин, Д.Лханаг, М.Отгон, Р.Рагчаа, М.Тайван, М.Баатархүү, Т.Мэндсайхан, Б.Нямгэрэл, Д.Мянганбаяр, У.Мягмарсүрэн, Т.Батболд, Т.Буянхүү

* МУ-ын начин П.Цэдэнбалжир, В.Малиа, Д.Даваасамбуу, С.Дангаасүрэн, Жанчивдорж, Д.Тогтохжаргал
* Яруу найрагч Г.Санжжав, Б.Пүрэвсүрэн, Б.Цогнэмэх, Бадамсамбуу, Бадамсүрэн
* МУ-ын алдарт уяач Д.Цэнд-Аюуш, Сүхээ, Ж.Дамдин

* Бизнесмэнүүд: Драгон төвийн эзэн Баярт, 


'''Зээ нар:'''

МУГЖ Сүххуяг (Батмөнх даян хаан)

Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн асан, бизнесмэн Г.Батхүү

Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн асан Н.Энхболд

Харанга хамтлагийн гишүүн, төрийн соёрхолт, МУГЖ Ц.Чулуунбат

Хөгжмийн зохиолч, Никитон хамтлагийн хөгжимчин асан Чинбат


== Холбоотой сэдэв ==
* [[Монгол овог аймгуудын жагсаалт]]
* [[Ноёнтой хатанбаатар]]

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>2gtdbioz0uurbk00pth9kpmpbu8q4xt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874082</id>
      <parentid>874081</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56809-77</username>
        <id>108479</id>
      </contributor>
      <origin>874082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13648" sha1="s8wbpv4uc9zia9egbwnzd6a368da3sn" xml:space="preserve">Монгол үндэстний Халх ястны язгуурын нэгэн отог '''Элжигэн''' халх. Домгоор бол эртний Эргүнэ хунд үүсчээ. Дарлигин Монголд хамаарч, хожим Хонгирад нарын дэргэд явжээ. Элжигэн хэмээх нэрийг &quot;Элтегин&quot; (Эл эзэн) гэх үгээс гаралтай гэж үздэг. Нэрийн эхний &quot;эл&quot; нь эртний монгол хэлнээ хүн, элгэн садан, өөрийн хүн, нөхөр, шадар гэсэн утгатай байгаад түүхэн хөгжлийн явцдаа тэр утга өргөжин тэлж харьяат түмэн, аймгийн холбоо, төр улс гэсэн санаа илтгэдэг болжээ. &quot;Эл хант улс&quot; гэх мэт. Жигин гэдэг нь алтайн хэлний тегин (эзэн ноён, баатар) гэсэн үгээс гаралтай байна. Үүнээс үзвэл &quot;эзний шадар&quot; (үнэнч туслагч), мөн Эл эзэн гэсэн утгатай байна. Мөн зарим сурвалжид Эржигэн гэж бичдэг. XVIII зуунд манжийн &quot;Илтгэл шаштир&quot;-ыг анх хятадаар бичихдээ Элжигэний нэрийг &quot;эржигэн&quot; гэж буулгажээ. Үүнээс хожим манж, монгол хэлэнд орчуулахдаа &quot;эржигэн&quot; гэж авчээ. Харин сүүлдээ Элжигэн нар ч өөрсдийгөө заримдаа Эржигэн, Эл эзэн гэх болсон байна. 

Бүр эрт цагт язгуурын Монгол аймгуудыг Дарлигин, Нирун хэмээх 2 үндсэн бүлэгт хуваадаг байжээ. [[Нирун Монгол|Нирун]] гэдэгт 19 аймаг, [[Дарлигин Монгол|Дарлигин]] гэдэгт нийт 18 аймаг хамрагддаг байсны нэг нь '''Элжигэн''' (Элтэгин) аймаг юм. Эдгээр отгууд нь Хамаг монголын 40 отог болжээ. Дарлигин, Нирун аймгууд бол [[Хамаг Монгол]]ын эх бөгөөд Гурван голын Монголчууд юм. Тэднийг Дарлигин байх цагаас заримдаа Халх гэх болсон ба энэ нэр нь бүр Дарлигины халхлах захын отгуудыг нэрлэх ерөнхий нэр байжээ. Тэдний нутгийг Халх уул, Халх гол гэдэг байсан нь одоо ч хэвээр. Хожим Халх нэр улам тодорч Хамаг монголын дөчин отгийг уламжилан бас &quot;Дөчин монгол&quot; гэгдэв. Тиймээс монгол-халх-дөчин хэмээх нэрс нь Эргүнээс гаралт язгуур монголчуудын хувилбар нэрс мөн.   

Энэ бүхнээс үзвэл, элжигэн нь 1400 жилийн тэртээх эртний язгуур овог аймаг юм байна. Мөн элжигэн нь [[Хонгирад]]тай удмын хамаатайгаас гадна [[Горлос]], [[Баргажин|Баргууд]] овогтой ургийн холбоотой, нэг тамгатай явсан байна гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Түүхийн тавцанд Хамаг монголын үр, эзэн Чингис тодрон гарах үед Элжигэн нар Монгол овогтны төв нутагт байж Чингисийн цэргийн 13 хүрээний нэг нь болж Монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг дэмжин оролцож явжээ. Тэд одоо хүртэл Чингисийн цагаан тугийг тахиж хадгалж иржээ.   

'''Элжигэн''' (Элтегин) халх нь XVI зууны дунд үеэр [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] 2-р хүү [[Ноёнтой хатанбаатар]]т [[Бэсүд]]ийн хамт захирагдсан. XVII зууны эхээр Бэсүдээс салж Бадма хатанбаатарт захирагдах болжээ. [[Субадай засагт хан|Засагт хан]], Эрдэнэ тайж (Омбо-Эрдэнэ хунтайж) нар Элжигэний улсыг хувааж авах гэсэн 1655 оны маргаан нь сунжирсаар 1662 онд шинээр Засагт ханыг залгамжлах явцтай давхцаж, улмаар Засагт ханы хямрал эхэлжээ.Элжигэн нар Халхын хаяа манах хүсэлт тавьж 1715 онд Ханхөхийд анх нүүж суурьшжээ. Тэд одоогийн Архангайн Идэр, Чулуутын бэлчир, Туулант толгойгоос нүүж Хөхийд очжээ. Одоо тэр нүүсэн Ханхөхий нутагтаа, Увс аймгийн зүүн 4 сумдад Элжигэн нар бөөнөөр сууж байна.   

Элжигэн нар Ойрадын Галдан бошогтын халдлагын үеэр Түшээт ханы талд тэмцэж босогч, салан тусгаарлагчдаас Монгол төр ёсны үндэсийг хамгаалж үнэнч явжээ. Манжид шахагдаж орсоны дараа Галдангийн түйвээнээс Халхын эзлэгдсэн нутгийг буцааж чөлөөлөх, эх нутагтаа энх амар суухын тулд тэдний довтолгоотой олон жил тэмцэж, Алтайд харуул зүтгэж явав. Эцэст нь Зүүнгар мөхөж тэндээс зугатсан Дөрвөдийн гурван Цэрэн нэрт ноёд Халхыг дагаж Алтайн даван нүүж ирэхэд угтан авсан ноёдыг Элжигэний ноёд ахалж байв. Одоогийн Шинжаанаас зугатан орж ирсэн Дөрвөдүүдийг удалгүй Увс нутагт 1758 онд анх суулгахад Элжигэний бага хошууны харуул цэргүүд Үүрэг нуур (Өрөг нуур), Түргэнээр мөн хамгаалан сууж түвшитгэхэд оролцжээ.      

Элжигэний хошуунд Чингисийн төрийн цагаан туг үе улиран хадгалагдаж, тахилч, өчиг тангараг уншигч, сүлд цэнгэхэд унах цагаан зүсмийн адуу маллагч, сүлдний сан, дуудлагатайгаа биетээр байсаар 1933 оноос Судар бичгийн хүрээлэнд авчирч, улмаар Улсын түүхийн музейд залагдсан билээ. Одоо Чингис хаан музейд шилжүүлжээ. 1963 онд онд Чингисийн цагаан тугийн нэмэлт зүйлсийг [[Тугчин|Тугч]]&lt;nowiki/&gt;ийн хүү авчирч Үндэсний музейд тушаажээ. Өөр хошуудад ийм сүлдийн зүйл байгаагүйгээрээ онцлог. Түүнчлэн үүсэл гарвал, удам угсаа, түүхэн замналаа товч тодорхой тусгасан “Эл-эзний магтаал”-аа үе улиран хадгалж иржээ.

'''Алдартнууд:'''

* Аж үйлдвэрийн сайд асан, хөдөлмөрийн баатар П.Дамдин

* Ардын жүжигчин Г.Түмэндэмбэрэл, Ж.Лхамхүү
* Хөдөлмөрийн баатар Л.Гангиа адуучин, Х.Дэлэг эмч, Ө.Санхувраг хоньчин, З.Шархүү хоньчин, Л.Санжжав хоньчин, Ч.Шаравдорж трактор-комбайнч, Г.Зина саальчин, Б.Батбаяр уурхайчин, Ч.Авдай багш, Ө.Дорждэрэм, Р.Баатар барилгачин,   
* Генерал Б.Жамбалсүрэн (НАХЯ-ны сайд), Ч.Түмэндэмбэрэл, Г.Рагчаа
* Акедамич М.Даш, Ч.Авдай, Г.Самдан
* Төрийн соёрхолт Л.Шаравдорж, С.Цодой, Г.Лувсандорж

* МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, Паралимпын аварга, дэлхийн аварга, Азийн наадмын хошой аварга Э.Содномпилжээ
* Гавьяат цолтонгууд: Д.Алтангэрэл хуульч, У.Даравгар нисгэгч, Д.Цэрэн жүжигчин, Х.Доржжүгдэр тамирчин, Х.Оюунцэцэг тээвэрчин, Ч.Авдай багш, Д.Пүрэвдорж нисгэгч, Г.Шарав багш, О.Амархүү хуульч, Ө.Дорждэрэм барилгачин, Д.Байлыхүү эдийн засагч, А.Гантогтох багш, Г.Баасанжав эдийн засагч, О.Цэвэгдорж багш, Ц.Оюундэлгэр эмч, Ж.Халзанбанди эдийн засагч, Б.Ганболд сэтгүүлч, Н.Амгалан жүжигчин, Ж.Оюунчимэг багш, Ш.Дэжээхүү эмч, Д.Самданжамц мал зүйч, М.Жаргал жүжигчин, Н.Чадраабал эмч, Д.Амар багш, Г.Батбаатар эмч, Г.Галбадрах уурхайчин, Я.Дарьбазар эмч, Ц.Амараа уран бүтээлч, Ц.Зулхүү барилгачин,  Д.Санжаасүрэн дасгалжуулагч, С.Баярт бизнес эрхлэгч, Г.Бадамсамбуу сэтгүүлч, Д.Ганнасан эмч, Г.Ханд, Д.Батсайхан эдийн засагч, Э.Дамдинсүрэн багш, Э.Оюунбат жүжигчин, С.Бадамханд багш, Д.Санжсүрэн багш, Б.Мянганбаяр төрийн удирдах ажилтан, Ц.Баатар эрдэмтэн багш, С.Цэрэндолгор жүжигчин, М.Гүрсэд зохиолч, Г.Чулуунбаатар уран бүтээлч, З.Энэбиш багш, Д.Түмэнжаргал багш, Ц.Ишдорж эрдэмтэн, Р.Дондов багш, О.Лхамсүрэн эмч, Т.Хүрэлхүү, Ц.Баясгалан жүжигчин, Г.Самдан эрдэмтэн, 

* Үндэсний бөхийн МУ-ын аварга С.Мөнхбат

* МУ-ын арслан Лхамжав

* Улсын заан М.Яринпил, МУ-ын заан, гавьяат тамирчин Ганболд

* Хөдөлмөрийн баатар, УИХ-ын гишүүн асан, акедамич, доктор, профессер Ч.Авдай
* Төрийн сайд Л.Гончигдамба гүн

* Төрийн сайд асан, УИХ-ын гишүүн Т.Мөнхсайхан

* Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн Г.Дамдинням

* УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаа, Х.Болормаа
* Элчин сайд: З.Энэбиш, 
* Орлогч, дэд сайдууд: Ч.Пүрэв, Жаргалсайхан,
* Эрдэмтэн (ScD) М.Даш, Ч.Авдай, Г.Самдан, (PhD): Ц.Ишдорж, Б.Ганболд, Б.Бат-Очир, Ж.Бат-Очир, Ц.Гүндсамбуу, Д.Дамдин, Д.Лханаг, М.Отгон, Р.Рагчаа, М.Тайван, М.Баатархүү, Т.Мэндсайхан, Б.Нямгэрэл, Д.Мянганбаяр, У.Мягмарсүрэн, Т.Батболд, Т.Буянхүү, П.Мөнхбаатар, 

* МУ-ын начин П.Цэдэнбалжир, В.Малиа, Д.Даваасамбуу, С.Дангаасүрэн, Жанчивдорж, Д.Тогтохжаргал
* Соён гэгээрүүлэгч, яруу найрагч С.Лувсандондов гүн, яруу найрагч Г.Санжжав, Б.Пүрэвсүрэн, Б.Цогнэмэх, Г.Бадамсамбуу, Я.Бадамсүрэн
* МУ-ын алдарт уяач Д.Цэнд-Аюуш, Сүхээ, Ж.Дамдин, Г.Цэвээндорж, Д.Батсайхан,
* Шашны зүтгэлтнүүд: ловон гавж Ц.Гүнчин-Иш, 

* Бизнесмэнүүд: Драгон төвийн эзэн Баярт, 


'''Зээ нар:'''

* МУГЖ Сүххуяг (Батмөнх даян хаан)

* Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн асан, бизнесмэн Г.Батхүү

* Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн асан Н.Энхболд

* Харанга хамтлагийн гишүүн, төрийн соёрхолт, МУГЖ Ц.Чулуунбат

* Хөгжмийн зохиолч, Никитон хамтлагийн хөгжимчин асан Чинбат
* Гавьяат тамирчин Адуучийн Баатархүү, Ардын багш А.Басхүү
* Гавьяат барилгачин, улсын ургацын 2 удаагийн аварга Х.Сүхбаатар


== Холбоотой сэдэв ==
* [[Монгол овог аймгуудын жагсаалт]]
* [[Ноёнтой хатанбаатар]]

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>s8wbpv4uc9zia9egbwnzd6a368da3sn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санах ой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31668</id>
    <revision>
      <id>874047</id>
      <parentid>715657</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>874047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10907" sha1="aqdqec0tnt66hxwiiza6ondcoway2e2" xml:space="preserve">'''Санах ой''' нь [[компьютер]] болон бусад тоон төхөөрөмжүүдэд тогтмол, эсвэл түр зуур ашиглагддаг өгөгдөл болон програмыг (командуудын дараалал) хадгалах үүрэг бүхий микросхем юм.  

Компьютерийн үндсэн санах ой болох &quot;РАМ-РОМ&quot; дээр гадаад санах ой болох &quot;[[Хатуу диск]]&quot; болон бусад санах төхөөрөмжүүдийг нэмээд санах ойн систем гэдэг. 

== Төрөл ==
Санах ойн физик хэлбэрээрээ үндсэн 3 төрөл байдаг.
- Хагас дамжуулагч (РАМ-РОМ Регистер)
- Соронзон(хатуу диск кассет)
- Оптик (Диск Флейш)

Харин CPU хэр ойрхон байрлахаараа санах ойн хурд тодорхойлогдох юм. CPU –д хэдий чинээ ойрхон байна төдий чинээ хурдан боловч багтаамж багатай байна.

=== Регистер ===
Регистер нь CPU дотороо байрладаг бөгөөд боловсруулалтанд орох болон боловсруулалтаас гарсан өгөгдөл, тэдгээрийн хаяг, командын кодыг түр хадгалдаг санах ой юм. Регистер нь тригерээс тогтдог бөгөөд харин хэмжээ нь тухайн процессорынхоо архитектураас хамаарч янз янз байна.

=== Кейш ===
Кейш ой нь &quot;РАМ&quot;, &quot;регистер&quot; хоёрын хооронд байрлах бөгөөд кейш ойд хамгийн олон давтамжтай ачаалагддаг өгөгдөл агуулагдана. Өөрөөр хэлбэл [[процессор]] нь &quot;РАМ&quot;-наас өгөгдөл-өө ачаалласнаас &quot;Kейш&quot; ойгоос ачаалласан нь хурдан учраас байнга ачаалладаг өгөгдлөө &quot;Kейш ойд&quot;  хадгална. Мөн &quot;РАМ&quot;-наас &quot;Кейш ой&quot; - руу блок блокоор өгөгдөл дамждаг бол Кейшээс регистер лүү байт байтаар дамжина.

=== [[Шуурхай санах ой|Шуурхай санах ой буюу РАМ]] ===
Энэ нь түр хадгалах байгууламж буюу тэжээлээс салсан тохиолдолд доторх мэдээлэл нь устдаг санах ой юм. &quot;Рам&quot;-ыг энгийн үгээр тайлбарлавал процессорын ажиллуулж байгаа буюу [[үйлдлийн систем]] хэрэглээний программууд бүгд РАМ дээр ачаалладаг. Иймээс орчин үеийн өндөр хүчин чадалтай компьютерүүд өндөр багтаамжтай &quot;РАМ&quot; шаардах болсон. 
Рам нь дотроо &quot;Статик РАМ&quot;, &quot;Динамик РАМ&quot; гэж 2 янз байдаг.

===== Динамик РАМ =====
Динамик РАМ нь матрицан бүтэцтэй бөгөөд матрицын огтлолцол бүр дээр 1 конденсатор байрладаг. Энэ нь санах ойн нэг үүр юм. Мөн динамик &quot;РАМ&quot;  нь байнга өөрийгөө дахин шинэчилж байдаг бөгөөд ингэх нь санах ойд байгаа мэдээлэл устахаас хамгаалдаг. Харин багтаамжийн хувьд &quot;Статик РАМ&quot;-аас харьцангуй илүү. Учир нь нэгд конденсатороос тогтдог учраас овор хэмжээ бага хоёрд матрицан бүтэцтэй учраас хамаагүй бага хаягийн шугам ашигладаг. Үүрүүдээ хаяглахдаа &quot;RAS&quot;, &quot;CAS&quot;, гэсэн 2 хаягийн шугамны тусламжтай хаягладаг бөгөөд процессороос ойрхон давтамжтай 2 хаяг ирдэг гэсэн үг. Харин аюулгүй байдал болон хурдны хувьд &quot;Динамик РАМ&quot; нь &quot;Статик РАМ&quot;-аа гүйцэхгүй. 

===== Статик РАМ =====
Статик РАМ нь дан тригерээс тогтдог буюу нэг санах ойн үүр нь нэг тригер байдаг. Тригер гэдэг нь өмнөх төлөвөө хадгалдаг элемент юм. Статик РАМ нь овор хэмжээгээрээ &quot;Динамик РАМ&quot;-аас харьцангуй том багтаамж багатай боловч найдвартай илүү хурдтай зэрэг давуу талтай. Найдвартай гэдэг нь тогийн л таслахгүй бол нэг хадгалагдсан мэдээлэл нь хэдэн ч жил болсон найдвартай байж байдаг гэсэн үг. Ийм учраас &quot;РОМ&quot;-ыг мөн адил тригерээр хийдэг. Харин &quot;Динамик РАМ&quot;-ын хувьд конденсаторууд нь байнга цэнэгээ алддаг учраас байнга өөрийгөө шинэчилж байхгүй бол бүх мэдээлэл нь устдаг. Статик РАМ-ын өөр нэг сул тал нь маш их хаягийн шугам ашигладаг. Өөрөөр хэлбэл 216 зэрэг буюу 64КВ &quot;Статик РАМ&quot;-ыг хаяглахын тулд 16 ширхэг хаягийн шугам ашиглах бол &quot;Динамик РАМ&quot; дээр 8 ширхэг хаягийн шугам хэрэгтэй. Үүгээрээ &quot;Динамик РАМ&quot; нь харьцангүй өндөр багтаамжтай байдаг. 
     [[Файл:Санах.jpeg|100px|framed|center]]

=== RОМ (Read only memory) ===
Ром нь &quot;Статик РАМ&quot; шиг тригерээс тогтдог бөгөөд процессор нь ромноос өгөгдөл унших болохоос бичиж болдоггүй. Мөн РОМ  нь тэжээлээс салсанч доторх мэдээлэл нь устдаггүй бөгөөд РОМ-нд зөвхөн BIOS буюу техник хангамжын хэсгийг удирддаг программ хангамж байрладаг. 
Ром нь дотроо олон янз байдаг
- PROM(programmable ROM)
Энэ программчилж болдог &quot;РАМ&quot; бөгөөд бичсэн программаа устгаж болохгүй учраас зөвхөн нэг л удаа программчлана.
- EPROM(Erasable programmable ROM)
Энэ нь программчилж мөн бичсэн программаа устгаж болдог. Харин гэрэлд хэт мэдрэмтгий бөгөөд халуун наранд 3-4 7 хоногт, хүчтэй гэрэлд 1 жилд доторх мэдээлэл нь устах аюултай. Үүнийг ихэвчлэн угаалгын машин болон жижиг цахилгаан хэрэгсэлд ашиглана.
- EEPROM(Electrically Erasable Programmable ROM)
Энэ нь EPROM-той адил бөгөөд харин түүнээс илүү олон удаа буюу хэдэн арван мянгаас хэдэн сая удаа программчилж устгаж болдог. Ихэвчлэн телевиз болон гар утасны санах ойд ашигладаг.
Хийсвэр санах ой(Virtual memory)
Өнөөгийн өндөр хүчин чадалтай компьютерт бага зардлаар их хэмжээний санах ой гаргахын тулд хийсвэр ойг ашигладаг. Хийсвэр ой нь үндсэн санах ой буюу РАМ бөгөөд тухайн компьютерийн физик багтаамжийг ихэсгэх нэг арга гэж хэлж болно. Ингэхийн тулд үндсэн санах ой буюу &quot;РАМ&quot; дээрээ хатуу диск болох HARD дискний зарим хэсгийг &quot;РАМ&quot; хэлбэрээр ажиллуулж гарган авдаг.
 [[Файл:dinmik.jpeg|100px|framed|center]]

== Санах ойн хуваарилалт ==
[[Файл:Memory-Allocation.png|thumb|250x250px|Санах ойн хувиарлалт]]
Санах ойн хуваарилалт гэдэг нь санах ой доторх хэд хэдэн үндсэн тохируулгын хэсэг юм. Хэсэг тус бүр нь нэг процессыг агуулдаг. Олон програмын ажиллагаа бол хэсэг тус бүрийг дугаарладаг. Хувьсагчдад санах ой хувиарлах бөгөөд динамак, статик гэж хувааж үзнэ. Үйлдлийн системийг ачаалсаны дараа,  санах ойн бусад хэсэг нь хэрэглэгчийн програмд ашиглагдах боломжтой болно.  Хэрэглэгчийн програмын хэмжээ боломжит санах ойгоор тодорхойлогдоно . Статик хувьсагчид нь програмыг ажиллаж эхлэхэд санах ойд хуваарилагдан, тогтмол зайг эзлэн байрлах бөгөөд програмыг ажиллаж дуусахад санах ойгоос чөлөөлөгддөг. Програмын биелэлтийн явцад хувьсагчид зориулан санах ой хуваарилж болдог. Олон хэсгийн хэрэглүүрийн тусламжтайгаар хэсэг тус бүр нь чөлөөтэй, процесс болгон дараалалтай байдаг. Үндсэн хэсгийн систем нь үйлдлийн систем дэх санах ойн хэсэг тус бүрийг түр ашиглан эзэмших боломжтой бөгөөд энэ том санах ойн нэг багцыг hole гэнэ. Энэ процессууд нь хангалттай том дутагдалыг үүсгэж байдаг. Хэрвээ эхний удаа хайлтыг эхэлвэл санах ойд хэрэгтэй нэг л хувиарлалтыг хийнэ. Систем доторх процессууд оролтын дараалалыг тавьж өгдөг. Санах ойн хуваагдал эсвэл сул санах ойн блокуудыг хянах гэж их хугацаа үйлдлийн систем шаардахгүй.

[[Category:Компьютерын техник хангамж]]</text>
      <sha1>aqdqec0tnt66hxwiiza6ondcoway2e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эйлий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33141</id>
    <revision>
      <id>874074</id>
      <parentid>578968</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PaulLim11</username>
        <id>104276</id>
      </contributor>
      <comment>Image</comment>
      <origin>874074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="901" sha1="1kdzms60siixsx57cgp9v2mxa0w8maq" xml:space="preserve">[[Файл:Ailee at Korea Expo Los Angeles 2026-1.jpg|thumb|2026]]
'''Эйлий''' (Эли, Эйли, Эйлли, [[англи хэл|англи латин үсгээр]] '''Ailee''', [[солонгосоор]] 에일리, дуудлага нь [эи&lt;sub&gt;л&lt;/sub&gt;ли&lt;sub&gt;й&lt;/sub&gt;]) — И Е-жинь (이예진) гэх солонгос нэрийг бодож Эми Ли (Amy Lee) гэх америкжуулсан нэртэйгээр [[АНУ]]-ын [[Денвер]] хотноо [[1989]] онд төрсөн, 2010 онд Солонгост ирж, 2012 оноос оны шилдэг шинэ дуучин гэж цоллуулах зэргээр олны танил болсон [[Өмнө Солонгос]]ын [[дуучин]].

[[Ангилал:1989 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>1kdzms60siixsx57cgp9v2mxa0w8maq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каталони</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35184</id>
    <revision>
      <id>874015</id>
      <parentid>862487</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T22:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Joaquim Link</username>
        <id>108469</id>
      </contributor>
      <origin>874015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12838" sha1="gnv9dlskc3xbk1h6afkww9v5yqvpbc2" xml:space="preserve">{{Short description|Испанийн үндэстэн ба өөртөө засах нийгэмлэг}}
{{Инфобокс суурин
| name = Каталони
| native_name = {{native name list |tag1=ca|name1=Catalunya |tag2=es|name2=Cataluña |tag3=oc|name3=Catalonha}}
| settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
| image_flag = Flag of Catalonia.svg
| flag_size = 125px
| flag_alt = Каталонийн далбаа
| flag_link = Каталонийн далбаа
| image_shield = Seal of the Generalitat of Catalonia.svg
| shield_size = x85px
| shield_alt = Каталонийн засгийн газрын сүлд
| shield_link = Каталонийн засгийн газрын сүлд
| anthem = {{Native name|ca|[[Els Segadors]]}}&lt;br /&gt; (&quot;Хадуурчид&quot;)&lt;br /&gt; &lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Els Segadors.ogg|center]]&lt;/div&gt;
| motto = 
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 5
| image_map = {{Switcher|[[File:Cataluna in Spain (plus Canarias).svg|250px]]|Испани дахь Каталонийн байршил|[[File:E.U-Catalonia.png|250px]]|Европ дахь Каталонийн байршил|}}
| map_alt = 
| map_caption = 
| pushpin_map = 
| image_map1 = 
| coordinates = {{Coord|41|51|N|1|34|E|region:ES-CT_type:adm1st|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Испани}}
| seat_type = Нийслэл&lt;br&gt;(ба хамгийн том хот)
| seat = [[Барселона]]
| seat1_type = Хамгийн том хот
| seat1 = 
| population_demonym = [[Каталанчууд]] эсвэл Каталончууд &lt;br/&gt; &amp;nbsp;• ''català'', ''-ana'' ([[Каталан хэл|Кат.]])  &lt;br/&gt; &amp;nbsp;• ''catalán'', ''-ana'' ([[Испани хэл|Sp.]]) &lt;br/&gt; &amp;nbsp;• ''catalan'', ''-a'' ([[Окситани хэл|Oc.]])
&lt;!-- Official Language of the Settlement (Start) --&gt;
{{Infobox
 | child=yes
 | rowclass1 = mergedrow
 | label1 = Албан ёсны хэл
 | data1 = {{ubl|class=nowrap
  |[[Каталан хэл|Каталан]]
  |[[Испани хэл|Испани]]{{efn|name=e|[[Испанийн Үндсэн хууль|Испанийн Үндсэн хуулийн]] дагуу &quot;[[Испани|Төрийн]] албан ёсны хэл&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Spanish Constitution|url=https://www.boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf|website=Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado|publisher=BOE|access-date=2026-07-20|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214738/https://www.boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
  |[[Окситани хэл|Окситани]] ([[Аран аялга|Аран]]){{efn|name=f|Каталон болон Окситан нь Каталон болон Араны хэл бөгөөд Каталонийн өөртөө засах нийгэмлэгийн өөртөө засах тухай хуулийн дагуу албан ёсны хэл.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gencat.cat/generalitat/eng/estatut/titol_preliminar.htm|title=Statute of Autonomy of Catalonia|publisher=Gencat.cat|access-date=2026-07-20|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528011550/http://www.gencat.cat/generalitat/eng/estatut/titol_preliminar.htm|archive-date=2008-05-28}}&lt;/ref&gt;}}
  |[[Каталаны дохионы хэл]]{{efn|name=g|Засгийн газраас Каталаны дохионы хэлний (LSC) 17/2010 дугаар хуулийг батлахад LSC 2010 оны 6 сарын 3-нд Каталонийн албан ёсны хэлний нэг гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн.&lt;ref name=&quot;estatut_langs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Llei de la llengua de signes catalana|url=https://www.parlament.cat/document/nom/TL118.pdf|website=blogs.iec.cat|language=ca|access-date=2026-07-20|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009070458/https://www.parlament.cat/document/nom/TL118.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
  }}
}}
&lt;!-- Official Language of the Settlement (End) --&gt;
| government_footnotes = 
| government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]]
| governing_body = [[Каталонийн Женералитат]]
| leader_title = Ерөнхийлөгч
| leader_name = [[Сальвадор Илья]] ([[Каталонийн Социалист Нам|PSC]])
| leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага
| leader_name1 = [[Каталонийн Парламент]]
| leader_title2 = Парламентын дарга
| leader_name2 = [[Хосеп Руль]] ([[Каталонийн төлөө хамтдаа (2020)|Junts]])
| parts_type = Дэд нэгж
| parts_style = list
| parts = [[Испанийн мужууд|Муж]]
| p1 = [[Барселона муж]]
| p2 = [[Жирона муж]]
| p3 = [[Льейда муж]]
| p4 = [[Таррагона муж]]
| established_title = Үүсэл
| established_date = 801 ([[Барселоны гүнт улс]])&lt;br /&gt; 1137 ([[Арагоны титэм|Арагонтой династийн нэгдэл]]) &lt;br /&gt; 1173 ([[Каталонийн вант улс]]) &lt;br /&gt; 1516 ([[Хабсбургийн Испани|Кастильтай династийн холбоо]]) &lt;br /&gt; 1716 (''[[Нуева Плантагийн зарлигууд|Нова Планта]]'')
| established_title1 = Өөртөө засах тухай хууль
| established_date1 = 1932 ([[1932 оны Каталонийн өөртөө засах тухай хууль|Анхны хууль]]) &lt;br /&gt;  1979 ([[1979 оны Каталонийн өөртөө засах тухай хууль|Хоёр дахь хууль]]) &lt;br /&gt;  2006 ([[Каталонийн өөртөө засах тухай хууль|Гурав дахь хууль]] – ''хүчин төгөлдөр'')
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;idescat-area&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.idescat.cat/pub/?id=inddt&amp;n=396&amp;lang=en|title=Indicadors geogràfics. Superfície, densitat i entitats de població: Catalunya|publisher=[[Каталонийн Статистикийн Хүрээлэн]]|access-date=2026-07-20|archive-date=2020-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426061452/https://www.idescat.cat/pub/?id=inddt|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|6-д]]
| area_total_km2 = 32113.86
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_water_percent = 
| area_note = Испанийн 6.3%
| population_footnotes = &lt;ref name=population2024&gt;{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021–2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-20 }}&lt;/ref&gt;
| population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн ам ба газарзүй|2-т]]
| population_as_of = 2025
| population_total = 8,124,126
| population_est = 
| pop_est_as_of = 
| population_density_km2 = 
| demographics_type1 = ДНБ
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |  url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-20|website=www.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Нийт
| demographics1_info1 = €302.304 тэрбум (2024)
| demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info3 = €37,477 (2024)
| demographics_type2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]]
| demographics2_title1 = ХХИ {{no bold|(2022)}}
| demographics2_info1 = 0.918&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-20}}&lt;/ref&gt; ({{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|5-д]])
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = {{hlist|08XXX ([[Барселона муж|B]])|17XXX ([[Жирона муж|GI]])|25XXX ([[Двейда муж|L]])|43XXX ([[Таррагона муж|T]])}}
| iso_code = [[ISO 3166-2:ES|ES-CT]]
| timezone_link = Испани дахь цаг
| timezone1_location = 
| timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+1)
| utc_offset1 = 
| timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+2)
| utc_offset1_DST = 
| timezone2_location = 
| timezone2 = 
| utc_offset2 = 
| timezone2_DST = 
| utc_offset2_DST = 
| area_code_type = Утасны код
| area_codes = [[Испани дахь утасны дугаар|+34 93 (Барселона) &lt;br /&gt; +34 97 (Каталони)]]
| blank1_name_sec1 = 
| blank1_info_sec1 = 
| blank2_name_sec1 = 
| blank2_info_sec1 = 
| blank_name_sec2 = Мөнгөн тэмдэгт
| blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]])
| blank1_name_sec2 = Үндэсний өдөр
| blank1_info_sec2 = [[Каталонийн үндэсний өдөр|9 сарын 11]]
| blank2_name_sec2 = 
| blank2_info_sec2 = 
| blank3_name_sec2 = 
| blank3_info_sec2 = 
| website = {{URL|1=gencat.cat}}
| footnotes = 
| module = 
}}

'''Каталони''' ({{lang-ca|Catalunya}} [{{IPA|kətəˈluɲə}}], {{lang-es|Cataluña}} [{{IPA|kataˈluɲa}}], [[Аран хэл|аранаар]] ''Catalonha'' [{{IPA|kataˈluɲa}}]) нь [[Испани]] улсын харьяанд [[Пиренейн хойг]]ийн дорно умард захад 32 мянган км² газар эзлэж, 7,5 сая хүн амтай [[өөртөө засах нийгэмлэг]].

Өөртөө засах нийгэмлэгийн төв нь 1.5 сая хүнтэй [[Барселон]] хот. Цаашилбал Каталонийн иргэдийн 70 хувь (5.3 сая) [[Барселон хотын бөөгнөрөл]]д аж төрөн сууж байна. Барселон хотыг агуулсан [[Барселон муж]] ба [[Жирона муж|Жирона]], [[Льейда муж|Льейда]], [[Таррагона муж|Таррагона]] гэсэн дөрвөн муж Каталонид бий. 

Каталони хос хэлтэй газар. [[Испани хэл|Испани]] (хүн амын 46.53%-ийн төрөлх хэл), [[Каталан хэл|каталан]] (37.26%), [[окситани хэл|окситани]] хэлээр нэвтрэлцэнэ. Замын тэмдэг, гудамжны хаяг гээд бүгд хос бичигтэй.

== Газар зүй ==
Каталони улс дотроо [[Арагон]], [[Валенсийн Нийгэмлэг|Валенси]]тай, гадагш [[Андорра]], [[Франц]]тай хил залгадаг. [[Газар дундын тэнгис]]т тулсан урт эрэгтэй. Барселон, [[Таррагон]]ы хоёр боомт үйлчилнэ.

Каталонийн ард түмэн Испаниас тусгаарлаж шинэ улс үүсгэх арга байнга сүвэгчлэн байдаг.

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Зураг:Roman Aqueduct, Tarragona Spain.jpg|Ромын усны суваг
Зураг:Cort general del Principat de Catalunya.jpg|XV зууны каталан ордон
Зураг:Estanybanyoles.jpg|[[Баньолес нуур]]
Зураг:CatMCVPtoponims.svg|Нутгийн хуваарь
NASA Satellite Catalonia.jpg|Огторгуйн дуранд
Vall de Ruda.jpg|Хөдөө
Зураг:Girona panoramic.JPG|[[Жирона]]
3d10 fm de vilafranca.jpg|Хүн цамхаг
&lt;/gallery&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Catalonia|Каталони}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.gencat.cat/ Каталонийн Засгийн газрын цахим хуудас (''Generalitat de Catalunya'')] (каталан, кастиль, англи, окситани хэлээр)
* [http://www.enciclopedia.cat/ Catalan Hyperencyclopaedia] 

{{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}

[[Ангилал:Каталони| ]]
[[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]]
[[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]]
[[Ангилал:Европын бүс нутаг]]</text>
      <sha1>gnv9dlskc3xbk1h6afkww9v5yqvpbc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Экпе Удох</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37015</id>
    <revision>
      <id>874014</id>
      <parentid>744763</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T22:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zafer</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Photo changed</comment>
      <origin>874014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5167" sha1="1unualszza8wqv44bnamsm3wyud2xqz" xml:space="preserve">{{НБА2 тоглогч
| Нэр                = Экпе Удох
| Англиар  = Ekpe Udoh
| Зураг               = Ekpe Udoh 20260826 (1) (cropped).JPG
| Тайлбар           = Экпе Удох 2026
| Хэмжээ             = 230px
| Байрлал            = [[төвийн тоглогч|төв]], [[хүчний довтлогч]]
| Өндөр              = 208 [[Сантиметр|см]]
| Жин                = 111 [[Килограмм|кг]]
| Баг               = Лос-Анжелес Клипперс
| Дугаар              = 13
| Иргэншил        = {{USA}}
| Мэндэлсэн огноо      = [[1987]] оны [[5 сарын 23]]
| Мэндэлсэн газар     = [[Оклахома]], [[Эдмонт (Оклахома)|Эдмонт]]
| Бага сургууль             = Санта-Фе (Оклахома, Эдмонт)
| Ахлах сургууль            = [[Мичиган]] (2006—2008) &lt;br /&gt; Бэйлор (2009—2010)
| Драфт              = 6
| Драфтын жил         = 2010
| Сонгогдсон баг         = [[Голден Стэйт Уорриорз]]
| Багууд           = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* {{Далбаа АНУ|20px}} [[Голден Стэйт Уорриорз]] (2010—2012)
* {{Далбаа Израйль|20px}} Бней Герцлиа (2011)
* {{Далбаа АНУ|20px}} [[Милуоки Бакс]] (2012—2014)
* {{Далбаа АНУ|20px}} [[Лос-Анжелес Клипперс]] (2014—одоо)
}}
'''Экпе Удох''' ({{lang-en|Ekpe Udoh}}; [[1987]] оны [[5 сарын 23|тавдугаар сарын 23]], [[Оклахома]], [[Эдмонт]]) — [[АНУ|Америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|НБА-гийн]] «[[Лос Анжелес Клипперс]]» багт [[төвийн тоглогч|төв]], [[хүчний довтлогч]]оор тоглодог. 

==Замнал==
[[2010]] оны [[НБА-гийн драфт|драфтын]] зургаагаар «[[Голден Стэйт Уорриорз]]» багт хуваарилагдан очиж тухайн оныхоо сүүл хүртэл бэртэлтэй байсан тул гараанд гараагүй юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=5380912|title=Udoh out 6 months following surgery|date=July 14, 2010|publisher=ESPN|accessdate=July 23, 2010}}&lt;/ref&gt; 

НБА-гийн ажил хаялтын үеэр [[2011]] оны [[11 сарын 21|арваннэгдүгээр сарын 21-нд]] [[Израйль|Израйлийн]] «Бней Герцлиа» багтай гэрээлсэн&lt;ref&gt;[http://www.sportando.com/en/europe/israel/88971/ekpe-udoh-signs-in-israel-with-bnei-hasharon.html Ekpe Udoh signs in Israel with Bnei Hasharon]&lt;/ref&gt; ч арванхоёрдугаар сард эгэн ирэхийн өмнөхөн нэгэн тоглолтонд 22 оноо, 16 самбар, 3 дамжуулалт, 4 хаалт хийсэн.

[[2012]] оны [[3 сарын 13|гуравдугаар сарын 13-нд]] тоглогч солилцоогоор «[[Милуоки Бакс|Милуоки Бакст]]» элссэн.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nba.com/bucks/release/bucks-acquire-monta-ellis-ekpe-udoh-and-kwame-brown-warriors | title=Bucks Acquire Monta Ellis, Ekpe Udoh and Kwame Brown from Warriors | work=NBA.com | publisher=Turner Sports Interactive, Inc | date=March 13, 2012 | accessdate=March 14, 2012}}&lt;/ref&gt;

[[2014]] оны [[9 сарын 3|есдүгээр сарын 3-нд]] «[[Лос Анжелес Клипперс|Лос Анжелес Клипперстэй]]» гэрээлсэн.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Clippers Sign Chris Douglas-Roberts and Ekpe Udoh|url=http://www.nba.com/clippers/clippers-sign-chris-douglas-roberts-and-ekpe-udoh|accessdate=September 3, 2014|work=NBA.com|date=September 3, 2014}}&lt;/ref&gt;

==Лавлах холбоос==
{{лавлах холбоос}}

==Гадны холбоос==
* [https://web.archive.org/web/20110720095134/http://www.baylorbears.com/sports/m-baskbl/mtt/udoh_ekpe00.html Намтар] {{ref-en}}
* [http://www.nba.com/playerfile/ekpe_udoh Профайл - НБА] {{ref-en}}
* [http://www.basketball-reference.com/players/u/udohek01.html Үзүүлэлт - www.basketball-reference.com] {{ref-en}}

{{Лос Анжелес Клипперс багийн бүрэлдэхүүн}}
{{2010 оны НБА-гийн драфт}}

[[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]]
[[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч]]
[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч]]
[[Ангилал:Голден Стэйт Уорриорз багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Милуоки Бакс багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Лос Анжелес Клипперс багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1987 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>1unualszza8wqv44bnamsm3wyud2xqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шинэ Монгол Ерөнхий Боловсролын сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38662</id>
    <revision>
      <id>874023</id>
      <parentid>869830</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>874023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36770" sha1="cgxsz3tz67cjixoj15blwup0t0drifs" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| title            = Ерөнхий Боловсролын Шинэ Монгол сургууль
| image            = [[Файл:Шинэ_монгол_сургуулийн_лого.jpeg|200px]]
| caption          = 
| headerstyle      = background:#ccf;
| labelstyle       = background:#ddf;
| header1          = 
| label1           = 
| data1            = 
| header2          = 
| label2           = 
| data2            = 
| header3          = 
| label3           = |
| data3            = 
| header4          = Ерөнхий мэдээлэл
| label4           = 
| data4            = 
| header5          = 
| label5           = Уриа
| data5            = Шинэ Монгол &lt;br&gt;
Шилдэг боловсрол
| header6          = 
| label6           = Байгуулагдсан он
| data6            = 2000
| header7          = 
| label7           = Үүсгэн байгуулагч
| data7            = Ж.Галбадрах
| header8          = 
| label8           = Захирал
| data8            = Э. Булган - Эрдэнэ
| belowstyle       = background:#ddf;
| below            = [http://shinemongol.edu.mn/ Цахим хуудас]
}}

'''Ерөнхий боловсролын Шинэ Монгол сургууль''' ('''ЕБШМС''') нь [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших сургууль юм. Анх 2000 оны 10-р сарын 5-нд [[Япон]]ы хөрөнгө оруулалтаар байгуулагдан, Монголын анхны 3 жилийн сургалттай ахлах сургуулиар үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн бөгөөд өдгөө цэцэрлэг, Шинэ Монгол Харүмафүжи сургууль, Шинэ Монгол-3 сургууль хэмээх 3 ерөнхий боловсролын сургууль болон техник инженерийн коллеж, технологийн их сургууль, япон хэл, англи хэлний сургалтын төв бүхий &quot;Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэн&quot; болж өргөжсөн.

== Танилцуулга ==
=== Түүхэн товчоо === 
'''1999 он.''' БАГАНА НЭГИЙН ХОЛБООНЫ АНХДУГААР ХУРАЛ

Сургуулийн үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрахын сургууль байгуулах хүсэл зоригийг дэмжин &quot;Багана нэгийн холбоо&quot; байгуулагдав.

[[Image:Шинэ монгол 2.jpg|thumb|250px|left|Шинэ Монгол сургуулийн нээлт. (10.5.2000)]]

'''2000 он.''' СУРГУУЛИЙН БАРИЛГА БАРИГДАЖ ЭХЛЭВ.

Сургуулийн барилга барих компанитай гэрээ байгуулж, барилга баригдаж эхлэв. Мөн Японоос анхны контейнер ачигдав.

СУРГУУЛИЙН АНХНЫ НЭЭЛТ

Анх 8 багш, 5 ажилтан, 105 сурагчтайгаар сургуулийн анхны хичээлийн шинэ жилийн нээлт болов.

'''2001 он.''' ЕРӨНХИЙЛӨГЧ ЗОЧЛОВ.

Монгол улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч Н.Багабанди сургуультай танилцав.

&quot;АСА-АКУА&quot; ТЭТГЭЛЭГ АНХ УДАА ГАРДУУЛАВ. 

Анхны тэтгэлгийг сурагчдад олгов.

'''2002 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ДУГУЙЛАН БАЙГУУЛАГДАВ.

Сурагчдын санаачилгаар өнчин хүүхдийн асрах төв дээр &quot;Шинэ Монгол&quot;дугуйлан нээгдэв.

СУРАГЧ Б.БАТЗАЯА УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДААС АНХНЫ АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ.

'''2003 он.''' АНХНЫ 3-Н ЖИЛИЙН АХЛАХ СУРГУУЛЬ ТӨГСӨГЧИД ГЭРЧИЛГЭЭГЭЭ ГАРДАН АВАВ.

Анхны 3-н жилийн ахлах сургууль төгсөгчид гэрчилгээгээ гардан авлаа.

АСА ТӨСЛИЙН ХҮРЭЭНД ЯПОН ХЭЛНИЙ АНХНЫ ЗУНЫ СУРГАЛТЫГ ЗОХИОН ЯВУУЛАВ.

'''2004 он.''' АНХНЫ ТӨГСӨГЧ НАР ЯПОНЫГ ЗОРИВ.

Японы их дээд сургуульд суралцах анхны 6 сурагч тэтгэлгээ гардан авлаа.

Токиогийн Олон Улсын Их Сургууль /ТОУИС/ -тай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан бөгөөд тус их сургуулиас 4 багш 33 оюутан Монголд дадлага хийхээр ирэв.

'''2005 он.''' ДУНД СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ.

&quot;Шинэ Монгол&quot; дунд сургууль байгуулагдаж 7,8-р ангид элсэлт авав. Мөн багш, сурагчдын дотуур байр ашиглалтад оров.

СУРГУУЛИЙН 5 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ.

ЯПОНД СУРАЛЦАГСДАД ТЭТГЭЛЭГ ОЛГУУЛАХААР ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ.

Японд суралцагсдад тэтгэлэг олгуулах талаар Олон Улсын &quot;Мабучи&quot;, &quot;Ясуда&quot; сангуудтай шинээр гэрээ байгуулав.

'''2006 он.''' ТӨГСӨГЧ Н.МЭРГЭН АМЕРИКИЙН MIT-Д ТЭТГЭЛГЭЭР СУРАЛЦАХ ЭРХ АВАВ.

Төгсөгч Н.Мэргэн Америкийн MIT-д тэтгэлгээр суралцах эрх авав.

СУРАГЧ Д.ХҮРЭЛТУЛГА ОЛОН УЛСЫН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ.

'''2007 он.''' ДУНД СУРГУУЛИЙН СУРАГЧДАД &quot;УРАМ&quot; ТЭТГЭЛГИЙГ ОЛГОЖ ЭХЛЭВ.

Дунд сургуулийн сурагчдад &quot;Урам&quot; тэтгэлгийг олгож эхлэв.

Багш Р.Бавуудорж Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн анхны гавьяат багш тодров.

'''2008 он.''' 

Япон улсын Оберин их сургуультай холбоо тогтоож, жилд 2 төгсөгч үнэ төлбөргүй суралцуулахаар тохиров.

БАГА СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ.

&quot;Шинэ Монгол&quot; бага сургууль нээлтээ хийж, гурван багш, 68 сурагчтайгаар үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв.

'''2009 он.''' ХИЧЭЭЛИЙН БАЙРНЫ ӨРГӨТГӨЛИЙН НЭЭЛТ БОЛОВ.

Сургуулийн хичээлийн байрны өргөтгөл болон М.Алтанцэцэгийн нэрэмжит “Кинран” номын сангийн нээлт болов.

БАГШ Б.ӨНӨРЖАРГАЛ УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДАД ТАСРАЛТГҮЙ 5 УДАА ТҮРҮҮЛЭВ.

Багш Б.Өнөржаргал улсын химийн олимпиадад тасралтгүй 5 удаа түрүүлэв.

'''2010 он.''' НАГОЯ ИХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ.

Нагоя Их сургуулийн дэд захирал Ватанабэ тэргүүтэй төлөөлөгчид айлчлан, хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав.

ТӨГСӨГЧДӨД ЗОРИУЛСАН ХӨШӨӨНИЙ СУУРЬ БОСГОВ.

Шинэ Монголын төгсөгч-ирээдүйн Нобелийн шагналтан, НҮБ-ийн ЕНБД, Монгол улсын төрийн тэргүүн болон дэлхийн аваргуудад зориулсан хөшөөний суурь босгов.

СУРГУУЛИЙН 10 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ.

Сургууль үүсгэн байгуулагдсаны 10 жилийн ойг соёлын төв өргөөнд ёслол төгөлдөр тэмдэглэв.

УРЛАГИЙН ИХ ТАНХИМ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ.

282 хүний суудалтай урлагийн их танхим нээлтээ хийв.

'''2011 он.''' БАГШ Ш.АДИЛБИШ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ.

Багш Ш.Адилбиш Монгол улсын Гавьяат багш цолыг хүртэж, сургуулийн 2 дахь гавьяат багш болов.

ЯПОНЫ ЦУНАМИД НЭРВЭГДСЭН АРД ТҮМЭНД ТУСЛАХ ХӨДӨЛГӨӨН ӨРНҮҮЛЭВ.

Японы цунамид нэрвэгдсэн ард түмэнд туслах хөдөлгөөн өрнүүлэн, 23 сая төгрөгийн хандив цуглуулав.

“УХААЛАГ ХҮҮХЭД” СУРАГЧ СОЛИЛЦООНЫ ХӨТӨЛБӨР ХЭРЭГЖҮҮЛЭВ.

Архангай аймгийн Тариат сумын сургууль, TV5 телевизтэй хамтран “Ухаалаг хүүхэд” сурагч солилцооны хөтөлбөр хэрэгжүүлэв.

'''2012 он.''' ХӨДӨЛМӨР ЗУСЛАН БАЙГУУЛАГДАВ.

Төв аймгийн Баянчандмань суманд сургуулийн хөдөлмөр зуслан байгуулагдав.

СУРГУУЛИЙН 2 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР П.НАРАНБАЯР ТОМИЛОГДОВ.

Сургуулийн гүйцэтгэх захирлаар П.Наранбаяр багш уригдан ажиллав.

'''2013 он.''' ТӨГСӨГЧДИЙН “ШИНЭ МОНГОЛ-ИРЭЭДҮЙ” САН БАЙГУУЛАГДАВ.

Төгсөгчдийн санаачилсан “Шинэ Монгол-Ирээдүй” сан байгуулагдаж анхны тэтгэлгээр Д.Билгүүн Японы АВК сургуульд суралцахаар болов.

ЯПОН УЛСЫН ТЭРГҮҮН ХАТАГТАЙ АБЭ АКИЭ АЙЛЧЛАВ.

Япон улсын тэргүүн хатагтай Абэ Акиэ зочилж, сургуулийн үйл ажиллагаатай танилцав.

ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ГАДААД ХЭРГИЙН САЙДЫН ӨРГӨМЖЛӨЛ ХҮРТЭВ.

Үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрах Япон улсын Гадаад хэргийн сайдын өргөмжлөл хүртэв.

АКИТА ИХ СУРГУУЛЬ БОЛОН НАГОЯ СУРГУУЛИЙН ХАРЬЯА АХЛАХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ.

Акита их сургууль болон Нагоя сургуулийн харьяа ахлах сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав.

'''2014 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ЭРДМИЙН ХҮРЭЭЛЭН БАЙГУУЛАГДАВ.

Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн байгуулагдав. Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга оны шилдэг барилга байгууламжаар шалгарав.

ЯПОН УЛСЫН ЕРӨНХИЙ САЙД ШИНЗО АБЭГИЙН ЭЭЖ АЙЛЧЛАВ.

Япон улсын ерөнхий сайд Шинзо Абэгийн ээж Ёоко Абэ айлчлав.

ЯПОН ХЭЛНИЙ “ЮҮ ЛАНГУЭЖ” ХЭЛНИЙ ТӨВ НЭЭГДЭВ.

Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн, Лайсенс академитай хамтран Япон хэлний “Юү лангуэж” хэлний төв нээгдэв.

ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНОЛОГИЙН ДЭЭД СУРГУУЛЬ, ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНИК ИНЖЕНЕРИЙН КОЛЛЕЖ БАЙГУУЛАГДАВ.

Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль, Шинэ Монгол техник инженерийн коллеж байгуулагдан, анхны хичээлийн жилийн нээлтээ хийв.

'''2015 он'''

ШИНЭ МОНГОЛ АХЛАХ СУРГУУЛИЙГ БАЙГУУЛСАН ТҮҮХЭН ТӨСЛИЙН СҮҮЛЧИЙН ТӨГСӨЛТ/XIII ҮЕ/ ЭРДМИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ.

Шинэ Монгол ахлах сургуулийг байгуулсан түүхэн төслийн сүүлчийн төгсөлт/XIII үе/ эрдмийн баяраа тэмдэглэв.

СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ.

Сурагч О.Мишээл олон улсын математикийн олимпиадаас алтан медаль хүртэж, математикийн төрлөөр олон улсын хэмжээнд алтан медаль хүртсэн анхны сурагч болов.

ТӨГСӨГЧДИЙН НЭРЭМЖИТ СПОРТЫН БАГА ОЛИМП ЗОХИОН БАЙГУУЛАВ.

15 жилийн ой угтаж, төгсөгчдийн нэрэмжит спортын бага олимп 6 төрлөөр зохион байгуулав.

ШИНЭ МОНГОЛ – МАБҮЧИ ТЭТГЭЛГИЙН САН БАЙГУУЛАГДАВ.

Шинэ Монгол – Мабүчи тэтгэлгийн сан байгуулагдан, дотоодын их дээд сургуулийн шилдэг 30 оюутанд анхны тэтгэлгээ гардуулав.

СУРГУУЛИЙН 15 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ.

15 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг зохион байгуулав. Тус хүлээн авалтад Япон улсаас 84 зочин ирж оролцов. Мөн “BidxShineMongol” арга хэмжээг төгсөгч нарын хамтаар зохион байгуулав.

КАРЬЕР ХӨГЖЛИЙН ТӨВ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ.

1-р үеийн төгсөгчид ивээн тэтгэсэн Карьер хөгжлийн төв нээлтээ хийв.

'''2016 он.''' 

МОНГОЛЫН БОЛОВСРОЛЫН АНХНЫ 12 ЖИЛИЙН ТӨГСӨЛТИЙН ҮЕИЙНХЭН ТӨГСӨЛТИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ.

Монголын боловсролын анхны 12 жилийн төгсөлт, Шинэ Монголын анхны “нэмэлт хөтөлбөргүй төгсөлт” буюу XV үеийнхэн төгсөлтийн баяраа тэмдэглэв.

СУРГУУЛИЙН ҮЗЭЛ САНААГ ЧУЛУУ ХӨШӨӨНД СИЙЛЖ МӨНХЛӨН, БАЙРЛУУЛАВ.

Сургууль байгуулагдсан цагаас хойш тогтсон соёл, уламжлалыг тэр хэвээр нь авч үлдэхийн тулд, удирдлагын баг болон Япон зөвлөхүүд хамтран хэдэн зуун өнгөрсөн ч үл өөрчлөгдөх Шинэ Монголын үзэл санааг хүндэтгэлийн чулуун дээр сийлэн мөнхөлөв.

БЯЦХАН МОНГОЛ ЦЭЦЭРЛЭГ БАЙГУУЛАГДАВ.

Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах, сургуулийн 1-р үеийн төгсөгч Э.Зулгэрэл, Д.Хишгээ нар хамтран, “Бяцхан Монгол” цэцэрлэг байгуулав.

ГОВЬ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ.

Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын сургуультай хамтран “Говь” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв.

'''2017 он.''' СУРАГЧ Л.ДӨЛГӨӨН АЗИЙН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. 

Сурагч Л.Дөлгөөн Азийн Физикийн XVIII олимпиадаас хүрэл медаль хүртэв.

ТОРГОН ХИЛ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ.

Дундговь аймгийн Хөвсгөл сумын Сулин хээрийн отрядад &quot;Торгон хил” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв.

БАГШ Г.БААСАНЖАВ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ.

Багш Г.Баасанжав Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн 3 дахь гавьяат багш болов.

ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ЭЗЭН ХААНЫ “МАНДАХ НАРАН” ОДОНГООР ШАГНУУЛАВ.

Сургуулийн үүсгэн байгуулагч, Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах Япон Улсын цог жавхлант эзэн хааны эрхэм дээд шагнал болох “Мандах наран” одонгоор шагнуулав.

'''2018 он.'''  “АЧАРЪЯ ШИНЭ МОНГОЛ” АНГЛИ ХЭЛНИЙ СУРГАЛТЫН ТӨВИЙГ НЭЭВ.

Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэн [[Энэтхэг]] улсын “Ачаръя&quot; Институттэй хамтран “Ачаръя Шинэ Монгол” англи хэлний сургалтын төв байгуулав.

ДЭЛХИЙН АВАРГА ШАЛГАРУУЛАХ &quot;FIBA 3X3 - U18&quot; САГСНЫ ТЭМЦЭЭНД 17-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Ө.ПЭРЭНЛЭЙЖАМЦ ОРОЛЦОВ.

Дэлхийн аварга шалгаруулах &quot;FIBA 3x3 - U18&quot; сагсны тэмцээнд 17-р үеийн төгсөгч Ө.Пэрэнлэйжамц оролцлоо.

ШИНЭ МОНГОЛ ХАРҮМАФҮЖИ СУРГУУЛЬ АЛБАН ЁСООР БАЙГУУЛАГДАВ.

Шинэ Монгол Харүмафүжи сургууль албан ёсоор байгуулагдав.

'''2019 он.''' НОБЕЛИЙН ШАГНАЛТАН НОЁРИ РЁОЖИ АЙЛЧЛАВ.

2001 оны химийн салбарын Нобелийн шагналтан Ноёри Рёожи сургуульд зочлов.

“ШИНЭ МОНГОЛ” ТӨГӨЛ БАЙГУУЛАВ.

“Шинэ Монгол” төгөл Богд уулын Төрхурахын аманд байгуулагдаж, 19-р үеийн багш сурагчид, сургуулийн захиргаа болон Эко клубийн сурагчдын хамт анхны 150 модыг тарив.

'''2020 он.''' 1-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.ЗУЛГЭРЭЛ 3 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР ТОМИЛОГДОВ.

Сургуулийн захирал П.Наранбаяр өөрийн саналаар ажлаа өгч, 1-р үеийн төгсөгч, Бяцхан Монгол цэцэрлэгийн үүсгэн байгуулагч Э.Зулгэрэл 3 дахь үеийн захирлаар томилогдов.

ТӨГСӨГЧДИЙН ХОЛБОО БАЙГУУЛАГДАВ.

Шинэ Монгол ахлах сургуулийн төгсөгчдийн холбоо байгуулагдав.

БАГА СУРГУУЛЬД ЭЛСЭН ОРСОН АНХНЫ 1-Р АНГИЙН ЭЛСЭГЧИД 12-Р АНГИА ТӨГСӨВ.

Шинэ Монгол бага сургуульд элсэн орсон анхны 1-р ангийн элсэгчид 12-р ангиа төгсөв.

19-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.НАМУУНГОО АНУ-ЫН ХАРВАРДЫН ИХ СУРГУУЛЬД 100 ХУВИЙН ТЭТГЭЛЭГТЭЙ СУРАЛЦАХААР БОЛОВ.

19-р үеийн төгсөгч Э.Намуунгоо АНУ-ын Харвардын их сургуульд 100 хувийн тэтгэлэгтэй суралцахаар болов.

СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ.

Сурагч О.Мишээл Олон Улсын Математикийн 61-р олимпиадаас алтан медаль хүртэв.

СУРГУУЛИЙН 20 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ.

20 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг ёслол төгөлдөр зохион байгуулав.


=== Одоо ===
[[Image:Шинэ монгол1.jpg|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургууль.]]
2025-2026 оны хичээлийн жилийн байдлаар:

&quot;Шинэ Монгол&quot; бүрэн дунд сургууль нь 1680 сурагч, 100 гаруй багш, 27 ажилтан, бага, дунд, ахлах, ангитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2023 онд Дунд сургуулийн 7 давхар байрыг ашиглалтанд оруулсан. Үндсэн 3 блок барилгаас бүрдэн нийт 50 бүлэг, 1 ээлжтэйгээр сургалтын үйл ажиллагааг явуулж байна.  

&quot;Техник Инженерийн коллеж&quot; нь цахилгаан электрон техник, механик техникийн инженер, хими технекийн инженер, дэд бүтэц техникийн инженер гэсэн чиглэлүүдээр 300 гаруй оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

&quot;Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль&quot; нь програм хангамж, химийн инженерчлэл,цахилгааны инженер, электроник, автоматжуулалт, механик инженер, хүрээлэн буй орчны инженерчлэл, барилгын инженер, нано-инженерчлэл, биотехнологи гэсэн чиглэлүүдээр 160 оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

[[File:Шинэ Монгол 15.jpg|thumb|Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга.]]
===Сурах орчин===

Анги дүүргэлт бага сургууль 25, дунд сургууль 30, ахлах сургууль 35 хүүхэдтэй. Манай сургууль хими, [[Амин судлал|биологи]], физикийн иж бүрэн лаборатортайгаас гадна англи, япон хэлний 4 кабинет, бүрэн тохижуулсан технологийн кабинеттэй. 300 хүний суудалтай урлагийн заал, стандартын шаардлага хангасан спорт заал болон секц, дугуйлангийн зориулалттай 7 танхимтай.

Сүүлийн үеийн өндөр хүчин чадалтай утасгүй интернэтэд холбогдсон компьютерийн иж бүрэн кабинет, сургуулийг хамарсан өндөр хурдны WiFi орчин, багш сурагчдын дотуур байр, 150 хүн хүлээн авах чадалтай цайны газартай.

Мөн хичээлийн анги кабинетээс гадна, урлагийн үйл ажиллагаа явуулах танхим, спортын үйл ажиллагаа явуулах заалуудтай. Тухайлбал:[[File:Шинэ монгол 17.jpg|thumb|250px|Дунд ангийн сурагчдад зориулсан ном уншлагын танхим.]]
[[File:Шинэ Монгол 18.jpg|thumb|250px|Кинран номын сан.]]

* Урлагийн их танхим- Тус сургууль нь урлагийн их,бага гэсэн 2 танхимтай ба Их танхим нь 200 гаруй хүний суудалтай иж бүрэн тохижилттой бөгөөд бага танхим нь япон маягийн ёслол,арга хэмжээ зохион байгуулахад ашигладаг.
* Кинран номын сан- Энэхүү номын сан нь уншлагын танхимаас гадна  цахим хайлтын систем, видео хичээлийн танхим, бага сургуулийн сурагчдад зориулсан номын өргөө болон сурагчдын клубуудын хурлын өрөөнөөс бүрдэх бөгөөд 15000 номтой.
* Фитнесийн өрөө- Фитнесийн өрөө нь дотроо фитнесийн гүйлтийн зам гэх мэт бүх төрлийн фитнесийн төхөөрөмжүүдтэй бөгөөд, спортын секцүүдэд ордог сурагчид чийрэгжүүлэх, бие халаалтын бэлтгэлээ хийдэг.
* Заалууд- Тус сургууль нь 570м2 хэмжээтэй спорт заал болон мэргэжлийн бүжгийн заал, дугуйлан секцүүдэд зориулан тохижуулсан 7 танхимтай.
[[Image:Шинэ монгол 5.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн урлагийн их танхим.]]
[[File:Шинэ Монгол 14.jpg|thumb|250px|right|Сургуулийн химийн кабинет.]]

=== Шинэ Монгол соёл ===
Сургууль дээр сурагчдын даган мөрдөх хэв журмыг Шинэ Монгол соёл гэх бөгөөд сурагчид сахин биелүүлэх үүрэг хүлээдэг.

Шинэ Монгол соёлд дараах 9 зүйл багтана:
# Мэндлэх хүндлэх
# Дүрэмт хувцас өмсөх
# Зөв хооллох, эрүүл мэндээ анхаарах
# Цаг баримтлах
# Гар утасны зохистой хэрэглээ
# Цэвэр, цэгцтэй байх
# Гутлаа солих
# Хогоо ангилан хаях
# Олон нийтийн газар дэгтэй байх
#Чигч, шударга байх
== Секц,дугуйлан ==
Мөн тус сургууль нь авьяас чадварыг хөгжүүлж, бие бялдарын өв тэгш хүмүүжил олгох зорилгоор хичээлээс гадуурх 36 төрлийн секц, дугуйлан, клубуудыг хичээллүүлдэг бөгөөд хичээлийн жилийн төгсгөлд тухайн жилийн дугуйлан,секцүүдийн тайлан хамгаалалт болдог.

[[Image:Шинэ Монгол бүрэн дунд сургуулийн спорт заал.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн спорт заал.]]
====  Секцүүд ====
# Волейбол
# Сагсан бөмбөг
# Хөл бөмбөг 
# Ширээний теннис
# Шатар
# 100 буудалт даам
# Бадминтон
# Кэндо
# Кэндама
# Хөнгөн атлетик
# Айкидо
# Каратэ
# Жүдо
# Монгол бөх

[[File:Шинэ монгол 16.jpg|thumb|right|250px|Бүжгийн дугуйлан хичээллэж буй нь.]]
[[Image:Шинэ Монгол 10.JPG|thumb|right|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн дугуйлангуудын тайлан.]]

==== Дугуйлангууд ====
# Ардын бүжиг
# Цэнгээнт бүжиг
# Морин хуур
# Ятга
# Лимбэ
# Шанз
# Хуучир
# Ёочин
# Цөөхүүл хөгжим
# Дуу
# Драм
# Зураг
# Гар урлал
# Баримал
# LEAD CLUB (Илтгэлийн дугуйлан)

==== Сургуулийн байгууллага ====
# Сурагчийн Өөрөө Удирдах Зөвлөл /СӨУЗ/
# &quot;Эко&quot; клуб
# &quot;Япон хэл&quot; -ний клуб
# &quot;Шинэ Монгол&quot; дугуйлан
# &quot;Шува&quot; клуб /[[Монгол дохионы хэл|дохионы хэл]]/
# &quot;Интеракт&quot; клуб
# &quot;[[Англи хэл]]&quot;-ний клуб
# &quot;Улаан загалмай&quot;
#&quot;Э-хон&quot; /зурагт ном/
#&quot;New Media&quot;
#&quot;New School&quot; / бүжиг /
#&quot;Түүх&quot;
#&quot;Шинжлэх ухаан&quot;
#&quot;A cappella&quot; / дуу /
#&quot;Тэрэби кайги&quot;
#&quot;Шатар&quot;

==Төгсөгчид ==

Тус сургуулиас жил бүр тэтгэлгээр олон тооны төгсөгчид гадаадын их дээд сургуулиудад суралцдаг бөгөөд, тэдгээрээс дийлэнхи нь Япон улсад сурч байна. Тэтгэлгүүдийг төрлөөр ангилвал:

'''1.Япон улсын засгийн газрын тэтгэлэг'''

Гадаадын их дээд сургуулиудад суралцахыг зорьсон сурагчид ЕБС-ийн үндсэн хичээлүүд дээр сургуулиас тэтгэлгүүдийн шалгалтанд зориулж гаргасан нэмэлт хөтөлбөрөөр суралцдаг бөгөөд жил бүр зохиогддог Монбушо шалгалтанд тэнцсэн сурагчид засгийн газрын тэтгэлгээр суралцдаг.

'''2. Ивээн тэтгэгч байгууллагууд, холбооны тэтгэлэг.'''

Хувийн зардлаар Япон улсад суралцах шалгалт (Ryugaku shiken)-нд өндөр оноо аван, өөрийн элсэн суралцахыг хүссэн их сургуульдаа тэнцсан төгсөгчид тус сургуулийн ивээн тэтгэгч байгууллагуудын 100%-ийн тэтгэлэгээр суралцах боломжтой.

'''3. Хамтын ажиллагаатай гадаадын их дээд сургуулиуд'''

Шинэ монгол сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээтэй гадаадын их дээд сургуулиудад жил бүр шалгарсан шилдэг төгсөгчид сургуулийн тодорхойлолтоор 50-100%-ийн тэтгэлэгтэй суралцах боломжтой байдаг.


''Япон орны гэрээт их дээд сургуулиуд:''

* Акитагийн их сургууль (Akita University)- Жил бүр шалгарсан 5 төгсөгч
* Обириний их сургууль (J.F.Oberlin University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч
* Токай их сургууль (Tokai University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч
* Токиогийн олон улсын их сургууль (TIU-Tokyo International University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч
* Чиба технелогийн сургууль (Chiba Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч
* Хачинохэ технелогийн коосэн (Hatchinohe kōsen)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч
* Күрүмэ технелогийн их сургууль (Kurume Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч
* Яамагата их сургууль (Yamagata University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч
* Хёого мужийн их сургууль (Hyogo university)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч
* Риккёо их сургууль (Rikkyo University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч
* Тэйкёо их сургууль (Teikyo University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч


''Бусад орны гэрээт их дээд сургуулиуд:''

* Торонтогийн их сургууль (University of Toronto)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч


'''ҮЕ ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧИД ХААНА ЮУ ХИЙЖ БАЙНА ВЭ?'''

Шинэ Монгол сургууль үүсгэн байгуулагдсанаас хойш 25 жилийн хугацаанд нийт 2,903 төгсөгч, үүнээс 36.7% нь гадаадын их дээд сургуулийг төгссөн болон суралцаж байна. Тухайлбал:

* Япон - 615
* АНУ - 185
* БНСУ - 92
* БНХАУ - 90
* Австрали - 49
* Их Британи - 40
* Тайвань - 33
* ОХУ - 33
* Унгар - 30
* Канад - 16
* Герман - 15
* Сингапур - 12
* Франц - 7
* Энэтхэг - 6
* Итали - 6
* Турк - 6
* Польш - 5
* Малайз - 2
* Швейцарь - 2
* Австри - 1
* Швед - 1 

[[Image:Шинэ Монгол 4.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн японд сурч буй төгсөгчдийн байршил.]]

== Эко сургууль ==

Тус сургууль нь 2008 оны 5 сард Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын итгэмжлэгдсэн эко сургууль болох зорилт тавьсан юм.Энэхүү зорилттой холболгдуулан Японы ахлах сургуулиудын клубуудтэй адил үйл ажиллагаа явуулах эко клубыг байгуулах гэх мэт олон ажлуудыг хийж буйгаас дурьдвал:
[[Image:Шинэ монгол 8.JPG|thumb|250px|left|Обирин сургуультай хамтран хийсэн салхин сэнс.]]
* Шинэ Монгол сургууль нь японы &quot;Хигашинэ&quot; ахлах сургуультай байгуулсан гэрээний хүрээнд тус сургуулийн багш сурагчидтай хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|нарны зайн хураагуур]] 7 ширхэг ялтасыг бүтээн ажиллууж байгаа юм.Энэхүү хавтангууд нь сард 660W,жилд 4320W эрчим хүчийг гарган авах чадалтай бөгөөд энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн урд байрлах 6 гэрлийг бүхэлд нь гэрэлтүүлж байгаа юм.

* Мөн тус сургууль нь Японы Обирин их сургуулийн эко клубтэй хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|салхин эрчим хүч]] гарган авах 400W ийн чадалтай сэнсийг бүтээсэн ба энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн хойд хэсгийг гэрэлтүүлдэг.

* Сургуулийн &quot;эко&quot; клуб 2014 оноос эхлэн сургуулиас гарч буй нийт хуванцар болон цаасан хог хаягдлыг ангилан хаяж, дахин боловсруулах үйлдвэрүүд уруу явуулах санаачлага гарган ажиллаж байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар жилд нийт гарч болох дахин боловсрох хогны хэмжээг судалж, туршилтаар хэрэгжүүлсэн ба 2015-2016 оны хичээлийн жилд нэвтрүүлэхээр зорьж байна.
 
* Байгаль орчноо хамгаалахыг уриалсан бас нэгэн ажил бол тус 7 хоног бүрийн мягмар гарагт амин дэмээр баялаг цагаан хоолоор хооллодог бөгөөд, энэ нь байгаль орчноо хамгаалахыг уриалах, мөн биологийн төрөл зүйлийг устахаас хамгаалахыг уриалж буй хэрэг юм.

==Хөдөлмөр зуслан ==
2013 оноос &quot;Хөдөлмөр&quot; зусланг бий болгон сурагчдаа явуулж эхэлсэн нь монголын хувийн хэвшлийн сургуулиудын түүхэнд анх удаагийн үйл явдал болсон билээ. Төв аймгийн Баянчандмань сумын Доргонотын ам хэмээх газарт байрлах уг зуслан нь Улаанбаатар хотоос 75 км-ийн зайтай оршино. Тог цахилгаангүй, утасны сүлжээ барихгүй, морин тэргээр усаа зөөх гэх мэт нөхцөлийг зориудаар бий болгосон нь сурагчдад хөдөлмөрийн үнэ цэнийг ойлгуулах, байгаль орчноо хайрлан хамгаалах, бие дааж амьдрах чадварыг нь нэмэгдүүлэх зэрэг зорилготой ажээ.

[[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]]
[[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]]</text>
      <sha1>cgxsz3tz67cjixoj15blwup0t0drifs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айзея Кэнан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46286</id>
    <revision>
      <id>874088</id>
      <parentid>651913</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zafer</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Photo changed</comment>
      <origin>874088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4010" sha1="tsmg9r9lorqh8saw6c3fopupm675uwo" xml:space="preserve">{{НБА2 тоглогч
| Нэр                = Айзея Кэнан
| Англиар  = Isaiah Canaan
| Хоч       = 
| Зураг               = Isaiah Canaan 0 Trabzonspor MB TBSL 20261005 (5) (cropped).JPG
| Хэмжээ             = 210px
| Тайлбар            =  Кэнан [[2026]] онд
| Байрлал            = [[холбон тоглогч]]
| Өндөр              = 183 [[Сантиметр|см]]
| Жин                = 85 [[Килограмм|кг]]
| Баг               = Хьюстон Рокетс
| Дугаар              = 0
| Иргэншил        = {{USA}}
| Мэндэлсэн огноо      = {{birth date and age|1991|5|21}}
| Мэндэлсэн газар     = [[Миссисипи]], [[Билокси (Миссисипи)|Билокси]]
| Бага сургууль            =  Билокси (Миссисипи, Билокси)
| Ахлах сургууль            = Мюррей (2009—2013)
| Драфт              = 34
| Драфтын жил         = 2013
| Сонгогдсон баг     = [[Хьюстон Рокетс]]
| Багууд           = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* {{Далбаа АНУ|20px}} [[Хьюстон Рокетс]] (2013—одоо)
* {{Далбаа АНУ|20px}} {{аренда}} Рио Гранде Валлей Вайперс ([[НБА-гийн хөгжлийн лиг|Д лиг]]) (2013—2014)
| Алдар цол           = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* Д лигийн бүх оддын тоглолтонд оролцсон (2014)
* Бүх Америкийн коллежийн II баг (2012)
* 2x Бүсийн шилдэг тоглогч (Ohio Valley) (2012—2013)
* 3x Бүсийн бэлгэдлийн II баг (Ohio Valley) (2011—2013)
* Шилдэг шинэ тоглогч (Ohio Valley) (2014)
}}
'''Айзея Кэнан''' ({{lang-en|Isaiah Canaan}}, [[1991]] оны [[5 сарын 21|тавдугаар сарын 21-нд]] [[Миссисипи]][[муж]]ийн [[Билокси (Миссисипи)|Билокси]] хотод төрсөн) — [[АНУ|Америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны «[[Хьюстон Рокетс]]» багт [[Холбон тоглогч (сагсан бөмбөг)|холбон тоглогчоор]] тоглодог.

== Замнал ==
Кэнан [[2013]] оны [[НБА-гийн драфт]]аар №34 сонголтоор «[[Хьюстон Рокетс]]» багт элссэн&lt;ref&gt;[http://www.nba.com/rockets/news/rockets-draft-isaiah-canaan Rockets Draft Isaiah Canaan]&lt;/ref&gt; ба [[7 сарын 15|долоодугаар сарын 15-нд]] гэрээгээ байгуулжээ.&lt;ref&gt;[http://www.nba.com/rockets/news/roster-taking-shape-rockets Roster Taking Shape for the Rockets]&lt;/ref&gt; Рууки жилээ [[НБА-гийн хөгжлийн лиг|Хөгжлийн лигт]] өнгөрүүлсэн.&lt;ref&gt;[http://www.nba.com/dleague/assignments_2013_14.html 2013-14 NBA Assignments]&lt;/ref&gt;

[[2014]] оны [[2 сарын 3|хоёрдугаар сарын 3-нд]] Хөгжлийн лигийнхээ бүх оддын тоглолтонд сонгогдов.&lt;ref&gt;[http://www.nba.com/dleague/news/nba_dleague_all_star_2014_02_03.html Eighth Annual NBA D-League All-Star Game Features 16 Players With NBA Experience]&lt;/ref&gt;

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
*[http://goracers.com/roster.aspx?rp_id=2471&amp;path=mbball Намтар - Мюррей]

{{Хьюстон Рокетс багийн бүрэлдэхүүн}}
{{2013 оны НБА-гийн драфт}}

{{DEFAULTSORT:Кэнан, Айзея}}
[[Ангилал:1991 онд төрсөн]]
[[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]]
[[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хьюстон Рокетс багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]</text>
      <sha1>tsmg9r9lorqh8saw6c3fopupm675uwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Концепт урлаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52881</id>
    <revision>
      <id>874056</id>
      <parentid>676470</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6864" sha1="cmbjxruhrc3kgje1u5fhp0ksnit85bv" xml:space="preserve">```wikitext
'''Концепт урлаг''' ({{lang-en|Concept art}}) нь кино, анимейшн, комик ном, компьютер тоглоом болон бусад дүрслэх урлагийн бүтээлд ашиглах санаа, дүр, орчин, эд зүйлсийн харагдах байдлыг урьдчилан боловсруулж, зургаар илэрхийлэх урлагийн төрөл юм. Үүнийг бүтээлийн эцсийн хувилбарыг бий болгохоос өмнө санаа, загвар, хэв маяг болон дүрслэлийн боломжуудыг туршиж хөгжүүлэхэд ашигладаг.

Концепт урлаг нь зөвхөн гоёл чимэглэлийн зураг бүтээхээс ялгаатай. Үүний гол зорилго нь бүтээлийн ерөнхий дүр төрх, уур амьсгал, зохиомж болон дизайны чиглэлийг тодорхойлж, цаашдын үйлдвэрлэл, хөгжүүлэлтийн ажлыг чиглүүлэхэд оршино. Концепт зураачид уламжлалт харандаа, будаг зэрэг хэрэгсэл болон дижитал зураг боловсруулах программ ашиглан бүтээлээ туурвидаг.

==Түүх==

Концепт урлагийн үндэс нь театрын тайзны зураг төсөл, архитектурын загвар, номын зураг чимэглэл, киноны урьдчилсан дүрслэл зэрэг урлагийн салбаруудтай холбоотой. Кино үйлдвэрлэл хөгжихийн хэрээр дүрүүд, хувцас, тайз засал, орчин болон тусгай эффектүүдийг зураг хэлбэрээр урьдчилан төлөвлөх хэрэгцээ нэмэгдсэн.

Хожим компьютер тоглоом, анимейшн болон дижитал дүрслэлийн технологи хөгжсөнөөр концепт урлаг нь эдгээр салбарын бүтээл боловсруулах үйл явцын чухал хэсэг болжээ. Өнөө үед концепт урлагийг бодит зураг төсөл, гурван хэмжээст загварчлал, гэрэлтүүлэг, материалын сонголт болон виртуал орчны хөгжүүлэлттэй уялдуулан ашигладаг.

==Хэрэглээ==

===Кино ба телевиз===

Кино, телевизийн бүтээлд концепт урлагийг дүрүүдийн гадаад төрх, хувцас, зэвсэг, тээврийн хэрэгсэл, барилга байгууламж, байгалийн орчин болон уран зөгнөлт ертөнцийг боловсруулахад ашигладаг. Ялангуяа шинжлэх ухааны уран зөгнөлт, уран зөгнөлт болон адал явдалт кинонд бодит амьдралд байдаггүй дүрслэлийг урьдчилан боловсруулахад чухал үүрэгтэй.

===Компьютер тоглоом===

Компьютер тоглоомын салбарт концепт урлаг нь тоглоомын ертөнц, газрын зураг, дүрийн загвар, мангас, зэвсэг, барилга байгууламж болон хэрэглэгчийн орчны харагдах байдлыг тодорхойлоход ашиглагддаг. Концепт зураг нь тоглоомын дизайнер, гурван хэмжээст загвар бүтээгч, аниматор болон хөгжүүлэгчдийн ажлыг уялдуулахад тусалдаг.

===Анимейшн ба комик ном===

Анимейшний бүтээлд дүрийн хөдөлгөөн, биеийн хэлбэр, нүүрний хувирал, хувцас болон орчны дизайныг туршиж боловсруулна. Комик номд дүрүүдийн төрх, үйл явдал өрнөх орчин, өнгөний шийдэл, дүрслэлийн хэв маягийг тодорхойлоход ашигладаг.

===Бусад салбар===

Концепт урлагийг зарим тохиолдолд архитектур, бүтээгдэхүүний дизайн, зар сурталчилгаа, үзэсгэлэнгийн зохион байгуулалт болон виртуал орчны төлөвлөлтөд ашигладаг. Эдгээр салбарт эцсийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхээс өмнө боломжит хувилбаруудыг дүрслэн харуулах зорилготой.

==Бүтээх үйл явц==

Концепт урлагийг бүтээх үйл явц нь төслийн онцлогоос хамааран өөр өөр боловч дараах үе шатууд түгээмэл байдаг.

# '''Судалгаа, санаа боловсруулах:''' Зохиол, төслийн шаардлага, түүхэн эх сурвалж, орчны онцлог болон дүрслэлийн лавлах материалыг судална.
# '''Эскиз гаргах:''' Олон хувилбарын жижиг хэмжээний зураг гаргаж, хэлбэр, зохиомж болон ерөнхий санааг туршина.
# '''Загвар хөгжүүлэх:''' Сонгосон хувилбарыг нарийвчлан боловсруулж, өнгө, материал, гэрэлтүүлэг болон дүрслэлийн хэв маягийг тодорхойлно.
# '''Санал авч засварлах:''' Урлагийн удирдагч, найруулагч, дизайнер болон бусад багийн гишүүдийн саналд үндэслэн өөрчлөлт хийнэ.
# '''Эцсийн концепт зураг гаргах:''' Зөвшөөрөгдсөн загварыг цаашдын үйлдвэрлэл, загварчлал болон дүрслэлийн ажилд ашиглахуйц түвшинд хүргэнэ.

==Ашигладаг арга хэрэгсэл==

Концепт зураачид цаас, харандаа, үзэг, усан будаг болон бусад уламжлалт хэрэгслээс гадна дижитал зураг боловсруулах программ, график таблет ашигладаг. Зарим төсөлд гэрэл зураг, гурван хэмжээст загвар, фото эвлүүлэг болон дижитал будалтын аргыг хослуулдаг.</text>
      <sha1>cmbjxruhrc3kgje1u5fhp0ksnit85bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874057</id>
      <parentid>874056</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6852" sha1="l38it9m4rp36969tr34dmay90djd5ly" xml:space="preserve">'''Концепт урлаг''' ({{lang-en|Concept art}}) нь кино, анимейшн, комик ном, компьютер тоглоом болон бусад дүрслэх урлагийн бүтээлд ашиглах санаа, дүр, орчин, эд зүйлсийн харагдах байдлыг урьдчилан боловсруулж, зургаар илэрхийлэх урлагийн төрөл юм. Үүнийг бүтээлийн эцсийн хувилбарыг бий болгохоос өмнө санаа, загвар, хэв маяг болон дүрслэлийн боломжуудыг туршиж хөгжүүлэхэд ашигладаг.

Концепт урлаг нь зөвхөн гоёл чимэглэлийн зураг бүтээхээс ялгаатай. Үүний гол зорилго нь бүтээлийн ерөнхий дүр төрх, уур амьсгал, зохиомж болон дизайны чиглэлийг тодорхойлж, цаашдын үйлдвэрлэл, хөгжүүлэлтийн ажлыг чиглүүлэхэд оршино. Концепт зураачид уламжлалт харандаа, будаг зэрэг хэрэгсэл болон дижитал зураг боловсруулах программ ашиглан бүтээлээ туурвидаг.

==Түүх==

Концепт урлагийн үндэс нь театрын тайзны зураг төсөл, архитектурын загвар, номын зураг чимэглэл, киноны урьдчилсан дүрслэл зэрэг урлагийн салбаруудтай холбоотой. Кино үйлдвэрлэл хөгжихийн хэрээр дүрүүд, хувцас, тайз засал, орчин болон тусгай эффектүүдийг зураг хэлбэрээр урьдчилан төлөвлөх хэрэгцээ нэмэгдсэн.

Хожим компьютер тоглоом, анимейшн болон дижитал дүрслэлийн технологи хөгжсөнөөр концепт урлаг нь эдгээр салбарын бүтээл боловсруулах үйл явцын чухал хэсэг болжээ. Өнөө үед концепт урлагийг бодит зураг төсөл, гурван хэмжээст загварчлал, гэрэлтүүлэг, материалын сонголт болон виртуал орчны хөгжүүлэлттэй уялдуулан ашигладаг.

==Хэрэглээ==

===Кино ба телевиз===

Кино, телевизийн бүтээлд концепт урлагийг дүрүүдийн гадаад төрх, хувцас, зэвсэг, тээврийн хэрэгсэл, барилга байгууламж, байгалийн орчин болон уран зөгнөлт ертөнцийг боловсруулахад ашигладаг. Ялангуяа шинжлэх ухааны уран зөгнөлт, уран зөгнөлт болон адал явдалт кинонд бодит амьдралд байдаггүй дүрслэлийг урьдчилан боловсруулахад чухал үүрэгтэй.

===Компьютер тоглоом===

Компьютер тоглоомын салбарт концепт урлаг нь тоглоомын ертөнц, газрын зураг, дүрийн загвар, мангас, зэвсэг, барилга байгууламж болон хэрэглэгчийн орчны харагдах байдлыг тодорхойлоход ашиглагддаг. Концепт зураг нь тоглоомын дизайнер, гурван хэмжээст загвар бүтээгч, аниматор болон хөгжүүлэгчдийн ажлыг уялдуулахад тусалдаг.

===Анимейшн ба комик ном===

Анимейшний бүтээлд дүрийн хөдөлгөөн, биеийн хэлбэр, нүүрний хувирал, хувцас болон орчны дизайныг туршиж боловсруулна. Комик номд дүрүүдийн төрх, үйл явдал өрнөх орчин, өнгөний шийдэл, дүрслэлийн хэв маягийг тодорхойлоход ашигладаг.

===Бусад салбар===

Концепт урлагийг зарим тохиолдолд архитектур, бүтээгдэхүүний дизайн, зар сурталчилгаа, үзэсгэлэнгийн зохион байгуулалт болон виртуал орчны төлөвлөлтөд ашигладаг. Эдгээр салбарт эцсийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхээс өмнө боломжит хувилбаруудыг дүрслэн харуулах зорилготой.

==Бүтээх үйл явц==

Концепт урлагийг бүтээх үйл явц нь төслийн онцлогоос хамааран өөр өөр боловч дараах үе шатууд түгээмэл байдаг.

# '''Судалгаа, санаа боловсруулах:''' Зохиол, төслийн шаардлага, түүхэн эх сурвалж, орчны онцлог болон дүрслэлийн лавлах материалыг судална.
# '''Эскиз гаргах:''' Олон хувилбарын жижиг хэмжээний зураг гаргаж, хэлбэр, зохиомж болон ерөнхий санааг туршина.
# '''Загвар хөгжүүлэх:''' Сонгосон хувилбарыг нарийвчлан боловсруулж, өнгө, материал, гэрэлтүүлэг болон дүрслэлийн хэв маягийг тодорхойлно.
# '''Санал авч засварлах:''' Урлагийн удирдагч, найруулагч, дизайнер болон бусад багийн гишүүдийн саналд үндэслэн өөрчлөлт хийнэ.
# '''Эцсийн концепт зураг гаргах:''' Зөвшөөрөгдсөн загварыг цаашдын үйлдвэрлэл, загварчлал болон дүрслэлийн ажилд ашиглахуйц түвшинд хүргэнэ.

==Ашигладаг арга хэрэгсэл==

Концепт зураачид цаас, харандаа, үзэг, усан будаг болон бусад уламжлалт хэрэгслээс гадна дижитал зураг боловсруулах программ, график таблет ашигладаг. Зарим төсөлд гэрэл зураг, гурван хэмжээст загвар, фото эвлүүлэг болон дижитал будалтын аргыг хослуулдаг.</text>
      <sha1>l38it9m4rp36969tr34dmay90djd5ly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874058</id>
      <parentid>874057</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6948" sha1="hrj3r49pyg2kwbyxs31clhtqywziyxz" xml:space="preserve">'''Концепт урлаг''' ({{langx|en|Concept art}}) нь [[кино]], анимейшн, [[комик ном]], [[компьютер тоглоом]] болон бусад дүрслэх урлагийн бүтээлд ашиглах санаа, дүр, орчин, эд зүйлсийн харагдах байдлыг урьдчилан боловсруулж, зургаар илэрхийлэх урлагийн төрөл юм. Үүнийг бүтээлийн эцсийн хувилбарыг бий болгохоос өмнө санаа, загвар, хэв маяг болон дүрслэлийн боломжуудыг туршиж хөгжүүлэхэд ашигладаг.

Концепт урлаг нь зөвхөн гоёл чимэглэлийн зураг бүтээхээс ялгаатай. Үүний гол зорилго нь бүтээлийн ерөнхий дүр төрх, уур амьсгал, зохиомж болон дизайны чиглэлийг тодорхойлж, цаашдын үйлдвэрлэл, хөгжүүлэлтийн ажлыг чиглүүлэхэд оршино. Концепт зураачид уламжлалт харандаа, будаг зэрэг хэрэгсэл болон дижитал зураг боловсруулах программ ашиглан бүтээлээ туурвидаг.

==Түүх==

Концепт урлагийн үндэс нь театрын тайзны зураг төсөл, архитектурын загвар, номын зураг чимэглэл, киноны урьдчилсан дүрслэл зэрэг урлагийн салбаруудтай холбоотой. Кино үйлдвэрлэл хөгжихийн хэрээр дүрүүд, хувцас, тайз засал, орчин болон тусгай эффектүүдийг зураг хэлбэрээр урьдчилан төлөвлөх хэрэгцээ нэмэгдсэн.

Хожим компьютер тоглоом, анимейшн болон дижитал дүрслэлийн технологи хөгжсөнөөр концепт урлаг нь эдгээр салбарын бүтээл боловсруулах үйл явцын чухал хэсэг болжээ. Өнөө үед концепт урлагийг бодит зураг төсөл, гурван хэмжээст загварчлал, гэрэлтүүлэг, материалын сонголт болон виртуал орчны хөгжүүлэлттэй уялдуулан ашигладаг.

==Хэрэглээ==

===Кино ба телевиз===

Кино, телевизийн бүтээлд концепт урлагийг дүрүүдийн гадаад төрх, хувцас, зэвсэг, тээврийн хэрэгсэл, барилга байгууламж, байгалийн орчин болон уран зөгнөлт ертөнцийг боловсруулахад ашигладаг. Ялангуяа шинжлэх ухааны уран зөгнөлт, уран зөгнөлт болон адал явдалт кинонд бодит амьдралд байдаггүй дүрслэлийг урьдчилан боловсруулахад чухал үүрэгтэй.

===Компьютер тоглоом===

Компьютер тоглоомын салбарт концепт урлаг нь тоглоомын ертөнц, газрын зураг, дүрийн загвар, мангас, зэвсэг, барилга байгууламж болон хэрэглэгчийн орчны харагдах байдлыг тодорхойлоход ашиглагддаг. Концепт зураг нь тоглоомын дизайнер, гурван хэмжээст загвар бүтээгч, аниматор болон хөгжүүлэгчдийн ажлыг уялдуулахад тусалдаг.

===Анимейшн ба комик ном===

Анимейшний бүтээлд дүрийн хөдөлгөөн, биеийн хэлбэр, нүүрний хувирал, хувцас болон орчны дизайныг туршиж боловсруулна. Комик номд дүрүүдийн төрх, үйл явдал өрнөх орчин, өнгөний шийдэл, дүрслэлийн хэв маягийг тодорхойлоход ашигладаг.

===Бусад салбар===

Концепт урлагийг зарим тохиолдолд архитектур, бүтээгдэхүүний дизайн, зар сурталчилгаа, үзэсгэлэнгийн зохион байгуулалт болон виртуал орчны төлөвлөлтөд ашигладаг. Эдгээр салбарт эцсийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхээс өмнө боломжит хувилбаруудыг дүрслэн харуулах зорилготой.

==Бүтээх үйл явц==

Концепт урлагийг бүтээх үйл явц нь төслийн онцлогоос хамааран өөр өөр боловч дараах үе шатууд түгээмэл байдаг.

# '''Судалгаа, санаа боловсруулах:''' Зохиол, төслийн шаардлага, түүхэн эх сурвалж, орчны онцлог болон дүрслэлийн лавлах материалыг судална.
# '''Эскиз гаргах:''' Олон хувилбарын жижиг хэмжээний зураг гаргаж, хэлбэр, зохиомж болон ерөнхий санааг туршина.
# '''Загвар хөгжүүлэх:''' Сонгосон хувилбарыг нарийвчлан боловсруулж, өнгө, материал, гэрэлтүүлэг болон дүрслэлийн хэв маягийг тодорхойлно.
# '''Санал авч засварлах:''' Урлагийн удирдагч, найруулагч, дизайнер болон бусад багийн гишүүдийн саналд үндэслэн өөрчлөлт хийнэ.
# '''Эцсийн концепт зураг гаргах:''' Зөвшөөрөгдсөн загварыг цаашдын үйлдвэрлэл, загварчлал болон дүрслэлийн ажилд ашиглахуйц түвшинд хүргэнэ.

==Ашигладаг арга хэрэгсэл==

Концепт зураачид цаас, харандаа, үзэг, усан будаг болон бусад уламжлалт хэрэгслээс гадна дижитал зураг боловсруулах программ, график таблет ашигладаг. Зарим төсөлд гэрэл зураг, гурван хэмжээст загвар, фото эвлүүлэг болон дижитал будалтын аргыг хослуулдаг.

[[Ангилал:График дизайн]]
[[Ангилал:Зураг зүй]]</text>
      <sha1>hrj3r49pyg2kwbyxs31clhtqywziyxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанбаатар хотын банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53585</id>
    <revision>
      <id>874087</id>
      <parentid>872193</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>874087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="566" sha1="bba3v2xqf18jvrlkyci4g139nad3ekm" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Улаанбаатар хотын банк''' нь 1998 онд Улаанбаатар сан УҮГ-ын хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан, Монгол улсын Улаанбаатар хотод төвтэй банк байсан бөгөөд 2020 оны 6 сард [[Худалдаа Хөгжлийн Банк]]тай нэгдсэн..

[[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын банк]]


{{company-stub}}
{{Монгол улсад хамаарах}}</text>
      <sha1>bba3v2xqf18jvrlkyci4g139nad3ekm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ысык нуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54731</id>
    <revision>
      <id>874070</id>
      <parentid>834835</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10985" sha1="tbp3uextbhsyn9jeni49xfz7xiq2ppw" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүн хойд Киргизэд орших нуур}}
{{About|Киргизийн нуурын|Киргизийн мужийг|Ысыккөл муж|Киргизийн тойргийг|Ысыккөл тойрог}}
{{Инфобокс нуур
| name               = Ысык нуур
| other_name         = Төмөрт нуур
| image              = &lt;!-- images and maps  -----------&gt; {{multiple image
| border                   = infobox
| perrow            = 1/2/2/2/2
| total_width       = 250
| image1 = Issykkul plyag.jpg
| image2 = 20141010 Kyrgyzstan 1169 Lake Issyk-Kul (15635724474).jpg
| image3 = Issyk-Kul, Kyrgyzstan (43713946455).jpg
| footer = }}
| caption            = 
| image_bathymetry   = Issyk Kul.jpg
| caption_bathymetry = Сансраас харагдах Ысык нуур, 1992 оны 9 сар
| coords             = {{Coord|42|25|N|77|15|E|type:waterbody_region:KG_scale:1500000|display=inline,title}}
| lake_type          = [[Эртний нуур]], [[хаагдмал ай сав|хаагдмал]]&lt;br /&gt;Уулын нуур&lt;br /&gt;[[Мономик]], [[Давстай нуур|давстай]]
| inflow             = [[Мөсөн гол]]ууд
| outflow            = [[Ууршилт]]
| catchment          = {{convert|15844|km2|abbr=on}}
| basin_countries    = [[Киргиз]]
| length             = {{convert|178|km|abbr=on}}&lt;ref name=Savvaitova/&gt;
| width              = {{convert|60.1|km|abbr=on}}&lt;ref name=Savvaitova/&gt;
| area               = {{convert|6236|km2|abbr=on}}&lt;ref name=Savvaitova/&gt;
| depth              = {{convert|278.4|m|abbr=on}}&lt;ref name=Savvaitova&gt;{{citation |journal=International Journal of Salt Lake Research |date=December 1992 |volume=1 |issue=2 |pages=21–46 |title=Lake Issyk-Kul, Kirgizia |first1=K. |last1=Savvaitova |first2=T. |last2=Petr |doi=10.1007/BF02904361 }}&lt;/ref&gt;
| max-depth          = {{convert|668|m|abbr=on}}&lt;ref name=Savvaitova/&gt;&lt;ref name=Hofer_2002/&gt;
| volume             = {{convert|1,736|km3|abbr=on}}&lt;ref name=Kodayev_1973&gt;{{citation |last1=Kodayev |first1=G.V. |title=Морфометрия озера Иссык-Куль |trans-title=Morphometry of Lake Issyk-Kul |language=ru |journal=News of the All-Union Geographic Society (Izvestiya VGO) |year=1973 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Hofer_2002/&gt;
| shore              = {{convert|669|km|abbr=on}}&lt;ref name=Savvaitova/&gt;
| elevation          = {{convert|1607|m|abbr=on}}&lt;ref name=Savvaitova/&gt;
| islands            = 
| cities             = [[Балыкч]], [[Чолпон-Ата]], [[Харгол]]
| residence_time     = ~330 жил&lt;ref name=Hofer_2002&gt;{{citation |journal=Limnology and Oceanography |date=11 July 2002 |issue=47 |volume=4 |pages=1210–1216 |title=Rapid deep-water renewal in Lake Issyk-Kul (Kyrgyzstan) indicated by transient tracers |first1=Маркус |last1=Хофер |first2=Франк |last2=Питерс |first3=Вернер |last3=Эшбах-Хертиг |first4=Матиас |last4=Бренвальд |first5=Йоханнес |last5=Холочер |first6=Дэвид М. |last6=Ливингстон |first7=Владимир |last7=Романовский |first8=Рольф |last8=Кипфер |doi=10.4319/lo.2002.47.4.1210 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| salinity           = 6г/Л&lt;ref name=Savvaitova/&gt;&lt;ref name=Hofer_2002/&gt;
 &lt;!--      Map      --&gt;| pushpin_map        = Киргиз#Баруун Ази
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt    = Киргиз дэх Ысык нуурын байршил.
| pushpin_map_caption = &lt;!--   Below       --&gt;
| website            = 
| reference          = 
| embedded           = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Ысык нууртай хамт Ысыккөл улсын байгалийн нөөц газар
 | designation1_date = 2002 оны 11 сарын 12
 | designation1_number = 1231&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ысык нууртай хамт Ысыккөл улсын байгалийн нөөц газар|website=[[Рамсарын конвенц|Рамсарын]] газрын мэдээллийн үйлчилгээ|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1231|access-date=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;}}
}}
[[File:Lake Issyk Kul.jpg|thumb|NASA-н хиймэл дагуулаас авсан зураг]]

'''Ысык нуур'''  ({{lang-en|Yssyk-Kul}}, {{lang-ru|Иссы́к-Ку́ль}}, {{lang-ky|Ысык-Көл}}-''«халуун нуур» гэж орчуулна, монгол. [[Дулаан нуур]]''{{Citation needed}}) — [[Киргиз]] улсын нутаг дахь хамгийн том [[нуур]] болно. Дэлхийд усны эзлэхүүний хэмжээгээр эхний 10-т, талбайн хэмжээгээр эхний 25-т, гүний хэмжээгээр 6-д ордог бол Каспийн тэнгисийн дараа 2-рт ордог давстай нуур юм. Далайн түвшинээс 1609 м өргөгдсөн. Ойролцоогоор 80 орчим бага хэмжээний гол горхи цутгадаг. Томоохон цутгал нь дорно зүгээс нийлэх Тюп болон Жаргалан голууд. Нуураас гадагш урсгал байхгүй боловч зарим судлаачид газрын гүнээр дамжин ойролцоох [[Чуй гол|Чуй голруу]] нэвчдэг гэж үздэг. Давстай устай ([[эрдэс]]тэй-5,90 ‰).

Усны багтаамж 1738 км³, гадаргын талбай — 6236 км², эргийн шугамын урт — 688 км, дундаж гүн — 278 м, хамгийн гүн цэг нь 702 м. Дорноос өрнө зүгт 182 км урт сунасан, өмнөөс умард зүг — 58 км өргөн. 

Өвөл хөлдөдгүй энэ нуур 2023 оны 1-р сард цаг агаарын хэм -30 С хүрч ойрын 20 жилд болоогүй хүйтэрсэн гэж нутгийн хүмүүс ярьдаг. Нуур давстай тул хөлддөггүй.   

[[Файл:Issyk Kul at sundown.jpg|thumb|Нар жаргах үеийн Төмөртэй нуур (2002)]]
[[Файл:Yssykkoel-lake.jpg|thumb|Төмөртэй нуурын элстэй эрэг]]

== Нэрний тухай ==
[[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]]&lt;nowiki/&gt;ын бүс нутаг нь эртнээс [[Хүннү улс|Хүннү]], Хар Хятан, [[Их Монгол Улс|Их Монгол улс]], [[Цагаадайн хант улс]], [[Моголистан]], [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]] зэрэг Монголын төрт улсуудын эзэмшил нутаг байсан бөгөөд түүхэн Монгол нэр нь [[Төмөр]]тэй нуур юм.{{Citation needed}} ''&quot;Томортуй нур&quot;'' нэрээр оросын сурвалж бичгүүдэд олонтой дурдагдсан байдаг.{{Citation needed}} Одоо зүүн өмнө зүгт нь суурьшдаг Сарт-хальмаг буюу калмак Монголчууд болон эргэн тойрны газар ус, худаг булаг, хот суурингуудын Монгол нэрээр уугуул Монгол нутаг гэдэг нь илэрхий байдаг билээ. Жишээ нь Харгол, Өртөө-тохой, Улаанбулаг зэрэг суурин газар, Харгол, Жаргалан гол зэрэг болно. [[Киргиз хэл|Киргиз хэлээрх]] нэр нь түрэг хэлний &quot;ысык көл&quot; буюу халуун нуур{{Citation needed}} гэсэн утгатай. Учир нь энэ нуур мөнх цастай сүрлэг уулсаар хүрээлэгдсэн боловч өвлийн улиралд хөлддөггүй байна. Учир нь тогтуун дулаан цаг агаар, эргэн тойрноос цутгах халуун [[рашаан]]ууд, давс ихтэй уснаасаа болоод хөлддөггүй ажээ.

== Түүх ==
Нуур орчмын нутаг нь [[Зүүнгарын хаант улс]]ын [[Цорос]]ын нутаг бөгөөд энэ орчим [[тод бичиг]] болон, төвөд үсгээр бичсэн хадны бичиг дурсгалууд түгээмэл буй.

МЭӨ 2-р зууны сүүл үеийн Хятадын түүх сударт Ыссык нуурын тухай анх дурдсан байдаг бөгөөд түүнийг Же-Хай гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь &quot;дулаан тэнгис&quot; гэсэн утгатай байжээ. Харин 19-р зуунд Оросын эрдэмтэд, тэр дундаа [[Николай Пржевальский]] энэ нуурыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалж эхэлсэн гэж үздэг. Түүнийг өөрийн гэрээслэл үлдээсний дагуу уг нуурын эрэг дээр оршуулжээ. 

== Аялал жуулчлал ==
Далайн болон уулын уур амьсгалын ховор хослол нь олон тооны жуулчдын анхаарлыг татдаг. Нуурын эрэг дагуу олон тооны сувилал, амралтын газар байдаг. Киргизийн аялал жуулчлалын орлогын гол эх үүсвэр бол Иссык нуур болдог юм. Гэсэн хэдий ч Иссык нуурын эрэг дээр олон хөгжөөгүй газрууд байсаар байгаа бөгөөд тэдгээр газар аажмаар шинэ амралт зугаалгын газрууд гарч ирж байна.

Нуурын эргийн шарлагын аялал жуулчлал нь гол төлөв Тамчы тосгоноос хойд эргийн Корумду тосгон хүртэл төвлөрдөг. Энэ улирал 6-р сарын дундаас 8-р сарын сүүл хүртэл үргэлжилдэг байна. 

== Үлгэр домгууд ==

=== Доголон Төмөр хаантай холбоотой ===

== Сарт халимагууд ==

[[Хотон халимаг]] буюу Сарт халимагууд.

===Харгол хот===

Сарт халимагуудын нутаг Каракол буюу [[Харгол]]

== Эргэн тойрны Монгол нэртэй газар ус ==

== Түүхийн хуудаснаа ==

[[Ангилал:Азийн нуур]]
[[Ангилал:Киргизийн нуур]]
[[Ангилал:Азийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг]]
[[Ангилал:Тэнгэр уул]]
[[Ангилал:Ысыккөл муж]]
[[Ангилал:Киргиз дэх Рамсарын ус, намгархаг газар]]
[[Ангилал:Ысык нуурын ус зүйн систем]]</text>
      <sha1>tbp3uextbhsyn9jeni49xfz7xiq2ppw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ухаалаг карт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55270</id>
    <revision>
      <id>874031</id>
      <parentid>844612</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>874031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10963" sha1="f93k5cf5trzy83yqxxez53ljg1qtn2z" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

[[File:Chipkarte.jpg|right|thumb|Ухаалаг карт]]
[[File:Differentsmartcardpadlayouts.jpg|right|thumb|Төрөл бүрийн чип картны контактууд]]
'''Ухаалаг (Смарт) карт''', '''чип карт''' эсвэл '''нэгдсэн хэлхээний карт''' (НХК) нь [[нэгдсэн хэлхээ]] суулгагдсан, халаасанд багтахуйц хэмжээтэй картууд юм. Энэхүү картууд нь хуванцараар хийгдсэн байдаг. 2009 оны 4 дүгээр сард Япон улс дахин ашиглаж болохуйц санхүүгийн ухаалаг картыг үйлдвэрлэсэн. Ухаалаг карт нь хувийн мэдээлэл, танилцуулга, хадгалсан мэдээлэл, программ боловсруулалт зэргийг агуулж болно.

== Түүх ==

===Шинэ бүтээл===
1968 болон 1969 онд [[Хельмүт Грөттрүп]] болон Юрген Детлофф хамтран (дэлгэрэнгүй Хельмүт Грөттрүпийн хуудаснаас харна уу) автомат чип картанд зориулж патент гаргасан. Роланд Морено 1974 онд санах ойн картын төрлийг патенталсан. Ухаалаг картын патентыг чухал хэсэг болох одоог хүртэл ашиглаж байгаа санах ой, микропроцессор зэргийг Юрген Детлофф 1976 онд анх санаачилсан бөгөөд 1978 онд USP 4105156 гэх нэрийн дор гаргасан. 1977 онд Михель Угон анхны микропроцессор ухаалаг картыг зохиосон билээ.

Картын анхны олныг хамарсан хэрэглээ нь 1983 онд францад утасны картаар ашиглагдсан явдал билээ.

Ухаалаг карт ашиглах хамгийн их өсөлт нь Европын GSM гар утасны ухаалаг карт дээр тулгуурлан SIM-карт, гар утас нэвтрүүлэх нь 1990-ээд онд ирсэн юм. Европ дахь гар утасны дэлгэрүүлэх нь, ухаалаг карт нь өргөн хүрээтэй болж байна.

1993 онд олон улсын төлбөрийн систем MasterCard, Visa болон Europay кредит болон дебит карт дамжуулан төлбөр ухаалаг карт ашиглах үзүүлэлтийг боловсруулж хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурлаа. Стандарт EMV (Europay, MasterCard, Visa) анхны хувилбар нь 1994 онд гарсан байна. 1998 онд энэ нь техникийн дараагийн хувилбар нь бэлэн болсон.

== Загвар ==
Ухаалаг карт нь дараах ерөнхий шинж чанарыг агуулна:
* Зээлийн картын ижил хэмжээ 
* Аюулгүй байдлын систем агуулсан
* ATM,DIP уншигч гэх зэрэг карт унших төхөөрөмжүүдтэй харьцах чадвартай

== Програм ==
'''Санхүү'''

Ухаалаг картууд нь АТМ, утасны сим, мөн телевиз байрны төлбөр төлөх гэх зэрэгт ашиглагддаг өндөр хамгаалалттай байдаг.

Төлбөр төлөх зориулалтаар ашиглагддаг алдартай картуудыг доор дурьдав:
* Visa: Visa Contactless, Quick VSDC, &quot;qVSDC&quot;, Visa Wave, MSD, payWave
* MasterCard: PayPass Magstripe, PayPass MChip
* American Express: ExpressPay
* Discover: Zip
'''Sim Cart'''

Энэхүү сим карт нь утсанд ашиглагддаг жижигрүүлсэн хэмжээтэй карт байдаг.

'''Компьтерийн хамгаалалт'''

Ухаалаг картыг аюулгүй байдлын хамгаалалтын төлөө ашиглаж болно.

Банктай шууд хамаарал байхгүй бол газрын зураг банкинд хүсэлт гаргах нь соронзон карт ялгаатай нь, гадуур шугам нь горимд өнгөрөх нь та нар ажилладаг бөгөөд энэ нь аль хэдийн карт нь үйл ажиллагаа явуулах зөвшөөрөл олгох юм.

== Тодорхойлох ==

Хурдтай тоон тодорхойлох ухаалаг карт ашиглах өсөн нэмэгдэж буй. Энэ газар нутагт карт нь тодорхойлоход ашигладаг. Илүү нийтлэг жишээ - PKI нь уялдуулан юм. Ухаалаг карт дэлгүүрүүд нь шифрлэгдсэн тоон гэрчилгээ эзэмшигчийн талаар зарим мэдээллийн хамтаар PKI-аас хүлээн авсан юм.

Ухаалаг карт дээр тулгуурлан жолооны тусгай зөвшөөрлийн анхны систем, Аргентин Mendoza аймагт нэвтрүүлсэн байна. Авто замын осол өндөр түвшин, торгууль төлөх бага түвшин байв. Орчин үеийн шаардлагад хариу өгөх ухаалаг зөв зөрчил болон төлөгдөөгүй торгууль бичсэн. Мөн жолооч, түүний зураг болон эрүүл мэндийн мэдээллийн эзэмшигчийн хүсэлтээр хувийн мэдээллийг агуулсан. Засгийн газар шинэ систем торгуулийн гаруй $ 10 сая цуглуулах нь туслах болно гэж үзэж байна.

2009 оны эхээр гэхэд, [[Испани]], Бельги нийт хүн амын Засгийн газраас гаргасан тодорхойлоход ашигласан Eid-карт юм. Танилтад зориулсан нэг, бусад  гарын үсэг зурахад Эдгээр картууд нь 2-р гэрчилгээ байдаг. Эдгээр орнуудад илүү, илүү үйлчилгээ Eid карт зөвшөөрөл ашиглаж байна.

ОХУ-ын С 2010 оны таних арга хэрэгсэл болгон нийтийн цахим карт нэвтрүүлэх санаачилсан.

== Стандарт ==

Аюулгүй байдлын асуудал смарт карт, олон улсын болон компанийн стандарт, дүрэм журам нь олон тооны зохицуулж байна. Бие даасан, та зохицуулах төрийн хууль олгож болно: тоног төхөөрөмж, дижитал аюулгүй байдлын алгоритм нь экспорт / импорт, төрийн бүтэц дижитал аюулгүй байдлын дүрэм.

Хамгийн сайн мэдэгдэж байгаа нь дараах стандартууд нь:

Илүү нийтлэг шалгуур гэж нэрлэдэг ISO / IEC 15408 - тоон системийн аюулгүй байдалтай холбоотой дүрэм тогтоосон.

Холбооны мэдээлэл боловсруулах стандарт (FIPS). Мэдээллийн аюулгүй байдлын онд АНУ-ын үндэсний стандарт. Криптографийн механизм нь шаардлага - хамгийн сайн FIPS-140 танигдсан ухаалаг карт аюулгүй байдлын хувьд.

EMV - картын төлбөрийн систем хамтарсан стандарт Europay, MasterCard болон VISA.

Аюулгүй байдлын асуудал нь ихэвчлэн Жишээ нь, GlobalPlatform гэх мэт (Англи). Оросын., ИХБ, JavaCard, гэх мэт. Д., аж үйлдвэрийн стандартад оруулна

== Асуудал ==
Байж болох алдаа. Ажиллагааны үед хуванцар карт бичил схем хугарал нь нэмэгдэх магадлал бий болгодог бөгөөд энэ нь чухал ач холбогдолтой хэв гажилт нөлөө ихтэй байна. Гэсэн хэдий ч, ухаалаг карт нь алдаа холбоотой томоохон банкны систем зардал, [[луйвар]] холбоотой байж болох зардлыг нөхөн төлөх.

Ийм систем нь гуравдагч этгээд карт эзэмшигчдийн хөдөлгөөнийг хянах боломжийг олгодог учраас нийтийн тээврийн ухаалаг карт ашиглах, хувийн нууцыг нь аюул учруулж байна.

Эзэмшигчийн адилтгах, таньж нь ухаалаг карт ашиглах - онлайн банкны хэрэглээнд хамгийн найдвартай арга зам байдаг ч, аюулгүй байдлын ч бүрэн гүйцэд биш юм. Хэрэв таны компьютер үзүүлж чадахгүй бол интернэт хэрэглээний аюулгүй ажиллагааны баталгаа биш юм. Жишээ нь, програм хангамж утасгуй эзэн нь еерчлелт үйл ажиллагаа байж болно. Ийм программ хангамж жишээ - Trojan Чимээгүй Банкир. Зарим банк (Бельгийн Fortis ба Dexia) нь ухаалаг карт холбоо барих уншигч нэмэлт, эзэн нь хүссэн үйл ажиллагаа болон уншигч авсан [[тоон гарын үсэг]] зурахад PIN-кодыг орж, банкны вэб хуудас руу хүсэлт гаргаж, энэ банкны гарын үсэг харьцуулахад байна.

Асуудал нь ухаалаг картуудад зориулсан стандартын явдал юм. Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд төслийн харилцан тоног төхөөрөмж цэг (POI) дээр ажиллах нь ухаалаг карт нь шинэ бүтэц хөгжиж байна ERIDANE, эхлүүлсэн байна.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Smart cards|Ухаалаг карт}}
{{Wiktionary}}

[[Ангилал:Ухаалаг карт| ]]
[[Ангилал:Телевизийн техник]]
[[Ангилал:Удирдах төхөөрөмж (техник хангамж)]]</text>
      <sha1>f93k5cf5trzy83yqxxez53ljg1qtn2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шинжлэн магадлах ухаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56294</id>
    <revision>
      <id>874026</id>
      <parentid>675486</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>874026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24055" sha1="r8nkd0yk28etneeg9mt275ydr69nrl6" xml:space="preserve">'''Шинжлэн магадлах ухаан''' нь аливаа /үндсэн хуулийн, эрүүгийн, иргэний, захиргааны, арбитрийн/ хэрэг, маргааныг шийдвэрлэхэд шинжлэх ухааны болон бусад салбарын мэдлэгийг ашиглах зорилгоор шинжлэн магадлахуйн онол, эрх зүй, ёс зүй дор суурилсан  ерөнхий ба тусгай арга, хэрэгслийг боловсруулдаг шинжлэх ухааны салбар. Нэгэнт бий болсон мэдлэгийн салбаруудыг практик зорилтыг шийдвэрлэхэд ашигладгаараа шинжлэн магадлах ухаан нь хэрэглээний шинжлэх ухаан юм.

== Үгийн гарал үүсэл ==
''Forensic'' гэдэг нь Латины ''forēnsis'' буюу &quot;хэлэлцүүлгийн өмнө&quot; гэсэн утгатай нэр томъёо юм. Тухайн үед шүүхийн хэлэлцүүлгээс өмнө аливаа зүйлийг магадлах, учрыг нь олох үйл ажиллагаа явагддаг байжээ. Энэ утгаар форенсик гэдэг нэр томъёо хэрэглэгдэж байв. Орчин үеийн ойлголтоор энэ нэр томъёо нь  агуулгаараа өөрчлөгдөж, нотлох баримт цуглуулах, шинжлэх гэсэн утга агуулах болжээ. Forensics буюу forensic science гэсэн үгийг баруун европын ихэнх улс, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Австрали, Канад зэрэг орнуудад тухайн нэршлээр нь ашиглаж байгаа бол Япон болон зүүн өмнөд азийн зарим улсад &quot;police science&quot;, [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] болон хуучин ЗХУ-аас өрх тусгаарласан зарим улсад &quot;Судебная экспертиза&quot;, &quot;Сот сараптамасы&quot; гэх зэргээр өөрийн хэл дээр орчуулан хэрэглэж байна. Харин монгол улсын хувьд &quot;судебная экспертиза&quot; гэсэн нэр томъёог &quot;шүүхийн шинжилгээ&quot;, &quot;шүүх шинжилгээ зүй&quot; орчуулсан байдаг. Сүүлийн жилүүдэд &quot;forensic science&quot; гэсэн нэр томъёоны утга, агуулга, тухайн шинжлэх ухааны судлах зүйл, практик үйл ажиллагааны цар хүрээнд дүйцүүлэн &quot;шинжлэн магадлах ухаан&quot;, &quot;шинжлэн магадлахуй&quot; хэмээн утгаар нь буулгаж, хэрэглээ болгож байна. Учир нь &quot;шүүхийн шинжилгээ&quot; гэсэн ойлголт нь зөвхөн шүүхийн шинжилгээ хийх үйл ажиллагааны тухай төсөөлөл, түүнээс үндэслэсэн практик үйл ажиллагааг бий болгодог бөгөөд биет баримт /physical evidence/ цуглуулах ажиллагаа, тэрбайтугай шүүхийн бус шинжилгээний талаарх ойлголт бүрэн хамаарагдахгүй байгаа юм. 

== Түүх ==

=== Дэлхий дахинд ===
19-р зуунд Европ дахинд шинжлэх ухааны нээлтийн их тэсрэлт болсон билээ. Энэ үед эмхэлж, цэгцлэгдээгүй олон төрлийн мэдлэгийн учир начрыг олж аливаа зүйлийн зүй тогтлыг таньж мэдэх оргил үе байв. Микроскопыг бүтээж, гэрлийн долгионы учгийг тайлж, гэрэл зураг бий болов. Түүнийг дагаад гэмт хэргийг илрүүлэх, нотлоход эдгээр мэдлэгийг ашиглах оролдогууд шил шилээ даран гарч байлаа. Хүний гарын хээ давтагдашгүй болохыг нотолж, гэрэл зургийг гэмт хэрэг илрүүлэхэд ашиглах болов. Мөн шинжлэх ухааны хөгжлийн хурдцыг дагаж үйлдвэржилт нэмэгдэж, хот суурин газрын хүн ам олширсноор шинэ төрлийн гэмт хэргүүд гарах болсон  байна.

==== Гэрэл зураг гэмт хэрэг илрүүлэхэд... ====
Гэрэл зургийг 1839 онд Францын Ж.Ньепс, Л.Ж.Дагер нар нээж, бий болгосон түүхтэй. Германы эрдэмтэн Э.Стенгер гэрэл зураг анх бий болсон өдрөөсөө шүүх ажиллагаанд ашиглагдаж эхэлсэн гэж нотолдог. 1854 оноос Швейцарт гэмт хэрэгтнийг эрэн сурвалжилж амжилтанд хүрч байсан бол Орост 1867 онд, Англид 1870 онд гэмт хэрэгтнүүдийн гэрэл зургийн цуглуулгатай болсон байна. 1859 оноос гэрэл зургийг хэрэг болсон газрын байдлыг бэхжүүлэхэд ашиглаж эхэлсэн байна. 1891 онд Прусст үл танигдах цогцос бүрийн гэрэл зургийг заавал авч байх журам тогтоожээ. Бертильон гэрэл зургийн ач холбогдол нь зөвхөн хүнд адилтгал хийх, хэрэг гарсан газрын байдлыг бэхжүүлэхээр хязгаарлагдахгүй, бичиг баримтын үл үзэгдэх бичлэг, хуурамчаар үйлдсэн шинж тэмдгийг шинжлэхэд хэрэг болно гэж үздэг байлаа. Бэхжүүлэх гэрэл зургийн дараагаар криминалистикийн зорилгоор шинжилгээний, тухайлбал солонгологын үл үзэгдэх цацрагт гэрэл зураг авах болжээ. Ингэж гэрэл зураг аажмаар криминалистикийн шинжлэх ухаан, шинжээчийн салшгүй туслагч нь болжээ.

==== Хүнийг хүнээс ялгах нь ====

Хүнийг бид дунд зургийн нуруутай, хар үстэй, цайвар царайтай, онигор нүдтэй, монхор хамартай гэх зэргээр өөрийн ойлгоц, баримжаагаар тодорхойлох нь элбэг. Ингэж тодорхойлох нь хүн бүрт харилцан адилгүй байдаг. Зарим хүн цайвар царайтай гэж байхад, зарим хүн шар царайтай гэж нэг хүнийг тодорхойлох аж. Хүнийг тодорхойлох тодорхой дэг гаргаж гэмт хэрэг илрүүлэхэд ашиглаж чадсан хүн бол францын Альфонс Бертильон юм. Бертильоноос бүр өмнө Эртний Энэтхэгт тусгай жагсаалтын  дагуу боолчуудын бие эрхтнийг хэмжиж тодорхойлдог, боолчууд оргож боссон тохиололд түүнийгээ ашиглаж  таньдаг байсан бололтой. Энэхүү аргыг Кулай-пулай гэж нэрлэх бөгөөд “кулай” гэдэг нь тодорхойлон бичих, пулай нь “товчхон” гэсэн утгатай, өөрөөр хэлбэл “Товч тодорхойлолт” гэсэн утгатай бүртгэл байжээ. Харин Бертильон энэ бүхнийг шинжлэх ухааны мэдлэг болгоод зогсоогүй дэлхийн өндөр хөгжилтэй улсуудын цагдаагийн практикт нэвтрүүлж чадсан юм. Бертильоны 1879 оны 3 сарын 25-нд Парисын цагдаагийн нэгдүгээр товчоонд бичээчийн ажлаа хүлээн авснаас хойш баривчлагдсан хүмүүсийн чих, хамар, чац, толгойн өндөр, өргөн, гар, хуруу, тавхайн уртыг хэмжээд хооронд нь харьцуулахад биеийн зарим хэсгийн хэмжээ хоорондоо тохирох боловч биеийн 4-5 хэсгийн хэмжээ хэзээ ч адил байдаггүй гэсэн итгэл үнэмшилтэй болов. Хэдийгээр энэхүү судалгаагаа цагдаагийн ажилд даруй нэвтрүүлж болох байсан ч гэсэн түүний ажилд дарга нь үнэмшээгүй учраас цагдаагийн шинэ дарга томилогдтол 10 жил хүлээх шаардлага тулгарсан юм. 1881 оны хоёрдугаар сар гэхэд Бертильон өөрийн аргаар хийсэн 1800 хүний бүртгэлтэй болсон байв. Хоёрдугаар сарын 20-ны нэг өдөр “Дюпин” гэдэг нэртэй 6 дахь хоригдол иржээ. Энэ нэр эрүүгийн гэмт хэрэгтнүүдийн хайртай нууц нэг байв. Берьтильон түүний биеийн хэсгүүдийг хэмжиж бүртгэлийн картын сандаа шүүгээд “Та арванхоёрдугаар сарын 15-нд хулгайн хэргээр баривчлагдаж байсан Мартин гэгч байна” гэхэд хоригдол ”сайн байна, сайн байна, тэр чинь би байсан юм” гэж хашхирсан гэдэг. 

==== Гарын хээний гайхамшиг ====
Гарын хээгээр хүний хувь тавиланг тодорхойлох явдал нэн эртнээс улбаатай. Үүнийг бид зурхайн ухаанд хамааруулан ойлгодог.

 Гарын хээг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр ангилан тодорхойлж гэмт хэрэг илрүүлэхэд ашиглах тухай мэдлэгийн салбар нь зурхайн ухаанаас өөр ойлголт юм. Өөрөөр хэлбэл энэ хоёр мэдлэгийн салбар тус тусын  замаар хөгжсөөр иржээ. Хүнийг таньж олоход хурууны хээг нь ашиглаж болох талаар хятадын Киа Кунг-йенгийн дурьдаж бичсэн нь харин гэмт хэрэг илрүүлэхэд ашиглаж буй гарын хээ судлалд дөхөж очно. Энэ салбарыг эрчимтэй, шинжлэх ухаанч байдлаар хөгжүүлсэн нь 19-р зууны дунд үеэс хойш юм. Гарын хээг гэмт хэрэг илрүүлэх, магадлах тоо бүртгэлд ашиглах судалгаанд олон хүн хүч хөдөлмөрөө зориулсан боловч гарын хээний ач холбогдлыг амьдралд нэвтрүүлж, ажил хэрэг болгосон нь У.Хершель, Г.Фоулдс, Ф.Гальтон, Х.Вучетич, Э.Хенри нар билээ. Ялангуяа У.Хершель, Г.Фоулдс нар гарын мөрний дахин давтагдашгүй болохыг нотолсон, Э.Хенри гарын мөрний ангиллын системийг бий болгож олон хүний гарын хээний дундаас нэг хээг таньж олох системийг бий болгоход онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн байна. 

У.Хершель, Г.Фоулдс нар бие биенийхээ судалгааны талаар огт мэдээгүй байсан юм. Г.Фоулдс судалгааныхаа үр дүнд дэлхийн цагдаагийн ажилд хувьсгал хийснээ мэдэж 1880 оны 10 сарын 28-ны өдөр Английн “Nature” сэтгүүлд кахидал бичиж “Гарын арьсны хээний талаар” нэртэй өгүүлэл нийтлүүлжээ. Үүний дараа У.Хершель “Nature” сэтгүүлийн газар хандаж “би 20 жилийн өмнө хурууны хээний онцлогийг судалж, янз бүрийн зорилгоор адилтгал хийснээ мэдээлсэн боловч тухайн цаг үед дэмжлэг аваагүй” гэдгээ дурьджээ. Хурууны хээгээр гэмт хэргийг илрүүлж болох тухай санаа Фолдст үлдэж, Хершельд үл хамаарчээ. Ф. Гальтон 1892 онд “Гарын хээ” номоо бичиж Английн эрүүгийн тоо бүртгэлд Бертильоны аргын хамт хэрэглэхэд хүргэж чаджээ. Хурууны хээ ашиглах явдлыг  өргөн дэлгэрүүлэхэд  хурууны хээний жирийн бөгөөд найдвартай ангилал үгүй байсан нь саад болж байв. Энэхүү ангилалыг Аргентины цагдаагийн түшмэл Хуан Вучетич бий болгож чадсан юм.

==== Шинжлэн магадлахуйн төлөвшил ====
Шинжлэх ухаан, технологийн ололтыг гэмт хэрэг илрүүлэхэд ашигладгаараа шинжлэн магадлахуйн төлөвшил нь харьцангуй тогтвортой бөгөөд улс орон бүрт нийтлэг хөгжлийн хуультай юм. Учир нь гэмт хэрэг мөрдөхүй нь улс орнуудын эрх зүйн тогтолцоо, нийгмийн байгуулал, хөгжлийн түвшин зэргээс хамаарч харилцан адилгүй байдаг бол шинжлэн магадлахуй нь шинжлэх ухааны бодит үнэнд захирагдан хөгжиж байдаг онцлогтой. ХХ зууны эхнээс шинжлэн магадлахуй нь криминалистикийн шинжилгээний бие даасан мэдлэгийн салбарыг бий болгосны зэрэгцээ магадлах эмнэлэг, магадлах ня-бо магадлах хими, магадлах хор судлал, магадлах биологи, магадлах ДНХ, магадлах физик, магадлах инженер зүй, магадлах геологи, магадлах ургамал зүй, магадлах дижитал зүй зэрэг салбарыг эгнээндээ багтаан зөвхөн гэмт хэрэгтэй тэмцэх төдийгүй иргэний, захиргааны хэргийг шийдвэрлэхэд голлох үүрэгтэй оролцож, бие даан хөгжих эхлэл тавигдсан байна. 

=== Монгол Улсад ===

'''Анхдагчид'''

1928 онд ДХГ-ын тушаалаар Шифрийн нууц тусгай тасагт гэрэл зурагчны орон тоог шинээр бий болгож бүрэн эрхт төлөөлөгч Басанг томилж байжээ. Мөн онд ДХГ-т гэмт хэрэгтний болон эд мөрийн баримтын зургийг авч угааж боловсруулж байх фото лаборатори байгуулах тухай тушаал гарч Өлзий-Учрал гэдэг хүнийг томилон ажиллуулж байв. Магадлах гэрэл зурагчин 1929 онд нэг байсан бол 1932 онд орон тоог дахин хоёроор нэмэгдүүлж улмаар гэрэл зургийн лабораторийг өргөтгөх арга хэмжээ авч зарим хэлтэс, тасаг, засан хүмүүлжүүлэх хөдөлмөрийн байгууллагын гүйцэтгэх хэлтэс, хязгаарын газрын штабт гэрэл зурагчны орон тоо шинээр бий болгож тоо бүртгэлийн ажлыг хариуцуулж байжээ. Цаашид 1942 оныг хүртэлх хугацаанд Цэндсүрэн, Дариймаа, Даш, Гончигдулам, Цэдэн, Цэнд, Хосхүү, Чүлтэмжамц нар тухайн үеийн нэршлээр “гэрэл зураг авагч, тоо бүртгэгч”-ээр ажиллаж байсан байна. Гэрэл зургийн лаборатори байгуулах, гэрэл зурагчдыг сургаж бэлтгэх, гэрэл зургийн тоо бүртгэл хөтлөхөд зөвлөлтийн мэргэжилтэн Кариуз, Цибиков, Цувяк нар ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм. 

==== Шинжлэн магадлах техникийн тасаг ====

ЦСГ-ын Гүйцэтгэх хэлтсийн орон тоог 1944 онд  36 болгон баталсан бөгөөд Дөрөвдүгээр тасаг нь 9 албан хаагчийн орон тоо бүхий шинжлэн магадлах чиг үүрэг бүхий тасаг байв. Энэхүү тасгийг олноо өргөгдсөний 34 дүгээр он буюу 1944 оны 1 дүгээр сарын 12-ны өдрийн ДЯЯ-ны сайдын 14 тоот тушаалаар байгуулж, даргаар нь ЗХУ-д явж сэргийлэхийн тусгай сургууль төгсөж ирсэн Доригийн Адилбишийг томилон цагдан сэргийлэх бага лейтенант цол шагнасан байна.  Д.Адилбиш урд жил нь буюу 1943 онд ЗХУ-ын Новосибирск хотоос мэргэжилтэн багш урьж зохион байгуулсан нохой хөтлөгчийн нь курст төгссөн анхны төгсөгчдийн  нэг юм. Хожим нь Д.Адилбиш ДЯЯ-ны 1946 оны 3 сарын 30-ны өдрийн 126 тоот тушаалаар ахмад цолоор шагнагджээ. Шинжлэн магадлах техникийн тасагт тасгийн даргаас гадна нийт 8 орон тоо баталсан нь хээ шинжлэгч бөгөөд зурагчин, тоо бүртгэлийн жинхэнэ төлөөлөгч, нохой сургагч, нохой хөтлөгч, ахлах нохой хөтлөгч, нохой цэвэрлэгч бөгөөд тэжээгчийн орон тоо байв. Өмнө нь тус тусдаа байсан Криминалистикийн техникийн гурван чухал салбар болох гэрэл зураг, хурууны хээ, эрүүгийн тоо бүртгэлийг нэг байгууллагад нэгтгэсэн нь Монголын криминалистикийн байгууллага төдийгүй шинжлэн магадлах салбарын хөгжилд чухал алхам болжээ. УЦСГ-ын Гүйцэтгэх хэлтсийн Шинжлэн магадлах техникийн энэ бие даасан тасгийг байгуулснаар гэмт хэргийг илрүүлэх, нотлох үйл хэрэгт криминалистикийн арга, хэрэгслээс улам өргөн хэрэглэх нэг нөхцөл болсон байна. Шинжлэн магадлах тасгийн үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл нь криминалистикийн техникийн хоёр чухал салбар болох гэрэл зураг болон гарын хээг ашиглаж эрүүгийн тоо бүртгэлийг хөтлөх явдал байв. 1928 онд ДХГ-т гэрэл зургийн лаборатори байгуулагдсаныг Монголын криминалистикийн байгууллагын суурь тавигдсан гэж болох боловч 1944 онд ЦСГ-ын Гүйцэтгэх хэлтсийн харьяанд байгуулсан Шинжлэн магадлах техникийн тасгийг Шинжлэн магадлах байгууллагын үндэс суурь гэж албан ёсоор тэмдэглэдэг.

'''Шинжлэх ухаан техникийн тасаг'''

 МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн товчооны 19 дүгээр тогтоолыг хэрэгжүүлэх үндсэн дээр 1958 онд ЦбНАХХЭЯамны сайдын “Цагдан сэргийлэх газрын ажиллагаанд  шинжлэх ухаан техникийн арга хэрэглүүрийг нэвтрүүлэх ажлыг сайжруулах тухай” 600 тоот тушаал гарч УЦСГ-ын Гүйцэтгэх хэлтсийн бүрэлдэхүүнд Шинжлэх ухаан техникийн тасгийг 1958 оны 10 сарын 1-нээс эхлэн байгуулж орон тоог, тус тасгийн дүрмийг баталсан байна. ШУТ-ийн тасгийн орон тоо нь тусгай тасгийн дарга 1, ахлах шинжээч 3, зурагчин 1, бүртгэл хариуцсан төлөөлөгч 1, лаборант 1, бүгд 7 нэгжтэй байв. Тасгийн даргаар Равдангийн Чойсүрэн, ахлах шинжээчээр Төрийн Мою, Дэмбэрэлийн Дамба, Шаравын Цэдгомбо, зурагчингаар М.Шарав, бүртгэл хариуцсан төлөөлөгчөөр Баярхүүгийн Александр нар томилогдон ажиллажээ.

 '''Шинжлэх ухаан техникийн хэлтэс'''

Криминалистикийн олон төрлийн шинжилгээ хийх чадвартай болохоо харуулснаар Шинжлэх ухаан техникийн тусгай тасаг нь 1963 оны 1 сарын 1-нээс эхлэн УЦСЕГ-ын Криминалистикийн хэлтэс болж өргөжин, даргаар нь сайдын 1963 оны 1 сарын 8-ны өдрийн тушаалаар хошууч Р.Чойсүрэн томилогдов. Тус хэлтэс нь даргаас гадна криминалистикийн ахлах шинжээч 6, хими, биологийн ахлах шинжээч тус бүр 1, хурууны хээний ахлах шинжээч 1, лаборант 1, сэтгүүлийн нарийн бичгийн дарга 1, бүгд 13 нэгжтэй болж, Хэнтий, Дорнод, Завхан, Төв, Өвөрхангай аймагт криминалист-хэрэг бүртгэгчийн орон тоотой болжээ.

== Мөн үзэх ==

== Ном зүй ==
Т.Очирбат. Шинжлэн магадлахуй. УБ. 2014.
  
{{Reflist}}

[[Ангилал:Шинжлэн магадлах ухаан| ]]
[[Ангилал:Хэрэглээний шинжлэх ухаан]]
[[Ангилал:Шүүх эмнэлэг]]</text>
      <sha1>r8nkd0yk28etneeg9mt275ydr69nrl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Next Generation Network</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58060</id>
    <revision>
      <id>874035</id>
      <parentid>749463</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>874035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25526" sha1="k81mznrllawsmfvmrtipjmp4b8kilmb" xml:space="preserve">'''Next Generation Network''' ('''NGN'''), мөн '''Next Generation Access Network''' ('''NGA сүлжээ'''), гэдэг нь урьдны шугамаар түгээдэг байсан утсан харилцааны сүлжээнүүд болох утсан сүлжээ, кабелийн телевизийн сүлжээ, гар утасны сүлжээ зэргийг нэгж багцаар түгээх сүлжээний дэд бүтэц болон сүлжээний архитектураар солин хуучны утсан харилцааны сүлжээнд ч таарах [[утсан харилцаа]]ны сүлжээний технологийг нэрлэдэг.

== NGN-  холбооны шинэ vеийн технологи ==
Дэлхийн улс орнуудын мэдээлэл, холбооны хөгжлийн чиг хандлага, өндөр хөгжилтэй орнуудын сүлжээний бүтэц нь IP (internet protocol) суурьтай сүлжээ болох NGN рүү эрчимтэй хөгжиж байна. NGN-ийн олон төрлийн дэвшилтэд үйлчилгээ нь энэ зууны хэрэглэгчдийн хүсэлт, эрэлтэд нийцэж байгаа билээ. Та суурин телефон утаснаас зөвхөн ярьдаг байсан бол малтимедиа үйлчилгээг авах боломжтой болж өөр хоорондоо дуу, дүрс, өгөгдөл да

мжуулдаг боллоо. Энэхүү үйлчилгээ нь орчин үеийн утсанд байх бүхий л функцууд агуулагдсан бөгөөд үнэхээр төгс бодит хэрэглээ юм.

=== NGN(NextGenertationNetwork) гэж юу вэ? ===
Дэлхийн улс орнуудын хэмжээнд хийсэн судалгаагаар нийт суурин холбооны үйлчилгээ явуулдаг оператор компаниудын нйит орлогын гол хүчин зүйл нь ярианаас гадна өгөгдлийн хэрэглээнээс бүрдэж байна гэсэн хандлага ажиглагдаж байгаагийн улмаас тулд дан ганц уламжлалт ярианы үйлчилгээ явуулдаг систем бүхий техник технологийг яаж сайжруулах вэ гэсэн асуудал суурин холбооны операторуудын өмнө тулгарч байгаа юм. Техник технологи шинэчлэн сайжруулахад тохиромжтой өндөр хүчин чадал, найдвартай ажиллагаа бүхий, хямд өртөгтэй, одоо ажиллаж байгаа системтэйгээ зохицон ажиллах чадвартай систем байх нь чухлаар тавигдаж байгаа юм. Internet protocol (IP),нийтийн суурин телефоны сүлжээ (PSTN), хэрэглэгчийн тоон шугам (DSL), кабелийн телевиз (CATV), утасгүйLAN (WLAN) болон хөдөлгөөнт технологийн цаашдын хөгжлөөс гадна энэ бүхэнийг нэгтгэсэн дэлхий нийтийн нэг стандарттай болох зорилготой байна. Иймээс 2004 – 5 сараас Дараа үеийн сүлжээ (NGN) –г ITU –н стандартын фондод оруулах ажил эхэлсэн. Энэ нь IP сууртай интернэтийн сүлжээнд суурилсан дэвшилтэт технологи бүхий сүлжээ юм.Энэ нь хугацааны нягтруулга (TDM)дээр суурилан өгөгдлийг багцаар дажуулдаг. NGN нь Программ хангамжинд суурилсан холболтын арга бөгөөд сүлжээний техник хангамж ба программ хангамжийг салгах боломжтой юм. NGNсүлжээ нь Softswitch-н тусламжтайгаар яриа, IP сүлжээнд суурилсан яриа, өгөгдөл болон мультимедиа үйлчилгээнүүдийг хянах болон бусад системтэй холбогдох гадаад холболтыг хангахад чухал үүргэгтэй. NGN сүлжээг дурьдахад Softswitch гэж юу вэ? гэсэн ухагдахуун гарч ирэх ба энэ нь дээд түвшний Software болон Hardware технологийн хосолсон үйлчилгээг хангаж чадах сүлжээний үндсэн чухал хэсэг юм. Softswitch-ийг өөрөө Media Gateway Controller (MGC) гэж нэрлэдэг ба дохиолол болон ярианы яриаг хянах, IP сүлжээнд суурилсан яриа, өгөгдөл болон Multimedia үйлчилгээнүүдийн холболтын менежментийг хийхийн зэрэгцээ бусад системтэй харилцан холболт хийх нөхцлийн хангах үндсэн үүрэгтэй.


==== NGN-г ерөнхийд нь авч үзвэл ====
* NGN нь бүрэн үйлчилгээтэй сүлжээ юм.

* Үйлчилгээ болон дуудлагын удирдлага нь тусдаа бөгөөд ухаалаг.
* Эдгээрийн үйлчилгээг тус тусд нь биеэ даасан сүлжээгээр үзүүлэх боломжтой.
* NGN нь нээлттэй шинж чанартай ба сүлжээг нэгтгэж болохоор архитектуртай.

=== NGN сүлжээний бүтэц онцлог, үйлчилгээ ===
NGN-ны онцлог NGN нь суурин холбооны шинэ дэвшилтэт тeхнологи бөгөөд сүлжээний бүтэц нь IP суурьтай интeрнeтийн сүлжээн дээр үндэслэгдсэн олон төрлийн дэвшилтэт нэмэлт үйлчилгээнүүдийг цогц хэлбэрээр хэрэглэгчдэд өгч чадах өндөр чанар бүхий сүлжээ юм. 

1.Бие бие даасан сүлжээний бүтэцтэй 

2.NGN сүлжээний бүтэц нь нэгдсэн болон нээлттэй 

3.NGN яриа; өгөгдөл; фах болон видео үйлчилгээг нэгтгэсэн шинэ сүлжээ 

===== Дараагийн үеийн сүлжээний үзүүлэлтүүд: =====
* Сүлжээний бүтэц нь нээлттэй, тархсан 
* NGN шаталсан бүтэцтэй бөгөөд олон орчинт хандалтын, дамжуулалтын, удирдлагын болон үйлчилгээ /хэрэглээний гэсэн түвшинчлэгдсэн бүтэцтэй.

* Хяналтын түвшин нь бие даасан сүлжээтэй 
* Бусад бүх төрлийн станцтай зохицон ажиллах чадвартай
* NGN стандарт протоколуудтай болон багц холболттой сүлжээ NGN CDMA IN-ний үйлчилгээнүүд NGN хэсэг дээр POTS OpenEye Video Phone Video Conference IP Centrex ADSL, data transfer Value added service /33 CDMA хэсэг дээр CDMA 2000 1X IN хэсэг дээр PPS service and Card binding service PPT service Mass calling service Virtual Private Network Free Phone 

====== NGN POTS: ======
Уг үйлчилгээний хэрэглэгч нь PSTN суурин телефоны үйлчилгээтэй ижил бөгөөд NGN-ний дугаартай, NGN IN, IP Centrex үйлчилгээг бүрэн авах боломжтой. 

====== NGN OpenEye: ======
PC-гээсээ NGN-ны сүлжээнд хандан хот, хот хоорондын, улс хоорондын дуудлага хийх боломжтой Soft Phone-ны нэг төрөл юм. Энэхүү үйлчилгээгээр дүрсээ харан ярилцах боломжтой. 

====== NGN Video Phone: ======
Уг үйлчилгээг авсан хэрэглэгчид өөр хоорондоо болон OpenEye хэрэглэгчтэй дүрсээ харж ярих боломжтой. Мөн уг үйлчилгээгээр нэг зэрэг 25 хэрэглэгч Video хурал хийх боломжтой. 

====== Видео хурлын үйлчилгээ: ======
Нэг дор 25 хэрэглэгч видео хурал хийх боломжтой Video phone-той хэрэглэгчид өөр хооронд SMS явуулна Өөр хоорондоо File дамжуулна Алсын зайн сургалт [[Зар сурталчилгаа]] хийх  

====== IP CentreX: ======
NGN-ний аль ч хэрэглэгч IP centreX үйлчилгээг авах боломжтой бөгөөд уг үйлчилгээ нь байгууллага, компанийн дотуур холбоог бүрэн шийддэгээрээ онцлогтой. Групп хэрэглэгчдийн дотоод холбоо PBX болон гадуур холбоог хамтад нь шийддэгээрээ давуу талтай. IP CENTREX группын хэрэглэгчид NGN дугаарынхаа сүүлийн 3-4 оронгоор хоорондоо харилцдаг. 

====== IN үйлчилгээ: ======
PPS/PPT /prepaid/ VPN /Virtual Private Network/ FPH /FreePhone/ MCS /Mass Calling Service/ PPS/PPT: Урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээ /карт болон телефон/ PPS/PPT нэвтэрсэний давуу тал нь Card Binding буюу картаа телефонтой холбох үйлчилгээ бөгөөд хэрэглэгч утсан дээрээсээ картын дугаарыг олон дахин оруулахгүйгээр сануулж дуудлага хийх боломжтой юм. Энэ нь хэрэглэгч төлбөрөө хянах боломжийг олгож байгаа юм. 

====== VPN Хувийн дотоод сүлжээг үүсгэх үйлчилгээ : ======
Virtual Private Network (VPN) үйлчилгээг авсан байгууллага, компаниуд нь PSTN сүлжээг ашиглан өөрийн виртуал дотоод сүлжээг байгуулах бололцоотой болдог ба эдгээр байгууллагууд нь энэ байгуулсан сүлжээн дээрээ төрөл бүрийн үйлчилгээ явуулж болох юм. Банк, ШТС, дэлгүүр, билетийн касс, үйлчилгээний салбаруудтай газруудад илүү тохиромжтой. 

====== FPH буюу Toll Free Service: ======
Энэхүү үйлчилгээ нь биллинг, төлбөр тооцоотой холбогдсон шинэ үйлчилгээ бөгөөд энэ үйлчилгээг авсан хэрэглэгч (байгууллага, компани) рүү хийсэн дуудлагын тооцоо нь дуудлага хийсэн бус хүлээж авсан тал дээр гарна. Тухайн компаний үйлчилүүлэгчидийн хувьд үнэгүй үйлчилгээ болох юм. 

====== Mass Calling Service: ======
Уг үйлчилгээг TV болон FM радиогийн шууд нэвтрүүлэг хийж үзэгчдийн санал асуулга, тоглоомд оролцох, нэр дэвшигчийн төлөө санал өгөх, хит дуу шалгаруулах, үйлчилгээний захиалга хийх, нэг агшинд олон тооны хэрэглэгчийн саналд боловсруулалт хийх боломжтой үйлчилгээ юм


=== Давуу талууд:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  ===
* Дүрсээ харж ярих
* Камертай утасны аппарат ашиглан дүрсээ харж ярих
* Компьютер ашиглан дүрсээ харж ярих
* 25 хүртэлх хэрэглэгч дүрсээ харан хурал хийх, зайн сургалт хийх
* Урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээ Төлбөрөө хянаж, хэрэглээгээ зохицуулах
* 10 хүртэл хэрэглэгч дансаа хувааж ашиглах
* IP Centrex үйлчилгээ- байгууллагын дотуур гадуур холбоог цогцоор нь шийдэх үйлчилгээ
* Байрлал хамаарахгүй групп үүсгэн групп дотроо үнэгүй ярих
* 10 хүртэл хэрэглэгчид дансаа хувааж ашиглах 33 төрлийн нэмэлт үйлчилгээ ашиглах

* NGN нь дуу, өгөгдөл, факс, дүрсжсэн үйлчилгээг нэг сүлжээгээр үзүүлэх боломжтой
* Шаталсан бүтэцтэй ба эдгээр нь access layer, core switching layer, network layer, service management layer гэсэн давхаргуудад хуваагддаг.
* Биеэ даасан сүлжээний удирдлагын давхаргатай.
* NGN нь стандарт протоколууд болон багцын холболттой сүлжээнд суурилдаг.
* Хэрэглэгчид хоорондоо дүрсээ харж ярилцах боломжтой
* Мөн гар утсандаа дугаар суулган ашиглах боломжтой Уламжлалт үйлчилгээ нь сүлжээний технологи болон хэрэглээний үйлчилгээний нийлбэр байсан бол NGN нь Багцын дамжуулал болон Multimedia өгөгдөлдамжуулах боломж асар өргөн.

==== Үйлчилгээний онцлог ====
Манай уламжлалт суурин утас 6 оронтой 31,68,63,45хххх гэсэн дугаарлалттай байсан бол NGN –ийн утаснууд 70хххххх гэсэн 8 оронтой дугаарлалттай болсон. Хэрэв та утсаа 70хххххх-тай утас руу шилжүүлэхийг хүсэж байвал үнэ төлбөргүйгээр худалдаанд байгаа дурын дугаараас сонголтоо хийгээд шилжихээс гадна өндөр хурдны интернэтэд холбогдож болно.

==== NGN - Сүлжээний онцлогууд ====
* IP протоколд шилжсэн
* Программчлалын хувьд уян хатан чанартай

* Өргөн хүрээний үйлчилгээ нэвтрүүлэх боломжтой.(POTS, Open Eye, Video Phone, видео хурлын үйлчилгээ, IP Centrex, DSL, урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээ, урьдчилсан төлбөрт картын үйлчилгээ, нэмэлт үйлчилгээнүүд гэх мэт)

* Multimedia үйлчилгээг нэвтрүүлснээр дуу, дүрс, факс, интернэт зэргийг хамтад нь дамжуулах боломжийг хангасан
* IN, CDMA-ийн үйлчилгээ
* Software нь ашиглахад хялбар, программчлал сайжирсан
* Ашиглалт үйлчилгээний чанар нэмэгдсэн
* DSL-өндөр хурдны кабель модем суурилуулсан
* Хэрэглэхэд хялбархан бөгөөд хэрэглэгчдэд мэдээллийг цогцоор нь хүргэх боломжтой
* Найдвартай ажиллагаа болон өндөр нууцлалтай Хялбар өргөтгөх боломжтой

===== NGN-ийн дугаарлалтын бvсийн код Улаанбаатар хотын хэмжээнд: =====
Бүс	Харьялагдах уламжлалт	NGN-ийн хэрэглэгчийн дугаар 1	Төвийн бүс	АТС-3, RSU-34, RSU36, RSU301, RSU302, RSU351, RSU352, RSU37	7011хххх, 7012хххх 7013хххх, 7014хххх 2	Зүүн бүс	АТС-45	7015хххх, 7016хххх 3	Баруун бүс	АСТ-68, RSU63	7017хххх, 7018хххх

===== Softswitch-ийн давуу тал: =====
Softswitch нь зөвхөн уламжлалт PSTN-ийн үйлчилгээнүүдээс гадна бусад олон төрлийн шинэлэг үйлчилгээнүүдийг хангадаг. Тухайлбал: IP centrex, өндөр чанар бүхий IP факс, дүрст телефон болон видео хурлын үйлчилгээ, мөн IN сүлжээний multimedia үйлчилгээнүүд Softswitch нь төрөл бүрийн дохиоллын стандарт протоколуудыг ашигладаг. Үүнд: MGC, H.248, SIP, H.323, SIGTRAN
* Найдвартай ажиллагаа болон өндөр нууцлалтай Хялбар өргөтгөх боломжтой

* Оновчтой төлбөр тооцооны болон удирдлагын системтэй

* Ашиглалт үйлчилгээг хялбар оновчтой зохион байгуулах боломжтой

* Удирдлагын хуваагдал ба өгөгдлийн зөөлт

* Дуудлагын удирдлагыг өгөгдлийн зөөлтөөс салгаж болно

* Үйлчилгээний удирдлага

* Сүлжээ болон удирдлагын үйлчилгээ нь хялбархан бөгөөд хурдан тусгаар тогтносон, уян хатан үйлчилгээтэй зэрэг төгс сүлжээнд зориулагдсан.

* Softswitch нь VoIP ба IMS мултьмедиа үйлчилгээ болон IPv6зохицон ажилладаг.

===== Softswitch нь дараах үйлчилгээг үзүүлдэг =====
* Дуудлагын үеийн удирдлага
* Хандах эрхийг тохируулах
* Үйлчилгээний холболт / зохицуулалт /
* Interconnecting
* Хэрэглээг дэмжих

=== NGN систем нь 4 түвшигээс тогтдог.Үүнд: ===

==== Access layer : ====
Хэрэглэгчийг болон төгсгөлийн төхөөрөмжүүдийг сүлжээгээр дамжуулан мэдээллийн форматад хувиргаж өгдөг түвшин юм. Төгсгөлийн төхөөрөмжид IAD (Itegrated Access Device), AMG (Access Media Unit), MTA (Media Terminal Adapter), SIP phone, H.323 phone, [[Сиборги|SG]] (Signaling Gateway), TMG (Trunk Media Gateway ) болон UMG (Universal Media Gateway) орно.

==== Coreswitching : ====
Энэ нь хэрэглэгчийг өгөгдөл дамжууллын нэгдсэн болон хуваарилалтын флатформоор хангаж өгдөг. Үүнд: системийн найдвартай ажиллагаа, хэрэглэгчийн үйлчилгээний чанар болон системийн хүчин чадал хамаарна.

==== Networkcontrol: ====
Сүлжээний хяналтын түвшин нь ярианы хяналтын функцүүдийн үүргийг гүйцэтгэдэг. Энэ нь бодит хугацаан дахь ярианы хяналт болон холболтын хяналтын функцад ашигладаг Softswitch бүхий программ хангамжын хэсэг юм.

==== Service managemen tlayer: ====
Энэ нь нэмэлт үйлчилгээнүүд болон ашиглалтын явц дахь процедуруудыг хангаж өгдөг. Үүнд: сүлжээний удирдлагын систем, үйлчилгээ хангах серверүүд, медиа сервер болон видео серверүүд орно.

=== NGN-н дараах протоколуудыг дэмждэн ажилладаг ===
* Media control protocol H.248/MGCP - softswich ба өгөгдлийн замчлалын хооронд ашигладаг.
* SIP - softswich ба terminal-дын хооронд ашигладаг.
* Service control protocol ISIP(TUP) over IP - softswich ба SG-с PSTN рүү холболт тогтооход ашигладаг. TCAP/SCCP over IP - softswich ба SG-с PSTN рүү болон бусадтай холболт тогтооход ашигладаг.(INAP/CAP, MAP г.м) Interoperability protocol BICC/SIP BCP-T -өөр өөр төрлийн softswich-н хоорондох холболтонд ашигладаг.
* H.323 – softswich ба H.323 GW &amp; GK –н хооронд мэдээлэл зөөхөд болон үндсэн сүлжээ хоорондын холболтонд ашигладаг.
* Application support protocol
* Parly, RADIUS – softswich ба AAA server-н хооронд системийн бүртгэл, эрхийн зөвшөөрөл олгох, солилцоход ашигладаг.
* COPS – үндсэн server болон softswich –н хооронд холболт тогтооход ашиглагдаг.


=== NGN яагаад хэрэгтэй вэ? ===
1. Хаа сайгүй бодит мултьмедиа өгөгдлийг өндөр хурдаар дамжуулах өргөн боломж

2. Маш өргөн хэмжээний “хувийн ухаалаг сүлжээг” үүсгэх боломжтой

3. Хэрэглэхэд хялбархан бөгөөд хэрэглэгчдэд мэдээллийг цогцоор нь хүргэх боломжтой.

4. Хувийн сүлжээ нь сонголттой бөгөөд удирдахад хялбар.

5. Ухаалаг үйлчилгээний удирдлага – бүх төрлийн хувийн мэдээллээ авах боломжтой

6. Найдвартай ажиллагаа болон өндөр нууцлалтай

7. Хялбар өргөтгөх боломжтой

=== NGN та дараах хэд хэдэн төрлийн үйлчилгээнд ашиглаж болно. ===
* Тусгай найдвартай үйлчилгээ: хуулийн болон замын удирдлага, мултьмедиа хурал, мэдээллийн хөрвүүлэлт г.м гүүр болно.

* Боловсруулалт ба хадгалалтын үйлчилгээ: бүх төрлийн мэдээллийг хадгалах file server,эсвэл terminal server г.м
* Дундын үйлчилгээ: нэрийн, зуучлалын, хамгаалалтын г.м • Тусгай хэрэглээний үйлчилгээ: бизнэс хэрэглээ, е-худалдааны г.м
* Хуулийн болон зуучлалын мэдээлэл: е-худалдаа, мэдээллийн лавлах г.м
* Компьютерийн сүлжээ ба холбооны үйлчилгээнд

=== Дэлхийн хандлага ===
Интернэт болон хөдөлгөөнт холбоо нь дэлхий нийтийн өдөр тутмын хэрэглээ болсон өнөө үед эдгээрийг хэрэглэгчдэд аль болох хүртээмжтэй тэдгээрийн шаардлагад нийцсэн өндөр түвшинд явуулахад NGN нь яг тохирсон технологи юм. Энэ нь суурин холбооны салбарт цоо шинэ дүр төрхийг авчирч байна. Дэлхийн хөдөлгөөнт холбоо нь 3 дахь үеийн системд шилжиж эхлээд байгаа өнөө үед NGN систем нь 2 ба 3 дахь үеийн сүлжээнд ажиллах боломжтой өндөр түвшиний программ хангамж ба техник хангамжтай систем юм. Иймээс хэрэглэгчийн төгсгөлийн төхөөрөмж буюу терминал нь [[гар утас]] болон суурин утас байж болно.

=== Өөр мэдээлэл авах холбоосууд: ===
* [[:en:Next-generation_network|https://en.wikipedia.org/wiki/Next-generation_network]]

* http://www.hit.bme.hu/~jakab/edu/litr/NGN/Architecture/ITU_NGN_Module1.pdf

* https://web.archive.org/web/20120913185029/http://www.acma.gov.au/webwr/_assets/main/lib310475/next_generation_networks.pdf
* https://www.broadcom.com/docs/articles/ANGN_Ch1throughCh6.pdf
* [[:en:Next-generation_network|https://en.wikipedia.org/wiki/Next-generation_network]]
J.IN12D033 О.Оюундалай 
[[Ангилал:Харилцаа холбооны техник]]
[[Ангилал:VoIP]]</text>
      <sha1>k81mznrllawsmfvmrtipjmp4b8kilmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Near Field Communication</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58087</id>
    <revision>
      <id>874046</id>
      <parentid>730791</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>874046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21938" sha1="8pttrjsyo7tjddd2wimlm3tn6i2rnzn" xml:space="preserve">'''Near Field Communication''' ('''NFC''' - [[Монгол хэл|монг.]] богино зайн харилцаа) нь богино зайд радио долгионоор дамжуулалт хийдэг технологи бөгөөд  хэдхэн сантиметр зайд л холболт тогтоох боломжтой юм. Энэ технологи нь ерөнхийдөө Bluetooth, Wifi технологиудтай төстэй ч ажилч буй протокол болон хэд хэдэн ялгаатай тал ч бий. Жишээ нь: 

* Bluetooth-ийг бодвол илүү хурдан холбогддог                                    
* Хослох буюу pair хийлгүй холбогддог
* Эрчим хүч бага зарцуулдаг
* Эрчим хүчний хэрэглээгүйгээр буюу Smart credit card болон smart poster-с мэдээлэл авдаг
* Bluetooth ээс бага зайд мэдээлэл дамжуулдаг
* Bluetooth ээс бага хурдаар мэдээлэл дамжуулдаг

Өмнөх үеийн утсан холбоог халж гарч ирсэн орчин үеийн утасгүй технологи нь мэдээлэл харилцаа холбооны салбарт нэгэн дэвшилтийг авчирч хэрэглээг хялбарчилж өгч байгаа билээ. Жишээлбэл Bluetooth, wifi, wi-max, ZigBee гэх мэт. Энэ бүхнээс гадна бас нэгэн шинэхэн технологи бол мэдээллийг богино зайд дамжуулах NFC технологи юм. 


== NFC-ийн үүсэл хөгжил: == 
[[File:NFC History.png|thumb|NFC технологийн үүсэл хөгжил]]
*2002 оны намар Philips болон Sony компаниудын дунд байгуулсан гэрээний дагуу энэхүү технологийг бүтээж эхэлсэн.
*2004 онд Nokia, Philips, Sony компаниуд хамтарч NFC-ийн стандартыг гаргаж ирсэн
*2006 онд анх  Nokia-н гар утас (Nokia 6131) загвараас эхлэн NFC технологийг суурилуулж гаргасан
*2010 онд анх андройд утас болох Samsung Nexus S-д NFC технологийг суурилуулах болсон
Цаашлаад энэ холбоонд виза картууд хүртэл нэгдэж худалдаа үйлчилгээний зах зээлд ч ашиглах боломжийг хайж байсан ч одоо аль хэдийн бидний өдөр тутмын хэрэглээ болтлоо хөгжөөд байгаа билээ.

== Нууцлал хамгаалалт ==
*Өөртөө нууцлал хамгаалалт гэсэн ямар нэг юм байхгүй бөгөөд энэхүү технологийг ашиглаж байгаа програм хангамж л нууцлал хамгаалалтаа өөрөө шийдэх шаардлагатай
*Төлбөр тооцооны хэрэгсэлд ашиглагдах үедээ кодыг шифрлэж үүссэн кодыг жиших замаар хэрэглэдэг
*Маш ойрын зайнд дамжуулалт хийгддэг нь нэг талаараа хамгаалалт болдог
*Зөвхөн NFC дэмждэг төхөөрөмжүүдтэй холбогдохоос гадна NFC Tag-с мэдээлэл уншдаг.

== [[NCT (хамтлаг)|NFC]] Tag-ийн талаарх ойлголт ==
NFC Tag гэдэг нь багахан хэмжээний мэдээлэл хадгалах  боломжтой батарей ашигладаггүй жижиг ялтас /чип/ юм.
Tag-ийн үйлдвэрлэлийн өртөг маш хялбар бөгөөд сэтгүүл болон бусад сурталчилгааны материалд ихэнхдээ веб хаяг, эсвэл WiFi сүлжээний нууц үг гэх мэтийн мэдээлэл хадгалах байдлаар өргөн ашигладаг.

== NFC Tag-ийн дотоод бүтэц ==
[[File:NFC Tag Structure.PNG|thumb|NFC Tag-ийн дотоод бүтэц]]
NFC Aнтенн: Бүх NFC антен дээрх шошго нь хөнгөн цагаан (зарим тохиолдолд [[зэс]]) сийлэгдсэн байдаг.Тэдгээр ороомгийг хувиргаж бодит энергийг бий болгодог. 13.56Mhz давтамжтай антеныг аль болох үр дүнтэйгээр цуурай гаргахыг маш сайн бодож хийх хэрэгтэй.
*Антены бүтцийг бий болгоход физик байгуулалт ороогүй, учир нь NFC дээрх шошго нь нимгэн байж болох учраас. Гэсэн ч хүчтэй соронзон антены дэргэд үйл ажиллагаа гүйцэтгэл дутахааргүй маш сайн.
*Смарт утаснаас илүү их цэнэг(эрчим хүч) шаардагдах учраас оновчтой зүйлд ашиглахаар хязгаар тогтоосон.

NFC Tag нь дотроо мэдээлэл хадгалах багтаамжаас хамаарч хэд хэдэн төрөл байдаг бөгөөд Ultra Light таг нь 41 тэмдэгт хадгалдаг. Харин NTAG203 моделийн таг нь 132 тэмдэг хадгалдаг.
*Таг-ийн давуу талууд нь:
**Маш хурдан алдаагүй уншдаг 
**Камер шаардлагагүй
**Юмны наана цаана далд байгаа байдлаас с уншина (Жишээ нь: Түрийвчний наана, цаанаас уншина )
*Таг-ын дутагдалтай талууд:
**Таг-н мэдээллийг нэг хэвлэсэн бол солих боломжгүй
**Бага мэдээлэл хадгалдаг

== NFC технологийн энгийн хэрэглээнүүд ==

*WiFi үйлчилгээ үзүүлдэг ресторан, цайны газар, үйлчилгээний байгууллагууд WiFi нууц үгээ тагт сануулан хоолны цэс, сурталчилгаа зэргийг 
*Түлхүүрийн оосорт мэдээлэл хадгалах. Хэрэв веб сайтын сурталчилгаа хийх гэж байгаа бол NFC Tag- тай түлхүүрийн оосор тараах .
*Автомашинаа асаах түлхүүр болгож ашиглана. Сүүлийн үеийн автомашинууд энэхүү технологийг дэмждэг болсон.
*Зочид буудлын өрөөний хаалга онгойлгох систем.
*NFC -тэй компьютерт нэвтрэх. Нууц үг оруулахын оронд утсаа мэдрэгч төхөөрөмж хүргээд л компьютер тань нээгдэх болно.
*NFC дэмждэг WiFi router-тэй бол нууц үг цээжлэх шаардлагагүй. Зүгээр л утсаа рутерт нэг хүргэхэд л хангалттай. Тэгээд WiFi нууц үгээ авчихна. Энэ тохиолдолд WiFi-нхаа нууц үгийг өдөр бүр өөрчлөгддөг зарчмаар зохицуулж болно.
*Bluetooth чихэвч, speaker дээрээ нэг утсаа хүргээд л холбочихно.
*Утсаа хоорондоо холбож тоглох.
*Мөн төлбөр тооцооны маш олон салбарт ашиглаж болно
*Хамгийн сүүлд маш ихээр ашиглаж байгаа нь “NFC Ring” юм. Үүнийг “Ухаалаг шидэт бөгж” хэмээн нэрлэдэг. Уг бөгжийг ашиглан мэдээлэл хуваалцах бүрэн боломжтой болж байгаа. Энэ бөгж нь ашиглаж буй хүний эрүүл мэндэд ямар нэгэн сөрөг нөлөө огт байхгүй. Цэвэр титанаар хийсэн мөн цахилгаан эрчим хүчний шаардлага байхгүй, усны хамгаалалттай, ямар ч хүн ямарч үед ашиглах боломжтой юм.

Дээрх хэрэглээнүүдээс үзэхэд NFC технологи нь бидний амьдралд хэрхэн ашиг тустайгаар хэрэглэгдэж, зарим тохиолдолд цаг хугацаа, санхүүг хэрхэн хэмнэж байгааг харж болох юм.

== NFC-ийн ажиллагааны үндсэн зарчим ==
NFC -ийн үндсэн ажиллагааны зарчим нь ерөнхийдөө бага зайд өдөр тутмын хэрэгцээтэй мэдээллийг богино хугацаанд  хялбараар солилцох бөгөөд гар утас хэрэглэдэг ямар ч хүн хэрэглэж чадахаар хялбар технологи юм. 
[[File:Nfc f.PNG|thumb|NFC технологийн ажиллах давтамж]]
*13,56 МГц-ээр RFID технологид суурилсан    
*ISO 18092 стандарт болон ISO 14443 стандарттай нийцдэг
*Хэвийн ашиглалтын зай 10см орчим
*Өгөгдлийг солилцох үзүүлэлт 424 кбит/с 
*80C51 цөмтэй, 32К ROM, 1KRAM
*Өндөр интеграцийн дамжуулах болон хүлээн авах аналог холбоотой
*Гарах төхөөрөмж нь маш бага хөндлөнгийн эд ангиудтай
*RF бүсийг илрүүлэгч хөндлөнгийн илрүүлэгчтэй
*Ажиллах горимыг илрүүлдэг нэгдмэл илрүүлэгч төхөөрөмжтэй

== RFID системийн шинж чанар ==
NFC технологи нь RFID технологи дээр суурилан гарч ирсэн технологи юм.
1940 онд Дэлхийн II дайны үед RFID (Radio Frequency identification) автомат танигч хяналтын технологийг агаарт байгаа онгоцыг өөрийнх үү эсвэл дайсны тал эсэхийг тогтоох зорилгоор цэргийн зориулалтаар анх зохион бүтээж байсан. Өнөөдрийг хүртэл иргэний нислэгт ашигласаар байгаа.
[[File:RFID chip.PNG|thumb|RFID чипийг будаатай харьцуулсан]]
Энэ төхөөрөмж нь автомат танигч ба мэдээлэл /Automatic Identification and  Data Capture (AIDC)/ технологийн нэг хэлбэр бөгөөд хаяг дахь хадгалсан өгөгдлийг дамжуулахдаа радио долгион ашиглан RFID уншигчтай холбогдох бөгөөд уншигч мэдээллийг шалган ямар бүтээгдэхүүн болохыг илрүүлэн танина. Ерөнхийдөө бар кодтой төстэй боловч их хэмжээний мэдээлэл хадгалах болон хэд хэдэн хаяг зэрэг уншиж бодлогоороо давуу талтай.

RFID-ийн хаяг нь 2 жижиг хэсгээс бүрддэг ба эхнийх нь мэдээллийг боловсруулж хадгалах мөн дохиог өөрчлөх, шилжүүлэх, зарим тохиолдолд тусгай функц болгон ашигладаг чип байх ба нөгөө нь дохиог хүлээн авах дамжуулах үүрэгтэй антен юм. RFID уншигч нь хаягаас хадгалсан мэдээллийг уншина. Хэрэв уншигч нь радио долгион цацаж байвал бүх хаягууд хоорондоо тойрог болон холбогдоно. Тиймээс программын тусламжтайгаар мэдээллийг цуглуулж шүүх хэрэгтэй.

RFID хаяг нь ерөнхийдөө  3 төрөлд хуваагдана:
*Идэвхтэй /active/
*Идэвхгүй /passive/
*Семи-Пассив

== RFID -ийн давтамж ==
Радио давтамжит долгион нь электрон соронзон долгион ба 30кгц – 300Ггц далайцтай. RFID систем зөвхөн тодорхой зөвшөөрөгдсөн давтамж бүхий долгионыг хүлээн авдаг. Тодорхой давтамжуудад тохирох программ хангамж байдаг. Үүнд :
[[File:RFID frequency.jpg|right|RFID -ийн ажиллах давтамжууд.|alt=|457x457px]]
*125-134 кгц – Бага давтамжит (lower frequencies LF) ихэвчлэн амьтадыг мөрдөх, автомашины электрон төхөөрөмж зэрэгт ашиглана. Унших хурд өндөр байх шаардлаггүй.
*13,56 мгц – Өндөр давтамжит (High frequency HF) ихэвчлэн RFID технологид суурилсан смарт картанд өргөнөөр хэрэглэдэг.
*860-960 мгц – Ультра өндөр давтамжит (Ultra high frequency UHF) урьдчилан анхааруулах төхөөрөмжүүдэд хэрэглэдэг.
*2,45 ггц – Микро долгионт давтамжийн электрон татвар хураамж цуглуулах болон бусад Bluetooth болон Wifi системүүдэд өргөнөөр хэрэглэдэг. 
Давтамж нь өсөж хаягийн үнэ буурах чиглэлтэй байгаа ч актив хаягийн үнэ пассив хаягаас илүү өндөр байсаар байна. Мөн хол цар хүрээг өргөтгөх, илүү их мэдээлэл хадгалах, үнийн бууруулах шаардлагатай байна.

== NFC ажиллагааны горим ==
NFC ажиллагаа нь дотроо идэвхтэй, идэвхгүй гэсэн 2 дэд горимтой.
* Идэвхтэй горим – Холбогдож байгаа хоёр төхөөрөмж хоёулаа (Холбогдож байгаа болон хариулж байгаа төхөөрөмжүүд ) өөр өөрсдийн өндөр давтамж үүсгэгч нөөцөө ашиглаж холбогдоно. 

* Ивэхгүй горим – холбогдож байгаа төхөөрөмж нь идэвхгүй хэлбэрийн карттай байгаа мэтээр өөрийн өндөр давтамж үүсгэгчээ ашиглан мэдээллийг дамжуулах үйл явц явагдана.

==== Идэвхтэй горим ====
Энэ горимд хоёр төхөөрөмж хоёулаа идэвхтэй горимд ажиллана. Тухайн горимд чиглүүлэгч болон дагалдагч төхөөрөмжүүд яг л тус тусдаа дамжуулагч болон хүлээн авагч шиг л ажиллана.

==== Идэвхгүй горим ====
Энэ горимд чиглүүлэгч төхөөрөмжийн илгээсэн командын дагуу дагалдагч төхөөрөмж хариу өгөх бөгөөд тэжээлээ чиглүүлэгч төхөөрөмжийн үүсгэсэн тэжээлээс авна.

==== Картын горим ====
Энэ горимд микросхем нь  FileCa эсвэл ISO 14443/ Mifare стнадартын картуудтай холбогдоно.

== NFC төхөөрөмжийн үйлчилгээний горимууд ==
* Цэгээс цэгт холболт үүсгэнэ. /Peer to peer /: ISO 18092
* Унших / бичих: ISO 14443 болон ISO 15693
* Таг-аар идэвхжүүлэх: ISO 14443 
Стандартууд дээр суурьлан ажилладаг.

==== Цэгээс цэгт холболт үүсгэх /Peer to peer connection/ ====
Хоёр мобайл хэрэглэгч хоорондоо өгөгдөл солилцох байдлаар хэргэлдэг. 

Энэ нь нэг л шүргэлтээр мэдээлэл солилцох ба бусад хэрэгсэлтэй холбох боломж олгоно. Хэрэглэгч веб хаяг, зураг, видео файлуудаа смарт фонууд болон бусад NFC -ийг дэмжигч төхөөрөмжүүдээр солилцох болно. Мөн NFC -ээр чихэвч микрофон гэх мэтийн нэмэлт хэрэгсэлүүдийг холбох боломжтой. PN531 MIFARE Classic стандартыг дэмждэг. Утасгүй холбоогоор хүлээн авах болон дамжуулах чиглэлд нь алинд 424кбит хүртлэх хурдтайгаар мэдээллийг дамжжлах чадвартай.

==== Унших бичих горим ====
Энэхүү горимд PN531 микросхем нь уншигчийн үүрэг гүйцэтгэх бөгөөд ISO14443A/Mifare болон FeliCa картуудтай ажиллах боломжтой.

Идэвхгүй хэлбэрийн ISO14443A/Mifare болон FeliCa картуудтай харилцан холбогдоно. Утасгүй UART болон нэмэлт программ хангамжууд нь ISO14443A/Mifare бололн  FeliCa протоколуудыг бүрэн дэмжин ажилладаг.

Хөдөлгөөнт төхөөрөмж нь RFID буюу Радио давтамжит танигч төхөөрөмж суурилагдсан смарт картын таг-ийг унших чадвартай. Текст, веб хаяг, утасны дугаар, ухаалаг сурталчилгаа гэх мэт тагын агууламжтай. ISO 14443 A/B стандарт дээр суурилсан.

==== Таг - аар идэвхжүүлэх ====
Ерөнхийдөө смарт карттай төстэй боловч олон төрлийн смарт картыг өөртэй агуулсан гэж болно. Таг болон смарт картыг уншихад хоорондоо ялгаагүй. NFC IP-1 горимд PN531 модуль нэлээд хэдэн NFC төхөөрөмжүүдтэй зэрэг холбогдох боломжийг олгодог бөгөөд мэдээлэл дамжуулах хурд нь 424кбит/с хүртэл байна. PN531 микросхем нь энэ горимд мэдээлэл дамжуулах бүхий л  мехнизмийг өөртөө хүлээх бөгөөд алдаагаа бас өөрөө шалгана.

== NFC технологийн стандартууд ==
Дэлхийн стандарчлалын системийн комисс болох ISO (The International Organization for Standardization – Олон улсын стандарчилалын байгууллага ) болон IEC (International Electrotechnical Commission – Олон улсын электрон техникийн комисс) нь гишүүн улс орнуудын техникийн идэвхтэй үйл ажиллагаатай байгууллагуудын тусламжтайгаар хөгждөг олон улсын стандартын холбоонууд юм.  ISO болон IEC техникийн салбартаа манлайлагч холбоонууд хоорондоо хамтарч ажилладгаас гадна дэлхийн бусад олон улсын байгууллага, засгийн газар болон төрийн бус байгууллагуудад үргэлж хоорондоо  уялдаа холбоотой ажиллаж байдаг. 

NFC технологи нь мэдээлэл холбооны салбат тэргүүлэгч ISO / IEC-ийн 14443 ISO/IEC 18092 стандартуудын дагуу ажилладаг. 

==== ISO/ IEC 14443 стандарт ====
NFC нь RFID – аас гадна ISO 14443/Mifare, Felice, ISO/IEC18092 стандартуудыг дэмждэг. 

ISO 14443 стандарт нь холболтгүй смарт картны ажиллагааг зохицуулж байдаг. Энэ стандартаар смарт картын техникийн үзүүлэлтүүдийн шаардлагуудыг А болон В хэлбэрийн гэж 2 ангилан тодорхойлдог.           
[[Файл:ISO14443 standard.png|thumb|548x548px|NFC стандартууд]]
Энэхүү стандарт нь 4 хэсгээс  бүрдэнэ. Үүнд:
# Физик үзүүлэлтүүд
# Радио хэлбэлзэлийн үзүүлэлтүүд болон сигналуудын интерфейс
# Нэршил болон эсрэг цохилтын
# Дамжуулалтын протокол болон системийн командууд
А болон Б хэлбэрийн стандартуудын үндсэн ялгаануудыг дараах хүснэгтэнд харуулсан болно.

Хоёр хэлбэрийн стандартад 2ууланд нь 13,56Мгц хэлбэлзэл ашиглагдах бөгөөд смарт карт болон уншигч 2ын хоорондох мэдээлэл дамжуулах хурд нь 106 кбит/с  байна.

[[Ангилал:Бэлэн бус төлбөрийн гүйлгээ]]
[[Ангилал:Радио харилцааны стандарт]]</text>
      <sha1>8pttrjsyo7tjddd2wimlm3tn6i2rnzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brute-force attack</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58396</id>
    <revision>
      <id>874037</id>
      <parentid>800656</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */</comment>
      <origin>874037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24476" sha1="n4ymm6j9cyaxtblbbr8f2trabgjqxz7" xml:space="preserve">[[Image:Board300.jpg|Image: 100 pixels|thumb|[https://en.wikipedia.org/wiki/Electronic_Frontier_Foundation EFF] - ийн US$250,000 - ийн үнэтэй  [https://en.wikipedia.org/wiki/Data_Encryption_Standard DES] [https://en.wikipedia.org/wiki/EFF_DES_cracker тайлагч машин], 1,800 - аад чип агуулсан, DES түлхүүрийг хэдхэн өдөрт brute-force - р тайлна.]]

'''Brute-force''' халдлага гэдэг нь криптографт ямарч шифрлэгдсэн мэдээллийг ([https://en.wikipedia.org/wiki/Information-theoretic_security мэдээлэл солилцох онолын] дагуу хамгаалах төрлөөр шифрлэгдсэнээс бусад) таахад хэрэглэгддэг нууц бичээсийг тайлж унших халдалага юм. Энэ төрлийн халдлага нь шифрлэлтийн системд ямарч сул тал олдохгүй байх тохиолдолд ихэвчлэн хэрэглэгддэг. Энэ халдлагын гол санаа нь зөв нууц үгийг олтол боломжит бүх түлхүүр юмуу нууц үгийг системтэйгээр шалгах юм. Хамгийн муу тохиолдолд боломжит бүх нөхцөлийг туршиж үзэж болно. 

Нууц үг таах явцад богино хэмжээтэй нууц үгийн хувьд '''brute-force''' - г ашиглахад хугацаа их шаарддагүй, харин урт хэмжээтэй нууц үг таахад [https://mn.wikipedia.org/wiki/Dictionary_attack Dictionary attack] гэх мэт илүү нарийн ажиллагаатай хугацаа бага шаардах халдлагыг ашигладаг. Орчин үеийн криптосистемд нууц үгийг таахад [https://en.wikipedia.org/wiki/Key_size түлхүүрийн урт] нь brute-force хийгдэх практик боломжийг тодорхойлдог. N битийн шифрлэгдсэн түлхүүрийн тайлагдах боломж хамгийн ихдээ 2&lt;sup&gt;''N''&lt;/sup&gt; .

== Үндсэн зарчим ==

Brute-force – ийн зарчим маш энгийн. Халдагч хохирогчийн нууц үгийн [https://en.wikipedia.org/wiki/LastPass LastPass] юмуу [https://en.wikipedia.org/wiki/KeePass KeePass] сангаас ширфлэгдсэн мэдээллийг авна. Тэд авсан мэдээлэлд өөрт хэрэгтэй байгаа мэдээлэл хадаглагдаж байгааг болон түүнийг тайлах ширфрлэлийн түлрхүүр агуулагдаж байгааг мэдэж байдаг. Ингээд шифрлэгдсэн мэдээллийг тайлахын тулд тэд боломжит бүх нууц түлхүүрээр тайлагдсан мэдээлэл гарч байгааг шалгаж үзнэ. Тэд энэ процессийг автоматжуулсан компютерийн програмаар хийдэг, ингэснээр тухайн халдлагыг хийж буй компютерийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр секундэд хийгдэх тооцооллын хурд нэмэгдэж brute-force халдлагын явц хурдсана. 

== Веб сервер дахь Brute-force халдлага ==

Сүлжээнд холбогдсон болон холбоогүй нөхцөл дэх brute-froce халдлагууд ялгаатай. Жишээ нь халдагч хохирогчийн [https://en.wikipedia.org/wiki/Gmail Gmail] бүртгэлруу brute-force халдлага хийхийг хүсвэл тэд боломжит бүх нууц үгийг туршиж үзнэ, гэвч [https://en.wikipedia.org/wiki/Google Google] энэ үйлдлийг даруй зогсооно. Бүртгэлтэй гишүүдийг нэвтрэх эрхээр хангадаг сервис тухайн нэвтрэхээр маш олон удаа оролдож байгаа [https://en.wikipedia.org/wiki/IP_address IP хаягийг] хориглож, нэвтрэх эрхийг нь хязгаарлана. Иймд веб сервисийн эсрэг хийгдэх brute-force халдлага тийм ч үр дүнтэй байдаггүй, учир нь халдлагыг зогсоолгох хүртэл хэдхэн оролдлого хийгдэх боломжтой. Хэдхэн амжилтгүй оролдлогын дараа Gmail таныг нууц үгийг автоматаар шалгаж байгаа компютер биш гэдгийг баталгаажуулах CATPCHA зурагаар шалгалт хийдэг. Хэрвээ ямар нэг аргаар оролдлогоо үргэлжлүүлвэл тэд нэвртэх оролдлогыг бүр мөсөн зогсооно.

Харин эсэргээр хэрэв халдагч хохирогчын компютерээс шифрлэгдсэн мэдээллийг хулгайлж, эсвэл веб серверийг ямар нэг аргаар буулган авч шифрлэгдсэн мэдээллийг татаж авбал халдагч өөрийн хүссэнээр хэдэнч нууц үгийг өөрийн төхөөрөмж дээрээ шалгаж үзэх боломжтой болно. Хэрэв тэд шифрлэгдсэн мэдээлэлд хандах боломжтой болвол, тэднийг богино хугацаанд их хэмжээний нууц үг шалгахыг ямар ч аргаар саатуулж чадахгүй. Хэдий хүчтэй шифрлэлт хэрэглэсэн ч, мэдээллийн аюулгүй байлгаж, хэн нэгэн тухайн мэдээлэлд хандаж чадахгүй байдлыг хангах нь тухайн мэдээлэл эзэмшигчийн хариуцлагаас давхар шалтгаална.

== Хаш ==
Хүчирхэг [https://en.wikipedia.org/wiki/Hash_function хаш] алгоритм нь brute-force халдлагыг удаашруулна. Гол төлөв хаш алгоритм нь нууц үгээс үүссэн утга диск дээр хадгалагдахаас өмнө нэмэлт матемарикийн үйлдэлийг нууц үг дээр хийдэг. Хэрэв илүү удаан хаш алгоритм хэрэглэгдсэн бол  хэдэн мянга дахин илүү математик үйлдэл хийгдэх хэрэгтэй болох ба ингэснээр brute-force халдага маш удаарширна. Гэсэн хэдий ч их үйлдэл хийгдэх шаардлагатай болох тусам тухайн систем эсвэл компютерийн ачаалал төдий чинээ ихсэнэ. Систем brute-force халдлагын эсрэг нөөцийн хэрэгллээг уян хатан тэнцвэртэй байлгах ёстой.

== Brute-force  халдлагын хурд ==
Brute-force  халдлагын хурд бүхэлдээ техник хангамжын хүчин чадлаас хамаарна. [https://en.wikipedia.org/wiki/Bitcoin Bitcoin] олборлогчид [https://en.wikipedia.org/wiki/Bitcoin_network#Bitcoin_mining Bitcoin олборлоход] зориулан өөрсөддөө тусгайлан техник хангамж бүтээсэн байдаг шиг тагнуулын алба ч мөн brute-force хийх тусгай төхөөрөмжтэй. Харин энгийн хэрэглэгчидийн хувьд brute-force хийх хамгийн үр дүнтэй  төхөөрөмж бол график карт(GPU). График картын параллель боловруулалт  хийх чадамж нь brute-force – д маш олон нууц үгийг нэг дор шалгах боломж  олгодог. Халдлагын хурд өсч хэдхэн арван жилийн дотор бидний өнөөдрийн хэрэглэж буй алгоритмуудаас ч хүчирхэг алгоритмуудыг эвдэж чадах [https://en.wikipedia.org/wiki/Quantum_computing квантын компютер] эсвэл үүн шиг өөр компютер бүтээгдэх магдалалтай.
 
2012 оны сүүлээр [https://en.wikipedia.org/wiki/Ars_Technica Ars Technica] – ийн мэдээллснээр 25 ширхэг багц график карт ямар ч 8 ба түүнээс бага тэмдэгттэй [https://en.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Windows Windows] – ийн нууц үгийг 6 цагаас бага хугацаанд тайлна гэсэн байна. [https://en.wikipedia.org/wiki/Microsoft Microsoft] – ийн ашигладаг [https://en.wikipedia.org/wiki/NT_LAN_Manager NTLM] алгоритм нь хангалттай тэсвэртэй байсангүй. Гэсэн хэдий ч энэ нь 
Microsoft - ийг ширфлэлтээ хүчирхэг болгох хүртэл аюултай байдал үүсгээгүй.

== Онолын хязгаар ==

Brute-force халдлагад шаардагдах нөөц нь түлхүүрийн урт өсөх хэрээр шугаман бус, илтгэгч зэргээр өсдөг. Хэдийгээр Америк түүхэнд түлхүүрийн уртыг хязргаарлаж 56 битийн [https://en.wikipedia.org/wiki/Symmetric-key_algorithm тэгш хэмт түлхүүр] болгох зохицуулалт хийсэн ч тэр хязгаарлалт нь тийм ч удаан хэрэгжээгүй юм. Иймд одоогийн тэгш хэмт алгоритмууд ихэвчлэн тооцооллын хувьд хүчирхэг 128 - 256 битийн түлхүүрүүдийг ашигладаг. 

Brute-force халдлагын эсрэг 128 битийн тэгш хэмт түлхүүр нь тооцооллын хувьд аюулгүй гэх физик нотолгоо байдаг. Ландауэрийн хязгаар ([https://en.wikipedia.org/wiki/Landauer%27s_principle Landauer limit]) гэгддэг энэ нотолгоо нь тооцоолол дахь нэг битийн арчигдахад шаардагдах энергийн хамгийн бага хязгаар нь ''kT · ln 2'' гэсэн санааг агуулдаг. ''T'' нь тооцоолох төхөөрөмжийн температур(Кэлвин), ''k'' нь Болцманы тогтмол, ''натурал логарифм 2'' нь ойролцоогоор 0.693. Ямарч мөнхийн тооцоолох төхөөрөмж үүнээс бага [[энерги]] ашиглах боломжгүй. Иймээс 128 битийн тэгш хэмт түлхүүрт боломжит утгуудыг энгийнээр шалгаж үзэхийн тулд (жинхэнэ тооцоолох аргаар шалгахыг тооцохгүйгээр) онолын хувьд 2&lt;sup&gt;''128''&lt;/sup&gt;-1 битийг энгийн процессорт шалгана. Хэрвээ тооцооллыг тасалгааны температурт (~300 К) болсон гэж үзвэл Вон Нэйман - Ландауэрийн хязгаарын тооцооллоор ~10&lt;sup&gt;''18''&lt;/sup&gt; жоул буюу нэг жилд 30 гигават цахилгаан хэрэглэх энерги шаардагдана. Энэ нь 30 · 10&lt;sup&gt;''9''&lt;/sup&gt; W · 365 · 24 · 3600 s = 9.46 · 10&lt;sup&gt;''17''&lt;/sup&gt; J эсвэл 262.7 TWh ([https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_electricity_production дэлхийн нийт энерги үйлдвэрлэлийн 1/100 - с их]) - тэй тэнцэнэ. Жинхэнэ тооцоолох арга буюу зөв хариу байгаа эсэхийг мэдэхийн тулд түлхүүр бүрийг  шалгаж үзвэл үүнээс хэд дахин илүү энерги хэрэглэнэ. Түүнчлэн энд түлхүүрийн бүх боломжит утгыг шалгах циклд шаардагдах энергийг тооцсоноос бит тус бүрийг шалгахад зарцуулах бодит хугацааг тооцоогүй, энэ нь ямагт 0 - ээс их байдаг. 

[[Image:ATI Radeon HD 5770 Graphics Card-oblique view.jpg|Image: 100 pixels|thumb|left|Орчин үеийн [https://en.wikipedia.org/wiki/Graphics_processing_unit GPU] - нууд нь техник хангамжид суурилсан давталтад ажиллагаат нууц үгийн халдлага хийхэд тохиромжтой]]Гэсэн хэдий ч рэгистэрийн утгууд уламжлалт асуух болон арилгах үйлдлээр өөрчлөгдөж ингэснээр [https://en.wikipedia.org/wiki/Entropy_(computing) энтропи] кодлол үүсгэдэг гэж дүгнэлтээр таамаглаж байгаа. Үүнээс үзэхэд тооцооллын техник хангамжууд энэ онолын саадтай толхиолдохгүй байхаар загварчлагдаж болох ч ингэж зохион бүтээгдсэн нэг ч компютер байхгүй. Засгийн газрын ASICs Solution  буюу өөрөөр “[https://en.wikipedia.org/wiki/Custom_hardware_attack custom hardware attack]” - с үйлдвэрлэгдэх боломжтойгоор уламжлагдан хөгжиж буй хоёр технологи  тодорхой шифрлэлтийн brute-force халдлага хийх боломжтой гэдгээ харуулж чадсан. Нэг нь одоогийн [https://en.wikipedia.org/wiki/Graphics_processing_unit график боловсруулалтын цөм] буюу GPU технологи, нөгөө нь “[https://en.wikipedia.org/wiki/Field-programmable_gate_array field-programmable gate array]” (FPGA) технологи. GPU түүний өргөн хүрээг хамарсан байдал болон гүйцэтгэлийн өртөгийн ашигтай байдал нь давуу талтай, харин FPGA - ийн хувьд криптографийн үйлдэл бүр дээрх энэргийн үр ашигтай байдал нь давуу тал юм. Энэ хоёр технологи хоёул brute-force халдлагад паралел боловсруулалтын давуу талыг ашигладаг.  Зуу зуун цөмтэй GPU, мянга мянган цөмтэй FPGA - тэй байх нөхцөлд энэ нь  нууц үг тайлахад уламжлалт процесороос хэд дахин илүү тохирмжтой юм. Өнөөдрийн FPGA технологийн энергийн үр ашигтай байдлыг криптографын шинжилгээний олон тайлангууд дээр батлан харуулсан.  Жишээлбэл [http://www.sciengines.com/copacobana/ COPACOBANA] алгоритм дээр FPGA кластер компютер нь ердийн PC - тэй ижил хэмжээний цахилгаан (600 W) зарцуулж байгаа ч 2500 PC - тэй ижил хэмжээтэй гүйцэтгэл үзүүлж байна. Олон фирмүүд техник хангамж суурьт FPGA криптографик шинжилгээний шийдэлд FPGA [https://en.wikipedia.org/wiki/PCI_Express PCI Express] картаас FPGA компютер хүртэлх төхөөрөмжүүдээр хангаж байна. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_Protected_Access WPA] болон [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_Protected_Access WPA2] нууцлалууд нь уламжлалт CPU болон FPGA - ийн харьцуулалтаар ажилын ачааллыг багасга brute-force халдлагаар амжилттай тайлагдсан.

[https://en.wikipedia.org/wiki/Advanced_Encryption_Standard AES] нь 256 бит түлхүүр ашигаладаг. 256 битийн тэгш хэмт түлхүүрийг brute-force халдлагаар эвдэх нь  128 битийн түлхүүрийг тооцоолхоос 2&lt;sup&gt;''128''&lt;/sup&gt; - р их тооцооллын эрчим хүч шаардана. Хэрвээ секүндэд 10&lt;sup&gt;''18''&lt;/sup&gt; AES түлхүүрийг шалгах чадалтай 50 супер компютер (хэрвээ ийм төхөөрөмж байдаг бол) - тэй бол онолын хувьд 256 бит түлхүүрийн бүх утгыг шалгаж үзэхэд 3 · 10&lt;sup&gt;''51''&lt;/sup&gt; жил зарцуулна. 

Brute-force халдлагын гол утга санаа нь ямар нэг алгоритм түүний оролцоогүй [https://en.wikipedia.org/wiki/Random_number_generation санаандгүй тоо үүсгэгчээр] үүсгэгдсэн бүрэн төгс түлхүүрийн сантай байх юм.  Жишээлбэл brute-force халдлагаар эвдэгдэх ямарч боломжгүй гэж үзэж байсан системүүд нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Pseudorandom_number_generator хуурмаг санамсаргүй тоо үүсгэгчийн] дутагдалтай талаас болж бодож байснаас хамаагүй бага түлхүүрийн сантайгаас шалтгаалж эвдэгдэх тохиолдол гардаг. Үүнд  [https://en.wikipedia.org/wiki/Netscape Netscape] - ийн [https://en.wikipedia.org/wiki/Transport_Layer_Security SSL] - боловсруулалт (1995 онд [https://en.wikipedia.org/wiki/Ian_Goldberg Ian Goldberg] болон [https://en.wikipedia.org/wiki/David_A._Wagner David Wagner] - р эвдэгдсэн),  [https://en.wikipedia.org/wiki/OpenSSL OpenSSL] - ийн [https://en.wikipedia.org/wiki/Debian Debian]/[https://en.wikipedia.org/wiki/Ubuntu_(operating_system) Ubuntu] - т зориүлсан хувилбарын сул тал 2008 онд олдсон. Үүнтэй ижил сул тал дээр хийгдсэн энтропи нь Enigma - ийн код эвдэгдэхэд хүргэсэн.

== Тайлагдашгүй кодууд ==

Математик шинж чанараасаа шалтгаалж зарим төрлийн нууцлалуудыг brute-force - р тайлагдах боломжгүй байдаг. Үүний нэг жишээ нь [https://en.wikipedia.org/wiki/One-time_pad one-time pad] криптограф. Ил бичвэрийн бит бүрийг туйлын санамсаргүй түлхүүрийн битийн дарааллуудаар ижилсүүлдэг. 140 тэмдэгттэй one-time pad - аар нууцлагдсан бичвэрийг brute-force - р тайлахад эцэст нь зөв хариултыг оролцуулсан боломжит 140 тэмдэгт мөр олдох болно, гэвч эдгээрээс аль нь яг зөв бэ гэдгийг мэдэх боломжгүй. Энэ төрлийн системийг эвдэх үйл явц [https://en.wikipedia.org/wiki/Venona_project Venona төсөлд] хэрэгжиж байсан.

== Урвуу brute-force халдлага ==

Урвуу brute-force халдлага гэдэг нь халдагч ихэвчлэн нэг нууц үгийг олон тооны нууцлагдсан файлд шалгаж үздэг. Энэ үйл явц хэд хэдэн нууц үгээр давтагдаж болно. Ийм аргаар халдагч яг тухайлсан хэрэглэгчийг байгаа болгодоггүй. Нийтлэг хэрэглэгддэг нууц үг ашигалхгүй байж урвуу brute-force халдлага тохиолдох эрсдэлийг бууруулж болно. 

== Сөрөг арга хэмжээ ==

Өөрийн мэдээллийг brute-force халдлагаас бүрэн төгс хамгаалах ямарч арга байхгүй. Комптютерийн техник хангамжийн хөгжил ямар түвшинд хүрэх, мөн өнөөдрийн хэрэглэгдэж байгаа алгоритмуудын сул талууд ирээдүйд илэрч тайлагдах боломжтой болохыг хэн ч хэлэх боломжгүй. Онлайн бус горимд халдагч нууцлагдсан материал хаана байгаа газарт хандаж, хөндлөнгийн оролцоо эсвэл баригдах аюулгүйгээр чөлөөт цагаараа түлхүүрийн хослолуудаа шалгаж үзэж болдог. Гэвч онлайн халдлагын үед өгөдглийн сан болон удирдлагын администраторууд нууц үг турших оролдлогын тоог хязгаарлах, дараалласан хандалтын хооронд хүлээлгэ үүсгэх, шалгах асуултыг чангатгах ([https://en.wikipedia.org/wiki/CAPTCHA CAPTCHA] хариулт шаардах, утасруу баталгаажуулах код явуулах гэх мэт), эсвэл олон удаагийн амжилтгүй нэвтрэх оролдлогын дараа бүртгэлийг түгжих гэх мэтээр халдлагын эсрэг арга хэмжээ авдаг. Вэбсайтын администраторууд сайт дахь ямарч бүртгэлд нэг IP - с тогтоосон тооноос олон удаагийн нэвтрэх оролдлого  ирсэн тохиолдолд хамгаалах арга хэмжээ авдаг.

== Brute-force attack хийдэг програм хангамжууд ==

*[https://en.wikipedia.org/wiki/Aircrack-ng Aircrack-ng]
*[https://en.wikipedia.org/wiki/Cain_and_Abel_(software) Cain and Abel]
*[https://en.wikipedia.org/wiki/Crack_(password_software) Crack]
*[https://en.wikipedia.org/wiki/DaveGrohl_(software) DaveGrohl]
*[https://en.wikipedia.org/wiki/Hash_Code_cracker Hash Code cracker]
*[https://en.wikipedia.org/wiki/Hashcat Hashcat]
*[https://en.wikipedia.org/wiki/John_the_Ripper John the Ripper]
*[https://en.wikipedia.org/wiki/L0phtCrack L0phtCrack]
*[https://en.wikipedia.org/wiki/Ophcrack Ophcrack]
*[https://en.wikipedia.org/wiki/RainbowCrack RainbowCrack]

== Мөн үзэх ==
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Bitcoin_network#Bitcoin_mining Bitcoin mining]]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Key_size Cryptographic key length]]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Distributed.net Distributed.net]]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Key_derivation_function Key derivation function]]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/MD5CRK MD5CRK]]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Metasploit_Project Metasploit Project|Metasploit Express]]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Side-channel_attack Side-channel attack]]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/TWINKLE TWINKLE]] and [[https://en.wikipedia.org/wiki/TWIRL TWIRL]]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Unicity_distance Unicity distance]]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/RSA_Factoring_Challenge RSA Factoring Challenge]]

== Гадаад холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20150610212214/http://www.worldofhacker.com/2013/09/basic-idea-of-creating-password.html Basic idea on How Password Bruteforce Tool is Created]
*[http://www.distributed.net/DES RSA-sponsored DES-III cracking contest]
*[https://web.archive.org/web/20110813194629/http://codebook.org/codebook_solution.pdf How We Cracked the Code Book Ciphers] – Essay by the winning team of the challenge in [[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Code_Book The Code Book]]
*[http://security.stackexchange.com/questions/25375/why-not-use-larger-cipher-keys Why not use larger cipher keys?]

[[Ангилал:Алгоритм]]
[[Ангилал:Тоглоомын онол]]
[[Ангилал:Мэдээллийн технологийн аюулгүй байдал]]
[[Ангилал:Криптоанализ]]</text>
      <sha1>n4ymm6j9cyaxtblbbr8f2trabgjqxz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malware</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58450</id>
    <revision>
      <id>874040</id>
      <parentid>824107</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>874040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31434" sha1="09wx05wz3igjisax4h94mvohkk29xmd" xml:space="preserve">'''Malware''' (аюултай программ) нь хортой програм хангамжийн хувьд богино бичиглэлтэй, компьютерийн үйл ажиллагааг таслан зогсоож чухал мэдээлэл цуглуулан , хувийн компьютерийн системд хандах боломжийг олж авах, эсвэл хүсээгүй зар сурталчилгааг ашиглан хандалтын эрх олж авдаг програм хангамж юм.
Компьютерийн вирус бол нэг төрлийн malware юм. Вирусээр халдсан файлыг нээж хэрэглэхэд, өөрийгөө хувилж хувилсан хувилбаруудаа компьютерийн бусад програм, дата файл, хатуу дискийн бүүт секторт тархаж халддаг юм. Өөрөөр хэлвэл компьютерт зөвшөөрөлгүйгээр нэвтрэх чадвартай, тодорхой үүрэг, зорилготой програмыг вирус гэнэ.

Malware нь компьютерийн хэрэглэгчийн шаардлагын эсрэг ажиллаж, түүний хортой хүсэлтэйгээр тодорхойлсон бөгөөд зарим нэг дутагдал нь гэнэтийн хор хөнөөл учруулах програм хангамж оруулаагүй.
Malware нь удаан хугацаагаар компьютер хэрэглэгчдийн талаарх мэдээлэлийг  сэмхэн тагнах хулгайлах зорилготой  байж болно. Spyware бусад malware нь зарим тохиолдолд компаниудын албан ёсоор нийлүүлсэн хөтөлбөрт суулгагдсан байдаг. жишээ нь, вэб сайт нь ашигтай эсвэл сонирхолтой харагдах боловч нэмэлт далд хянах ажиллагаа байж болох юм. Мөн зах зээлийн статистик мэдээллийг цуглуулж авдаг байж болно.
Ийм программ хангамжийн жишээ нь хууль бус гэж тодорхойлсон байдаг.Ийм вирусын эсрэг програм болон галт ханануудыг програм хангамжийн хортой гэж тодорхойлсон үйл ажиллагааны эсрэг хамгаалах мөн халдлага нь сэргэх үед ашиглаж байна.
== Зорилго: ==
2011 оны гуравдугаар сарын 16-нд ангиллаар мalware-ыг дээхэн үед халдвартай програмуудад багтах анхны интернэт өтийг туршилт эсвэл ов заль гэж бичигдсэн байдаг.
Өнөөдөр malware-ийг хувийн, санхүүгийн, эсвэл бизнесийн мэдээллийг хулгайлахаар хар малгайт хакерууд болон засгийн газрын аль алинд нь ашиглаж байна.
Malware-ийг заримдаа хамгаалагдсан мэдээлэл цуглуулах, эсвэл ерөнхийд нь тэдний үйл ажиллагааг тасалдуулж төрийн болон аж ахуйн нэгжийн вэб сайтын эсрэг өргөн хэрэглэж байна.
Гэсэн хэдий ч, malware-ийг ихэвчлэн хувийн таних дугаар болон илүү нарийн зүйл, банк, кредит картын дугаар нууц үг гэх мэт мэдээллийг олж авах хүмүүсийн эсрэг ашиглаж байна. 
Өргөн зурвасын интернэтийн хэрэглээ нэмэгдсэнээс хойш хортой програм хангамжийг олон удаа ашиг олох зорилгоор боловсруулж байна.
2003 оноос хойш widespreadviruses, өтийн ихэнх нь хууль бус зорилгоор хэрэглэгчдийн компьютерыг хяналтандаа авах зорилготой байна.
Халдвартай &quot;зомби компьютер&quot; гэх хүүхэд садар самуунд уруу татах гэж гаалийн бус мэдээллийг зохион байгуулах, эсвэл авилгалын нэг хэлбэр гэж denial-of-service тараасан. Malware нь ихэвчлэн гэмт хэргийн зориулалтаар ашиглаж байгаа мөн хорлон сүйтгэхэд ашиглаж болно. Ихэвчлэн буруутанд шууд ашиг гэж үгүй.

[[File:Types-of-malware.png|thumb|Малвэйр түүний ангилал|x600px]]
== Вирус ==
{{Гол|Компьютерийн вирус}}
Вирус гэдэг нь компьютерийн хэвийн vйл ажиллагааг өөрчлөх чадвартай багахан хэмжээний програм юм.Өөрөөр хэлбэл вирус нь хэрэглэгчид мэдэгдэлгүйгээр, түүний зөвшөөрөлгүй компьютерт нэвтэрч тодорхой үүргийг биелүүлэх зорилготой байдаг. Зарим вирус файлуудыг гэмтээдэг бол, зарим нь компьютерийн санах ойд байрлан файлыг өөрчилж мөн шинээр файлууд үүсгэдэг. Аливаа вирусын гол зорилго нь өөрийгөө цаашид хэрхэн халдварлах бололцоог бий болгох (хатуу болон уян дискээр дамжих, сүлжээ, захианд хавсаргагдан түгэх зэрэг), дараа нь тодорхой үүргийг гүйцэтгэх явдал байдаг. Санах ойд орж ирсэн вирус ойр орчноо шалгаж өөр суучихаж болох програм байгаа эсэхийг хайна. Хэрэв олдвол програмыг өөрчилж вирусын кодоо нэмж бичнэ. Тэгсний дараа ачаалагдах ёстой програм ажиллана. Хэрэв вирустсэн файлаа ямар нэг санаандгүй тохиолдлоор бусдад өгөх буюу, сvлжээнд байрлуулсан тохиолдолд тэдгээр хэрэглэгчдийн компьютер дээр мөн ижил тархана.
* '''Трояны морь'''
{{Гол|Трояны морь}}
Трояны морь  нь хортой програм өөрийн зорилгоо биелүүлэхийн тулд, ямар ч илэрцгүйгээр ажиллуулах зогсоох, эсвэл устгадаг.Трояны морь  нь хортой програмаа хэвийн эсвэл зохимжтой гэж өнгөлөн далдалсан бол хэрэглэгч өөрөө ч мэдэлгүйгээр суулгадаг. Энэ нь ямар нэг олонд танигдсан програмыг дуурайн хийсэн хуурамч програм юм. Хэрэглэгч найдваргүй газраас буюу албан ёсны сайтаас бус өөр газраас програм татаж суулгаад хэрэглэх гэж оролдох үед ажиллаж эхэлдэг. Ингэснээр таны компьютерийг дураараа удирдаж болно гэсэн үг.Энэхүү халдлагад өртсөн тохиолдолд таны компьютерт “Key loggers” болон “Backdoor” төрлийн програмыг суулгадаг.
*'''Рууткит'''
{{Гол|Рууткит}}

Rootkits бол үнэхээр аймшиг гэж хэлж болно. Windows ертөнц тэр чигээрээ тэмцэж байна. Linux ч мөн адил. Linux/Unix бүтээгчид үүний эсрэг нилээд их зүйлийг хийж байна. Rootkit нь програм бөгөөд, компютерт нэвтэрсэн үед system-тэй нэгдэн өөрийгөө суулгаж, процесоос нууж ажилдаг.Одооны Rootkit-үүд маш чанартай болж байна. Жишээ гэвэл тухайн virus нь port нээх шаардлага гарлаа гэхэд Rootkit нь Port-г нуух буюу хаалттай байна гэж харуулж чадаж байна. Сэргийлэхийн тулд Rootkit Hunter татаж аваарай.
[[File:Malware2.jpg|thumb|Малвэйр ашиглалтын статистик|x400px]]
*'''Backdoor / Bot'''
{{Гол|Байкдор}}

Backdoor нь таны компьютер болон програм хангамжийн хамгаалалттай хэсэг рүү хандах эрхийг авах зориулалттай хортой програм юм. Энэхүү эрхийг авснаараа маш олон зүйлийг хийх боломжтой.  Энэ халдлагад өртсөн тохиолдолд таны компьютерыг BOT болгодог. Тухайн програм хангамжийг хийхийн тулд ашигласан зүйлсийн нэг болон суудаг гэсэн үг. Томоохон хэмжээний server унагаах зорилготойгоор хэрэглэх тохиолдол их байдаг.
*'''Worm'''
{{Гол|Варм}}

Компьютерт сууснаар маш хурдацтай тархдаг. Вирусээс ялгарах тал нь ямар нэг програм хангамжийг ашиглан үрждэггүй. USB болон флаш диск хард диск зэргийг ашиглан тархана мөн е-майлээр бас дамждаг. Таны компьютерт энэ нь сууснаар гацаж өөр гаж сонин үйлдлүүдийг хийх болно. 
*'''Spyware'''
{{Гол| Спайвэйр}}

Энэ нь таны компьютерыг тагнах програм юм. Мөн таны мэдээллийг цуглуулж тухайн програмыг хийсэн хүн лүү явуулдаг.  
*'''Adware'''
{{Гол|Aдвэйр}}

Адвэйр бол үнэгүй программ, тоглоом, элдэв түүлүүдийг дагалдан тараагддаг жижигхээн код юм. Энэхүү жижигхээн кодийн зориулалт нь үнэгүй программ хийсэн компани болон тэрхүү компанийн түншүүдийн сурталчилгааг тодорхой заасан хугацаагаар хэрэглэгчдэд хүргэхэд оршдог. Зарим тохиолдолд уг үнэгүй программыг тодорхой төлбөр төлөн бүртгүүлснээс хойш уг программын адвэйр ажиллахгүй идэвхгүй болдог.

== Email Вируснууд ==
1999 оны 3-р сард гарч дэлхий даяар компъютерын ертєнцийг донсолгосон Melissa вирус нь энэ төрлийн вируснуудын хамгийн гайхамшигтайд нь тооцогдох бизээ. Энэ вирус нь Microsoft Word-н Document файлтай хамт email-аар буюу төстэй замаар тархана. Хэн нэгэн хvн Word document-д вирус байрлуулаад vvнийгээ Internet newsgroup-т байрлуулжээ. Бусад хvмvvс энэ document-г татаж авч онгойлгох бvрд энэ вирус идэвхижэж уг хэрэглэгчийн adrress book буюу хаягны дэвтэр дэх 50 хvртэлх хvний email хаягаар ижилхэн вирус агуулсан document-г тараадаг байна. Явуулж байгаа email-нхаа гарчиганд нь уг хvнийхээ нэр усыг багтаасан байх тул хvлээн авсан хvн элдэв зvйл бодолгvйгээр уг email document-г онгойлгодог байна. Ингээд вирус энэ хvлээн авсан хvнийхээ хаягны дэвтэр дэх email хаягнуудыг ашиглан дахин 50 хувь өөрийгөө цацна. Yр дvнд нь Melissa вирус хамгийн хурдтай тархсан вирусаар тодорсон билээ. Өмнө дурдсан ёсоор энэ вируснаас болж олон том компаниуд өөрсдийн email системийг хэсэг хугацаанд унтраахад хvрсэн.

2000 оны 4 сард гарсан I Love You вирус бvvр ч энгийн бvтэцтэй. Энэ вирус нь email-тай хамт attachment буюу &quot;хавсаргалт&quot; болгож хэсэг код тараана. Илvv ихээр хvний сэтгэлийн онцлогийг ашигласан ч гэж хэлж болохуйц юм. I Love You буюу &quot;Би Чамд Хайртай&quot; гэсэн гэсэн гарчигтай email хvлээн авсан хvмvvсийн нэлээд хувь нь хавсаргаж явуулсан кодыг нь тэсэлгvй онгойлгож vздэг ажээ. Ингээд уг кодонд ажиллах зөвшөөрөл олгож double click хйиснээр вирус идэвхижэж, уг хvний хаягны дэвтэр дэх бvх хvний email хаяг руу &quot;Би Чамд Хайртай&quot; гэсэн гарчигтай email явуулна. Ингэж өөрийнхөө нөхөн vржих нөхцөлийг хангасаны дараагаар хохирогчийн машин дээрх бусад программ болон өгөгдлvvдтэй &quot;тулж ажиллаж&quot; эхэлнэ.
Melissa вирус нь Microsoft Word-д байдаг VBA буюу Visual Basic for Applications хэмээх программчлалын хэлийг ашиглан ийм &quot;өндөр амжилтанд&quot; хvрчээ. Энэ нь өндөр хvчин чадалтай буюу бусад программыг өөрчилж, email явуулж чадахуйц программчлалын хэл байжээ. Мөн бас нэг ашигтай ч аюултай ч давуу тал байсан нь autoexecute буюу өөрөө автоматаар эхэлж байхаар зохицуулж болдог. Yvнийг ашиглан программист, уг document файлыг онгойлгоход автоматаар биелvvлэгдэж эхэлж байдаг код бичээд документдаа хавсаргачихаж болох юм. Melissa вирус ингэж л бичигджээ. Document-г онгойлгонгуут идэвхижэж 50 email явуулж мөн, Word-н Normal.Dot файлыг өөрчилж, vvнээс хойш Save хийсэн бvх файлуудад энэ вирус халдварлана.

Уул нь Microsoft-н программ хангамжуудад Macro Visus Protection гэсэн функц байдаг бөгөөд, vvнийг нь асаалттай байдалд тохируулсан vед Autoexecute гэсэн функц ажилладаггvй тэгхээр иймэрхvv заналхийлэлэээс сэргийлж болдог. Энэ хамгаалах функц нь анхнаасаа асаалттай байдаг хэрэглэгч хvсвэл унтрааж болно. Хvмvvс vvнийг ихэвчлэн унтраачихдаг. Мөн зарим хvмvvс энэ хамгаалах функц нь асаалттай байгаад, анхааруулга мэдээ өгсөөр байхад хайхралгvйгээр хавсарга программанд ажиллах зөвшөөрөл олгодог. Ингээд хэдийгээр зориулалтын хамгаалалтын арга хэмжээ байсан хэдий ч Meliss вирус өргөнөөр тархаж ихээхэн хор уршиг vзvvлж чадсан.
== Зайлсхийх арга ==
2015 оны эхэн үеэс хойш малвэйрийн нилээд хэсэгийг илрүүлэн түүндээ дүн шинжилгээ хийн зайлсхийх зорилготой олон арга техникийг хослуулан хэрэглэдэг. 
* Хамгийн түгээмэл зайлсхийх арга малвейр ажиллуулах үед хурууны хээ авч дүн шинжилгээ хийн өөрийгөө биш гэдгийг илрүүлэн зайлсхийж болно.
* Хоёр дахь хамгийн түгээмэл зайлсхийх арга нь эргэлзүүлж гайхуулах байдалд хүргэж автомат багаж хэрэгсэлээр илрүүлэх арга юм. Энэ нь серверийг өөрчлөх замаар гарын үсэгт суурилсан вирусны эсрэг программ хангамж гэх мэт технологийг ашиглан зайлсхийх боломжийг олгодог.
* Гурав дахь нь хамгийн түгээмэл зайлсхийх арга нь автомат хэрэгсэл хортой програмаас илрүүлж чадахгүй бол дотоод мэдээллийг албаар эмх замбараагүй (obfuscating) ээдрээтэй байдлаар халгалж болно. 
== Вирусны Тvvх ==
Уламжлалт Вируснууд 1980-аад оны сvvлчээр анхлан хэд хэдэн дэвсгэр нөцөл байдлаас vvдэн гарч ирсэн. 

Эхнийх нь персонал компъютерийн их тархалт. 1980-аад оноос өмнө бол гэрт хэрэглэгддэг компъютер гэж юм байсангvй, байсан ч тэр нь хvvхдийн тоглоом байжээ. &quot;Жинхэнэ&quot; компъютерууд нь хэт vнэтэй, цөөн хэдэн хvн л хэрэглэдэг. 1982 оноос эхлэн тархаж эхэлсэн IBM Personal Computer, 1984 онд гарсан Apple Macintosh computer-ууд нь бизнес болон гэх ахуйн хэрэгцээнд хэрэглэж болох хямд vнэтэй хvчин чадал сайтай компъютерууд байсан бөгөөд хvмvvс маш ихээр худалдаж авч эхэлсэн.

Дараагийн суурь нөхцөл байдал нь &quot;компъютерийн сvлжээ&quot; юм. Хvмvvс модем ашиглан сvлжээнд холбогдож, төрөл бvрийн тоглоом, хэрэглээний программ татаж авах явдал тvгээмэл болж, мөн Trojan Horse гэдэг нэртэй онцгvй программ vvсэхэд нөлөөлжээ.

Вирус vvссэн 3-дахь суурь нөхцөл нь Floppy Disk буюу &quot;уян диск&quot;. 1980-аад оны программууд нь хэмжээний хувьд одоогийнхтой харьцуулах юм бол өчvvхэн жижиг байсан бөгөөд, ганцхан жижигхэн дискэнд та систем суулгаад, хэрэглээний программ болон хэд хэдэн тоглоом ч хуулж багтдаг байв. &quot;[[Хатуу диск|Хатуу Диск]]&quot; буюу Hard disk-гvй компъютер олон байсан бөгөөд уян дискний хэрэглээ асар их байсан.Вирус нь эдгээр гурван нөхцөл байдлыг ашиглан өөрөө өөрийгөө хуулбарлан vржих &quot;сайхан&quot; боломжтой болсон.
== Вирус хэрхэн ажилладаг вэ? ==
Анхлан вируснууд нь олон хvний хэрэглэдэг тоглоом, программуудад хавсаргагдсан бага хэмжээний код байсан. Ингэж өвчилсөн (вирус код дотор нь байрласан) программыг хэрэглэгч өөрийнхөө компъютерт суулгаж ажиллуулсан тохиолдолд вирус идэвхижэж хор хөнөөлтэй даалгавараа биелvvлдэг. Гэхдээ энэхvv вирус тээж байгаа программыг дуудаж ачааллахад вирус нь заавал эхэлж ачаалагдахаар зохион байгуулагдсан байна. Санах ойд орж ирсэн вирус ойр орчиноо шалгаж өөр &quot;суучихаж&quot; болох программ байгаа эсэхийг хайна. Хэрэв олдвол программыг өөрчилж вирусны кодоо нэмж бичнэ. Тэгсний дараа л &quot;ачаалагдах ёстой&quot; программ ачаалагдна. Хэрэглэгчид энэхvv нууц ажиллагааг мэдэх ямарч арга байхгvй. Харамсалтай нь одоо вирус өөрийгөө vржvvлж, хоёр программ вирустлээ. Дараагийн удаад энэ хоёр программны аль нэгийг нь ачаалахад мөн л ижилхэн процесс явагдаж энэ нь цаашдаа давтагдна. Хэрэв энэ хvн вирустсэн программнуудынхаа нэгийг хуулсан уян дискийг бусдад өгөх буюу, сvлжээнд байрлуулсан тохиолдолд тэдгээр хэрэглэгчдийн компъютер дээр мөн л ижилхэн явдал давтагдна. Ингэж л вирус тархана.

Вирус зөвхөн vржихээс өөр зvйл хийдэггvй байсан бол vнэхээр сайхан. Харамсалтай нь ихэнх вируснууд нь төрөл бvрийн сvйтгэх vvрэгтэй. &quot;Ямар нэгэн нөхцөл&quot; биелэгдэхэд вирус гуай &quot;ямар нэгэн зvйл&quot; хийнэ. Дэлгэцэн дээр утгагvй бичиг харагдуулахаас авахуулаад таны компъютер дээрх бvх мэдээллийг ч арилгаж дөнгөнө. &quot;Ямар нэгэн нөхцөл&quot; гэдэг нь тодорхой он сартай өдөр, эсвэл хэдэн удаа вирус хуулбарлагдан тархсан нь ч гэсэн нөхцөл нь байж болно.
Вирусыг бvтээгчид нь улам боловсронгуй болох тусам вирус маань улам улам хөгжсөөр байна. Хамгийн чухал нээлтvvдийн нэг нь вирусыг санах ойд ачаалаад, компъютер асаалттай байх бvхий л хугацааны туршид идэвхитэй vйл ажиллагаагаа явуулж байх чадвартай болсон явдал юм. 

Дараагийн чухал нээлт нь уян болон хатуу дискэнд байдаг boot sector хэсэгт халддаг вирус. Boot sector гэдэг нь дискэнд байрлах vйлдлийн системийн эхлэл хэсэг юм. Yйлдлийн системтэй дискний boot sector-т нь vйлдийн системийг ачаалахад хэрэгтэй код байна. Yйлдийн систем суулгаагvй (өгөгдөл хадгалах) дискнийн boot sector-т нь хэрэглэгчид энэ дискнээс систем ачаалагдахгvй гэсэн бичиг ('Non system disk or disk error, replace and press any key when ready') vзvvлэх зорилготой код байна. Хэрвээ вирус кодыг энэ хэсэгт тавичихвал вирус баталгаатай ачаалагдна гэсэн vг! Ингэснээр компъютерийг асаангуут л вирус ачаалагдаж байна. Ихэнх boot sector вируснууд нь жинхэнэ байх ёстой boot sector кодыг нь дискний хаана нэгтээ газар хуулаад оронд нь өөрийнхөө кодыг суулгаж, компъютерийг асаангуут санах ойд ачаалагдаж vvний дараагаар л өнөөх өөр газар байрлуулсан жинхэнэ кодыг дуудаж ачаалдаг. Мөн энэ boot sector вирусны бас нэг онцлог нь уян диск унших төхөөрөмжинд шургуулсан диск болгонд халдварладаг явдал юм. Ингэснээрээ маш хурдтай тархах боломжтой болдог ажээ.

Эдгээр төрлийн вируснуудын аюул занал ард хоцорсон гэж хэлж болно. Үүний хамгийн том шалтгаан нь одоо үед программнуудын хэмжээ асар том болсонд оршино. Шинээр программ суулгах бvрдээ бид ихэвчлэн Compact Disc буюу CD хэрэглэх болсон. CD-г компъютерт шургуулсан vед нь дээрхи мэдээлэлийг нь өөрчилж болохгvй, тэгэхээр вирус халдварлаж чадахгvй. Одоо vеийн энэ том том программ хангамжуудыг голдуу CD хэрэглэж л тvгээж байна. 80-аад онтой ижилхэн уян диск хэрэглэн программ тараах нь эрс багассан. Мөн сvvлийн vеийн vйлдлийн системvvд нь boot sector-тоо хамгаалалттай болсоноос үүдэн boot sector вирус ч явцгvй болжээ.

== Яагаад Хvмvvс Вирус Зохиодог вэ? ==
Эцсийн эцэст хvн л вирусыг бvтээдэг. Хэн нэгэн хvн вирусыг зохиож, ажиллагааг нь шалгаж vзэж, бусад хvнд халдварлуулах арга замаа сонгодог. Ихэвчлэн дараах 3 шалтгаан байдаг:
Айлын цонх руу чулуу шидчээд зугтаадаг хvvхдvvд, орцны ханан дээр эрээн мяраан зvйлс сараачдагтай ижилхэн шалтгаан - Vandalism.
Магадгvй та багадаа энгийн материалууд ашиглан бяцхан бөмбөг буюу ямар нэгэн тэсэрч дэлбэрэх, иймэрхvv дуу чимээ гаргадаг туршилт хийхийг оролдож байсан байж болох юм. (жишээ нь шvдэнзний дарь ашиглан) Хэрэв тийм бол ингэж хийсэн туршилт чин амжилттай болж чангахан шиг дэлбэрэхэд хэчнээн их баярлах сэтгэл төрдөгийг мэднэ бизээ. Тэгвэл вирус ч гэсэн компъютер дотор байрлуулдаг тэсрэх зvйл гэсэн vг билээ. Вирус зохиосон хvн нь вирусаа тараасныхаа дараагаар хэр &quot;чангахан&quot; дэлбэрэх бол хэмээн догдлон хvлээн сууна.
Сvvлчийн шалтгаан нь рекорд тогтоох гэсэн хvсэл. Уулчид хамгийн өндөр уулын оройд тvрvvлж авирч гарах гэж амь өрөөлдөн ууланд авирдагтай ижилхэн юм. Компъютерийн хамгаалалтын систем дэх ямар нэгэн &quot;цоорхой&quot; байхыг тvрvvлж харсан хэн нэгэн vvнийг ашиглаад өөр нэгэн хvн өөрийг нь хорлож болно гэдэгийг ухаарч бусдад vvнийг тvрvvлж сануулахыг хvснэ. Иймэрхvv маягаар олон олон вирус тєржээ.

== Вирусээс Хэрхэн Хамгаалах вэ? ==
Хэрвээ vнэхээр (уламжилалт) вируснаас найдвартай хамгаалагдахыг хvсч байгаа бол аюулгvй ажиллагаа сайтай UNIX, Windows NT, Windows 2000 гэх мэт vйлдлийн системvvдийг сонгохыг зөвлөж байна.
*Бусад vйлдлийн системvvдэд бол Вирусны хамгаалах программ хангамжыг байнга хэрэглэдэг байх.
*Гарал vvсэл нь сайн мэдэгдэхгvй (ж: Internet-с авсан) программуудтай болгоомжтой харицаж, аль болох ажиллуулахгvй байхыг хичээх хэрэгтэй. 
*Уян дискнээс компъютерээ дахин ажиллуулахаас (restart) аль болох зайлсхийж байх.
Microsoft-н программ хангамжын Macro Virus Protection гэсэн функцыг асаалттай байгаа эсэхийг шалгах. Мөн хавсаргасан программнуудыг хэзээ ч ажиллууллахгvй байх.

I Love You -тэй ижилхэн вируснуудын хувьд таны өөрийн чинь &quot;сахилгаас&quot; ихээхэн хамаарна. Хvлээн авсан email-д чинь attachment буюу &quot;хавсаргалт&quot; болгож явуулсан файлууд хэрвээ зургийн файль (.JPG, .GIF) , документ (.DOC, .XLS) байвал танд хор хөнөөл vзvvлж чадахгvй. Харин EXE, COM, BAT, VBS гэх мэт өргөтгөлтэй буюу ажиллуулж болдог файлууд бол таны компъютерт юу ч хийж чадна. Нэгэнт та эдгээр программуудад ажиллах зөвшөөрөл олгоод хулганаараа хоёр удаа даралт хийсэн л бол email-д тань хавсаргалт болж ирсэн ажиллуулж болдог дээрхи өргөтгөлтэй файлуудыг ХЭЗЭЭ Ч битгий ажиллуулж байгаарай.

== Гадаад холбоосууд ==
{{Wiktionary|malware}}
{{commons category}}
* {{dmoz|Computers/Security/Malicious_Software|Malicious Software}}
* [https://web.archive.org/web/20160922195926/http://www.idmarch.org/document/Malware Further Reading: Research Papers and Documents about Malware on IDMARCH (Int. Digital Media Archive)]
* [http://technet.microsoft.com/en-us/sysinternals/Video/gg618529 Advanced Malware Cleaning] – a Microsoft video
* [https://sourceforge.net/projects/mini-panzer/ MiniPanzer Source Code on SourceForge] - A Simple Open-Source Trojan Horse

[[Ангилал:Хөнөөлтэй програм]]</text>
      <sha1>09wx05wz3igjisax4h94mvohkk29xmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>API</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63056</id>
    <revision>
      <id>874021</id>
      <parentid>749414</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>874021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15203" sha1="sjrpcop24e2y07z2scm7ybwz39u20ft" xml:space="preserve">[[File:Apisssss.gif|thumb|Аппликейшн програмчлалын интерфейс]]
'''Аппликейшн програмчлалын интерфейс (API)''' буюу '''АПИ''' нь нэг аппликейшн хэрхэн өөр аппликейшнтэй харилцан ажиллахыг тодорхойлох дүрмийн олонлогийг агуулдаг. Үүнд програм хангамжийг байгуулах хэрэгслүүд, протоколууд, subroutine-ууд агуулагдана. Сайн аппликейшн программчлалын интерфейс (API) нь бүх жижиг хэсгүүдийн байгуулалтыг харгалзан үзсэнээр программ хангамжийг бүтээх ажлыг хялбаршуулж өгдөг. API нь маш олон form (хэлбэр)-ыг тодорхойлж болно. Гэхдээ ихэвчлэн routines (зорилгын дараалал), өгөгдлийн бүтцүүд, объект классууд, хувьсагчуудыг оруулж тодорхойлдог. Олон төрлийн API байдаг бөгөөд жишээ нь: POSIX, [[Microsoft Windows]] API, [[C++]] стандарт сангууд ба  Жава API.  API-гийн эрх зүйн байдал нь оюуны өмчийн хуулийн тал дээр маргаантай байдаг.&lt;br/&gt;
АПИ нь үндсэн хоёр ашиг тусыг авчирдаг:
*Хялбаршуулах давхаргаар хангах замаар нарийн төвөгтэй байдлыг нуух 
*Стандартчилал

=== Аппликейшн хоорондын харилцан ажиллагаа ===
Үндсэндээ, энэ нь нэг аппликейшн өөр аппликейшнын эзэмшиж буй өгөгдөлтэй холбогдох эсвэл аппликейшн руу өгөгдөл илгээх үед тохиолддог. Өөр нэг харилцаа нь нэг аппликейшн өөр сервист хүсэлт илгээх үед байж болно. АПИ нь хэрэглэгчийн харилцааг биш, software-to-software харилцааг хангаж өгдөг. АПИ-гаар программ хангамжууд ямар нэг хэрэглэгчийн мэдлэг оролцоогүйгээр хоорондоо харилцдаг. Үүнийг маш энгийнээр тайлбарлах юм бол, жишээ нь та онлайнаар кино тасалбар захиалбал кино тасалбар захиалгын веб сайт таны картны мэдээллийг удирдаж байгаа аппликейшины илгээсэн АПИ-г ашиглан  картны мэдээлэл тохирч байгаа эсэхийг шалгана. ө.х та нэг л интерфейсийг буюу кино захиалгын хуудсыг харж байхад ард нь маш олон аппликейшнууд АПИ-г ашиглан хамтдаа ажиллаж байдаг ба нэгтгэлийн энэ хэлбэрийг seamless буюу үл үзэгдэлт гэж нэрлэдэг. Энэ мэтээр программ хангамжийн функцүүд нэг аппликейшнээс нөгөөрүү шилжиж байх үед хэрэглэгчид хэзээ ч үүнийг анзаардаггүй.

==Зорилго==
График хэрэглэгчийн интерфэйс нь хэрэглэгч программ ашиглахад илүү хялбар болгодог шиг, аппликейшн программчлалын интерфэйс нь хөгжүүлэгчид аппликейшнд суурилсан технологи хийхэд хялбар болгодог. 

==Хэрэглээ==
'''Сангууд болон тогтолцоонууд'''

API-гийн программ хангамжийн сан нь ихэнхдээ олон төрөлтэй байдаг:  API нь адил программчлалын интерфэйстэй өөр сангуудаас олон төрлийн формын хэрэгжүүлэлтийг авч ажиллаж чаддаг. Бусад сангийн адил ямар нэг хэл дээр бичигдсэн программыг API салган авч хэрэгжүүлэхийг зөвшөөрдөг. Жишээ нь: скала болон жава  хөрвүүлэгчид нь байт код дээр ажилладаг ба скала хөгжүүлэгчдийн давуу тал нь ямар ч жава API-г ашиглаж чаддаг. API нь ямар ч программчлалын хэл байсан өөрчилж чаддаг. API нь LUA горимын хэл бөгөөд ерөнхий код, нарийн төвөгтэй өгөгдлүүд, алдаанууд, жавагийн обьект хандалтат хэлний ангиудын шинж чанар ба классын гишүүд зэргээс бүрдэнэ.API нь бас хэлний үүрэгтэй интерфэйс хийхэд  фортранаас [[python]] интерфейсийг, мөн SWIG ба F2PY түүлийг ашигладаг. API нь программ хангамжын фрэймворкыг төрөлжүүлж чаддаг: Фрэймворк нь өөр өөр API-г өөр өөр сангуудтай  ерөнхийд нь хэрэгжүүлж чаддаг бөгөөд идэвхтэй төлөвт байгаа классын агууллагыг өөртөө удамшуулцж авч чаддаг. 
 
==Үйлдлийн систем ==
API нь [[үйлдлийн систем]] ба аппликейшн хоёрын хоорондох онцлогийг гаргадаг. Ерөнхий гурван хэрэглээний программын холбоос бол Windows үйлдлийн системийн WIN32 API, POSIX-ийн үндсэн суурь систем (үүнд: UNIX LINUX-ийн дэвшилтэт хувилбарууд болон MAC-OS-X орно)-ийн POSIX API мөн [[Java|JAVA]] виртуаль машины загварын программ болох жава API байна. POSIX-ийн жишээ нь: API нь POSIX дээр бичсэн кодыг аль нэг үйлдлийн систем дээр шалгаад дараа нь өөр үйлдлийн систем дээр ч ажиллах боломжтой болгох юм. Linux болон Berkeley Software Distribution POSIX API-уудыг хэрэгжүүлэх үйлдлийн системүүдийн жишээ юм. API-ийн онцлог нь эх код нь хоёртын интерфейс аппликейшн буюу ABI-д суурилсан байдаг. Жишээ нь POSIX API-тай нийцдэг бол Linux Standard Base нь хоёртын интерфейс аппликейшнтай нийцдэг. 

==Жава API==
Жава маш олон бэлэн бэлдсэн ангиудтай байдаг ба тэдгээрийг жава API гэнэ. Эдгээр ангиийг хэд хэдэн Package (багц)-д хуваарилсан байдаг. Package-ууд нь өөрсдийн гэсэн нэртэй байх ба жишээ нь javax.swing энэ package нь Swing GUI-ийн ангиудыг агуулдаг. Мөн java.util гэж маш хэрэгтэй ultilities буюу хэрэгслүүдийн package байдаг. Ер нь бол эдгээр бэлэн class-уудыг ашиглахдаа package-г дуудаж оруулах эсвэл зүгээр package-ийн нэрийг бичээд ард нь ангийн нэрийг бичсэнээр ашиглах боломжтой.  System, String, Math зэрэг нь java.lang package-д багтдаг (java.lang package нь жавагаас цаанаас нь автоматаар орж ирсэн байдаг). 
Жишээ нь : String обьект нь тэмдэгт стрингтэй ажиллахад хэрэг болох стейт, бихэвиорыг; File обьект нь программчид файлсистем дээр хялбархнаар файл үүсгэж, устгаж, шалгаж, харьцуулж, өөрчлөх боломж олгодог; Socket обьект нь сүлжээний сокетуудыг үүсгэж, хэрэглэх боломж олгодог; олон янзын GUI обьектын контролууд нь янз бүрийн товчнууд, чекбоксууд болон графикан юзер интерфейстэй холбоотой өөр юу л байна бараг цөмийг нь агуулсан байдаг. Үнэндээ сонголт хийж болох мянга мянган классууд энэ санд бий. Эдгээрийг ашигласнаар программч тухайн аппликейшны дизайнд л анхаарах боломжтой болох бөгөөд харин түүнийг ажиллуулах (далд орших, доорх) дэд бүтцэд нэг их анхаараад байх шаардлагүй болдог.

[[File:StandartApi.jpg|thumb|Стандарт аппликейшн программчлалын интерфейсийн жишээ]]

Жавагийн Жава Платформ АПИ Тодорхойлолтуудын Лавлах ньЖава Платформ 6, Стандарт Эдишинтэй дагалдах бүх пакажууд, интерфейсүүд, классууд, фийлдүүд (fields), методуудын тухай тайлбар, тодорхойлолтыг агуулсан байдаг.

== Pthread Api==
Thread (Хуулбар) сан нь программчид хуулбарыг үүсгэх болон удирдахад зориулсан API –аар хангадаг. API –д байгаа санд зориулсан функц дуудалт нь ерөнхийдөө кернел рүү систем дуудлага хийж таардаг.Жава хуулбар API нь хуулбар үүсгэлт болон удирдлага, тохируулгыг шууд жава программаас хий боломжийг олгодог. Гэвч ихэнхдээ JVM нь хостын үйлдлийн систем дээр ажилладаг болохоор Java thread API нь ерөнхийдөө хостын системд байгаа байгаа thread сангуудыг ашиглан суурилагддаг. Энэ нь Windows системд , жава хуулбарууд нь нь Win32 ашиглаж суурилагдана гэсэн үг. Unix болон linux нь голцуу Pthreads- ыг ашигладаг.
[[File:StandartC.jpg|thumb|C хэлний Аппликейшн программчлалын интерфейс]]

==Дизайн==
API-ийн загвар нь хэрэглээнд маш чухал ач холбогдолтой. Программын интерфейсийн үүрэг нь мэдээллийг нууцлан бичих бөгөөд ажиллах зарчим нь хэрэглэгчийн мэдэх шаардлагагүй программын нарийн төвөгтэй модулиудыг нууцлах боломж олгодог. Тиймээс API загвар нь хэрэглэгчийн хүлээгдсэн цорын ганц хэрэгсэл юм. Программын интерфейсийн загвар нь программ хангамжийн чухал хэсэг бөгөөд программ хангамжийн байгууламжийн цогц хэсэг юм. Иошуа Блок зэрэг хэд хэдэн зохиогч API-г хэрхэн зохион байгуулах талаар зөвлөмж гаргасан байдаг. 

== Алсын API ==
Жава SDK-д алсын аппликейшн интерфейс дуудалт гэж байдаг. Энэ нь апп төхөөрөмжийн сервисээс ямар ч жава аппликейшнд хүссэн үйлчилгээгээ авах боломжийг олгодог.
Алсын API хөгжүүлэгчид нь хэлээс үл хамааран харилцаа холбооны тодорхой стандартыг ашиглан өөр технологиуд дээр хамтран ажиллах боломж олгодог. Гэхдээ прокси обьект дээр нь өөрчлөлт хийвэл алсын обьект дээр хүртэл өөрчлөлт хийх шаардлага гардаг. 

==Веб API ==
Веб API интерфейсын тодорхойлолт нь компани болон аппликейшнүүдийн хоорондох харилцан үйлчлэлийг харуулдаг. Веб аппликейшн хийхэд HTML/ CSS/ Javascript гурвал нь хэрэглэгчийн интерфейс, Ruby ба Python хэл сервер хэсгийг хийхэд илүү өргөн хэрэглэгдэх болсон. Гар утасны хувьд бидний сайн мэдэх [[iOS]] ба Android хэрэглэдэг. Мөн томоохон агентлагуудын дунд WebGL -ийг сонирхон хэрэглэх нь эрс нэмэгдсэн.

==Бодлого ==
API технологийн компаниуд өөр хоорондоо нэгтгэх хамгийн түгээмэл нэг арга байдаг.  
API-г гаргах гол бодлого нь: 
*Хамгаалалт: API-г зөвхөн компанийн дотоод ажилчид хэрэглэнэ.  
*Хамтрагч: Зөвхөн тодорхой бизнесийн түншүүд API ашиглаж болно. Жишээ нь  Uber болон Lyft зэрэг машины үйлчилгээний  компаниуд нь үйлчлүүлэгчдэд автомашины захиалга өгөхдөө шууд аппликейшнээс өгөхийг зөвшөөрдөг. 
*Нээлттэй: API – г бүх хэрэглэгчид ашиглах боломжтой. 

==Зохиогчийн эрх болон маргаан ==
2010 онд Oracle Corporation [[Android]] үйлдлийн систем суулгагдсан [[Java]] шинэ хэрэгжилтийг тараасан учир [[Google]]-ийг шүүхэд өгсөн. Google JavaApi-г хуулбарлах ямар  нэгэн зөвшөөрөлгүй байсан хэдий ч OpenJDK-тай адил төсөл боловсруулсан. Шүүгч Уильям Alsup Oracle-ын талд ялалтыг өгсөн хэдий ч google-ийн энэ үйл явдлаас шалтгаалан программ хангамжийн хуулбарын талаар тушаалуудыг өргөн барьсан байдаг.

== Холбоос ==
* https://web.archive.org/web/20141220065126/http://as.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-EHEP002013.html  --&gt; Operating system concepts 9th edition

[[Category:Үйлдлийн систем]]</text>
      <sha1>sjrpcop24e2y07z2scm7ybwz39u20ft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тушаалын тоолуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65343</id>
    <revision>
      <id>874042</id>
      <parentid>507914</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */</comment>
      <origin>874042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2385" sha1="827a097y93qmu8fc098tlh8k1bw9vdl" xml:space="preserve">'''Програмын тоолуур''' (англиар: '''''Program counter''''') бас '''програмын тоолуур''' эсвэл '''програмын алхмын тоолуур''' нь процессорт биелэгдэх гэж буй команд болон дараагийн командын хаягийг заадаг. Регистр гэдэг нь түр хадгалах байгууламж юм. 

Програмын тоолуур нь процессорт ажиллаж буй командын 4 байтын хэмжээтэй хаягийг агуулж байдаг.[[Image:IBM 701console.jpg|thumb|]]
1 команд барьж авахад програмын тоолуурын утгыг 1-ээр нэмэгддэг. Командыг барьж авсны дараа програмын тоолуур дараагийн командын хаягийг заана. Компьютерыг дахин ачаалах эсвэл дахин эхлүүлэх үед програмын тоолуурын утга 0-ээс эхэлнэ. Компьютер дотор хаяг нь санах ой эсвэл хадгалах байдлаар байрлана.

MIPS архитектур нь байт хандаж заавар санах ойн нэгжийг ашигладаг. MIPS нь RISC [[компьютер]] бөгөөд 32 битийн урттай байдаг. Цикл бүрт прогамын тоолуур нь утгаа 4-өөр нэмэгдүүлдэг.(32 бит=4 байт)
 
Харин Intel ia32 нь CISC архитектуртай ба команд бүр нь өөр өөр урттай байж болдог. Intel-ийн санах ойд байтаар хандаж болно. Цикл бүрийг декодороор оруулж командын уртыг тодорхойлох хэрэгтэй.Програмын тоолуур нь командыг тайлж уншиж авсны дараа өөрийнхөө утгыг нэмэгдүүлдэг.
Branching гэдэг нь командыг хамтад нь багцлах багцын нь нэг ба branch ба jump гэсэн 2 командтай. Энэ командын ерөнхий утга нь санах ойн 1 хаягнаас өөр санах ойн хаяг руу үсрэх юм.

[[Ангилал:Компьютерын архитектур]]</text>
      <sha1>827a097y93qmu8fc098tlh8k1bw9vdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дархан Кыдырали</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75822</id>
    <revision>
      <id>874028</id>
      <parentid>768785</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>874028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9533" sha1="7doy1ymh065c3v58u3e6xgp6qrqc7yc" xml:space="preserve">[[Файл:КЫДЫРАЛИ ДАРХАН КУАНДЫКУЛЫ.jpg|alt=Олон улсын Түрэг академийн Ерөнхийлөгч|thumb|'''КЫДЫРАЛИ ДАРХАН КУАНДЫКУЛЫ''']]
'''КЫДЫРАЛИ ДАРХАН КУАНДЫКУЛЫ'''

1974 оны 4-сарын 16-ны өдөр (43 настай)

Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын, Өмнөд-Казахстан муж, Тулкибас район

'''Түүх'''

[[Олон Улсын Түрэг Академи]]

«Егемен Казахстан»  төрийн сонин 

Аль-Фарабийн нэрэмжит Казахын үндэсний их сургууль 

Мармарагийн их сургууль

Докуз Эйлюлийн  их сургууль

Эгэйн их сургууль

Стамбулын их сургууль

Түүхийн ухааны доктор (2010)

БН Казахстан Улсын ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүн 

Азербайжаны ШУА-ийн хүндэт доктор

Монголын ШУА-ийн хүндэт доктор

Түүхч, Алаш судлаач, түрэг судлаач

Казахстан улсын залуучуудын «Дарын» (авяьас) нэрэмжит шагналтан

Мажар улсын Офицерийн загалмай орден

Азербайжан улсын «Достлуг» орден 

'''Дархан Куандыкулы Кыдырали'''  (1974,  4 сарын 16, Тулкибас район, Өмнөд Казахстан муж) – Казахстаны эрдэмтэн-түүхч, түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор, БН Казахстан Улсын ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүн, Олон улсын Түрэг академийн ерөнхийлөгч (2014 оноос), «Егемен Казахстан» улс нийтийн сонин»  Хувьцаат компанийн удирдлагын тэргүүн (2016 оноос)

 '''Товч намтар''' 

Кыдырали овогтой Куандыкулы дархан 1974 оны 4-р сарын 16-ны өдөр Өмнөд Казахстаны Тулкибас районд төрсөн. Аль-Фарабийн нэрэмжит Казахын үндэсний их сургууль (1991-1992 онд), Мармарагийн их сургууль (1992-1996 онд), Докуз Эйлюлийн  их сургууль (1996-1997 онд), Эгэйн их сургууль (1997-1998 онд), Стамбулын их сургууль (1998-2001 онд) зэрэгт суралцсан. Стамбулын их сургуульд философийн докторын зэрэг хамгаалсан.  Аль-Фарабийн нэрэмжит Казахын үндэсний их сургуульд түүхийн шинжлэх ухааны (Science Dr.)  докторын диссертацийг хамгаалан  докторын  (2010) зэрэг хүртжээ. 

'''Гэр бүл, хувийн амьдрал'''

Эхнэртэй. Таван хүүхэдтэй. 

'''Ажил''' 

2001-2005 онд Х.А. Яассавигийн нэрэмжит Казах-түрк олон улсын их сургууль, эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, тэнхмийн эрхлэгч, захиргааны удирдагч, эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан,

2005-2006 онд Л.Н. Гумилевийн нэрэмжит Евразийн их сургуулийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, доцент, 

2006-2007 онд Казахстан Улсын Ерөнхийлөгчийн Соёлын төвийн захиралын орлогч, 

2007-2008 онд Казахстан Улсын Боловсрол, шинжлэх ухааны Яамны боловсрол, шинжлэх ухаан хариуцсан зөвлөх, 

2008-2009 онд Казахстан Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын секторын эрхлэгч, шинжээч,

2009-2012 онд  Казахстан Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын хэвлэл мэдээллийн төлөөгчийн орлогч,

2012 оноос Казахстаны Зохиолчдын холбооны Удирдлагын гишүүн, 

2012 онд Түрэг Зөвлөлийн ерөнхий нарийн бичгийн даргын орлогч, 

2014 оноос Олон улсын Түрэг академийн Ерөнхийлөгч, 

2014 оноос Түрэг ертөнцийн  ШУА-ийн холбооны нарийн бичгийн газрын тэргүүн, 

2015 онд  ЮНЕСКО-гийн Париж хот дахь Төвд  «Түрэг ертөнц ба Коркытын өв» олон улсын соелын үйл ажиллагааг,  НҮБ-ын [[Нью-Йорк хот]] дахь Төвд  « Торгон замын хамтын ажиллагаа ба 2030 төлөвлөгөө» нэртэй олон улсын бага хурал зохион байгуулан явуулсан,

2016 оноос «Егемен Казахстан» төрийн сонин  Хувьцаат компанийн удирдлагын тэргүүн 

'''Эрдэм шинжилгээ, уран бүтээл''' 

·        Мұстафа Шоқай. Анкара, 2001 .

·        Тараз тарихы. Тараз, 2005 .

·        Түрік халықтары әдебиеті тарихы (хамтын бүтээл). Туркестан, 2005.

·        Мұстафа Шоқай. Астана, 2007 .

·        Ұлық Түркістан. Астана, 2008 .

·        Атымды адам қойған соң... Астана, 2008 .

·        Жерұйық. Астана, 2009 .

·        Мұстафа. Астана, 2012 .

·        Нүүдэлчин овог аймгуудын угсаа гарал (Ашина, Эргүнэхон).Астана,2017.

'''Эрдэм шинжилгээний хамтын бүтээлүүд'''

·        Қыдырәлі Д., Цэвээндорж Д., Энхтөр А., Базылхан Н., Далантай С., Буянхишиг С., Умиров К., Мөнхбат Н.  «Шивээт улаан-2016» археологиялық қазба зерттеу нәтижелер. «Шивээт улаан-2016» археологийн малтлага судалгааны үр дүн. -Астана, 2017.- 68. 

·        Цэвээндорж Д., Энхтөр А., Кыдырлаи Д., Напил Б., Далантай С., Умиров К., Буянхишиг Ц., Мөнхбат Н.   &quot;Шивээт улааны археологийн дурсгалын малтлага судалгаа&quot; экспедицийн 2016 оны хээрийн шинжилгээний ажлын тайлан// Монголын археологи-2016. -Улаанбаатар, 2017.-205-217.  

* Кыдырәлі Д., Цэвээндорж     Д., Энхтөр А., Базылхан Н., Далантай С.,  Буянхишиг     Ц., Умиров К., Н. Бөгенбаев,      Мөнхбат Н.   &quot;Шивээт улаан -2016, 2017&quot; археологиялық     қазба зерттеу нәтижелері&quot; Халықаралық     Түркі академиясы, Моңғолия Тарих, археология институтының  бірлескен экспедициясының  ғылыми есебі. -Астана: Ғылым баспасы,     2017.-182 бет (Қазақша, моңғолша,      брошюр) 

'''Гавьяа, шагнал'''

o  Улсын  залуучуудын «Дарын» (авяьас) нэрэмжит шагнал

o  «Күлтэгин» нэрэмжит шагнал

o  «Түрэгийн ертөнцийн төлөө хувь нэмэр» шагнал

o  «Түрэгийн ертөнцийн төлөө зүтгэл» шагнал

o  «Казахстаны ард түмний чуулган -  20 жил»  ойн медаль

o  Тусгаар тогтносон улсуудын холбооны Парламентийн чуулганы Зөвлөлийн «Хэвлэл, мэдээлэлийн хөгжилд оруулсан гавьяа» энгэрийн медаль,

o  «Түрэгийн түүх, соелын төлөө хувь нэмэр»  «Йени Түрк улс» стратегийн судалгааны төвийн алтан медаль, 

o  Мажар улсын Офицерийн загалмай орден

o  Азербайжан улсын Ерөнхийлөгч Ильхам Алиевийн зарлигаар «Достлуг» орден гардуулсан, 

o  Казахстан Улсын Ерөнхийлөгчийн Хүндэт жуух бичиг, 

o  «Мэдээлийн салбарын тэргүүлэгч» (2017 он) энгэрийн тэмдэг

{{DEFAULTSORT:Кыдырали, Дархан}}
[[Ангилал:1974 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Казахууд]]
[[Ангилал:Казахстаны улс төрч]]
[[Ангилал:Казахстаны сайд]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]</text>
      <sha1>7doy1ymh065c3v58u3e6xgp6qrqc7yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Horst-Wessel-Lied</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77127</id>
    <revision>
      <id>874032</id>
      <parentid>717655</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>874032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="492" sha1="puvypgni6klk5mmwybpda6mkje4c5tb" xml:space="preserve">Энэ нь [[Нацист Герман]] улсын дагавар [[төрийн дуулал]] ба шуурган цэргүүдийн (Sturmabteilung) буюу СА-н сүлд дуулал байсан. Өдгөө Германд уг дууг хориглодог бөгөөд дэлхий дахины хэт үндсэрхэг үзэлтнүүдийн гол дуу хэвээр байна.
[[Ангилал:Нацист германы түүх]]
[[Ангилал:1930 оны дуу]]</text>
      <sha1>puvypgni6klk5mmwybpda6mkje4c5tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цахилгаан соронзон спектр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89835</id>
    <revision>
      <id>874022</id>
      <parentid>666082</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>874022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3044" sha1="s1sibda6ujsyr2ot27c0mrppmgjkc1o" xml:space="preserve">Өнгө бол гэрлийн нэгэн өмч юм. Цахилгаан соронзон цацраг туяа(electromagnetic radiation) нь энергийг дамжуулдаг. Өөрөөр хэлбэл гэрэл тусаж буй обьектийн физик шинж чанараас хамаарч зарим өнгө шингэж, зарим өнгө ойж байдаг. Ингээд ойсон өнгө нь тухайн биетийн өнгө болон харагддаг.

Нарны гэрэл буюу байгалийн цагаан өнгө нь цахилгаан соронзон чичиргээний өөр өөр долгионы урттай энерги бүрдэл юм. Цахилгаан соронзон чичиргээнүүд нь бүх чиглэлд долгиолон хөдөлдөг учраас үүнийг долгионы урт гэж нэрлэдэг. 

Бүх биетүүд нарны долгионыг шингээх болон ойлгох боломжтой. Цахилгаан соронзон цацраг туяаг долгионы давтамжаас хамааран [[Үзэгдэх спектр|үзэгдэх гэрэл]], гамма туяа, [[хэт ягаан туяа]], инфрар туяа, радио долгион зэргээр ангилдаг. Хүний таньж чадах цахилгаан соронзон цацраг туяа нь үзэгдэх спектр буюу өнгөний спектр гэж нэрлэдэг үзэгдэх гэрлийн долгионы урт(чернилэн ягаанаас улаан хүртэл) ын маш бага хүрээгээр хязгаарлагддаг. Гэрлийн долгионыг angstrom (анстром '''å''') гэдэг уртын нэгжээр хэмждэг.  1ангстрем нь 10&lt;sup&gt;-8&lt;/sup&gt; м-тэй зэрэгцэнэ. Хүний нүд хамгийн ихдээ 400~700нанометрийн долгионы уртыг таньж чадна. 100мянгаас 1сая хүртэлх өнгийг ялгах чадвартай. 

'''Өнгөний спектр'''

Өнгөний спектр нь призмээр тусгасан гэрлийн долгионы өнгөний дараалалтай адил өнгө үүсдэг. Энэ нь цахилгаан соронзон долгионы дундаас хүний нүдэнд харагддаг цор ганц зүйл юм.

Английн эрдэмтэн Исаак Ньютон (Isaac Newton) нарны гэрлийг нүдээрээ харж болох өнгийг ангилах туршилтыг хамгийн анх хийжээ. 1660оны дундуур, Ньютон нарны гэрлийг призмээр дамжуулан цацруулж улаан, улбар шар, шар, ногоон, цэнхэр, индиго, нил ягаан гэсэн 7 өнгөөр задарч цацардгийг нээжээ.

[[Ангилал:Цахилгаан соронзонгийн спектр| ]]</text>
      <sha1>s1sibda6ujsyr2ot27c0mrppmgjkc1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлхийн Монголчуудын - MGLRADIO 88.3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103066</id>
    <revision>
      <id>874072</id>
      <parentid>874004</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56410-26</username>
        <id>108453</id>
      </contributor>
      <origin>874072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6461" sha1="l2s4wj07b6ic59u5jh4lq9zgyruxvtc" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:22em; font-size:90%;&quot;
|+ '''Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO 88.3'''
|-
| '''Лого'''
| [[File:Meta images logo@2x.png|thumb|MGLRADIO]]

|-
| '''Цацах хүрээ'''
| Монгол улсын нийслэл, 21 аймгийн төв, Дэлхийн 165 орон
|-
| '''Давтамж'''
| 88.3 MHz
|-
| '''Хэл'''
| Монгол хэл
|-
| '''Формат'''
| Гэр бүл, цэнгээнт, энтертайнмент
|-
| '''Үүсгэн байгуулагдсан он'''
| 2008 он
|-
| '''Анх вэбээр цацагдсан огноо'''
| 2009 оны 9 сар 
|-
| '''Уриа'''
| &quot;Дотно мэдрэмжээр баяжуулна&quot;
|-
| '''Website'''
| [www.mglradio.com]
|-
| '''Facebook'''
| [www.facebook.com/mglradio]
|-
| '''YouTube'''
| [www.youtube.com/@MGLRADIOFM883]
|-
| '''X (Twitter)'''
| [x.com/Mglradio]
|}

'''Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO 88.3''' нь [[Монгол улс|Монгол Улс]]&lt;nowiki/&gt;ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хот болон [[Монгол Улсын аймгууд|21 аймгийн төвд]] 88.3 Mhz давтамж дээр   [[монгол хэл]]ээр нэвтрүүлдэг, өдөрт 15 удаа LIVE буюу шууд нэвтрүүлэгтэй Арилжааны анхны радио юм.

Дэлхий монголчуудын MGLRADIO-гийн шууд эфирийг дэлхийн хаанаас ч www.mglradio.com болон MGLRADIO - Дэлхийн Монголчуудын Радио албан ёсны фэйсбүүк хуудсаар дамжуулан 24 цаг тасралтгүй онлайнаар сонсох боломжтой байдаг. 

Радиогийн бүх нэвтрүүлгийг албан ёсны 

https://www.youtube.com/@MGLRADIOFM883  youtube суваг

https://www.facebook.com/mglradio Facebook-ийн [https://www.facebook.com/mglradio/ MGLRADIO - Дэлхийн Монголчуудын Радио] пэйж хуудас 

https://www.instagram.com/Mglradio   инстаграмм 

https://www.tiktok.com/@mglradiolive тикток  хаягаар дахин үзэж, сонсож болно.

Тус радио нь Улаанбаатар хот болон Монгол Улсын бүх аймгийн төвд FM 88.3 MHz давтамжаар тасралтгүй 24 цагийн эфирээ цацдаг, 100% радио контент үйлдвэрлэдэг, сүүлийн долоон жилийн турш хамгийн олон сонсогчтой радио юм.

2019 оноос хойш MGLRADIO-гийн сонсогчдын тоо тогтмол өсөн өнөөөдрийн байдлаар нийт радио сонсогчдын 69 хувийг эзэлж байгаа бөгөөд радиогийн чанар, контентийн тааламжтай байдлыг харуулж байна. Энэ нь таны зар сурталчилгааны үр дүнд эерэгээр нөлөөлнө.

MGLRADIO -гийн үндсэн сонсогч нь автомашин болон радио төхөөрөмж ашиглан сонсож буй хэрэглэгчид бөгөөд бидний давуу тал бол facebook /1,400,000 дагагчтай/, Youtube /150,000 дагагчтай/, instgramm /17,600 дагагчтай/, TikTok /81,700 дагагчтай/ сошиал хуудсууд юм. Энэ нь таны зар сурталчилгааг олон сувгаар дамжуулан олон нийтэд хүргэх боломжийг олгоно. Мөн AppStore болон PlayStore дээр аппликейшн ашиглан сонсох боломжийг олгоно.

Манай радио нь '''арилжааны радиогийн салбарт''' хамгийн олон сонсогч, сошиал хуудсуудад хамгийн олон дагагчтай цорын ганц радио юм.

== Түүх ==
*2008 онд [[Өмнөд Солонгос|БНСУ-]]&lt;nowiki/&gt;д Монголын анхны онлайн радио болон үүсгэн байгуулагдаж, 2009 оны 9-р сард www.mglradio.com сайтаар онлайн шууд эфирцацаж, тухайн үед Солонгос улсад амьдарч байсан монголчуудын мэдээ мэдээллийн гүүр нь болж байсан юм.
*2014 онд Нийслэл Улаанбаатар хотод “MGLRADIO” нэртэйгээр FM 102.1 Mhz долгионоор цацагдаж эхэлсэн.
*2018 онд бүрэн шинэчлэгдэж  “Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO” болж 88.3 Mhz дээр цацагдаж эхэлсэн.
*2019 онд Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос гадна Дархан, Эрдэнэт, Налайх хот цацагдаж эхэлсэн.
*2019 оны 10-р сараас Монгол Улсын бүх аймгийн төвд  88.3 Mhz давтамж дээр цацагдаж байна.

== Эфирийн бүтэц ==
Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO 88.3 нь 30-дээш насны сонсогчдод зориулсан, хувь хүний хөгжлийг дэмжих, тэдний амралт, чөлөөт цагт зориулсан Монголын анхны энтертайнмент радио юм.

Радио тасралтгүй, 24 цагийн эфиртэй ба өглөө 07:10 минутаас эхлэн 22:00 цаг хүртэл, өдөрт 15 нэвтрүүлэг шууд дамжуулагддаг бөгөөд Монгол улсад Радиогийн нэвтрүүлгийн зохиолчтой болсон анхны радио юм.  

Тийм ч учраас 100% нэвтрүүлгийн зохиолтой, өдөрт 15 удаагийн радиогийн шууд нэвтрүүлэгтэй, контент төвтэй Арилжааны Анхны радио юм. 
===Орон даяар===
*2019 онд Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос гадна Дархан, Эрдэнэт, Налайх хот цацагдаж эхэлсэн
*2019 оны 10-р сараас Монгол Улсын бүх аймгийн төвд  88.3 Mhz давтамж дээр цацагдаж байна. 

[[Ангилал:Монголын радио]]</text>
      <sha1>l2s4wj07b6ic59u5jh4lq9zgyruxvtc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874077</id>
      <parentid>874072</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56410-26</username>
        <id>108453</id>
      </contributor>
      <origin>874077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6698" sha1="3yu2r7gtxyyuidq0ha3jn3rjlsf0bfz" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:22em; font-size:90%;&quot;
|+ '''Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO 88.3'''
|-
| '''Лого'''
| [[File:Meta images logo@2x.png|thumb|MGLRADIO]]

|-
| Хамрах хүрээ, хаана хаана сонсож болох вэ?
| Монгол улсын нийслэл, 21 аймгийн төв, Дэлхийн 165 орон
|-
| '''Давтамж'''
| 88.3 MHz
|-
| '''Хэл'''
| Монгол хэл
|-
| Радиогийн төрөлжсөн байдал
| Сонсогчдын амралтанд зориулсан Цэнгээнт, Гэр бүл, Энтертайнмент
|-
| '''Үүсгэн байгуулагдсан он'''
| 2009 он
|-
| Онлайнаар цацсан анхны өдөр
| 2009 оны 9 сар 
|-
| '''Уриа'''
| &quot;Дотно мэдрэмжээр баяжуулна&quot;
|-
| '''Website'''
| www.mglradio.com
|-
| '''Facebook'''
| https://www.facebook.com/mglradio
|-
| Tiktok
| https://www.tiktok.com/@mglradiolive
|-
|Instagram
|https://www.instagram.com/Mglradio
|-
| Facebook- MGLRADIO Сонсогчдын групп
| https://www.facebook.com/mglradio
|}

'''Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO 88.3''' нь [[Монгол улс|Монгол Улс]]&lt;nowiki/&gt;ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хот болон [[Монгол Улсын аймгууд|21 аймгийн төвд]] 88.3 Mhz давтамж дээр   [[монгол хэл]]ээр нэвтрүүлдэг, өдөрт 15 удаа LIVE буюу шууд нэвтрүүлэгтэй Арилжааны анхны радио юм.

Дэлхий монголчуудын MGLRADIO-гийн шууд эфирийг дэлхийн хаанаас ч www.mglradio.com болон MGLRADIO - Дэлхийн Монголчуудын Радио албан ёсны фэйсбүүк хуудсаар дамжуулан 24 цаг тасралтгүй онлайнаар сонсох боломжтой байдаг. 

Радиогийн бүх нэвтрүүлгийг албан ёсны 

https://www.youtube.com/@MGLRADIOFM883  youtube суваг

https://www.facebook.com/mglradio Facebook-ийн [https://www.facebook.com/mglradio/ MGLRADIO - Дэлхийн Монголчуудын Радио] пэйж хуудас 

https://www.instagram.com/Mglradio   инстаграмм 

https://www.tiktok.com/@mglradiolive тикток  хаягаар дахин үзэж, сонсож болно.

Тус радио нь Улаанбаатар хот болон Монгол Улсын бүх аймгийн төвд FM 88.3 MHz давтамжаар тасралтгүй 24 цагийн эфирээ цацдаг, 100% радио контент үйлдвэрлэдэг, сүүлийн долоон жилийн турш хамгийн олон сонсогчтой радио юм.

2019 оноос хойш MGLRADIO-гийн сонсогчдын тоо тогтмол өсөн өнөөөдрийн байдлаар нийт радио сонсогчдын 69 хувийг эзэлж байгаа бөгөөд радиогийн чанар, контентийн тааламжтай байдлыг харуулж байна. Энэ нь таны зар сурталчилгааны үр дүнд эерэгээр нөлөөлнө.

MGLRADIO -гийн үндсэн сонсогч нь автомашин болон радио төхөөрөмж ашиглан сонсож буй хэрэглэгчид бөгөөд бидний давуу тал бол facebook /1,400,000 дагагчтай/, Youtube /150,000 дагагчтай/, instgramm /17,600 дагагчтай/, TikTok /81,700 дагагчтай/ сошиал хуудсууд юм. Энэ нь таны зар сурталчилгааг олон сувгаар дамжуулан олон нийтэд хүргэх боломжийг олгоно. Мөн AppStore болон PlayStore дээр аппликейшн ашиглан сонсох боломжийг олгоно.

Манай радио нь '''арилжааны радиогийн салбарт''' хамгийн олон сонсогч, сошиал хуудсуудад хамгийн олон дагагчтай цорын ганц радио юм.

== Түүх ==
*2008 онд [[Өмнөд Солонгос|БНСУ-]]&lt;nowiki/&gt;д Монголын анхны онлайн радио болон үүсгэн байгуулагдаж, 2009 оны 9-р сард www.mglradio.com сайтаар онлайн шууд эфирцацаж, тухайн үед Солонгос улсад амьдарч байсан монголчуудын мэдээ мэдээллийн гүүр нь болж байсан юм.
*2014 онд Нийслэл Улаанбаатар хотод “MGLRADIO” нэртэйгээр FM 102.1 Mhz долгионоор цацагдаж эхэлсэн.
*2018 онд бүрэн шинэчлэгдэж  “Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO” болж 88.3 Mhz дээр цацагдаж эхэлсэн.
*2019 онд Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос гадна Дархан, Эрдэнэт, Налайх хот цацагдаж эхэлсэн.
*2019 оны 10-р сараас Монгол Улсын бүх аймгийн төвд  88.3 Mhz давтамж дээр цацагдаж байна.

== Эфирийн бүтэц ==
Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO 88.3 нь 30-дээш насны сонсогчдод зориулсан, хувь хүний хөгжлийг дэмжих, тэдний амралт, чөлөөт цагт зориулсан Монголын анхны энтертайнмент радио юм.

Радио тасралтгүй, 24 цагийн эфиртэй ба өглөө 07:10 минутаас эхлэн 22:00 цаг хүртэл, өдөрт 15 нэвтрүүлэг шууд дамжуулагддаг бөгөөд Монгол улсад Радиогийн нэвтрүүлгийн зохиолчтой болсон анхны радио юм.  

Тийм ч учраас 100% нэвтрүүлгийн зохиолтой, өдөрт 15 удаагийн радиогийн шууд нэвтрүүлэгтэй, контент төвтэй Арилжааны Анхны радио юм. 
===Орон даяар===
*2019 онд Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос гадна Дархан, Эрдэнэт, Налайх хот цацагдаж эхэлсэн
*2019 оны 10-р сараас Монгол Улсын бүх аймгийн төвд  88.3 Mhz давтамж дээр цацагдаж байна. 

[[Ангилал:Монголын радио]]</text>
      <sha1>3yu2r7gtxyyuidq0ha3jn3rjlsf0bfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Устөрөгчийн эрчим хүч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116573</id>
    <revision>
      <id>874027</id>
      <parentid>785597</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>874027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6426" sha1="mlfek4o1lvet0xxkfab34cm2h2tgz9o" xml:space="preserve">'''Устөрөгчийн эрчим хүч''' нь устөрөгчийг нягтруулаад хадгалах, тээвэрлэх, үйлдвэрлэх, ашиглах хэрэгсэл болгон ашиглахад үндэслэсэн эрчим хүчний салбар юм. Устөрөгчийг дэлхийн гадаргуу болон орон зайд хамгийн элбэг дэлбэг элементээр сонгосон бөгөөд устөрөгчийн шаталтын дулаан хамгийн өндөр, хүчилтөрөгч дэх шаталтын бүтээгдэхүүн нь ус (дахин устөрөгчийн энергийн эргэлтэд ордог) юм. Устөрөгчийн эрчим хүч нь сэргээгдэх шинэлэг эрчим хүч юм.

Устөрөгч бол эрчим хүчний хамгийн тохиромжтой эх үүсвэр бөгөөд байгаль орчинд ээлтэй түлш юм. Түүний шаталтын дулаан (1.17 ГЖ / кг) нь газрын тосоос бараг гурав дахин, нүүрс эсвэл байгалийн хийнээс дөрөв дахин их юм. 2018 онд дэлхийн устөрөгчийн хэрэглээ 74 сая тонн орчим байжээ. Энэ нь үндсэндээ газрын тос боловсруулах, химийн үйлдвэр, металлургийн салбарт ашиглагддаг байв. 2030 он гэхэд түүний жилийн хэрэгцээ 100-114 сая тонн устөрөгч (2018 онтой харьцуулахад+ 35-55%) болж, үйлдвэрлэлийн өртөг нь ойролцоогоор 2 доллар / кг болно. Устөрөгчийн зөвлөлийн шинжээчид саяхан гаргасан тайландаа 2050 он гэхэд дэлхийн эрчим хүчний хэрэгцээний 18% -ийг устөрөгч бүрдүүлнэ гэж үзсэн байна. Бусад урьдчилсан мэдээгээр энэ үед дэлхийн устөрөгчийн хэрэглээ жилд 370 сая тонн хүртэл өсөх болно (2100 он гэхэд 800 сая тонн хүртэл).

Устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн дэлхийн бүтцийг гурван үндсэн эх үүсвэрээр хуваарилдаг: 18% нь нүүрс боловсруулах, 4% нь сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр (RES), голчлон усны электролизээс олж авсан &quot;ногоон&quot; устөрөгчөөр хангагддаг. Эцэст нь хэлэхэд дийлэнх эзлэх хувь нь энэ нь 78% бөгөөд байгалийн хий болон газрын тосны боловсруулалт юм.

Өнөөгийн байдлаар хог хаягдал, этанол, металлургийн шаар, биомасс болон бусдыг ашигласан технологиор устөрөгч үйлдвэрлэх технологийг боловсруулдаг байна. 


Суурин хэрэглээ: 

2008 оны 6 -р сард Matsushita Electric Industrial Co Ltd (Panasonic) Японд устөрөгчийн түлшний эс үйлдвэрлэж эхлэв. Тус компани 2015 он гэхэд 200,000 өрхийн устөрөгчийн түлшний эсийн эрчим хүчний системийг борлуулахаар төлөвлөж байна. 

9 -р сард Солонгосын POSCO компани устөрөгчийн түлшний эс дээр суурин цахилгаан станц үйлдвэрлэх үйлдвэрийн барилгын ажлыг дуусгасан; үйлдвэрийн хүчин чадал жилд 50 МВт тоног төхөөрөмж. 

Мобайл аппликейшн: 2008 оны 10 -р сард Германы Smart Fuel Cell AG компанийн гар утасны байшинд зориулсан DMFC борлуулалт 10,000 ширхэг болжээ. Суурилуулалтын хүч 0.6 кВт. 1.6 кВт хүртэл. Метанолыг түлш болгон ашигладаг. Метанол лаазыг Европ дахь 800 дэлгүүрт зардаг. 

Тээвэр: 20 кВт -ын устөрөгчийн түлшний эсийн цахилгаан станцын анхны нислэгийн туршилт. Airbus -аас 2008 оны 2 -р сард Airbus A320 онгоцоор хийсэн. 2008 оны 3-р сард Endeavor шаттлын STS-123 экспедицийн үеэр UTC Power-ийн үйлдвэрлэсэн түлшний эсүүд сансарт 100,000 ажиллах цагийн дээд амжилтыг давжээ. Устөрөгчийн түлшний эсүүд 1981 оноос хойш хөлөг онгоцон дээр эрчим хүч үйлдвэрлэж байна. 2008 оны 4-р сарын 3-нд Боинг устөрөгчийн түлшний эсээр ажилладаг Димона хөнгөн хоёр хүний ​​нисэх онгоцны туршилтыг хийв. Машинууд: Мерседес 2008 оны 3-р сард устөрөгчийн түлшний цахилгаан станцтай B ангиллын өвлийн туршилтыг хийж дуусгасан. Shanghai Volkswagen Automotive Company нь Бээжингийн Олимпын наадамд зориулан устөрөгчийн түлшээр ажилладаг 20 суудлын автомашин нийлүүлжээ. 

2008 оны 8 -р сард [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] -д устөрөгчийн автомашины жагсаал болсон. BMW, Daimler, General Motors, Honda, Nissan, Toyota, Hyundai, Volkswagen зэрэг автомашинууд 7000 км замыг 13 хоногт туулжээ. 

Хонда компани Honda FCX Clarity автомашиныг 2008 оны зун АНУ -д, 2008 оны 11 -р сараас Японд түрээсийн машин зарж эхэлсэн.
[[Ангилал:Эрчим хүч]]
[[Ангилал:Эрчим хүчний эдийн засаг энергийн хэлбэр эсвэл тээгчээр]]
[[Ангилал:Шинээр хөгжиж буй технологи]]</text>
      <sha1>mlfek4o1lvet0xxkfab34cm2h2tgz9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Химийн инженерчлэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117738</id>
    <revision>
      <id>874039</id>
      <parentid>680158</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>874039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4810" sha1="gcrmizxvtvxxf8cvtl77il77mgs4l0g" xml:space="preserve">'''Химийн инженерчлэл''' нь үндсэндээ [[хими|хувилахуйн ухааныг]] ашиглан практик асуудлуудыг шийдэж, ашигтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд химийн урвалыг гүйцэтгэдэг, машин механизм, үйлдвэрлэлийн дизайн, барилга, үйл ажиллагаанд хамааралтай инженерчлэлийн салбар юм.

Энэ нь лабораторид шинжлэх ухаантай адилхан боловч бүрэн хэмжээний үйл явцын зохион бүтээлт, хэрэгжилт, түүний засвар үйлчилгээ, сорилт, сайжруулалтын аргыг ашиглана.

Бүх инженерүүдийн нэгэн адил химийн инженерүүд техникийн асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд математик, физик, эдийн засгийн ухааныг ашигладаг. Химийн инженерүүд болон бусад төрлийн инженерүүдийн хоорондын ялгаа нь бусад инженерийн мэргэжлүүдээс гадна химийн мэдлэгийг ашигладаг явдал юм. Химийн инженерүүд заримдаа 'бүх нийтийн инженерүүд' гэж нэрлэгддэг тул [[шинжлэх ухаан]], техникийн ухаан нь өргөн цар хүрээтэй байдаг. Химийн инженер бол шинжлэх ухааныг маш сайн мэддэг инженерчлэлийн төрөл байж болох юм. Өөр нэг үзэл баримтлал бол химийн инженер бол практик химич юм.

=== Мэргэжлийн салбар ===
Зарим химийн инженерүүд шинэ дизайн гаргаж, шинэ процессыг бий болгохоос гадна зарим багаж хэрэгслийг бий болгодог.

Химийн инженерүүд мөн химийн бодис хийдэг. Химийн инженерүүд атомын шинжлэх ухаан, полимер, цаас, будаг, эм, хуванцар, бордоо, хүнс, нефть-химийн бүтээгдэхүүнийг хөгжүүлэхэд тусалж байна. Тэд түүхий эдээс бүтээгдэхүүн гаргах, нэг материалыг өөр ашигтай хэлбэрээр хөрвүүлэх арга замыг боловсруулдаг.

Химийн инженерүүд нь процессыг илүү үр дүнтэй, байгаль орчинд ээлтэй эсвэл илүү үр ашигтай болгох боломжтой. Химийн инженерүүд мөн хуулийн чиглэлээр ажилладаг, шинэ компаниудыг үүсгэн байгуулж, судалгаа хийдэг. Химийн инженер ямар ч шинжлэх ухаан, инженерийн салбарт орж чадна. Инженер нь ихэвчлэн үйлдвэр эсвэл лабораторид ажилладаг. Химийн инженерүүд өндөр эрэлт хэрэгцээтэй байгаа учраас тэд ихэвчлэн химич болон бусад төрлийн инженерүүдээс өндөр цалинтай байдаг.

=== Мэргэжлийн хэрэглээ ===
Химийн инженерүүд багаар ажилладаг учраас инженер хүн бусадтай харилцах чадвартай байх ёстой. Химийн инженерүүд математик, эрчим хүч, масс шилжүүлэг, [[термодинамик]], шингэн механик, салгах технологи, материалын болон эрчим хүчний баланс, инженерийн бусад сэдвүүдийг судалж, химийн урвалын кинетикууд, процессын дизайн, реакторын загварыг судалж байна. Химийн инженер нь аналитик, нямбай байх хэрэгтэй. Хими, математик, тааламжтай асуудлыг шийдэж чаддаг хэн нэгэн нь сахилга баттай байх болно. Химийн инженер ихэвчлэн магистрын зэрэгтэй байдаг.

[[Ангилал:Химийн салбар]]
[[Ангилал:Техникийн хими]]
[[Ангилал:Инженерийн шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар]]
[[Ангилал:Химийн мэргэжил]]</text>
      <sha1>gcrmizxvtvxxf8cvtl77il77mgs4l0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөр хөшиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118515</id>
    <revision>
      <id>874093</id>
      <parentid>781393</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>5169</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>874093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5965" sha1="9ks4awgewt6cez94qj6zbooc2tz500c" xml:space="preserve">[[Файл:Iron Curtain as described by Churchill.PNG|thumb|333x333px|Төмөр хөшиг]]
'''&quot;Төмөр хөшиг'''&quot; ([[Англи хэл|англи]].''Iron Curtain'', [[Орос хэл|орос.]] ''железный занавес'') — Их Британийн Ерөнхий сайд [[Уинстон Черчилль|У. Черчиль]] 1946 оны 3-р сарын 5-нд АНУ-ын Фултон хотод &quot;[[хүйтэн дайн]]&quot; эхлэл болсон гэж үздэг хэлсэн үгэндээ хэрэглэсэн улс төрийн хэллэг юм. &quot;Төмөр хөшиг&quot; гэж [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], болон бусад социалист орнуудыг барууны хөрөнгөтөн орнудаас улс төр, эдийн засаг, мэдээллээр тусгаарласан улс төрийн хилийн зурвасыг хэлж байсан юм.  

У.Черчиль:-“Балт дахь Штецинээс Адриатын тэнгисийн Триест хүртэл үргэлжилсэн тив дамансан төмөр хөшиг буулаа. Энэхүү хөшигний цаана Төв болон зүүн Европын эртний улсуудын нийслэлүүд оршдог. [[Варшав]], [[Берлин]], [[Праг|Прага,]] [[Вена]], [[Будапешт]], [[Белград]], [[Бухарест]], [[Софи]] зэрэг алдартай хотууд, тэдгээрийн эргэн тойронд байгаа хүн ам нь миний хэлдэгээр ЗХУ-ын хүрээнд, ямар нэг хэлбэрээрээ Зөвлөлтийн нөлөөнд, зарим тохиолдолд Москвагийн өсөж буй хяналт доор байна&quot; гэсэн байдаг.

&quot;Төмөр хөшиг&quot; гэдэг улс төрийн нэр томьёог У.Черчилээс өмнө [[Жорж Клемансо]] (1919) болон [[Йозеф Геббельс]] (1945) нар хэрэглэж байжээ.

1945 онд [[Дэлхийн 2-р дайн|Дэлхийн 2 дугаар дайн]] дууссанаас эхлээд 1991 онд Хүйтэн дайн дуустал Европыг хоёр тусдаа бүс болгон хуваасан улс төрийн хил юм. Энэ нэр томъёо нь ЗХУ (USSR) өөрийгөө болон түүний дагуул орнуудыг хаах гэсэн оролдлогыг бэлгэддэг байсан. Төмөр хөшигний зүүн талд ЗХУ-тай холбогдсон эсвэлийн орнууд байсан бол баруун талд нь [[НАТО]]-гийн гишүүн буюу төвийг сахисан орнууд байв. Төмөр хөшигний хоёр талд олон улсын эдийн засаг, цэргийн тусдаа холбоог тусад нь хязгаарлан бий болгосон юм. Хожим нь энэ нь &quot;зүүн&quot; ба &quot;баруун&quot; хэсгийг хуваасан 7000 километр урт (4300 миль) урт хашаа, хана, уурхайн талбай, харуулын цамах зэргээс бүрдсэн биеэт саадыг илэрхийлэх нэр томъёо болжээ. Берлиний хана ч энэ биеэт саадын нэг бэлэг тэмдэг байсан. Төмөр хөшигний зүүн талын улсууд нь Польш, Зүүн Герман, Чехословак, Унгар, Румын, Болгар, Албани, ЗХУ; Гэсэн хэдий ч Зүүн Герман, Чехословак, ЗХУ 1990 -ээд оноос хойш оршин тогтнохоо больсон. ЗСБНХУ-ын бүрэлдэхүүнд Орос, Беларусь, Латви, Украйн, Эстони, Молдав, Армени, Азербайжан, Гүрж, Узбекистан, Киргизстан, Тажикистан, Литва, Туркменистан, Казахстан улсууд багтаж байжээ. Төмөр хөшиг нураах үйл явдлууд Польшид тайван замаар эхэлж, Унгар, Зүүн Герман, Болгар, Чехословак зэрэг орнуудад үргэлжилсэн. Румын улс засгийн газраа хүчирхийллийн аргаар түлхэн унагасан Европ дахь цорын ганц социалист улс болжээ.Төмөр хөшиг гэдэг нэр томъёог хатуу тусгаарлах зүйрлэл болгон ашиглах нь наад зах нь 19-р зууны эхэн үеэс эхэлдэг. Энэ нь анх театрууд дахь галд тэсвэртэй хөшиг гэж нэрлэгддэг байсан. Нацист Германы суртал ухуулгын сайд Йозеф Геббельс анх ЗХУ-ын тухай зүйрлэлийг ашигласан боловч Хүйтэн дайны бэлгэдэл болсон нь түүнийг Уинстон Черчиллийн 1946 оны 3-р сарын 5-нд Миссури мужийн Фултон хотод хэлсэн үгэндээ ашигласантай холбоотой юм. Нэг талаас, төмөр хөшиг нь хүчирхэг блокуудын хооронд тусгаарлах хаалт байсан бөгөөд нөгөө талаас Европын ногоон бүсээс харахад байгалийн биотипүүд, эсвэл эргэн тойрны нутаг дэвсгэр гэх мэт өвөрмөц соёл, угсаатны болон хэл шинжлэлийн бүс нутаг бий болсон.

[[Ангилал:Дайны дараах европын түүх]]
[[Ангилал:Хүйтэн дайны нэр томьёо]]
[[Ангилал:Хил]]
[[Ангилал:Уинстон Черчилль]]</text>
      <sha1>9ks4awgewt6cez94qj6zbooc2tz500c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874094</id>
      <parentid>874093</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>5169</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>874094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5966" sha1="bkdv2o9c8tzgol46e30z3rqabiqijgh" xml:space="preserve">[[Файл:Iron Curtain as described by Churchill.PNG|thumb|333x333px|Төмөр хөшиг]]
'''&quot;Төмөр хөшиг'''&quot; ([[Англи хэл|англи]]. ''Iron Curtain'', [[Орос хэл|орос.]] ''железный занавес'') — Их Британийн Ерөнхий сайд [[Уинстон Черчилль|У. Черчиль]] 1946 оны 3-р сарын 5-нд АНУ-ын Фултон хотод &quot;[[хүйтэн дайн]]&quot; эхлэл болсон гэж үздэг хэлсэн үгэндээ хэрэглэсэн улс төрийн хэллэг юм. &quot;Төмөр хөшиг&quot; гэж [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], болон бусад социалист орнуудыг барууны хөрөнгөтөн орнудаас улс төр, эдийн засаг, мэдээллээр тусгаарласан улс төрийн хилийн зурвасыг хэлж байсан юм.  

У.Черчиль:-“Балт дахь Штецинээс Адриатын тэнгисийн Триест хүртэл үргэлжилсэн тив дамансан төмөр хөшиг буулаа. Энэхүү хөшигний цаана Төв болон зүүн Европын эртний улсуудын нийслэлүүд оршдог. [[Варшав]], [[Берлин]], [[Праг|Прага,]] [[Вена]], [[Будапешт]], [[Белград]], [[Бухарест]], [[Софи]] зэрэг алдартай хотууд, тэдгээрийн эргэн тойронд байгаа хүн ам нь миний хэлдэгээр ЗХУ-ын хүрээнд, ямар нэг хэлбэрээрээ Зөвлөлтийн нөлөөнд, зарим тохиолдолд Москвагийн өсөж буй хяналт доор байна&quot; гэсэн байдаг.

&quot;Төмөр хөшиг&quot; гэдэг улс төрийн нэр томьёог У.Черчилээс өмнө [[Жорж Клемансо]] (1919) болон [[Йозеф Геббельс]] (1945) нар хэрэглэж байжээ.

1945 онд [[Дэлхийн 2-р дайн|Дэлхийн 2 дугаар дайн]] дууссанаас эхлээд 1991 онд Хүйтэн дайн дуустал Европыг хоёр тусдаа бүс болгон хуваасан улс төрийн хил юм. Энэ нэр томъёо нь ЗХУ (USSR) өөрийгөө болон түүний дагуул орнуудыг хаах гэсэн оролдлогыг бэлгэддэг байсан. Төмөр хөшигний зүүн талд ЗХУ-тай холбогдсон эсвэлийн орнууд байсан бол баруун талд нь [[НАТО]]-гийн гишүүн буюу төвийг сахисан орнууд байв. Төмөр хөшигний хоёр талд олон улсын эдийн засаг, цэргийн тусдаа холбоог тусад нь хязгаарлан бий болгосон юм. Хожим нь энэ нь &quot;зүүн&quot; ба &quot;баруун&quot; хэсгийг хуваасан 7000 километр урт (4300 миль) урт хашаа, хана, уурхайн талбай, харуулын цамах зэргээс бүрдсэн биеэт саадыг илэрхийлэх нэр томъёо болжээ. Берлиний хана ч энэ биеэт саадын нэг бэлэг тэмдэг байсан. Төмөр хөшигний зүүн талын улсууд нь Польш, Зүүн Герман, Чехословак, Унгар, Румын, Болгар, Албани, ЗХУ; Гэсэн хэдий ч Зүүн Герман, Чехословак, ЗХУ 1990 -ээд оноос хойш оршин тогтнохоо больсон. ЗСБНХУ-ын бүрэлдэхүүнд Орос, Беларусь, Латви, Украйн, Эстони, Молдав, Армени, Азербайжан, Гүрж, Узбекистан, Киргизстан, Тажикистан, Литва, Туркменистан, Казахстан улсууд багтаж байжээ. Төмөр хөшиг нураах үйл явдлууд Польшид тайван замаар эхэлж, Унгар, Зүүн Герман, Болгар, Чехословак зэрэг орнуудад үргэлжилсэн. Румын улс засгийн газраа хүчирхийллийн аргаар түлхэн унагасан Европ дахь цорын ганц социалист улс болжээ.Төмөр хөшиг гэдэг нэр томъёог хатуу тусгаарлах зүйрлэл болгон ашиглах нь наад зах нь 19-р зууны эхэн үеэс эхэлдэг. Энэ нь анх театрууд дахь галд тэсвэртэй хөшиг гэж нэрлэгддэг байсан. Нацист Германы суртал ухуулгын сайд Йозеф Геббельс анх ЗХУ-ын тухай зүйрлэлийг ашигласан боловч Хүйтэн дайны бэлгэдэл болсон нь түүнийг Уинстон Черчиллийн 1946 оны 3-р сарын 5-нд Миссури мужийн Фултон хотод хэлсэн үгэндээ ашигласантай холбоотой юм. Нэг талаас, төмөр хөшиг нь хүчирхэг блокуудын хооронд тусгаарлах хаалт байсан бөгөөд нөгөө талаас Европын ногоон бүсээс харахад байгалийн биотипүүд, эсвэл эргэн тойрны нутаг дэвсгэр гэх мэт өвөрмөц соёл, угсаатны болон хэл шинжлэлийн бүс нутаг бий болсон.

[[Ангилал:Дайны дараах европын түүх]]
[[Ангилал:Хүйтэн дайны нэр томьёо]]
[[Ангилал:Хил]]
[[Ангилал:Уинстон Черчилль]]</text>
      <sha1>bkdv2o9c8tzgol46e30z3rqabiqijgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126554</id>
    <revision>
      <id>874033</id>
      <parentid>801289</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>874033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3689" sha1="m73zfpz8ou2pli8m49755kve14lqhdt" xml:space="preserve">[[Файл:Juniperus sabina cult1.jpg|thumb|Арц ургамал]]
'''Арц'''-(латин нэр: ''Juniperus sabina)- бутлаг ургамал.''

Арц нь Агарууны (Cupressaceae) овогт хамаарах 60-аад зүйл ургамал тархсан байдаг. Эдгээрийг 50 сая жилийн өмнө үүссэн гэж үздэг. Дулаан оронд 30 метр орчим өндөр ургах мод ч бий. Харин манай оронд сөөг хэлбэрийн '''[[хонин арц]]''' (Juniperus sabina), '''дагуур арц''' (Juniperus dahurica), '''хуурамч хонин арц'''  (Juniperus peudossabinа), '''ямаан арц''' (Juniperus sibirica) гэсэн дөрвөн зүйл голдуу Хангай, Хэнтий, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], Алтай, [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] зэрэг уулархаг нутгийн өндөр уулсаар тархан ургадаг.

Арц нь эфирийн тос бүхий анхилам үнэр ялгаруулан орчноо ариутган байдаг амьд байгалийг ариутгагч юм. Мөн цөөнгүй тооны эмийн найрлагад ордог гайхамшигт ургамал учраас монголчууд эрт цагаас ашиглаж ирсэн байна. Өндөр ууланд тархсан нь эфирийн тосны агууламж илүү учраас бусад ургамлаас үнэр илүү байдгаас голдуу ариутгал, утлагад ашигладаг. Ялангуяа хонин арцыг хэрэглэх нь илүүтэй.

'''Таних шинж:''' Арц нь 1-3 метр өндөртэй мөнх ногоон бутлаг ургамал юм. Мөнх ногоон шилмүүст сөөг, шилмүүс нь зүү шиг шовх, анхилуун үнэртэй, мойл мэт жимсгэнэтэй, эмэнд ордог. Манай оронд дөрвөн зүйл(хонин арц, дагуур арц, ямаан арц, хуурамч арц)-ийн арц ургадаг.

Арцыг түүний шилмүүс, мөчир үр, үндэс зэрэг олон шинжээр ялгана. Хонин арцны шилмүүс хайрсархуу, найлзуур буюу залуу мөчир дээр нь бие биеэ нягт дэрлэн байрласан эсвэл найлзуурын зарим хэсэг нь зуурхуу нарийхан, бүх шилмүүс нь хайрсархуу боргоцой жимсгэнэ дотроо хоёроос зургаан ширхэг үртэй байдаг. Харин ямаан арцны бүх шилмүүс нь зуурхуу гурваараа тойрч байрласан байдаг байх жишээтэй.

'''Ургах орчин:''' Манай орны ойт хээр, шинэс, хушин ой, нуранги хад, асгатай ууланд ургадаг.

БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Хөх хот, тус улсын Бээжин, Нанчон зэрэг олон газар арцыг үржүүлж хот сууриныхаа чимэглэлд тарьсан байдаг.

Монголчууд эртнээс анхилуун үнэрт арцыг хатааж ахуйн хэрэгцээнд сүүлд шашны зан үйлд уугиулж ашиглах болсон.   

[[Ангилал:Агарууны овог]]
[[Ангилал:Монголын ургамлын аймаг]]
[[Ангилал:Эмийн ургамал]]
[[Ангилал:Ургамал]]</text>
      <sha1>m73zfpz8ou2pli8m49755kve14lqhdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оскар Мамен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127854</id>
    <revision>
      <id>874041</id>
      <parentid>842033</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>874041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15932" sha1="p6ct0ucs6bj2hvkyh1v58ruat1qpqx7" xml:space="preserve">'''Оскар Мамен''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Oscar Mamen'', 1885 оны 7-р сарын 7-нд [[Норвеги|Норвегийн]] Норби Вестред төрсөн-1955 онд нас барсан)- Монгол, Хятад, Орос улсаар 30 орчим жил аялсан норвегийн аялагч, бизнесмен. 

Оскар Мамен бараг 30 жилийн турш Монгол, [[Өвөр Монгол]], Хятад, [[Орос хэл|Оросоор]] аялсан. 2016 онд Оскар Мамены ач зээ нар түүний аяллын цуглуулгыг Осло дахь Соёлын түүхийн музейд хандивласан. Цуглуулгад 8000 гэрэл зураг, 500 эд зүйл, өдрийн тэмдэглэл, захидал, аяллын баримт бичиг, гар бичмэл багтсан байна. 

Тэрээр 1930 1-р сард ''Этэль Жон Линдгрен'' (Ethel John Lindgren, 1905 –1988) гэж эрдэмтэн бүсгүйтэй гэрэлсэн. 

1911 онд Мамен өөрийн эхийн талын үеэл 6 насаар ах Альфред Рустадын урьж санал болгосоноор &quot;Британи-Америкийн тамхины&quot; ([[Англи хэл|англи]]. British American Tobacco Company) компанийн салбарыг байгуулж тамхины арилжаа хийхэд туслах зорилгоор [[Монгол|Монголд]] анх очжээ. Мамен адал явдал, эд баялаг хайхаар Монгол руу аялжээ.  

Оскар Мамен, Альфред Рустад нар завиар Англи руу явж, Лондон руу галт тэргээр яваад завиар Нидерланд руу очиж тэндээсээ Москвагаар дамжин Сибирийн Веркнеудинск /Улаан-Үд/ руу галт тэргээр явсан байна. Тэдний галт тэрэг Ижил мөрөнг гатлах үед хувьсгалт бослогын үр дүнд Чин гүрэн нуран унасан байна. Мамен, Рустад нар Верхнеудинскээс Оросын болон Монголын хил дээр орших Маймайчин (өнөөгийн Монголын Алтанбулаг хот) руу морин тэргээр Өргөө руу аялжээ. Тэд өтгөн ой мод, өвслөг толгод, овоо, гол мөрөн, уулсыг туулан явжээ.  

Гэвч тэрээр тухайн газар нутгийн байгаль орчин, соёлд дурлаж тэдгээрийг гэрэл зураг, баримт бичгээр баримтжуулсан хүн юм. Мамен хэзээ ч маркшейдер, газарзүйч, антропологич мэргэжилгүй байсан боловч Монголоор аялахдаа, эдгээр мэргэжлийн олон арга техник, дадлыг эзэмшсэн бөгөөд бусад судлаачдад тусалж байжээ. 

Оскар Мамен, Альфред Рустад нар 1911 оны 12-р сард Монгол улс үндэстэн улс болох үйл явцын үеэр Монголд иржээ. Өргөөд аж ахуйн нэгж байгуулж байхдаа тэд Манжийн гүрний мөхөл, Монголын тусгаар тогтнолыг тунхаглах, Монголын эзэн хаан Жецүмбамба Хутухтыг хаан ширээнд залах, Монголын засгийн газар, арми байгуулах, цэргийн сургалт, материалын хангамж нэмэгдэх, [[Хятад|Хятад улс]] Монголын эсрэг дайн зарлах, үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн, улс төрийн өндөр түвшний хэлэлцээрүүд өрнөж, улмаар гал зогсоох, Монгол, Хятад, Оросын гарын үсэг зурсан 1915 оны Хиагтын гэрээ байгуулах үйл явцын гэрч болж байжээ. Өргөө хотод Мамен, Рустад нар тухайн үед Монгол дахь Британи ба Гадаадын Нийгэмлэгт ажиллаж байсан Франс [[Август Ларсон|Август Ларсонтой]] танилцсан байна. Тэрээр Библийг монгол хэл рүү орчуулахаар Өргөөд ирсэн Финландын номлогчид болох Алмбладыг гэр бүл амьдардаг хашаанд байрлаж байжээ. 

Тэдний байрны эзэн нь &quot;цэнхэр товч&quot; цолтой Монголын албан тушаалтан Лобсен Янцанг байсан бөгөөд тэрээр дараагийн жилүүдэд Мамены сайн найз, ан агнуурын хамтрагч, дотны гэрэл зурагчин болжээ. Тэд бүгд Өргөөгийн зүүн өмнөд хэсэгт орших Хятадын Маймайчин дүүрэгт амьдардаг байв. Тэд Мамен, Рустад нарт бараа бүтээгдэхүүний цуваа өмнөх өдөр Ургад эсэн мэнд хүрсэн гэж мэдэгджээ. Мамен, Рустад нар тэр даруй Өргөөд тамхины бизнесээ эхлүүлсэн боловч улс төрийн өөрчлөлт ойртож байв. Өргөө хотод өнгөрүүлсэн эхний саруудын Мамены өдрийн тэмдэглэлд тэрээр болон Рустад шинэ аж ахуйн нэгж байгуулахын тулд улс төрийн өөрчлөгдөж буй орчныг зохицуулах гэсэн түүний болон Рустадын хүчин чармайлтыг дүрсэлсэн байдаг. Жишээлбэл, 1911 оны 11-р сарын 1-нд тэд Өргөө дахь Чин улсын төлөөлөгч хэвээр байсан Амбан Санто дээр очиж паспортоо үзүүлжээ. Амбан тэдэнд паспорт нь зөвхөн Монголоор дамжин аялахыг зөвшөөрдөг бөгөөд үлдэхийг зөвшөөрдөггүй гэж хэлсэн байна. Тэд Өргөөнд бизнес эрхлэхийг хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэж санаа зовж байсан ч Амбаны эрх мэдэл удаан үргэлжилсэнгүй. Энэ өдөр Дайны сайд [[Владимир Сухомлинов|Владимир Сухомлиноваас]] 15 000 винтов, 7.5 сая сум, 15 000 сэлэм хүссэн бөгөөд тэд сарын дараа Оросын цэргийн удирдагчид, сургагч багш нарын хамт ирсэн байна. Мамен, Рустад нар Хятадад болсон хувьсгалын тухай мэдээг дагаж, &quot;зөвхөн Өргөөнд үлдэхийг л хүлээж байв&quot;. 1911 оны 11-р сард болсон улс төрийн тодорхойгүй байдлаас үл хамааран Мамен, Рустад нар бараа бүтээгдэхүүн, ажилчдаа хадгалах агуулахтай байшин түрээсэлж, тээврийн хэрэгсэл болгон морь худалдаж авч, монгол хэл заах хэлний багш хөлсөлж, Хятадаас бараа бүтээгдэхүүн ачсан цуваагаа хүлээн авчээ.

Сарын сүүлээр буюу 11-р сарын 30-нд Маменд Монголын ханхүү Чин Ван Ханддорж хоёр Хятадын амбаныг хөөхөөр 2000 цэрэгтэй хамт Өргөө рүү явж байгааг мэдэгджээ. Чин Ван маргааш нь ирэхэд Өргөөд өлгөөтэй байсан бичигт амбан болон бүх Манжууд хоёр хоногийн дотор Өргөөгөөс гарах ёстой гэж бичсэн байв. Мөн бичигт Европчууд болон Хятадууд айх зүйлгүй гэж бичсэн байв. Манжууд Хятад руу аялахын тулд морь, тэмээ худалдаж авч эхэлсэн нь 12-р сарын 1-нд үнэ өсөхөд хүргэсэн байна.

Оскар Мамены тэмдэглэлд дурдсанаар, дараагийн өдөр нь засаглалын өөрчлөлт тодорхой болсон. Хиагтаас Оросын цэргийн томоохон бүлэг ирж, Монгол лам нар Манжийн ордон руу нүүжээ. Хятадын банк хаалттай хэвээр байв. Монголчууд банкны гадна цугларч, эцэст нь дайрах гэж оролдсон боловч Оросын казакууд тэднийг эсэргүүцэн тулалдаж, банкийг хяналтандаа байлгаж байв. Дараагийн өдөр нь банк дахин нээгдэж, казакууд болон шинэ Монголын армийн цэргүүд хамгаалж байв. 12-р сарын 3-нд хэд хэдэн албан ёсны байр суурийг тодорхойлсон бөгөөд тэдний дунд Оскар Мамены олон шинэ танилууд байв. 12-р сарын 4-нд Оскар Мамен Манжийн бүх цэргүүдийн зэвсгийг хураасан гэж тэмдэглэжээ. Хятадууд Монголыг колоничлохыг зохицуулах зорилгоор саяхан баригдсан Хятадын цэргийн хуаранг хурааж, Хятадад буцаж ирэхийг хүлээж буй Манжийн түр орон сууц болгон хувиргасан. 12-р сарын 6-нд Хятадын цахилгаан холбооны шугамыг Оросын ажилтнууд эзлэн авсан. 12-р сарын 7-нд янз бүрийн захыг (өнөөгийн) Сухбатарын талбайгаас нүүлгэсэн бөгөөд энэ нь зөвхөн шашны баяр ёслолд тохиромжтой, монголчуудын хувьд ариун газар байв. 12-р сарын 8-нд монголчууд цахилгаан холбооны шугамыг хааж, Монголын бурханы шашны удирдагч Жавзандамба хутагт өөрийгөө Монголын эзэн хаан хэмээн зарлав. Түүнийг Богд хаан (ариун удирдагч) гэж нэрлэхээр болжээ.

Түүний үеэл Альфред Рустад 1912 оны 7-р сард Монголоос явсан бөгөөд эдгээр жилүүдэд Өргөөнд байнга оршин суусан цорын ганц европ хүн нь Мамен байв. Оскар Мамен Өргөөнд байнга оршин суудаг байсан нь түүнд Монгол, Орос, Хятадын өндөр албан тушаалтнууд болон энгийн иргэдтэй уулзах боломжийг олгосон юм. Тэрээр хаан, сайд, дээд лам нартай нөхөрлөж, 1911 оноос хойш Монголын эзэн хаан Жавзандамба Хутугттай холбоо тогтоож уулзаж байжээ.

Оскар Мамен монгол хэл сурах, монголчуудын өдөр тутмын амьдрал, баяр ёслолын арга хэмжээг судлах, мэдрэх зэрэг бусад зүйлд хангалттай цаг гаргажээ. Тэрээр хэд хэдэн хэл сурч, Монголын элит болон олон улсын эрх ашгийн төлөө орон нутгийн хөтөч, зөвлөхөөр ажилласан. Оскар Мамен зэрлэг амьтад, соёлын арга хэмжээ, угсаатны зүйг хоёуланг нь сонирходог байв. Тэрээр аялалдаа орчин үеийн гэрэл зургийн камер авчирч зураг авч байжээ. Монголоос авсан гэрэл зургуудын ихэнх нь 1911-1923 оны хооронд авсан нь Монголын түүхэнд онцгой арван жилийн зураг юм.

Оскар Мамен 1955 онд автомашины ослоор нас барахдаа гэрэл зургийн баялаг цуглуулга, хэвлэгдээгүй гар бичмэл, аяллын тэмдэглэл, угсаатны зүйн 500 гаруй эд зүйл үлдээжээ. Докторын судалгааны ажилтан Мария Картвейт уг цуглуулгад антропологийн судалгаа хийж байгаа бөгөөд уг цуглуулгад угсаатны зүй, нумизматик, сонгодог археологи, их сургуулийн түүхийн (DENCAUH) тэнхимийн Гро Вин, Ослогийн их сургуулийн Нийгмийн антропологийн тэнхимийн Ингжерд Хёем нар удирдан явуулж байна.

== О.Мамены аялалын гэрэл зургийн үзэсгэлэн ==
2017 онд Оскар Мамены үр ач нар аяллынх нь цуглуулгыг Осло хотын Соёлын түүхийн музейд хандивласан. Тус цуглуулга 8000 гэрэл зураг, 500 эд зүйл, өдрийн тэмдэглэл, захидал, аяллын баримт бичиг, гар бичмэлээс бүрдэнэ. Гэрэл зургуудыг цахимжуулж, музейн мэдээллийн санд оруулсан ажээ.

Оскар Мамены “Зүүнш зорчсон нь” хэмээх гар бичмэлийг ном болгон Монгол Улсын Их Сургуулиас 2022 оны 3-р сарын 31-нд Улаанбаатар хотод гаргасан билээ. Норвегийн Осло хотын Соёлын түүхийн музейн докторын судалгааны ажилтан Мариа Картвейт МУИС-ийн Монгол судлалын хүрээлэнгийн Эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, доктор Жадамбын Лхагвадэмчигтэй тус гар бичмэлийг хэвлүүлэхэд хамтран ажиллажээ.

2020 оны 1-р сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]] Норвеги улсад төрийн айлчлал хийсэн. Ерөнхийлөгч энэхүү Монголын цуглуулгыг Соёлын түүхийн музейг онцгой сонирхож үзсэн. Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Мариа Картвейтэд Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит судалгааны тэтгэлэг болон Оскар Мамен ба Монголын талаарх судалгааг дэмжихээ илэрхийлэв.

Албан ёсны цахим хуудас: https://web.archive.org/web/20240601142254/https://www.oscarmamen.com/home

{{DEFAULTSORT:Мамен, Оскар}}
[[Ангилал:1885 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1955 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Норвегичууд]]
[[Ангилал:Норвегийн аялагч]]</text>
      <sha1>p6ct0ucs6bj2hvkyh1v58ruat1qpqx7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874048</id>
      <parentid>874041</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15857" sha1="nja95kcht4ycjnw3oeuww9qaihtyr4j" xml:space="preserve">'''Оскар Мамен''' ({{langx|no|Oscar Mamen}}, 1885 оны 7-р сарын 7-нд [[Норвеги|Норвегийн]] Норби Вестред төрж, 1955 онд нас барсан) - Монгол, Хятад, Орос улсаар 30 орчим жил аялсан, Норвегийн аялагч, бизнесмен. 

Оскар Мамен бараг 30 жилийн турш Монгол, [[Өвөр Монгол]], Хятад, [[Орос|Оросоор]] аялсан. 2016 онд Оскар Мамены ач зээ нар түүний аяллын цуглуулгыг Осло дахь Соёлын түүхийн музейд хандивласан. Цуглуулгад 8000 гэрэл зураг, 500 эд зүйл, өдрийн тэмдэглэл, захидал, аяллын баримт бичиг, гар бичмэл багтсан байна. 

Тэрээр 1930 1-р сард ''Этэль Жон Линдгрен'' (Ethel John Lindgren, 1905 –1988) гэж эрдэмтэн бүсгүйтэй гэрлэсэн. 

1911 онд Мамен өөрийн эхийн талын үеэл 6 насаар ах Альфред Рустадын урьж санал болгосноор &quot;Британи-Америкийн тамхи&quot; ([[Англи хэл|англи]]. British American Tobacco Company) компанийн салбарыг байгуулж тамхины арилжаа хийхэд туслах зорилгоор [[Монгол|Монголд]] анх очжээ. Мамен адал явдал, эд баялаг хайхаар Монгол руу аялжээ.  

Оскар Мамен, Альфред Рустад нар завиар Англи руу явж, Лондон руу галт тэргээр яваад завиар Нидерланд руу очиж тэндээсээ Москвагаар дамжин Сибирийн Веркнеудинск (одоогийн Улаан-Үд) руу галт тэргээр явсан байна. Тэдний галт тэрэг Ижил мөрнийг гатлах үед хувьсгалт бослогын үр дүнд Чин гүрэн нуран унасан байна. Мамен, Рустад нар Верхнеудинскээс Оросын болон Монголын хил дээр орших Маймайчин (өнөөгийн Монголын Алтанбулаг хот) руу морин тэргээр, улмаар цааш Өргөө руу аялжээ. Тэд өтгөн ой мод, өвслөг толгод, овоо, гол мөрөн, уулсыг туулан явжээ.  

Гэвч тэрээр тухайн газар нутгийн байгаль орчин, соёлд дурлаж тэдгээрийг гэрэл зураг, баримт бичгээр баримтжуулсан хүн юм. Мамен хэзээ ч маркшейдер, газар зүйч, антропологич мэргэжилгүй байсан боловч Монголоор аялахдаа, эдгээр мэргэжлийн олон арга техник, дадлыг эзэмшсэн бөгөөд бусад судлаачдад тусалж байжээ. 

Оскар Мамен, Альфред Рустад нар 1911 оны 12-р сард Монгол улс үндэстэн улс болох үйл явцын үеэр Монголд иржээ. Өргөөд аж ахуйн нэгж байгуулж байхдаа тэд Манжийн гүрний мөхөл, Монголын тусгаар тогтнолыг тунхаглах, Жавзандамба Хутагтыг хаан ширээнд залах, Монголын засгийн газар, арми байгуулах, цэргийн сургалт, материалын хангамж нэмэгдэх, [[Хятад|Хятад улс]] Монголын эсрэг дайн зарлах, үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн, улс төрийн өндөр түвшний хэлэлцээрүүд өрнөж, улмаар гал зогсоох, Монгол, Хятад, Оросын гарын үсэг зурсан 1915 оны Хиагтын гэрээ байгуулах үйл явцын гэрч болж байжээ. Өргөө хотод Мамен, Рустад нар тухайн үед Монгол дахь Британи ба Гадаадын Нийгэмлэгт ажиллаж байсан Франс [[Август Ларсон|Август Ларсонтой]] танилцсан байна. Тэрээр Библийг монгол хэл рүү орчуулахаар Өргөөд ирсэн Финландын номлогчид болох Алмбладын гэр бүл амьдардаг хашаанд байрлаж байжээ. 

Тэдний байрны эзэн нь &quot;цэнхэр товч&quot; цолтой Монголын албан тушаалтан Лобсен Янцанг байсан бөгөөд тэрээр дараагийн жилүүдэд Мамены сайн найз, ан агнуурын хамтрагч, дотнын гэрэл зурагчин болжээ. Тэд бүгд Өргөөгийн зүүн өмнөд хэсэгт орших Хятадын Маймайчин дүүрэгт амьдардаг байв. Тэд Мамен, Рустад нарт бараа бүтээгдэхүүний цуваа өмнөх өдөр Өргөөд эсэн мэнд хүрсэн гэж мэдэгджээ. Мамен, Рустад нар тэр даруй Өргөөд тамхины бизнесээ эхлүүлсэн боловч улс төрийн өөрчлөлт ойртож байв. Өргөө хотод өнгөрүүлсэн эхний саруудын Мамены өдрийн тэмдэглэлд тэрээр болон Рустад шинэ аж ахуйн нэгж байгуулахын тулд улс төрийн өөрчлөгдөж буй орчныг зохицуулах гэсэн түүний болон Рустадын хүчин чармайлтыг дүрсэлсэн байдаг. Жишээлбэл, 1911 оны 11-р сарын 1-нд тэд Өргөө дахь Чин улсын төлөөлөгч хэвээр байсан Амбан Сандо дээр очиж паспортоо үзүүлжээ. Амбан тэдэнд паспорт нь зөвхөн Монголоор дамжин аялахыг зөвшөөрдөг бөгөөд үлдэхийг зөвшөөрдөггүй гэж хэлсэн байна. Тэд Өргөөд бизнес эрхлэхийг хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэж санаа зовж байсан ч Амбаны эрх мэдэл удаан үргэлжилсэнгүй. Энэ өдөр Дайны сайд [[Владимир Сухомлинов|Владимир Сухомлиноваас]] 15 000 винтов, 7.5 сая сум, 15 000 сэлэм хүссэн бөгөөд тэд сарын дараа Оросын цэргийн удирдагчид, сургагч багш нарын хамт ирсэн байна. Мамен, Рустад нар Хятадад болсон хувьсгалын тухай мэдээг дагаж, &quot;зөвхөн Өргөөд үлдэхийг л хүлээж байв&quot;. 1911 оны 11-р сард болсон улс төрийн тодорхойгүй байдлаас үл хамааран Мамен, Рустад нар бараа бүтээгдэхүүн, ажилчдаа хадгалах агуулахтай байшин түрээсэлж, тээврийн хэрэгсэл болгон морь худалдаж авч, монгол хэл заах хэлний багш хөлсөлж, Хятадаас бараа бүтээгдэхүүн ачсан цуваагаа хүлээн авчээ.

Сарын сүүлээр буюу 11-р сарын 30-нд Маменд Чин Ван Ханддорж Хятадын амбаныг хөөхөөр 2000 цэрэгтэй хамт Өргөө рүү явж байгааг мэдэгджээ. Чин Ван маргааш нь ирэхэд Өргөөд өлгөөтэй байсан бичигт амбан болон бүх манжууд хоёр хоногийн дотор Өргөөгөөс гарах ёстой гэж бичсэн байв. Мөн бичигт европчууд болон хятадууд айх зүйлгүй гэж бичсэн байв. Манжууд Хятад руу аялахын тулд морь, тэмээ худалдаж авч эхэлсэн нь 12-р сарын 1-нд үнэ өсөхөд хүргэсэн байна.

Оскар Мамены тэмдэглэлд дурдсанаар, дараагийн өдөр нь засаглалын өөрчлөлт тодорхой болсон. Хиагтаас Оросын цэргийн томоохон бүлэг ирж, монгол лам нар Манжийн ордон руу нүүжээ. Хятадын банк хаалттай хэвээр байв. Монголчууд банкны гадна цугларч, эцэст нь дайрах гэж оролдсон боловч Оросын козакууд тэднийг эсэргүүцэн тулалдаж, банкийг хяналтдаа байлгаж байв. Дараагийн өдөр нь банк дахин нээгдэж, козакууд болон шинэ Монголын армийн цэргүүд хамгаалж байв. 12-р сарын 3-нд хэд хэдэн албан ёсны байр суурийг тодорхойлсон бөгөөд тэдний дунд Оскар Мамены олон шинэ танилууд байв. 12-р сарын 4-нд Оскар Мамен Манжийн бүх цэргүүдийн зэвсгийг хураасан гэж тэмдэглэжээ. Хятадууд Монголыг колоничлохыг зохицуулах зорилгоор саяхан баригдсан Хятадын цэргийн хуаранг хурааж, Хятадад буцаж ирэхийг хүлээж буй Манжийн түр орон сууц болгон хувиргасан. 12-р сарын 6-нд Хятадын цахилгаан холбооны шугамыг Оросын ажилтнууд эзлэн авсан. 12-р сарын 7-нд янз бүрийн захыг (өнөөгийн) Сухбатарын талбайгаас нүүлгэсэн бөгөөд энэ нь зөвхөн шашны баяр ёслолд тохиромжтой, монголчуудын хувьд ариун газар байв. 12-р сарын 8-нд монголчууд цахилгаан холбооны шугамыг хааж, Монголын бурханы шашны удирдагч Жавзандамба хутагт өөрийгөө Монголын эзэн хаан хэмээн зарлав. Түүнийг Богд хаан (ариун удирдагч) гэж нэрлэхээр болжээ.

Түүний үеэл Альфред Рустад 1912 оны 7-р сард Монголоос явсан бөгөөд эдгээр жилүүдэд Өргөөд байнга оршин суусан цорын ганц европ хүн нь Мамен байв. Оскар Мамен Өргөөд байнга оршин суудаг байсан нь түүнд Монгол, Орос, Хятадын өндөр албан тушаалтнууд болон энгийн иргэдтэй уулзах боломжийг олгосон юм. Тэрээр хаан, сайд, дээд лам нартай нөхөрлөж, 1911 оноос хойш Монголын эзэн хаан Жавзандамба Хутагттай холбоо тогтоож уулзаж байжээ.

Оскар Мамен монгол хэл сурах, монголчуудын өдөр тутмын амьдрал, баяр ёслолын арга хэмжээг судлах, мэдрэх зэрэг бусад зүйлд хангалттай цаг гаргажээ. Тэрээр хэд хэдэн хэл сурч, Монголын элит болон олон улсын эрх ашгийн төлөө орон нутгийн хөтөч, зөвлөхөөр ажилласан. Оскар Мамен зэрлэг амьтад, соёлын арга хэмжээ, угсаатны зүйг хоёуланг нь сонирхдог байв. Тэрээр аялалдаа орчин үеийн гэрэл зургийн камер авчирч зураг авч байжээ. Монголоос авсан гэрэл зургуудын ихэнх нь 1911-1923 оны хооронд авсан нь Монголын түүхэнд онцгой арван жилийн зураг юм.

Оскар Мамен 1955 онд автомашины ослоор нас барахдаа гэрэл зургийн баялаг цуглуулга, хэвлэгдээгүй гар бичмэл, аяллын тэмдэглэл, угсаатны зүйн 500 гаруй эд зүйл үлдээжээ. Докторын судалгааны ажилтан Мария Картвейт уг цуглуулгад антропологийн судалгаа хийж байгаа бөгөөд уг цуглуулгад угсаатны зүй, нумизматик, сонгодог археологи, их сургуулийн түүхийн (DENCAUH) тэнхимийн Гро Вин, Ослогийн их сургуулийн Нийгмийн антропологийн тэнхимийн Ингжерд Хёем нар удирдан явуулж байна.

== О.Мамены аяллын гэрэл зургийн үзэсгэлэн ==
2017 онд Оскар Мамены үр ач нар аяллынх нь цуглуулгыг Осло хотын Соёлын түүхийн музейд хандивласан. Тус цуглуулга 8000 гэрэл зураг, 500 эд зүйл, өдрийн тэмдэглэл, захидал, аяллын баримт бичиг, гар бичмэлээс бүрдэнэ. Гэрэл зургуудыг цахимжуулж, музейн мэдээллийн санд оруулсан ажээ.

Оскар Мамены “Зүүнш зорчсон нь” хэмээх гар бичмэлийг ном болгон Монгол Улсын Их Сургуулиас 2022 оны 3-р сарын 31-нд Улаанбаатар хотод гаргасан билээ. Норвегийн Осло хотын Соёлын түүхийн музейн докторын судалгааны ажилтан Мариа Картвейт МУИС-ийн Монгол судлалын хүрээлэнгийн Эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, доктор Жадамбын Лхагвадэмчигтэй тус гар бичмэлийг хэвлүүлэхэд хамтран ажиллажээ.

2020 оны 1-р сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]] Норвеги улсад төрийн айлчлал хийсэн. Ерөнхийлөгч Соёлын түүхийн музей дэх энэхүү Монголын цуглуулгыг онцгой сонирхож үзсэн. Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Мариа Картвейтэд Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит судалгааны тэтгэлэг болон Оскар Мамен ба Монголын талаарх судалгааг дэмжихээ илэрхийлэв.

Албан ёсны цахим хуудас: https://web.archive.org/web/20240601142254/https://www.oscarmamen.com/home

{{DEFAULTSORT:Мамен, Оскар}}
[[Ангилал:1885 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1955 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Норвегичууд]]
[[Ангилал:Норвегийн аялагч]]</text>
      <sha1>nja95kcht4ycjnw3oeuww9qaihtyr4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нутаг заах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128339</id>
    <revision>
      <id>874025</id>
      <parentid>844538</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>874025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5078" sha1="1yr0w0q71ngnjhc7bispqlsu335ca8g" xml:space="preserve">'''Нутаг заах''' ([[Латин хэл|латин]]. ''deportatio'' «хөөх, гаргах, явуулах») буюу цөлөх, албадан нүүлгэн шилжүүлэх - Хэн нэгэн хувь хүнийг буюу нэг хэсэг хүмүүсийг өөр улс руу болон байнга оршин суугаа газраас нь өөр ямар нэг газар нутаг руу хүч хэрэглэн хяналтын дор шилжүүлэн нүүлгэхийг хэлдэг хуулийн томьёолол юм. 

== Түүх ==
&quot;Нутаг заах&quot;, &quot;цөлөх&quot; гэдэг хэллэг албан ёсоор 17-18-р зууны Францын эрүүгийн хуульд анх тусгай эрүүгийн этгээдүүдийг цөллөгт явуулахыг тэмдэглэх зорилгоор хэрэглэж эхэлсэн. Анх 1791 оны &quot;Сэжигтнүүдийн тухай хууль&quot;-ийн дагуу улс төрийн найдваргүй тэрс этгээдүүдийг Гвиана руу цөлж нутаг зааж байжээ. &quot;Нутаг заах&quot; нь хугацаатай буюу бүх насаар нь гэж хоёр хэсэгт хуваагддаг. 

=== ЗХУ-д ===
ЗХУ-д албадан гаргах нь дарангуйллын нэг хэлбэр байсан бөгөөд Зөвлөлтийн хүн ам зүйн болон үндэстний бодлогын өвөрмөц хэрэгсэл болдог байв. Албадан гаргах нь эрх баригчдын &quot;нийгэмд аюултай&quot; гэж үзсэн хувь хүмүүс болон бүхэл бүтэн ард түмнийг нутаг заадаг байсан юм. 

Ард түмнийг нутаг заах нь иргэдийг үндэс угсаа, нийгмийн байдлаас нь хамааран ЗХУ-ын янз бүрийн бүс нутагт албадан нүүлгэн шилжүүлэхийг хэлдэг байсан юм. Нутаг заах шалтгаан болон улсын эдийн засгийн хэрэгцээнээс хамааран нутаг заах газрууд нь олон янз байжээ. Сибирь, Уралын хотууд, [[Казахстан]], Төв Ази болон бусад нутаг юм. &quot;Нударган баячууд&quot;-ын зарим ангиллын хүмүүсийг Оросын төв хэсэгт ажиллаж амьдрахыг зөвшөөрдөг байжээ. Нутаг заагдсан хүмүүсийн ихэнх нь тусгай суурьшигчид болж, олон эрхээ хасуулж, цагдаад тогтмол тайлагнах шаардлагатай болж, цалингаас нь тодорхой хувийг суутгаж хэрэгцээнд нь зарцуулдаг байв. Гэсэн хэдий ч захиргааны журмаар цөлөгдсөн хүмүүсийн ангилал бас байсан; жишээлбэл, солонгосчууд Төв Азиас гадуур гарах, армид алба хаах эрхгүй байсан ч Зөвлөлтийн иргэдийн бусад эрхийг хадгалж үлдсэн.

Дайны үеийн нутаг заах явдал нь хамгийн харгис хэрцгий байсан. 1942-1945 онд Германы эзлэн түрэмгийлэлд байсан ЗХУ-ын нутаг дэвсгэрт оршин суугч [[Ингушет|ингуш]], халимаг, герман, фин, Крымын татар, карачай, чечень, балкар, Месхетийн турк болон бусад ард түмэн, Зүүн Европын орнуудын иргэд, түүний дотор Оросын цагаачид, Остарбайтер гэх мэт хүмүүсийг цөлж нутаг заасан юм. 1945 оны 8-9-р сард Манжуурыг Зөвлөлтжүүлсний дараа тэндхийн хятад, [[япон]], оросын цагаачдыг мөн цөлж нутаг заасан байдаг юм.

'''Орчин үед''' &quot;нутаг заах&quot; нь Үндсэн хуулиар хориотой байдаг тухайлбал: улсын хууль дүрэм зөрчсөн гадаадын иргэдийг &quot;албадан гаргах&quot; үйл ажиллагаа явагдаж байгаа боловч зарим оронд хэрэглэгдсэн хэвээр байгаа. 

Монгол Улсад &quot;Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай&quot; хуулийн 37-р зүйлд гадаадын иргэдийг албадан гаргах тухай асуудал тодорхой зааж тусгасан байдаг.

[[Ангилал:Албадан зайлуулалт| ]]
[[Ангилал:Олон улсын эрх зүй]]
[[Ангилал:Цагаачлалын эрх зүй]]
[[Ангилал:Шийтгэл]]
[[Ангилал:Шилжилт хөдөлгөөн]]</text>
      <sha1>1yr0w0q71ngnjhc7bispqlsu335ca8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөр-Очирын Тулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130780</id>
    <revision>
      <id>874024</id>
      <parentid>831251</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>874024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10126" sha1="e7wsir2tse2edzefigim5iw28um52t2" xml:space="preserve">'''Төмөр-Очирын Тулга''' (1998 оны 12-р сарын 11-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Манхан сум|Манхан суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын олон улсын хэмжээний мастер, чөлөөт бөхийн 65 кг жинд барилддаг Улсын шигшээ багийн тамирчин. 2021 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальтан.
[[Файл:Tömör-Ochiryn Tulga 2.JPG|thumb|Төмөр-Очирын Тулга]]

== Намтар ==
Малын эмч мэргэжилтэй, хувиараа хөдөлмөр эрхэлдэг эцэг Төмөр-Очирын хүү болж 1998 онд төржээ.  Тэр бөхийн удамтай. Ээжийнх нь дүү Б.Болдоо нь сумын заан бол өвөөгийнх нь дүүгийн хүү нь аймгийн арслан цолтон байжээ.

2006-2016 онд Нийслэлийн СХД-ийн 104 дүгээр бүрэн дунд сургуулийг төгсжээ.

2008 онд “Тэмүүжин” спорт сургалтын төвд хашир мастер Ц.Гантөгс, олон улсын шүүгч И.Моломжамц нар хүлээн авч, бөхийн спортын А үсгийг анх заажээ. 

2013 оны үеэс багш нарынхаа багш, нэртэй дасгалжуулагч Б.Баттулгын удирдлага дор бэлтгэл хийж эхэлжээ.

2019 оны насанд хүрэгчдийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний тавдугаар байр, 2015 оны өсвөр үеийн Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний алтан медаль,  2019 онд U23 насны Ази тивийн аварга, 2016 оны Роман Дмитриевийн нэрэмжит залуучуудын Олон улсын тэмцээнээс алт, хүрэл медаль, 2016 оны Коркины нэрэмжит насанд хүрэгчдийн гранпри тэмцээнээс хүрэл медаль, 2016 оны Борис Будаевын нэрэмжит залуучуудын Олон улсын тэмцээнээс алтан медаль хүртсэн. 2018 онд Испани гранпри Олон улсын тэмцээнээс Хүрэл медаль, 2018 оны Дмитрий Коркины нэрэмжит Олон улсын А зэрэглэлийн тэмцээнээс мөнгөн медаль, 2021 оны Дэлхийн чансаа олгох Олон улсын тэмцээнээс мөнгөн медаль тус тус хүртсэн.
==ДАШТ-ий үр дүн==
2021 оны ДАШТ:
* Японы Кайки Ямагучийг ялсан, 3–2 оноогоор хожиж&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=hoNRnyDhsbg&amp;t=121s Video. 1/8 FS - 65 kg: K. YAMAGUCHI (JPN) v. T. TUMUR OCHIR (MGL)]&lt;/ref&gt;
* Арменийн Вазген Теваняныг ялсан,	 2–1, өрсөлдөгчийн идэвхгүй байдлаар ялалт&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=kDTAqAZK26w Video. 1/4 FS - 65 kg: V. TEVANYAN (ARM) v. T. TUMUR OCHIR (MGL)]&lt;/ref&gt;
* ОХУ-ын Загир Шахиевт ялагдсан, 4–4 хожигдсон, маргаантай ялагдал&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/1-2-fs-65-kg-z.-shakhiev-rwf-v.-t.-tumur-ochir-mgl-1 Video. 1/2 FS 65 Kg Z. SHAKHIEV ( RWF) V. T. TUMUR OCHIR ( MGL)]&lt;/ref&gt;
* Энэтхэгийн тамирчин Рохит Сингхийг ялсан, 10F–4 цэвэр ялалт.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tfg7pbW3Npk&amp;t=3s Video. BRONZE FS - 65 kg: R. ROHIT (IND) v. T. TUMUR OCHIR (MGL)]&lt;/ref&gt;

Медальтан
*Алтан медаль - Загир Шахиев (ОХУ)
*Мөнгөн медаль - Амир Мохаммад Яздани (Иран)
*Хүрэл медаль - Алибек Осмонов (Хяргас улс)
*Хүрэл медаль - Төмөр-Очирын Тулга (Mонгол улс)

46 жилийн дараа Т. Тулга анхны эрэгтэй дэлхийн аварга болох нь их боломжтой монгол бөх байсан.

2023 оны чөлөөт бөхийн ДАШТ-д Тулга шөвгийн 16-д Хажи Алиевт 3:3-аар маргаантай ялагдсан (Тулга Азербайжаны Дэлхийн аваргыг нуруун дээр унагаагаад, цэвэр ялахад шүүгч монгол бөхөд торгууль оноо өгчээ).&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ss_V8PvLcwU FS Worlds-2023, 65kg. Tulga TUMUR OCHIR (MGL) vs. Haji ALIYEV (AZE)]&lt;/ref&gt;

Харамсалтайгаар Тулга 2025 оны дэлхийн аваргаас мөнгөн медаль хүртлээ. 

Тэрбээр хагас шигшээд хүчин төгөлдөр дэлхийн аварга Казахстаны Нуркожа Кайпановыг 5:2-оор ялсан. Түүний дараа сүүлийн тойрогт Японы Ёсиносүкэ Аояагитай таарсан

Эхний үед Тулга идэвх байдлаар нэг оноо авсан, харин Японы бөх Тулгааг нуруун дээр нь унагаагаж, 2 оноо авлаа.

Хоёрдугаар үед Тулга өөр тактикт шилжиж, өрсөлдөгчөө дэвжээнээс тэгш нөхцөл байхад түлхэж эхлэв. Гэвч эхний удаад өрсөлдөгчөө түлхэд Тулгад оноо өгөөгүй бол Аояаги сөрөг довтолгоонд мөн Тулгааг дэвжээнээс түлхэж, оноо авсан. Аояги сөрөг довтолгоонд ороход хоёр хөл нь барилдааны тойрогт байсангүй. Монголын тал шударга эсэргүүцэл өгсөн ч шүүгчид дэмжээгүй тул Тулга дахин нэг оноо алдсан. Оноо 4-1 болов.

Тулга өрсөлдөгчөө дахин дэвжээнээс түлхсэн ч шүүгчид дахин оноо өгсөнгүй. Тэрээр партер барилдахдаа японы бөхийг дэвжээнээс дахин түлхэж, шүүгчид оноо өгөөгүй байхад Аояги мөн сөрөг довтолгоонд Тулгааг дэвжээнээс түлхэж, оноо авсан ч одоогийн дүрмээр бол монгол бөх өрсөлдөгчөө дэвжээнээс гаргасны дараа тэмцээн зогсож, хоёр бөх хоёулаа төв рүү буцаж, барилдааныг үргэлжлүүлэх ёстой. Оноо 5-1 болсон.

Сүүлийн секундэд Тулга өрсөлдөгчөө амжилттай партерт буулгаж, хоёр гар алгаа, хоёр өвдөг нь дэвжээнд байсан, шаардлагатай 2 оноог дахин олгоогүй. Энэ нь бичлэгээр нотлогдож байна.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?si=RJE0DLmLp4A7RLG7&amp;v=jRNj_Vfb31w&amp;feature=youtu.be Yoshinosuke AOYAGI (JPN) vs. Tulga TUMUR OCHIR (MGL) | WORLD CHAMPIONSHIPS 2025 | 70kg Gold Medal]&lt;/ref&gt;

==Азийн наадмын үр дүн==

2023 оны хятадын [[Ханжоу|Ханжоуд]] Азийн наадамд финалд орж Ираны дэлхийн аварга Амузад Рахманыг 11-1 техникийн цэвэр ялаад&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/videoplayback-2023-12-04-t-080331.354 Video. Asian Games. Tömör-Ochiryn Tulga (MGL) vs Rahman Amouzad (Iran), W 11-1.]&lt;/ref&gt; Азийн наадмын аварга болсон.

==Иван Ярыгиний нэрэмжит цомын үр дүн==

2024 оны ОХУ-д Иван Ярыгиний нэрэмжит Алтан Гран при тэмцээнд Төмөр-Очирын Тулга мөнгөн медаль хүртэж, хагас шигшээд дэлхийн аварга Загир Шахиевыг 8-0 оноогоор ялж&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=fQEusXKeTgQ Video.  The XXXV (35th) Golden Grand Prix Ivan Yarygin 2024, Zagir Shakhiev vs Tömör-Ochiryn Tulga, 65 kg.]&lt;/ref&gt;, сүүлийн тойрогт Олимпийн медальт, дэлхийн аварга Гаджимурад Рашидовт 4:3 оноогоор маргаантай хожигдсон (бие даасан шинжээчид 5-3 оноогоор ялалт монгол бөхөд өгчээ)&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/65-.-2024 Video.  The XXXV (35th) Golden Grand Prix Ivan Yarygin 2024, Gadzhimurad Rashidov vs Tömör-Ochiryn Tulga, 65 kg.]&lt;/ref&gt;.

==2024 оны чөлөөт бөхийн дэлхийн олимпийн эрх олгох тэмцээн==

* Төмөр-Очирын Тулга (Mонгол улс) vs Алибег Алибегов (Бaxрейн), 10–0, ялалт
* Төмөр-Очирын Тулга (Mонгол улс) vs хүчин төгөлдөр дэлхийн аварга Зайн Резерфорд (АНУ), 7–2, ялалт
* Төмөр-Очирын Тулга (Mонгол улс) vs ОХУ-ын АШТ-ий хүрэл медальтан ба ОХУ-ын Дагестаны аварга Абдулмажид Кудиев (Tажикистан), 9–0, ялалт
* Төмөр-Очирын Тулга (Mонгол улс) vs Сүжээт Калкал ([[Энэтхэг]]), 6–1, ялалт, эрх авсан тамирчин

==Эх сурвалж==

{{DEFAULTSORT:Тулга, Төмөр-Очирын}}
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Манханы хүн]]</text>
      <sha1>e7wsir2tse2edzefigim5iw28um52t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын радиогийн дуу хөгжмийн “Алтан сан” хөмрөг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130820</id>
    <revision>
      <id>874034</id>
      <parentid>752467</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>874034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5605" sha1="5vekm0lscfl9mf7hq32b4xum799dzad" xml:space="preserve">'''Монголын радиогийн дуу хөгжмийн “Алтан сан” хөмрөг''' буюу Радиогийн Алтан фонд- Ардын дуу хөгжмөөс эхлээд орчин цагийн манай урлагийн нэрт мастеруудын туурвисан дуу хөгжмийн шилдэг бүтээлүүдийг соронзон хальснаа буулган хадгалж ирсэн баримтын сан хөмрөг юм. 

1954 онд Монголын радиогийн дуу хөгжмийн “Алтан сан” хөмрөг үндэслэгджээ. “Радиогийн дуу хөгжмийн фонд”-ыг радиогийн хөгжмийн нэвтрүүлгийн ерөнхий редактор хөгжмийн нэрт зохиолч [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] эмхлэн цэгцэлж төрөлжүүлэн байгуулжээ. Фондын анхны эрхлэгчээр радиогийн ууган нэвтрүүлэгч [[Лувсангийн Рагчаа]] томилогдон ажиллаж байжээ.

Манай радио сонсогчдын сайн танил В.Шекспир, Гёте, М.Горький, Гоголь, А.Чехов түүнчлэн манай шинэ үеийн ууган зохиолч Д.Нацагдоржийн алдарт зохиолууд, жүжгийн нэрт зохиолч '''Д.Намдаг, Л.Ванган, Ч.Ойдов''' нарын жүжгүүд, энэ санд хадгалагдаж байна. Мөн ардын хувьсгалын партизан, хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, улс ба хөдөлмөрийн баатрууд, [[хөдөө аж ахуй]], аж үйлдвэр, соёл урлаг, ардын боловсрол, шинжлэх ухааны алдарт хүмүүсийн яриа дуртгалууд энд амьдаараа мөнхжин үлджээ.

1930-аад оны үед Москвад хийлгэсэн манай урлаг, соёлын алдартнуудын пянзны бичлэг байна. [[Ардын Жүжигчин|МУАЖ]] М.Дугаржав, Д.Ичинхорлоо нарын дуулснаас эхлээд л“Баян Монгол”, “Идэр жинчин” гэдэг ч юм уу, олон зуун дээр үеийн дуу бий. Бүгдийг нь тэр үеийн дуу хөгжмийн технологиос салгаж аваад хадгалчихсан байгаа. Монголын радиогийн “Алтан сан”-гийн бүтээлүүд он тооллын хувьд 1920-иод эхнээс эхтэй ч албан ёсоор сан болгож архивласан нь 1950-аад оны дунд үе юм.

Монголын радиогийн “Алтан сан” хөмрөг тнийтдээ 4000 нэгж, 160 гаруй мянган минутын материал бий. Үүн дотор асар олон төрлийн “юм” бий. Монгол дуурь, жүжиг, дэлхийн сонгомол жүжиг, кино, танин мэдэхүйн нэвтрүүлгүүд гээд. Нэр заавал, “Соёлч радио сонин” гэж нэвтрүүлэг 1000 дугаар явсан байгаа юм. Үүний 100, 200, 300..., 1000 гээд бүх тэгш тоотой дугаар хадгалагдаж байна.

Хамгийн сонирхолтой нь маш олон түүхэн хүмүүсийн яриа, дурсамж, дурдатгал хадгалагдаж байгаа. 1921 онд хувьсгал хийсэн АХ-ын партизануудын яриа л гэхэд нэр бүхий олон тооны хүн оролцсон нь бий. Анхны долоогийн нэг Их жанжин Д.Сүхбаатарын хүү Галсангийн яриа дурдатгал, АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Самбуу, МАХН-ын төв хорооны дарга Ю.Цэдэнбалын яриа болоод Монголын түүхийн онцгой, тэмдэглэлт үйл явдлын гэрч болсон бүх яриа бичлэг байдаг байна. 

Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн баярын Их хурлаас эхлээд, Үндэсний их баяр наадам, Монгол хүн сансарт ниссэн, Олимпоос медаль хүртсэн, 1990 оны цагаан морин жилийн ардчилсан хувьсгалын үйл явдал, түүнд лидерүүдийн хэлсэн үг гээд асар их үнэ цэнэтэй бичлэг, баримтууд байна.

“Алтан сан”-гийн бичлэгүүдийг аналоги системээс тоон систем рүү хөрвүүлэх ажил хийгдэж байна. 

2008 оноос хойш радиогийн “Алтан сан” хөмрөгийг бодлогоор баяжуулж байна. Түүх, угсаатны зүй, биет бус өв соёл, шинжлэх ухааны нэвтрүүлэг зэрэг сэдвийн хувьд өргөн хүрээтэй болгосон байна. 

“Алтан сан” хөмрөг бол монголчуудын бас нэг бахархал бөгөөд Монгол Улсын түүхийн тодорхой хэсэг радиод оршин байгаа гэсэн үг юм.

[[Ангилал:Монголын хөгжим]]</text>
      <sha1>5vekm0lscfl9mf7hq32b4xum799dzad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуламын Бум-Очир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132180</id>
    <revision>
      <id>874044</id>
      <parentid>870571</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>874044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30498" sha1="824lb65yus37pa22msp404kl3mimnl5" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
'''Дуламын Бум-Очир''' нь (1977 оны 5-р сарын 14-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) [[:en:Linguistics|Хэл бичгийн]] ухааны доктор (Ph.D), [[:en:Anthropology|Антропологийн]] ухааны доктор, профессор (Ph.D), Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн юм. Түүний аав [[Сэндэнжавын Дулам]] бол Ардын багш, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, [[монголын түүх]], хэл, соёлын шилдэг эрдэмтэн юм.

Антропологич Д. Бум-Очир аавынхаа эрдмийн ажлыг өвлөн авч, хэл бичгийн ухаан болон антропологийн ухаанд хоёр магистр, хоёр доктор хамгаалсан. Эхний магистр, доктороо монголдоо МУИС, Шинжлэх Ухааны Академид монгол хэл, соёлын чиглэлээр хамгаалсан. Хоёр дахь магистр, доктороо антропологийн чиглэлээр Кембрижийн их сургуульд хамгаалсан. Дараа нь Лондонгийн их сургуульд пост-доктороо хийж англид номоо хэвлүүлсэн нь Оксфорд, Кембриж зэрэг дэлхийн шилдэг их сургуулиудад унших бичиг, гарын авлага болж байна. Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарт 28 жил, түүнээс МУИС-д 26 ажилласан. Энэ хугацаанд МУИС-ийн Антропологийн тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллаж Монгол дахь антропологийн шинжлэх ухааныг олон улсын түвшинд хүргэн хөгжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан. 

Тэрбээр зөвхөн шинжлэх ухаан, боловсролын салбартаа ажиллаад зогсохгүй монголын түүх, соёлоо судлан, олон нийтэд тайлбарлан таниулах, соён гэгээрлийн ач холбогдолтой ажил хийж өөрийн гэсэн үзэгчид, дэмжигчидтэй болсон. Тухайлбал, дэлхийд тархан суугаа монголчуудаа танилцуулах зорилгоор “[https://www.ori.mn/details/35455 Заншлын хэлхээ]”  телевизийн цуврал нэвтрүүлэг бэлтгэж үзэгчдэд хүргэсэн. Мөн МУ-ын Ерөнхийлөгчийн 09 сарын 01-ний хичээлийн шинэ жилийн нээлтэд зориулсан “Чингис хаан ба Монголын их амар амгалан” (2022), “Дэлхийн нийслэл Хархорум” (2023) зэрэг цахим хичээлийг хүүхэд залуучуудад зориулан бүтээсэн.

2022-2024 онд МУ-ын Ерөнхийлөгчийн Соёл, шашны бодлогын зөвлөхөөр ажиллах хугацаандаа Чингис хааны эш хөргийг залах тухай, Хархорум хотыг сэргээн байгуулах тухай, Морин хуурыг түгээн дэлгэрүүлэх тухай зэрэг МУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлиг, соёлын салбар дахь бодлого үйл ажиллагааг хариуцан ажиллаж байсан. Тухайлбал, 25 эрдэмтэн судлаачдыг удирдан ажиллаж “Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоон” бүтээлийг монгол, англи хэлээр уншигчдын хүртээл болгосон. 2024 оноос эхлэн Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байна. 

== Боловсрол ==
1993-1996 онд Бакалавр, Монгол хэл бичгийн дээд сургууль, Монгол-англи хэлний багш.

1996-1997 онд -336 цагийн Герман хэлний курс, Гадаад хэл, соёлын сургууль, Монгол Улсын Их сургууль.

1997.11-1998.1 онд '''-'''Магистрын ажлын судалгаа, Төв Ази Судлалын Төв, Боннын Их сургууль.

1996-1998 онд '''-'''Хэл бичгийн ухааны магистр, МУИС-ийн Монгол хэл, соёлын сургууль болон Боннын Их Сургуулийн Төв Ази судлалын төв.

1998-2000 онд '''-'''Хэлбичгийн ухааны доктор (PhD), Хэл зохиолын хүрээлэн, Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи.

2000-2001онд '''-'''Нийгэм-соёлын антропологийн магистр (MPhil), Нийгмийн антропологийн тэнхим, Кэмбрижийн Их сургууль.

2002-2006 онд Нийгэм-соёлын антропологийн доктор (PhD), Нийгмийн антропологийн тэнхим, Кэмбрижийн Их Сургууль.

== Ажилласан байдал ==
1996-1998 онд Монгол хэл бичгийн дээд сургууль, Багш

1998-2006 онд МУИС, Утга зохиол судлалын тэнхим, Дагалдан багш

2006-2009 онд МУИС, Угсаатан судлалын тэнхим, Профессор

2009-2014 онд МУИС, Нийгэм соёлын антропологийн тэнхим, Профессор, тэнхимийн эрхлэгч

2014-2015 онд Кембрижийн Их Сургууль, Монгол ба дотоод ази судлалын төв, Зочин судлаач

2015-2019 онд [[Лондон]] Коллеж Их Сургууль, Антропологийн тэнхим, Судлаач

2019-2021 онд МУИС, Антропологи, археологийн тэнхим, Профессор, тэнхимийн эрхлэгч

2021 онд Соёлын яам, Сайдын ахлах зөвлөх

2021-2024 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, Ерөнхийлөгчийн Соёл, шашны бодлогын зөвлөх

2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

== Д.Бум-Очирын бүтээлийн жагсаалт ==

====== Ганц сэдэвт бүтээл, сурах бичиг ======
2020 ''The state, popular mobilization and gold mining in Mongolia:'' ''Shaping neo-liberal policies.'' London: UCL Press. (Монголд дахь төр, нийтийн хөдөлгөөн, алтны уурхай: Шинэ либерал бодлогод нөлөөлж буй байдал. Лондон: Лондон Коллеж Их Сургуулийн Хэвлэл).

2012 ''Нийгэм, соёлын хүн судлалын онолын үүд,'' (Г. Мөнх-Эрдэнийн хамт). Улаанбаатар: Адмон хэвлэлийн газар. (монгол хэлээр).

2008 ''Улс төрийн хүн судлалын онолын үүд''. Улаанбаатар: Бэмби хэвлэлийн газар.  (монгол хэлээр)

2002 ''Монгол бөөгийн зан үйл: Аман яруу найргийн төрөл зүйлс (Mongol Shamanic Ritual: Types of Chants),'' Улаанбаатар: Мөнхийн үсэг хэвлэлийн газар (англи, монгол хэлээр).

2002 ''Мөнх тэнгэрийн шүтлэг тахилга: Сан тахилгын судруудын эх бичгийн судалгаа'', Улаанбаатар: Мөнхийн үсэг хэвлэлийн газар. (монгол хэлээр, англи товчлолын хамт).

'''Эмхэтгэн найруулсан сэтгүүлийн тусгай дугаар'''

2018 ''Central Asian Survey'' Special Issue: Mongolian Capitalism (Co-edited with Rebekah Plueckhahn). Vol. 37, No. 3. (''Central Asian Survey'' сэтгүүлийн тусгай дугаар: ''Монгол дахь капитализм''. Vol. 37 No. 3. (Ребека Плуканы хамт).

2014 ''Asian Ethnicity'' Special Issue: Mongolian Civilization, Nationality and Ethnicity. Vol. 15, No. 4 (Co-edited with Chih-yu). ''Asian Ethnicity'' сэтгүүлийн тусгай дугаар: ''Монголын иргэншил, үндэстэн, угсаатан''. Боть 15(4). (Чы-юйн хамт).

'''Номын бүлэг'''

2018 Mongolia. In ''Routledge Handbook of Civil Society in Asia'', ed. Akihiro Ogawa. London: Routledge. (Монгол, ''Ази дахь иргэний нийгмийн Рутлежийн гарын авлага''. эмхэт. Акихиро Огава).

2017 The Afterlife Nomadism: Pastoralism, Environmentalism, Civilisation  and Identity in Mongolia and China. In ''Pastoralist Livelihoods in Asian Drylands: Environment, Governance and Risk'', eds. Ariell Ahearn and Troy Sternberg. Cambridge: The White Horse Press. (Нүүдэллэхүй ёсны хойд нас: Монгол болон Хятад дахь мал аж ахуй, байгаль орчин, иргэншил, ижилсэл. ''Азийн хуурай бүс нутаг дахь малчдын ахуй амьдрал''. (эмхэт. Ариелл Ахерн, Трой Штернберг). хэмээх бүтээлд. (англи хэлээр).

2009 Хүүхдийн зан үйл. (Долгорсүрэнгийн хамт). ''Монгол ёс заншил, зан үйлийн нэвтэрхий толь''. Улаанбаатар. хэмээх бүтээлд. (монгол хэлээр).

2006 The Transmission and Source of Prophecy in Contemporary Mongolia, with Oyuntungalag Ayushiin. In ''Time, Causality and Prophecy in the Mongolian Cultural Region'', ed. Rebecca Empson. Inner Asia Series, Cambridge: Globe Oriental. (Өнөөгийн Монгол дахь зөн бэлгийн эх сурвалж, уламжлал. ''Монгол соёлын хүрээн дэх зөн бэлгэ: Зөн бэлгэ, цаглавар, учир зүй''. Дотоод Ази цуврал. (эмхэт. Ребекка Эмпсон) хэмээх бүтээлд). (англи хэлээр).

'''Орчуулгын бүтээл'''

2010 Хай. М. ''Аюултай Хишиг: Монголын албан бус алтны уурхайн эдийн засаг дахь хөрөнгө ба эцэгчлэл''. Улаанбаатар (High, M. 2007. ''Dangerous Fortunes: An anthropological study of the Mongolian Informal Gold Mining Economy'', Thesis for the degree of PhD, University of Cambridge) 

====== Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл ======
2023 The Animalification of Nationalist Sentiments in Mongolia: Horse, Horse Herder and Homeland Relations in the Construction of Nationalism in Mongolia. (Монгол дахь националист сэтгэл дэх амьтанчлах үзэл: Монголын национализмын конструкц дахь адуу, адуучин, нутаг гурвын харилцаа холбоо) ''Acta Mongolica,'' 21(541), 127-146.

&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.22353/am.v21i541.5619&lt;/nowiki&gt;

2020 Herd Agency: Rethinking herd-herder relations in Mongolia and Qinghai, China. (Сүргийн аженси: Монгол болон Хятадын Хөх нуур дахь мал-малчин хоёрын харилцааг дахин шинжлэх нь). (А. Ахерн, И. Бямбабаатар нарын хамт). ''Inner Asia'' 22(2):183-198

2019 Nationalist sentiments under some ‘pejorative labels’: Birthplace, homeland and mobilisations against mining in Mongolia (Доромж нэр томьёонд дарагдсан националист сэтгэл: Төрсөн нутаг, эх орон, Монгол дахь уул уурхайн эсрэг хөдөлгөөн). ''Inner Asia''. 21(2): 162-179. DOI: &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1163/22105018-12340124&lt;/nowiki&gt;

2019 Revitalisation of Cultural Heritage in Mongolia (Монголд соёлын өвийг дахин чухалчилах болсон учир). (Г. Мөнх-Эрдэнийн хамт). ''Inner Asia.'' 21(1): 83-103. DOI: &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1163/22105018-12340117&lt;/nowiki&gt;

2018 “Mongolian capitalism: Ideology, Practice and Ambiguity” (Монголын капитализм: Үзэл суртал, үйл ажиллагаа, тодорхойгүй байдал), Ребекка Плуканы хамт. ''Central Asian Survey'' (''Төв Азийн Судлал''). Vol. 37 No. 3. х. 341-356.

2018 “Generating capitalism for independence in Mongolia” (Монгол дахь капитализм: Монголд тусгаар тогтнолын төлөө капитализмыг бүтээж буй нь). ''Central Asian Survey'' (''Төв Азийн Судлал''). Vol. 37 No. 3. х. 357-371.. (англи хэлээр).

2016 Contradictions in Schooling Children among Mongolian Pastoralists (co-authored with Ariell Ahearn). ''Human Organizations''. Vol. 75, No. 1. pp. 87-97 (Монгол малчдын дундах хүүхдийг сургуульд оруулахтай холбогдсон бэрхшээлүүд). (Ариелл Ахерны хамт).. (англи хэлээр).

2014 Introduction, ''Asian Ethnicity'' Special Issue: Mongolian Civilization, Nationality and Ethnicity. Vol. 15, No. 4, pp. 417-421 (Co-edited with Chih-Yu Shih). (Удиртгал. (Чы-юйн хамт). ''Asian Ethnicity'' сэтгүүлийн тусгай дугаар: ''Монголын иргэншил, үндэстэн, угсаатан)''. (англи хэлээр).

2014 Institutionalization of Mongolian Shamanism: From primitivism to civilization. ''Asian Ethnicity'' Special Issue: Mongolian Civilization, Nationality and Ethnicity. Vol. 15, No 4. pp. 473-492. (Монголын бөө мөргөлийн институтчилэл: Эрт үеэс иргэншил хүртэл. ''Asian Ethnicity'' сэтгүүлийн тусгай дугаар: ''Монголын иргэншил, үндэстэн, угсаатан)''. (англи хэлээр).

2014 Монгол бөөгийн зан үйл шашин мөргөл болсон түүх. ''Mongolian Studies'', Солонгосын Монгол судлалын нийгэмлэгийн сэтгүүл. Vol. 37. No. 2. 49-85 –р тал. (монгол хэлээр).

2011 Ижилсэл дэх өргөн хэрэглээний барааны мөн чанар: Монголын хомсдол ба Монгол бусын илүүдэл, ''Угсаатан судлал''. Tomus XX, Fasc. 1-23. 228-240 –р тал. (монгол хэлээр).

2011 Бүтэж буй бөө мөргөл. ''Historia Mongolarum'', Tom X, No 267 (33), МУИС-ийн түүхийн тэнхимийн эрдэм шинжилгээний сэтгүүл.

2010 Degrees of Ritualization: Language Use in Mongolian Shamanic Ritual (Зан үйл дадгаалжих зэрэглэл: Монгол бөө мөргөлийн зан үйл дэх хэлний хэрэглээ), ''Shaman''. Vol. 18. NOS.1-2

2009 Respect for the State: Constructing the State on Present Humiliation and Past Pride (''Төрийн хүндэтгэл: Өнгөрсөний бахархал болон өнөөгийн хүлцэнгүй чанар дээр үндэслэн төрийг бүтээхүй''). ''Inner Asia'' '''11''' (2009): 259–281 (in English) 

2007 ''Угсаатан судлал, нийгэм-соёлын хүн судлалын үүсэл хөгжил ба Монголын угсаатны зүй,'' Угсаатан судлал, ШУА-ийн түүхийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, Tomus XVII.

2006 ''Хайлж байгаа Дээд Монгол: Нийгэм соёлын хүн судлалын ач холбогдол ба монголчуудын танин мэдэхүй'', “Түүх” МУИС-ийн НУС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг, ¹ 262 (33) (монголоор).

2004 ''Cult of the State: State in the Culture of the Mongols (Төрийн шүтлэг: Монгол соёл дахь төр)'', “Acta Mongolica”, Боть. 3 (215), Монгол судлалын төвийн эрдэм шинжилгээний бичиг, МУИС, Улаанбаатар (англиар).

2000 ''Toorog Divinations in Shamanic Ceremony (Бөөгийн зан үйл дэх төөрөг хаях ёс)''''',''' Монгол судлалын сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг, МУИС, ХV боть (153), Улаанбаатар (англиар).

2000 ''Монгол бөө мөргөлийн аман зохиолын төрөл зүйл дэх хурайлгын ёсон''',''''' Монгол судлалын сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг, МУИС, ХVI боть (160), Улаанбаатар.

1999 ''Бөөгийн зан үйл дэх төөрөг хаях ёс''''',''' Монгол судлалын сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг, МУИС, ХIV боть (151), Улаанбаатар.

===== Зэрэг горилсон бүтээл =====
2006 ''Respect and Power without Resistance: Investigations of Interpersonal Relations among the Deed Mongols (Хүндэтгэл ба эсэргүүцэлгүй хүч: Дээд монголчуудын дундах хүмүүсийн харилцааны тухай судалгаа),'' Нийгэм-соёлын хүн судлалын PhD зэрэг горилсон бүтээл, Английн Кембрижийн Их Сурууль, Кембриж (англиар).

2001 ''Degrees of Ritualization'': ''Language Use in Mongolian Shamanic Ritual (Зан үйл дадгаалжих зэрэглэл: Монгол бөөгийн зан үйл дэх хэлний хэрэглээ),'' Нийгэм-соёлын хүн судлалын магистрын зэрэг горилсон бүтээл, Кембрижийн их сургууль, Кембриж (англиар).

2000 ''Монгол бөө мөргөлийн аман яруу найргийн төрөл зүйлс'', Хэл бичгийн ухааны докторын зэрэг горилсон бүтээл (PhD), Шинжлэх ухааны академи, Хэл зохиолын хүрээлэн, Улаанбаатар.

1998 ''Мөнх тэнгэрийн сан тахилгын судруудын эх бичгийн судалгаа, '' Хэл бичгийн ухааны магистрын зэрэг горилсон бүтээл, Монгол улсын их сургууль, Бонны их сургууль, Улаанбаатар.

1996 ''Монголын нууц товчоон дахь ‘Цээлийн ус цалгив, цэгээн чулуу цуурав’ хэмээх үгийн утга,'' Хэл бичгийн ухааны баклаврын зэрэг горилсон бүтээл, Монгол хэл бичгийн дээд сургууль, Улаанбаатар.

==== Шүүмж ====
2018 Enclosing the Gold Mining Commons of Mongolia: The vanishing Ninja and the development project as resource, ''Current Anthropology''

2017 Animal Autonomy and Intermittent Coexistences, ''Current Anthropology'', 58: 1, 71-72

2012 Not quite shamans: spirit worlds and political lives in northern Mongolia, ''Nationalities Papers'', 40:6, 951-952, DOI:10.1080/00905992.2012.708124

==== Хурлын илтгэл ====
2020 Rethinking ‘animal autonomy’ in Mongolia and China (paper co-authored with Ichinkhorloo Byambabaatar and Ariell Ahearn). ''Vienna Mongolian Studies Symposium 2020: Dispersed and Connected: Mobilities, Materiatlities and Belonging(s) in Mongolia and Beyond,'' January 23-24, Weltmuseum Wien.

2020 Agency and volatility in gold mining conflict in Mongolia. ''Vienna Mongolian Studies Symposium 2020: Dispersed and Connected: Mobilities, Materiatlities and Belonging(s) in Mongolia and Beyond,'' January 23-24, Weltmuseum Wien.

2019 Gold mining in Mongolia: Navigating nationalist and statist policies. ''Contemporary Mongolia: International Relations, Mining and Society.'' Groningen 28-29 November 2019.

2019 Understanding nationalism through ''nutag'' in contemporary Mongolia. ''Distance and Speed: Rethinking the imaginative potential of space and velocity in Inner Asia.'' Musée du Quai Branly (Paris), 7th and 8th of March 2019.

2017 Herders' Protests: Pasture, National Identity and State in Mongolia and China, ''Anthropology Matters'', 116&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; Annual meeting of the American Anthropological Association, Nov 28 – Dec 3 Washington DC, USA.  

2017 ''Import Machine: Democracy, civil society and environmental protest in Mongolia'', Civil Society in Asia: International Conference''.'' The Asia Institute of the University of Melbourne, February 2 and 3, Melbourne, Australia.

2016 ''Mongolian capitalism and its importance in independence'', National University of Mongolia, Nov 16, Ulaanbaatar, Mongolia.

2016 ''Afterlife of nomadism: Pastoralism and identity in Mongolia and China'', Inner Asian Lineages and Future Horizons, MIASU 30&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; Anniversary Conference, Oct 7, Cambridge, UK

2016 ''Civilizational Difference Between Mongolia and China: Pastoralism, Environmentalism and Policy'', Exchange and Mutual Learning among 

Asian Civilizations, International Confucian Association, 9 – 11 July, Beijing, China.

2015 ''‘Environmental Pastoralism’ versus Mongol national identity: the situation in China and Mongolia.'' 3rd Oxford Interdisciplinary Desert Conference, Oxford, UK

2015 ''Internationalization of pastoralism in Mongolia and China'', The 6th North East Asia Ethnic Culture International Forum, Minzu University of China, 27-28 June Beijing, China.

2015 ''Non-state roots of political power in the grass root democracy in Qinghai, China'', The 2&lt;sup&gt;nd&lt;/sup&gt; Peking University Anthropology Forum, University of Beijing, 28-29 June, Beijing, China. 

2015 ''Environmental Pastoralism: Situation in China and Mongolia,'' 3&lt;sup&gt;rd&lt;/sup&gt; Oxford

Interdisciplinary Desert Conference, 15-18 April, Oxford University, UK.

2013 ''Construction of Mongolian Shamanism from Primitivism to Civilization,'' 11&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; Conference of the International Society of Shamanistic Research, Guiyang, China

2013 ''Domestic versus Public Sphere: Deed Mongols order inside the felt tend and house''. 13&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; Conference of the International Association for Tibetan Studies, Ulaanbaatar, Mongolia

2011 ''Shamanism under construction: From ‘black faith’ to ‘religion’'', Cross-Regional Discipline Meeting of AFP Fellows in Anthropology, Gender Studies, History, Psychology, Sociology, Istanbul, Turkey.

2011 ''Бүтэж буй бөө мөргөл. Олон Улсын Монгол Судлалын Холбооны хуралд тавсан илтгэл, Улаанбаатар.''

2011 ''The Art of Being Solid: Deed Mongol way of solidarity and power.'' Cross-Regional Discipline Meeting of AFP Fellows in Anthropology, Gender Studies, History, Psychology, Sociology, Izmir, Turkey, 2011

2011 ''Living in Ritualization: Arrangement by concentrated and normal qualities in the Deed Mongol Family Ger''. Annual Conference of the Association for Asian Studies, March 31-April 3rd, 2011, Honolulu, Hawaii

2010 ''Anthropology for the masses: To what extent can anthropology serve as ‘traditional culture builder’ in Post-Soviet Mongolia,'' Cultural Practices in Post-Soviet Mongolia, Second Annual Conference of the American Center For Mongolian Studies, June 10-12, Ulaanbaatar

2009 ''Technology of Respecting: Life between the head and the foot governed by the power of yos''. Study of Mongol Symbolism: Quest and Perspectives. Ulaanbaatar

2009 ''Degrees of Ritualization: Language Use in Mongolian Shamanic Ritual.'' Traditional Belief and Healing Systems in a Changing World: an Interdisciplinary Approach, 9&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; International Conference of the International Society for Shamanistic Research (ISSR), University of Anchorage, Anchorage, Alaska (Олон улсын бөө мөргөл судлалын олон улсын холбооны 9-р хуралд тавьсан илтгэл)

2009 ''Identity Commodification: Lack of Mongolness and Excess of Non-Mongolness in Qinghai, China.'' 16&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; World Congress of the International Union of Anthropological &amp; Ethnological Sciences (IUAES), Kunming, China

2008 ''Tradition and Innovation of Mongolian Anthropology'' (Монголын антропологийн уламжлал шинэчлэл), Mongolian historical and cultural heritage exchange conference (“Монголын түүх соёлын лөвийн солилцоо” сэдэвт Төвд-Монголын хорооны эрдэм шинжилгээний хурал), Taipei, Taiwan (англиар).

2007 ''Монголын хомсдол болон Монгол бусын илүүдэл: Дээд Монголчуудын үндсэрхэг үзэл'', “Тал нутгийн соёл” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, Хөх хот, БНХАУ (англи, монголоор)

2006 ''Respect and Power without Resistance: Leadership and Politics in the Deed Mongol Village of Qinghai'' (Хүндэтгэл ба эсэргүүцэлгүй хүч: Хөх нуурын Дээд Монголчуудын улс төр ба удирдахуй), Төв Евроази судлалын 13-р хурал, Индианагийн Их Сургууль, Блүүминтон, Америк (англиар).

2000 ''Монгол бөө мөргөлийн аман зохиол дахь зүхэл'', “Монголын түүхэнд Чингис хааны гүйцэтгэсэн үүрэг” нэрт эрдэм шинжилгээний бага хурал, Улаанбаатар.

2000  ''Монгол бөө мөргөлийн аман зохиол дахь  онгодын нэхэл  үг,'' “Монгол судлал” нэрт олон улсын эрдэм шинжилгээний хаврын бага хурал, Улаанбаатар.

1999 ''Smoke Ceremonies of Mongol Sacrifices (Монгол тайлга тахилга дахь сүр хиншүү өргөх ёс)'', “Төв азийн бөө мөргөл, бөө мөргөлийн ертөнцийг үзэх үзэл, бөө мөргөлийн уламжлал шинэчлэл” (Central Asian Shamanism, Shamanic Cosmology, and Shamanism in Transition), Олон улсын бөө мөргөл судлалын холбооны V хурлын илтгэл, товчлол, Улаанбаатар (англи, монголоор).

1997 ''Sacrificial Texts of the Eternal Heaven'' (''Мөнх тэнгэрийн сан тахилгын судрууд''), Олон Улсын бөө судлалын 4-р хурлын илтгэл, Франц, Шантийе (англиар). 

'''Угсаатны зүйн баримтат нэвтрүүлэг'''

2014-2015 '''Заншлын хэлхээ: ''Хөх нуур, Төвөдийн өндөрлөг дэх Дээд Монголчууд'','''

Дугаар 1-10. Телевизийн баримтат нэвтрүүлэг, Продюсер, Монгол телевиз

Дугаар 1: ''Угсаа гарлын түүх'', 46:21

                       Дугаар 2: ''Мал аж ахуй'', 48:38

                       Дугаар 3: ''Felt'' ''Dwelling'', 46:11

                       Дуаар 4: ''Идээ ундаа,'' 49:41

                       Дугаар 5: ''Дээл хувцас'', 51:20  

                       Дугаар 6: ''Шашин шүтлэг'', 46:39

                       Дугаар 7: ''Уул хайрханаа шүтэх нь,'' 46:39

                       Дугаар 8: ''Оршуулгын ёслол'', 46:47

                       Дугаар 9: ''Дээд Монголчуудын ирээдүй'', 49:12

                       Дугаар 10: ''Монголын халуурал'', 46: 49 

2015-2016 З'''аншлын хэлхээ: ''Кыргызстаны Сарт Халимагууд,''''' 

Дугаар 1-10. Телевизийн баримтат нэвтрүүлэг, Продюсер, Монгол телевиз

Дугаар 1: ''Манасын эх орон'', 50:45

                       Дугаар 2: ''Монголдор'', 48:52

                       Дугаар 3: ''Нүүхээс татгалзсан түүх'', 54:56

                       Дугаар 4: ''Төрөлмүүд минь салам,'' 46:34

                       Дугаар 5: ''Хөлсөөр үнэлэгдсэн нэр төр'', 49:52  

                       Дугаар 6: ''Хоёр дахь амьдрал'', 46:39

                       Дугаар 7: ''Хөх бөрү,'' 51:59

                       Дугаар 8: ''Гурван баяр ёслол,'' 49:35

                       Дугаар 9: ''Өнгөрснөө алдсан ирээдүй'', 44:13

                       Дугаар 10: Ойрдоос “калмак” болсон монголчууд, 47:0
{{Инфобокс}}{{DEFAULTSORT:Бум-Очир, Дуламын}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Кембрижийн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Угсаатан судлаач]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]</text>
      <sha1>824lb65yus37pa22msp404kl3mimnl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>&quot;Сэнд Эм Эн ББСБ&quot; ХХК</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132854</id>
    <revision>
      <id>874019</id>
      <parentid>850137</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>874019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9239" sha1="fc72tymwetz5bx60isap7gt0k139ebi" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани|name=&quot;Сэнд Эм Эн ББСБ&quot; ХХК|company_type=Хязгаарлагдмал Хариуцлагатай Компани|foundation=2016 он|location=Монгол Улс, Улаанбаатар 14240, СБД, 1-р хороо, Чингисийн өргөн чөлөө 17, Соёл амралтын хүрээлэн гудамж, Централ Парк, 7-р давхар|key_people=Г.Болор-Эрдэнэ /ТУЗ-ийн дарга/,
Б.Төрболд /Гүйцэтгэх захирал, ТУЗ-ийн гишүүн/|services=Зээл, Гадаад валютын арилжаа, Цахим төлбөр тооцоо, Мөнгөн гуйвуулга, Итгэлцэл|num_employees=39|website=https://www.send.mn|image=Officezurag.png|logo=B3 SendMN Co Logo color RGB.png}}
'''“Сэнд Эм Эн ББСБ” ХХК (SendMN NBFI LLC)''' [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод төвтэй, олон улсын мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ үзүүлдэг компани юм.

Анх 2016 онд үүсгэн байгуулагдаж зээлийн үйлчилгээ үзүүлж эхэлсэн бөгөөд 2017 онд олон улсын мөнгөн гуйвуулгын зөвшөөрөл&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Улсын бүртгэлийн ерөнхий газар |url=http://opendata.burtgel.gov.mn/lesinfo/6052363 |url-status=live }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; авснаар өөрийн салбар төвүүд болон ”SendMN” аппликейшнаараа дамжуулан 100,000 гаруй харилцагчдад, дэлхийн 170 гаруй орон руу мөнгөн гуйвуулга илгээх болон хүлээлгэн өгөх үйлчилгээг хүргэж байна.

Олон Улсын Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын ISO 27001:2013&lt;ref&gt;{{Cite web |date= |title=Verify Certification {{!}} SIS Certifications |url=https://certifications.siscertifications.com/view/details/SIS830623I292 |access-date= |website=certifications.siscertifications.com}}&lt;/ref&gt; стандартыг хэрэгжүүлж, бизнесийн түншүүд, харилцагч нарын мэдээллийг аюулгүй байдлыг чанд сахин ажилладаг.

== Үйл ажиллагаа ==
'''Мөнгөн гуйвуулга:''' Үйл ажиллагааны лицензийг 2017 онд авсан бөгөөд 170 гаруй орон руу гар утаснаасаа мөнгөн гуйвуулга илгээх, хүлээн авах, 15 улс руу бизнесийн гуйвуулга илгээх боломжтой үйлчилгээг нэвтрүүлсэн.

'''Байгууллагын гуйвуулга:''' Солонгос, [[Япон]], [[Турк]], Хятад, [[Вьетнам]], Австрали зэрэг орнууд руу хямд ханш, бага шимтгэлээр шилжүүлэг хийж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SendMN – Олон улсын мөнгөн гуйвуулга |url=https://send.mn/mn/landingIndividual |access-date=2026-03-11 |website=send.mn}}&lt;/ref&gt;

'''Зээл:''' Хэрэглээний болон автомашин барьцаалсан, цалингийн, ЖДБ, орон сууц барьцаалсан, хашаа байшин барьцаалсан зээлүүдийг гаргадаг. 2024 оноос эхлэн зээлжих зэрэглэлийн тооцоололд суурилсан цахим зээлийн бүтээгдэхүүн гаргахаар ажиллаж байгаа аж.

'''Итгэлцэл:''' 2023 онд лицензээ авсан бөгөөд доллар болон төгрөгийн итгэлцлийг харилцагч нартаа санал болгодог.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SendMN – Олон улсын мөнгөн гуйвуулга |url=https://send.mn/mn/landingIndividual |access-date=2026-03-11 |website=send.mn}}&lt;/ref&gt;

'''Валют арилжаа:''' 2023 оны 4 сараас эхлэн [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]]&lt;nowiki/&gt;д технологийн шийдэл бүхий валют арилжааны салбараа нээж, үйл ажиллагаагаа эхэлсэн. Мөн харилцагчид SendMN аппликейшнаар дамжуулан валютаа урьдчилан захиалж, нислэгээсээ өмнө цаг алдалгүй салбараас авах боломжтой болсон. Уг валют арилжааны салбараар гадаад улсын иргэд, жуулчид түлхүү үйлчлүүлдэг.

'''Валют захиалга:''' Баталгаат валютаа урьдчилан захиалж Чингис хаан олон улсын нисэх буудал дахь SendMN-ын 24/7 валют арилжааны салбараас аваарай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SendMN – Олон улсын мөнгөн гуйвуулга |url=https://send.mn/mn/landingIndividual |access-date=2026-03-11 |website=send.mn}}&lt;/ref&gt;

'''Эмнэлэгийн төлбөр:''' Солонгос улс руу эмнэлгийн төлбөрийг хамгийн хямд, түргэн шуурхай шилжүүлэх үйлчилгээ

'''Валют арилжааны АТМ:''' 24 цагийн турш тасралтгүй ажиллагаатай гадаад жуулчид болон валют солих хэрэгцээтэй дотоодын иргэд банк, валют арилжааны төвд очих шаардлагагүйгээр шууд үйлчилгээ авах боломжтой.

== Компанийн нийгмийн хариуцлага ==
Сэнд Эм Эн ББСБ нь санхүүгийн хүртээмжтэй байдлыг хүн бүрд хүргэх зорилгоор нийт гүйлгээний 99% нь автомат, онлайн гүйлгээг эзэлдэг боловч онлайн үйлчилгээ авах боломжгүй иргэдэд Улаанбаатар хотод 2 салбараар дамжуулан мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээг хүргэдэг. Уламжлалт технологиор дамжуулан хийсэн мөнгөн гуйвуулга 2-3 өдөрт шилждэг бол SendMN app-ыг ашиглан 10 минутын дотор шилжүүлэх боломжтой болсноор гуйвуулгад зарцуулах хугацааг 200-300 дахин бууруулсан. Олон улсад мөнгөн гуйвуулгын зардалд хэрэглэгч дунджаар 6%-г төлдөг судалгаа байдаг бол SendMN 0.5-1% хүртэлх буюу хэрэглэгчийн төлөх зардлыг 6-12 дахин бууруулсан.

Өнөөг хүртэл тус компани 800,000 гаруй гуйвуулга цахим хэлбэрээр илгээснээр 1 гуйвуулгаас 3 хуудас цаас буюу нийт 2.4 сая хуудас цаас хэмнэсэн бөгөөд энэ нь 240 модтой тэнцэнэ. 240 мод аварснаар 3.8 сая литр усыг хэмнэсэн байна.

== Төлөөлөн удирдах зөвлөл ==

* Туз-ын дарга - Ноён Г.Болор-Эрдэнэ
* Туз-ын гишүүн - Ноён Б.Төрболд
* Туз-ын гишүүн - Ноён Т.Банзрагч
* Туз-ын гишүүн - Ноён Ч.Доржнамжил
* Туз-ын гишүүн - Ноён Н.Гантулга
* Туз-ын гишүүн - Ноён Г.Солонго
* Туз-ын гишүүн - Ноён Б.Бат-Уул
* Туз-ын хараат бус гишүүн - Ноён С.Цэнгэл
* Туз-ын нарийн бичгийн дарга - Хатагтай Ц.Ундрах

== Шагнал ==
*2021 Монголын Банк Бус Санхүүгийн Байгууллагуудын Холбоо (МББСБХ) - Шилдэг бүтээгдэхүүн үйлчилгээтэй байгууллага
*2022 Global banking &amp; Finance review awards - [https://www.globalbankingandfinance.com/global-banking-finance-awards-2022-award-winners/ Монгол улсын шилдэг Мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ]
*2023 Global banking &amp; Finance review awards - [https://www.globalbankingandfinance.com/global-banking-finance-awards-2023-award-winners/ Монгол улсын шилдэг Мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ]
*2023 Монголын Банк Бус Санхүүгийн Байгууллагуудын Холбоо (МББСБХ) - [https://web.archive.org/web/20240110110726/https://bbsb.mn/%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B4-2023-%D1%85%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%91%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%BB-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BB/ Шилдэг валют арилжааны байгууллага]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Улаанбаатарын аж ахуйн нэгж]]</text>
      <sha1>fc72tymwetz5bx60isap7gt0k139ebi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амжилт Кибер Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133644</id>
    <revision>
      <id>874075</id>
      <parentid>873642</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56637-43</username>
        <id>108478</id>
      </contributor>
      <comment>би бол сайн</comment>
      <origin>874075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57622" sha1="socg5q5epgzykopyl07vx56qybi3al5" xml:space="preserve">Би бол Бөхмөрөн
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; margin:0 0 1em 1em; padding:0.2em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em; border-spacing:3px;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold; padding:0.2em;&quot; | Амжилт Кибер Сургууль
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | ''Amjilt Cyber School''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Төрөл
| Хувийн ерөнхий боловсролын сургуулийн сүлжээ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Байгуулагдсан
| 2019
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Үүсгэн байгуулагч
| [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Харьяалал
| [[Амжилт Групп]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Ерөнхий захирал
| О.Намуун&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Сургууль
| 7 (Монголд 6, Казахстанд 1)&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Анги
| Бэлтгэл бүлэг, 1–12-р анги
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Хичээллэх хэл
| Монгол, англи, хятад хэл; Алматыд казах хэл
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Сурагч
| 4,200 гаруй (2026–2027)&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Багш, ажилтан
| 378&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Байршил
| [[Улаанбаатар]], [[Төв аймаг]] ([[Монгол Улс]]); [[Алматы]] ([[Казахстан]])
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Вэбсайт
| [https://amjiltcyber.edu.mn amjiltcyber.edu.mn]
|}
'''Амжилт Кибер Сургууль''' (англ. ''Amjilt Cyber School'') нь [[Монгол Улс]], [[Казахстан]]д үйл ажиллагаа явуулдаг хувийн ерөнхий боловсролын сургуулийн сүлжээ юм. Сүлжээг математикийн багш мэргэжилтэй [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]] үүсгэн байгуулсан бөгөөд түүний 2007 онд amjilt.com вэбсайтаар эхлүүлсэн [[Амжилт Групп]]ийн харьяанд ажилладаг. Анхны ерөнхий боловсролын сургууль нь 2019 онд [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх дүүрэг|Баянзүрх дүүрэгт]] нээгдсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

2026–2027 оны хичээлийн жилийн байдлаар сүлжээнд долоон сургууль багтдаг. Үүнд Улаанбаатар хотын Баянзүрх, Хан-Уул, Чингэлтэй, Яармаг салбар, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Эрдэнэ суманд байрлах дотуур байртай [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]], Казахстаны [[Алматы]] хот дахь ''Amjilt Cyber School'', 2027 оноос ерөнхий боловсролын сургалт эхлэх [[Индра Кибер Сургууль]] орно. Эдгээр сургуульд нийт 4,200 гаруй сурагч суралцаж, 378 багш, ажилтан ажиллаж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сургуулиуд үндэсний сургалтын хөтөлбөрийг математик, англи хэл, хятад хэл, программ хангамж, график дизайны гүнзгийрүүлсэн сургалт, Кембрижийн хөтөлбөрийн агуулга, олон улсын шалгалтын бэлтгэлтэй хослуулдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; 2026 онд сүлжээний сурагч Олон улсын хиймэл оюуны олимпиадаас хүрэл медаль авч, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал хүртсэн.&lt;ref name=ikon-ioai /&gt;&lt;ref name=ikon-shagnal /&gt;

== Түүх ==
=== Үүсэл (2007–2021) ===
Ж.Шижир 2007 онд amjilt.com вэбсайтыг байгуулснаар Амжилт Групп үйл ажиллагаагаа эхэлсэн. Групп 2018 онд Индра Кибер Институтыг байгуулсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

2019 онд Баянзүрх дүүрэгт Амжилт Кибер Сургууль бага боловсролын сургууль хэлбэрээр нээгдсэн. Сургууль 2020 онд тусгай зөвшөөрөл авч бүрэн дунд боловсролын сургууль болсон бөгөөд 2021 онд анхны төгсөгчдөө гаргаж, сурагчид нь олон улсын шалгалт өгч эхэлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;

=== Өргөжилт (2022–2025) ===
2022 оны 3-р сард Төв аймгийн Эрдэнэ сумын Цонжин Болдогт дотуур байртай Цонжин Кибер Боардинг Сургууль байгуулагдаж, 2022–2023 оны хичээлийн жилд 17 багш, ажилтан, 69 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн. Мөн онд Казахстаны Алматы хотод ''Amjilt Cyber School'' үйл ажиллагаагаа эхэлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

2024 онд Хан-Уул дүүргийн 24-р хороонд «Индра Кибер Сургууль» нэртэй 1–12-р ангийн хувийн ерөнхий боловсролын сургууль нээгдсэн (одоогийн Яармаг салбар).&lt;ref name=yarmag /&gt; 2024 оны 7-р сард Цонжинд 1–5-р ангийн тусдаа бага сургууль байгуулагдсан бөгөөд 2026 оны 7-р сарын 21-нд үйл ажиллагаагаа зогсоосон.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

Групп 2025 оны 1-р сард Хан-Уул дүүргийн 2-р хороонд сургуулийн барилга худалдан авсан. 2025 оны 9-р сарын 1-нд Хан-Уул салбар 424 сурагчтай хичээллэж эхэлсэн. Мөн өдөр нээгдсэн Чингэлтэй салбар 2025–2026 оны хичээлийн жилд 614 сурагчтай байв.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;

=== Нэгдсэн брэнд (2026 оноос) ===
2026 оны 1-р сард Алматы дахь сургууль Казахстаны боловсролын лиценз авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; 2026 оны 6-р сарын 22-нд группийн ерөнхий боловсролын сургуулиудыг нэг брэндэд нэгтгэх шийдвэрээр Яармаг дахь «Индра Кибер Сургууль» «Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбар» нэртэй болсон.&lt;ref name=yarmag /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 2026–2027 оны хичээлийн жилээс 1–12-р ангитай болж, Кембрижийн хөтөлбөр нэвтрүүлсэн бөгөөд шинэ барилгатай болсон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

2026 оны 8-р сарын 13-нд «Индра Кибер Сургууль» нэртэй шинэ хуулийн этгээд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн. Уг сургууль 2027 оны 9-р сарын 1-нээс Индра Кибер Институтын байранд хичээллэхээр төлөвлөж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Монгол дахь таван сургуулийн (Баянзүрх, Хан-Уул, Чингэлтэй, Яармаг, Цонжин) сурагчдын тоо 2025–2026 оны хичээлийн жилд 2,671 байсан бол 2026–2027 оны хичээлийн жилд 3,470 давсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

== Үүсгэн байгуулагч ==
:''Үндсэн өгүүлэл: [[Жаргалсайханы Шижир]]''
Сүлжээг үүсгэн байгуулагч Жаргалсайханы Шижир нь математикийн багш мэргэжилтэй. Тэрээр [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол Улсын Боловсролын Их Сургуулийг]] 2008 онд математикийн багш мэргэжлээр төгсөж, 2010 онд тус сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан бөгөөд 2008–2009 онд Нийслэлийн 54-р сургуульд математикийн багшаар ажилласан.&lt;ref name=namtar /&gt;

Ж.Шижир Амжилт Группийн ТУЗ-ын даргын хувьд Амжилт Кибер Сургуулийн салбарууд, Цонжин Кибер Боардинг Сургууль, Индра Кибер Сургуулийг үүсгэн байгуулсан.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; Тэрээр мөн Цонжин Кибер Боардинг Сургууль байрладаг, Монголын анхны хувийн хот хэмээн танилцуулдаг [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситийг]] санаачлан байгуулсан.&lt;ref name=tsonjincom /&gt; Мөн «Зузугийн найзууд» хүүхэлдэйн киног санаачилсан.&lt;ref name=namtar /&gt;

Ж.Шижир 2014 онд «Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан», 2020 онд «Соёлын тэргүүний ажилтан», 2022 онд «Боловсролын тэргүүний ажилтан» тэмдгээр шагнагдсан. Мөн 2017 онд Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын «Хийморь» хүндэтгэлийн одон хүртэж, 2020 онд Монголын Залуучуудын Холбооны «Оны шилдэг бизнесмен залуу»-гаар шалгарсан.&lt;ref name=namtar /&gt;

Тэрээр «Миний мөрөөдлийн сургууль» эссэдээ «Хүүхэд бүрийн авьяас, чадвар, зан төлөв, мөрөөдлийг нь бүхэлд нь хөгжүүлдэг бүрэн дүүрэн орчин байх ёстой гэж би үздэг» гэж бичсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Уг эссэдээ усан бассейн, спорт заал, хөгжим, урлаг, VR болон шинжлэх ухааны лаборатори, дотуур байр бүхий цогц кампус, багшийг цаасан ажлаас чөлөөлөх сургуулийн удирдлагын цахим систем, мөрөөдлөө төсөл болгон хэрэгжүүлэх чадвартай төгсөгч бэлтгэх зорилгыг онцолсон.&lt;ref name=moroodol /&gt;

== Удирдлага ==
Сүлжээг Амжилт Группийн ТУЗ-ын дарга Ж.Шижир, ерөнхий захирал О.Намуун удирддаг. О.Намуун өмнө нь Амжилт Кибер Сургуулийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд одоо сүлжээний ерөнхий захирал юм.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; Сургууль бүрийг гүйцэтгэх захирал удирдаж, сургалтын үйл ажиллагааг сургалтын менежер хариуцдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

{| class=wikitable
|+ Сургуулиудын удирдлага
! Сургууль !! Гүйцэтгэх захирал !! Сургалтын менежер
|-
| Баянзүрх салбар || Д.Дүүрэнжаргал || Н.Амарсайхан, С.Өсөхбаяр
|-
| Хан-Уул салбар || М.Түвшинжаргал || —
|-
| Чингэлтэй салбар || С.Анхбаяр || Э.Хүрэлбаатар, Э.Мядагбадам
|-
| Яармаг салбар || Б.Оюунтуяа || Я.Отгонбат, Г.Жаргал
|-
| Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || О.Бямбацэнд || Ц.Энхцэцэг
|-
| Amjilt Cyber School (Алматы) || Т.Жанибек || —
|-
| Индра Кибер Институт || Э.Баярбаатар || —
|}
Гүйцэтгэх захирлууд — 2026 оны 10-р сарын байдлаар;&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; сургалтын менежерүүд — салбаруудын 2025–2026, 2026–2027 оны танилцуулгаар.&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

== Сургуулиуд ==
{| class='wikitable sortable'
|+ Сургуулиудын үзүүлэлт, 2026–2027 оны хичээлийн жил&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
! Сургууль !! Нээгдсэн !! Хаяг !! Анги !! Сурагч !! Бүлэг !! Багш, ажилтан !! Анги танхим !! Лаборатори !! Компьютер
|-
| Баянзүрх салбар || 2019 || Баянзүрх дүүрэг, 43-р хороо, Нарны зам 99-А || Бэлтгэл–12 || 879 || 29 || 78 || 29 || 4 || 134
|-
| Хан-Уул салбар || 2025 || Хан-Уул дүүрэг, 2-р хороо, Үйлдвэр, ХД-34 || 1–12 || 431 || 15 || 40 || 25 || 2 || 65
|-
| Чингэлтэй салбар || 2025 || Чингэлтэй дүүрэг, 2-р хороо, Их тойруу, 15-1 || Бэлтгэл–12 || 782 || 27 || 66 || 35 || 6 || 126
|-
| Яармаг салбар || 2024 || Хан-Уул дүүрэг, 24-р хороо, Шүншиг || 1–12 || 680+ || 27 || 74 || 41 || 4 || 128
|-
| Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || 2022 || Төв аймаг, Эрдэнэ сум, Цонжин Болдог || 1–12 || 700+ || 26 || 75 || 31 || 6 || 82
|-
| Amjilt Cyber School (Алматы) || 2022 || Казахстан, Алматы хот, Мауленовын гудамж 92 || — || 700+ || 16 || 34 || 26 || 2 || 40
|-
| Индра Кибер Сургууль || 2018 || Чингэлтэй дүүрэг, 4-р хороо || VI–XII (2027 оноос) || 100 || 4 || 11 || 7 || 1 || 20
|-
! Нийт || || || || 4,270+ || 144 || 378 || 194 || 25 || 595
|}
Тоо нь сургуулиудын гүйцэтгэх захирлуудын 2026 оны 10-р сарын 7-ны мэдээлэл (Алматы — 10-р сарын 8). «680+», «700+» нь тухайн тооноос дээш гэсэн утгатай. Индрагийн тоо нь одоогийн Индра Кибер Институтын суралцагчдынх.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Баянзүрх салбар ===
Баянзүрх салбар (албан ёсны нэр — «Нийслэлийн ерөнхий боловсролын Амжилт Кибер Сургууль») нь Баянзүрх дүүргийн 43-р хороо, Нарны зам 99-А байранд, Баянмонгол хорооллын замын хойд талд байрладаг. Сүлжээний анхны сургуулиудын нэг бөгөөд хамгийн олон сурагчтай салбар юм.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt; Боловсролын яамнаас математик, мэдээллийн технологийн гүнзгийрүүлсэн сургалт явуулах эрх авсан бөгөөд сургуулийн тусгай зөвшөөрөл 2037 он хүртэл хүчинтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сургууль таван давхар байранд 29 анги танхим, 4 лаборатори, 134 компьютер (68 PC, 66 iMac)-тэй. VR төхөөрөмж (15 Meta Quest 3), STEAM-ийн хэрэгсэл (Lego, Arduino, 3D принтер), төгөлдөр хуурын өрөө, спорт заал, таеквондогийн мини заалтай бөгөөд бүх анги интерактив самбартай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;

2025–2026 оны хичээлийн жилд 1–12-р ангид 803 сурагч (бага анги 302, дунд анги 310, ахлах анги 191), бэлтгэл бүлэгт 67 хүүхэд суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 29 бүлэгт 879 сурагч суралцаж, 78 багш, ажилтан ажиллаж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Хятад хэлийг 3-р ангиас заадаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Тус салбарын сурагчид өвөл, зуны хөтөлбөрөөр Цонжин Кибер Боардинг Сургуульд байрлан суралцдаг.&lt;ref name=bz /&gt; Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Хан-Уул салбар ===
Хан-Уул салбар (албан ёсны нэр — «Амжилт Кибер Бүрэн Дунд Сургууль») нь Хан-Уул дүүргийн 2-р хороо, Үйлдвэр, ХД-34 тоотод байрладаг. Групп 2025 оны 1-р сард уг дөрвөн давхар барилгыг худалдан авсан тул салбар өөрийн барилгатай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt; Салбар 2025 оны 9-р сарын 1-нд 40 багш, ажилтан, 15 бүлэг, 424 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн бөгөөд 2025 оны 10-р сарын 20-нд тусгай зөвшөөрөл авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;

2025–2026 оны хичээлийн жилд 1–11-р ангид 410 сурагч (бага анги 135, дунд анги 216, ахлах анги 59) суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 12-р анги нээгдэж, 431 сурагчтай болсон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt; Салбар 25 анги танхим, 2 лаборатори, 65 компьютер (32 PC, 33 iMac), ухаалаг самбар, хөгжмийн танхим, спорт заал, хоолны газартай, сургуулийн автобус гурван чиглэлд үйлчилдэг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;

Элсэлтийн шалгалтаар монгол хэл, математикийн мэдлэг шалгадаг. Бага ангид 12, дунд, ахлах ангид 20 дугуйлан, клуб ажилладаг; хөндлөнгийн үнэлгээг жилд гурван удаа хийж, захирлын нэрэмжит тэтгэлгийн шалгалтыг Demo Day өдөрлөгтэй хамт зохион байгуулдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt; Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Чингэлтэй салбар ===
Чингэлтэй салбар (албан ёсны нэр — «Нийслэлийн ерөнхий боловсролын Амжилт Кибер Сургууль Чингэлтэй») нь Чингэлтэй дүүргийн 2-р хороо, Их тойруу, 15-1 тоотод, дөрвөн давхар байранд байрладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt; 2025 оны 9-р сарын 1-нд нээгдэж, эхний хичээлийн жилдээ 27 бүлэгт 614 сурагч (бага анги 167, дунд анги 316, ахлах анги 131) суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 782 сурагч, 66 багш, ажилтантай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Сурагчдын 55 хувь нь Чингэлтэй дүүргийнх.&lt;ref name=chin /&gt;

Салбар 35 анги танхим, 6 лаборатори, 126 компьютер (64 PC, 62 iMac)-тэй. Хиймэл оюуны лаборатори, 30 Meta Quest 3S төхөөрөмжтэй VR лаборатори, WHALES BOT, Lego робот техникийн хэрэгсэл, физик, хими-биологийн лаборатори, STEAM заалтай бөгөөд бүх анги ухаалаг самбартай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt; Англи, хятад хэлний дөрвөн гадаад багштай. 29 дугуйлан ажилладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt; Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Яармаг салбар ===
Яармаг салбар нь Хан-Уул дүүргийн 24-р хороо, Шүншигт байрладаг. Сургууль 2024 онд «Индра Кибер Сургууль» нэрээр 1–12-р ангийн хувийн ерөнхий боловсролын сургуулиар нээгдсэн бөгөөд 2026 оны 6-р сарын 22-нд «Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбар» нэртэй болсон. Нэр солигдоход сургуулийн байршил, хамт олон, сургалтын хөтөлбөр хэвээр үлдсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

Салбар таван давхар, B1 давхар бүхий 3,427 м² талбайтай цутгамал бетон барилгад байрладаг. B1 давхартаа усан бассейн, 150 суудалтай цайны газартай, мөн спорт заал, хөгжим, бүжиг, байгалийн ухааны танхим, номын сантай. 41 анги танхим, 4 лаборатори, 128 компьютер (64 PC, 64 iMac), 30 VR төхөөрөмжтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

Монгол, англи, хятад гурван хэлээр хичээллэдэг бөгөөд сурагчдад гэрийн даалгавар өгдөггүй; даалгаврыг сургууль дээр багшийн удирдлагаар гүйцэтгэдэг. Кодлолын хичээлийг 1-р ангиас, хятад хэлийг 3-р ангиас хятад багштай заадаг. Англи хэлийг долоо хоногт 6–10 цаг CELTA гэрчилгээтэй гадаад багш нартай хамтран заадаг. Бага ангид математикийг долоо хоногт 8 цаг заадаг. 44 дугуйлан ажилладаг бөгөөд бүгд үндсэн төлбөрт багтдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

2025–2026 оны хичээлийн жилд 605 сурагч (бага анги 278, дунд анги 163, ахлах анги 164) суралцсан бол 2026–2027 оны хичээлийн жилд 27 бүлэгт 680 гаруй сурагч суралцаж, 74 багш, ажилтан ажиллаж байна. Жилийн төлбөр 2025–2026 оны хичээлийн жилд 20–24 сая төгрөг байв.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Цонжин Кибер Боардинг Сургууль ===
:''Үндсэн өгүүлэл: [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]]''
Цонжин Кибер Боардинг Сургууль (албан ёсны нэр — «Цонжин Кибер Сургууль»; англ. ''Tsonjin Cyber Boarding School'') нь Төв аймгийн Эрдэнэ сумын 1-р баг, Цонжин Болдогт, Улаанбаатараас 54 км зайд, Чингис хааны морьт хөшөөний дэргэд орших [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситид]] байрладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt; Сургууль өөрийгөө Монголын анхны мэдээллийн технологид суурилсан дотуур байртай сургууль гэж тодорхойлдог. Сурагчид кампуст амьдарч, 24 цагийн зохион байгуулалттай өдрийн хуваарийн дагуу суралцдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сургууль 2025–2026 оны хичээлийн жил хүртэл 6–12-р ангитай байсан. 2024 онд байгуулагдсан 1–5-р ангийн тусдаа бага сургууль 2026 оны 7-р сарын 21-нд үйл ажиллагаагаа зогсоож, 2026–2027 оны хичээлийн жилээс Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 1–12-р ангитай болсон бөгөөд сурагчдын тоо 240-өөс 700 давсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

{| class=wikitable
|+ Сурагч, багш ажилтны тоо&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;
! Хичээлийн жил !! Сурагч !! Багш, ажилтан
|-
| 2022–2023 || 69 || 17
|-
| 2023–2024 || 172 || 28
|-
| 2024–2025 || 265 || 35
|-
| 2025–2026 || 240 || 35
|-
| 2026–2027 || 700+ || 75
|}

Кампус нь сургалтын байр, дотуур байр, спорт заал, бассейнаас бүрддэг. 2026–2027 оны байдлаар 31 анги танхим (24–30 суудалтай), 6 лаборатори (VR, STEAM, шинжлэх ухаан зэрэг), 82 компьютер (55 PC, 27 iMac), 22×16 м спорт заал, 20×5 м хэмжээтэй хоёр замтай усан бассейн, 34 хөгжмийн зэмсэг (15 төгөлдөр хуур, 15 бөмбөр, 4 ятга)-тэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Гурван давхар дотуур байрны өрөө бүрт дөрвөн сурагч амьдардаг бөгөөд өрөө нь шүршүүр, ариун цэврийн өрөөтэй, охид, хөвгүүд тусдаа байрладаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Кампус 54 IP камер, гурван Starlink холболттой, эмч, сэтгэл зүйчтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; 2026 онд 70×18 м хэмжээтэй, дөрвөн давхар (ойролцоогоор 5,000 м²) сургалт, дотуур байрны шинэ барилга баригдсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сурагчдын ихэнх нь Улаанбаатар хотоос, дөрөвний нэг орчим нь Хэнтий, Өмнөговь, Дорнод, Сүхбаатар, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Ховд аймаг, Эрдэнэт, Дархан хотоос ирдэг бөгөөд гадаадын сурагчид ч суралцдаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Жилийн төлбөр 26–29 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Алматы салбар ===
''Amjilt Cyber School'' нь Казахстаны Алматы хотын Мауленовын гудамжны 92 тоотод байрладаг. Хуулийн этгээд нь «AMJILT EDU» ТОО.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Сургууль 2022 оноос үйл ажиллагаа явуулж, 2026 оны 1-р сард Казахстаны боловсролын лиценз авсан. Сургалтаа казах хэлээр явуулдаг ерөнхий боловсролын сургууль бөгөөд хоол, автобус, дүрэмт хувцасны үйлчилгээтэй. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 700 гаруй сурагч, 34 багш, ажилтан, 26 анги танхим, 2 лаборатори, 40 компьютертэй. Жилийн төлбөр 1.8 сая тенге.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Мөн QIT нэртэй нэг жилийн мэдээллийн технологийн мэргэжлийн хөтөлбөр явуулдаг. Хөтөлбөр нь fullstack веб хөгжүүлэлт (12 сар; HTML, CSS, JavaScript, React, Node.js, PostgreSQL), англи хэл (9 сар, IELTS-ийн бэлтгэлтэй), веб дизайн (3 сар; Photoshop, Figma) гэсэн модулиас бүрдэх бөгөөд шилдэг төгсөгчдийг дадлага, ажлын байранд зуучилж, Meta-гийн сертификат авах боломж олгодог.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=almaty /&gt; Гүйцэтгэх захирал нь Т.Жанибек.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Индра Кибер Сургууль ===
:''Үндсэн өгүүлэл: [[Индра Кибер Сургууль]]''
Индра Кибер Сургууль нь 2018 онд байгуулагдсан Индра Кибер Институтын суурин дээр ерөнхий боловсролын сургууль болж өргөжиж буй сургууль юм. Чингэлтэй дүүргийн 4-р хороо, Барилгачдын талбайн зүүн ард байрладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Индра Кибер Институт нь бүрэн дунд боловсролтой, 18-аас дээш насны хүмүүст программ хангамж, дижитал маркетингийн мэргэжлийн сургалт явуулдаг. Институт 2018 онд Энэтхэгийн хөтөлбөрт суурилсан программ хангамж, график дизайны сургалтаар үйл ажиллагаагаа эхэлж, 2019 оноос нэгээс нэг жил хагасын дипломын хөтөлбөрт шилжсэн. Есөн сарын fullstack хөгжүүлэгчийн хөтөлбөрийн суралцагчид Meta, Google-ийн мэргэжлийн сертификатын бэлтгэл хийдэг.&lt;ref name=indra /&gt; Институтын мэдээллээр 2018–2023 онд 700 гаруй, 2023–2025 онд 300 гаруй хүн төгссөн.&lt;ref name=indra /&gt; 2026–2027 оны хичээлийн жилд 100 суралцагч, 11 багш, ажилтантай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

«Индра Кибер Сургууль» 2026 оны 8-р сарын 13-нд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн. Сургууль 2027 оны 9-р сарын 1-нээс институтын байранд суурь, бүрэн дунд боловсролын (VI–XII анги) 330 суудалтай, бүлэг бүр 30 сурагчтайгаар хичээллэхээр төлөвлөж байна. Англи хэлийг долоо хоногт 8 цаг, хятад хэлийг 4 цаг (HSK) англи, хятад хэлний гадаад багштай заах бөгөөд 40 орчим дугуйлан, клубтэй байхаар төлөвлөсөн. Элсэлтийг 2027 оны хавраас авах бөгөөд жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг байхаар тогтоосон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Уг нэрийг 2024–2026 онд одоогийн Яармаг салбар хэрэглэж байсан.&lt;ref name=yarmag /&gt;

== Сургалтын хөтөлбөр ==
=== Гүнзгийрүүлсэн хичээл ===
Сургуулиуд Монгол Улсын үндэсний сургалтын хөтөлбөр дээр дараах таван хичээлийг гүнзгийрүүлэн заадаг. Хүснэгтэд Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн долоо хоногийн цагийг үзүүлэв; бусад сургуульд цаг нь харилцан адилгүй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;
{| class=wikitable
! Хичээл !! 7 хоногийн цаг !! Агуулга
|-
| Математик || 8–10 || Түвшний бүлгээр; геометр, арифметикийг тусдаа хичээлээр заана; 10-р ангиас SAT-ын бэлтгэл
|-
| Англи хэл || 8–14 || 1-р ангиас; Кембрижийн хөтөлбөр; IELTS, Duolingo English Test-ийн бэлтгэл
|-
| Хятад хэл || 6 || 3-р ангиас; HSK-ийн 1–6-р түвшин
|-
| Программ хангамж || 4–6 || Бага ангид Code.org, Scratch; дунд ангиас Python, веб хөгжүүлэлт; хиймэл оюун, робот техник
|-
| График дизайн || 4–6 || Adobe-ийн программ, анимаци; ахлах ангид брэнд, портфолио, PRO төсөл
|}

=== Кембрижийн хөтөлбөр ===
Сүлжээний нэгдсэн сургалтын загварт Кембрижийн олон улсын хөтөлбөрийн Primary, Lower Secondary, IGCSE, A-Level шатыг тусгасан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 2026–2027 оны хичээлийн жилээс Кембрижийн хөтөлбөрт нийцсэн 1–12-р ангийн сургалт явуулж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjincom /&gt; Бусад салбарт бага ангид Cambridge Primary English, Cambridge Global English сурах бичгээр англи хэл зааж, дунд ангид Cambridge Lower Secondary-ийн агуулга, ахлах ангид IGCSE-ийн бэлтгэл болон Кембрижийн Computer Science, ICT, Mathematics хичээл заадаг.&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

=== Олон улсын шалгалт, сертификат ===
Ахлах ангийн сурагчид IELTS, SAT, HSK, Duolingo English Test шалгалтад бэлтгэж, Харвардын их сургуулийн CS50, Meta, Google-ийн мэргэжлийн сертификатын онлайн хөтөлбөрт хамрагддаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; Ахлах ангийн сурагч бүрт мэргэжлийн зорилгод нь тулгуурлан есөн их сургуулийн жагсаалт гаргаж, тэтгэлгийн өргөдөл бүрдүүлэхэд нь зөвлөдөг.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

=== Төсөл, дугуйлан ===
Сурагчид өөрсдийн төслийг Demo Day, Pitch Day, Level Up арга хэмжээнд танилцуулдаг. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн сурагчид 2025–2026 оны хичээлийн жилд 28 төсөл хэрэгжүүлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Монгол дахь салбарууд робот техник, хиймэл оюун, веб хөгжүүлэлт, мэтгэлцээн, шатар, төгөлдөр хуур, бүжиг, таеквондо, сагсан бөмбөг зэрэг 20 гаруйгаас 44 хүртэл дугуйлан, клубтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

=== Элсэлт ===
Элсэлт нь үндсэн хичээлийн ур чадварыг шалгах элсэлтийн үнэлгээнд суурилдаг. Мэдлэгийн хоцрогдолтой шинэ сурагчдад анхан шатны үнэлгээ хийж, нөхөх төлөвлөгөө гаргадаг.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

=== amjilt.com платформ ===
Сургуулиудын ирц, дүн, гэрийн даалгавар, эцэг эхтэй харилцах, төлбөрийн мэдэгдэл зэрэг үйл ажиллагааг группийн amjilt.com системээр удирддаг. Систем Боловсролын яамны боловсролын мэдээллийн нэгдсэн систем (ESIS)-тэй холбогдсон.&lt;ref name=lms /&gt; 2026 оны байдлаар уг системийг 90 гаруй сургууль ашиглаж, 130 мянга гаруй хэрэглэгчтэй байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

== Багшлах бүрэлдэхүүн ==
2026 оны 10-р сарын байдлаар сүлжээний долоон сургуульд 378 багш, ажилтан ажиллаж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Боловсрол, мэргэшил ===
Баянзүрх салбарын багш нарын 12 нь магистр, 52 нь бакалаврын зэрэгтэй бөгөөд 10 нь заах аргач, 5 нь тэргүүлэх зэрэгтэй; 7 багш TESOL, нэг багш Кембрижийн багшийн сургалтын гэрчилгээтэй. Салбарын мэдээллээр тус салбарын бүх багш англи хэлний B2-оос дээш түвшинтэй.&lt;ref name=bz /&gt; Чингэлтэй салбарын багш нарын 20 гаруй хувь нь магистрын зэрэгтэй, 60 гаруй хувь нь таваас дээш жилийн туршлагатай.&lt;ref name=chin /&gt; Яармаг салбарын багш нар дунджаар 11.6 жилийн ажлын туршлагатай бөгөөд зөвлөх, тэргүүлэх зэрэгтэй багш нартай (2025–2026).&lt;ref name=yarmag /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургуульд заах аргач зэрэгтэй гурван багш ажилладаг бөгөөд 2025–2026 оны хичээлийн жилд нэг багшид ногдох сурагчийн тоо 8, нэг бүлгийн дундаж сурагч 21 байв.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

Сургуулиуд багш нарын ур чадварын уралдаан, хичээлийн ажиглалт, ментор багшийн тогтолцоо хэрэгжүүлж, багш нарыг Кембриж, Google, Meta-гийн онлайн сургалтад хамруулдаг.&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt; 2026 оны 2-р сараас салбар бүрт Duolingo for Schools платформ дээр англи, хятад хэлний сар бүрийн уралдаан зохион байгуулж, сар бүр гурван багш, есөн сурагчийг шагнадаг.&lt;ref name=duolingo /&gt;

=== Онцлох багш нар ===
* Д.Дүүрэнжаргал — Баянзүрх салбарын гүйцэтгэх захирал, мэдээллийн технологийн багш. 2021 оноос сургалтын менежер, 2025 оноос гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. «Заах аргач» (2016), «Тэргүүлэх» (2020) зэрэгтэй бөгөөд 2024 онд «Боловсролын тэргүүний ажилтан» тэмдгээр шагнагдсан.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;&lt;ref name=duurenjargal /&gt;
* Э.Сүхбат — Баянзүрх салбарын багш. Олон улсын хиймэл оюуны олимпиадын хүрэл медальт болон Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан сурагчдыг бэлтгэсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
* Б.Билэгмаа — Баянзүрх салбарын багш. Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан сурагчдыг бэлтгэсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
* Б.Эрдэнэ-Очир — Чингэлтэй салбарын математикийн багш. 2025 оны математикийн олимпиадад шавь нараа бэлтгэж, мөнгөн медаль хүртсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;
* Г.Жаргал — Яармаг салбарын сургалтын менежер, математикийн багш. Сурагчдыг IMEC, TIMO олон улсын математикийн олимпиадад бэлтгэж, удирдан оролцсон.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* Ж.Даваасүрэн — Яармаг салбарын зөвлөх зэрэгтэй багш. 2026 онд олон улсын VII эрдэм шинжилгээний хуралд III байр эзэлсэн.&lt;ref name=yarmag /&gt;

=== Гадаад багш нар ===
2025–2026 оны байдлаар Монгол дахь таван сургуульд 20 гаруй гадаад багш голчлон англи, хятад хэл заадаг. Тэд англи хэлээр төрөлх хэлтэй орнууд, Филиппин, Энэтхэг, Хятад, ОХУ зэрэг орны иргэд бөгөөд англи хэлний багш нарын зарим нь CELTA гэрчилгээтэй. Яармаг салбарт Туркийн TED University-ийн магистр, CELTA гэрчилгээтэй гадаад арга зүйч ажилладаг.&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;
{| class=wikitable
|+ Гадаад багш нар
! Сургууль !! Тоо !! Улс !! Хичээл
|-
| Баянзүрх салбар || 7 гаруй || Англи хэлээр төрөлх хэлтэй орнууд зэрэг || Англи хэл (Cambridge English, IELTS, ярианы клуб), хятад хэл (HSK)
|-
| Хан-Уул салбар || 5 || Энэтхэг, Хятад зэрэг || Англи хэлний ярианы хичээл, IELTS; хятад хэл (HSK, YCT)
|-
| Чингэлтэй салбар || 4 || Филиппин, Хятад зэрэг || Англи хэл (ярианы, дүрэм, унших, бичих), хятад хэл (ярианы, YCT, HSK)
|-
| Яармаг салбар || 3 гаруй || Хятад зэрэг || Англи хэл (CELTA гэрчилгээтэй багш нар), хятад хэл; англи хэлний гадаад арга зүйч
|-
| Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || 4 || ОХУ, Хятад || Англи хэл, хятад хэл
|}
Тоо нь салбаруудын 2025–2026, 2026–2027 оны танилцуулгаар.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

== Хамтын ажиллагаа ==
Баянзүрх салбар БНХАУ-ын Вэйхай хотын «Шэнгли» боловсролын байгууллагатай хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан бөгөөд тус салбарын 105 сурагч Чанчунь хот, Хайнань мужид нэг сарын хятад хэлний сургалтад хамрагдсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=duurenjargal /&gt; Группийн нэмэлт сургалтын байгууллага Амжилт Кибер Академи сургуулиудын байранд лаборатори ажиллуулж, 2023 оноос сурагчдад зориулсан өвлийн болон зуны сургалтын бааз зохион байгуулдаг.&lt;ref name=akademi /&gt;

Сургуулиуд мөн Харвардын их сургуулийн CS50, Meta, Google-ийн онлайн сертификатын хөтөлбөр, Cambridge Global English сурах бичиг, Code.org, SoloLearn, ELSA AI, HackerRank, Duolingo for Schools зэрэг олон улсын хөтөлбөр, цахим платформыг сургалтдаа ашигладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=duolingo /&gt;

== Сурагч, төгсөгчдийн амжилт ==
=== Олимпиад, тэмцээн ===
2026 оны 8-р сард Казахстаны [[Астана]] хотноо 100 гаруй улсын 470 гаруй сурагчийн оролцоотой болсон Олон улсын хиймэл оюуны III олимпиадад (IOAI 2026) Монгол Улсын багийн дөрвөн сурагчаас хоёр нь хүрэл медаль хүртсэн бөгөөд тэдний нэг нь Амжилт Кибер Сургуулийн 12-р ангийн сурагч байв.&lt;ref name=ikon-ioai /&gt; Уг сурагч 2026 оны 9-р сард олон улсын олимпиадын бусад медальтны хамт Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал хүртсэн.&lt;ref name=ikon-shagnal /&gt;

Сургуулиудын мэдээллээр сурагчид дараах амжилт гаргасан:&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;
{| class='wikitable sortable'
! Он !! Тэмцээн !! Үр дүн !! Сургууль
|-
| 2026 || Ази-Номхон далайн бүсийн сурагчдын хиймэл оюуны олимпиад (APOAI) || Алтан медаль || Баянзүрх
|-
| 2026 || Олон улсын хиймэл оюуны олимпиад (IOAI) || Хүрэл медаль || Баянзүрх
|-
| 2026 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, III даваа || Мөнгөн медаль, улсын эрх || Цонжин
|-
| 2025–2026 || IMEC, TIMO олон улсын математикийн олимпиад || I байр || Яармаг
|-
| 2025–2026 || Owlypia (Лондон) англи хэлний олимпиад || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || SEAMO олон улсын математикийн олимпиад || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || Ой тогтоолтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн (Вьетнам) || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || Дартсын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн (БНСУ) || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || Чирлидингийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн || Аварга || Яармаг
|-
| 2025 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Алтан медаль || Цонжин
|-
| 2025 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, III даваа || Мөнгөн медаль || Цонжин
|-
| 2025 || Физик, түүхийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Цонжин
|-
| 2025 || Математикийн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Чингэлтэй
|-
| 2025–2026 || Дүүргийн түүхийн олимпиад || Алтан, хүрэл медаль || Чингэлтэй
|-
| 2025–2026 || Дүүргийн программ хангамжийн олимпиад || Алтан медаль || Хан-Уул
|-
| 2025–2026 || Дүүргийн монгол хэлний олимпиад || Хүрэл медаль || Хан-Уул
|-
| 2024–2025 || Коперникийн олон улсын олимпиад || 2 алт, 1 мөнгө, 3 хүрэл медаль || Баянзүрх
|-
| 2024 || WRO робот техникийн үндэсний тэмцээн || II байр || Баянзүрх
|-
| 2024 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Мөнгөн медаль || Цонжин
|-
| 2024 || Физикийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Цонжин
|}
Баянзүрх салбарын 224 гаруй сурагч 2025–2026 оны хичээлийн жилд SEAMO, IMOCSEA, IMEC, Brainiacs зэрэг олон улсын олимпиадад оролцсон бөгөөд дунд ангийн 45 гаруй сурагч IMOCSEA, IMEC олимпиадад амжилттай оролцсон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Олон улсын шалгалт ===
* '''IELTS''' — Баянзүрх салбарын дөрвөн сурагч 8.5 оноо авсан бөгөөд 2022–2025 оны дундаж оноо 6.5. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 31 сурагч 2022 оноос хойш шалгалт өгсөн бөгөөд дээд оноо 8.0 (2025–2026). Чингэлтэй салбарын эхний гурван сурагч 7.0–7.5 оноо авсан. Хан-Уул салбарт шалгалт өгсөн сурагчдын тоо 8-аас 16 болж өссөн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Яармаг салбарын зургаан сурагч 2025–2026 онд шалгалт өгч, дундаж оноо 6.5, гурав нь 7.0 оноо авсан.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* '''SAT''' — Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 15 сурагч шалгалт өгсөн бөгөөд 2025–2026 онд нэг сурагч нэг хэсэгт 800 буюу бүтэн оноо авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Яармаг салбарын 20 сурагч 2025–2026 онд шалгалт өгч, дундаж оноо 1046 байв.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* '''ЭЕШ''' — Баянзүрх салбарын хоёр сурагч Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
* '''HSK''' — Баянзүрх салбарын 240 гаруй сурагч 2023–2025 онд HSK-ийн оноо авсан. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 184 сурагч HSK-ийн 1–3-р түвшний шалгалт өгсөн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Яармаг салбарын нэг сурагч 2026 онд HSK-ийн 5-р түвшинд тэнцсэн.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* '''Сертификат''' — Баянзүрх салбарын 95 сурагч Харвардын Computer Science, 35 сурагч Python, 10 сурагч Meta-гийн JavaScript сертификат авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн сурагчид 2025 онд Meta-гийн Python (19 сурагч), Харвардын Mobile App, Computer Science, CS for Python (тус бүр 20 сурагч) хөтөлбөрийг дүүргэсэн.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

=== Төгсөгчид ===
Баянзүрх салбар 2021 онд анхны төгсөгчдөө гаргасан. Тус салбарын төгсөгчид Торонтогийн их сургууль, Hong Kong Baptist University, Pennsylvania State University, NYU Shanghai, Arizona State University, American University of Paris, University of Colorado Boulder, Augustana University, Alfred University, University of Hartford, Drake University, University of Texas at Arlington зэрэг их сургуульд тэнцсэн.&lt;ref name=duurenjargal /&gt; 2024–2025 оны төгсөгчид University of Hartford (140,000 ам.доллар), Augustana University (128,000), Drake University (124,000), Alfred University (72,000), Arizona State University (64,000)-аас дөрвөн жилийн тэтгэлгийн санал авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн төгсөгчид 2023–2025 онд найман улсын их сургуулиас 28 тэтгэлгийн санал авсан: АНУ 14, Хонконг 3, Хятад 3, Япон 3, Канад 2, Тайвань 1, БНСУ 1, Унгар 1.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
{| class=wikitable
|+ Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн төгсөгчид&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;
! Төгсөгчид !! Тоо !! Их сургууль, тэтгэлэг
|-
| 2023–2024 оны || 3 || Óbuda University (Унгар, Stipendium Hungaricum 100%), Ritsumeikan Asia Pacific University (Япон, 30%), DePaul University (АНУ, 116,000 ам.доллар)
|-
| 2024–2025 оны || 13 || Ritsumeikan Asia Pacific University (2 сурагч), East China University of Science and Technology (Хятад), National Taiwan University (Тайванийн засгийн газрын 100% тэтгэлэг), HKUST (100%), Hong Kong Baptist University (40,000 HK$), NYU Shanghai (40,000 ам.доллар)
|-
| 2025–2026 оны || — || Augustana University (тус бүр 132,000 ам.доллар, 3 сурагч), Elmhurst University (тус бүр 102,000 ам.доллар, 2 сурагч); Сөүлийн их сургууль, Ёнсэйн их сургуульд өргөдөл гаргасан
|}

== Цаашдын зорилт ==
Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийг [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситийн]] мастер төлөвлөгөөний дагуу 2,000 гаруй суудалтай болгох зорилт тавьсан бөгөөд 90×18 м хэмжээтэй, дөрвөн давхар дараагийн барилгын суурийн ажил 2026 оны 10-р сард эхэлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Амжилт Групп Ази тивд 100 салбар сургууль байгуулах зорилт тавьж, [[Филиппин]], [[Өвөр Монгол]], [[Буриад Улс|Буриадад]] ажил эхлүүлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Амжилт Групп]]
* [[Жаргалсайханы Шижир]]
* [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]]
* [[Индра Кибер Сургууль]]
* [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]]

== Эх сурвалж ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=tanilcuulga&gt;«Салбар сургуулиудын дэлгэрэнгүй танилцуулга». Амжилт Групп, 2026 оны 10-р сар. Сургуулиудын гүйцэтгэх захирлуудын 2026 оны 10-р сарын 7-ны мэдээлэл.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=amjiltcyber&gt;[https://amjiltcyber.edu.mn Amjilt Cyber School — албан ёсны сайт]. Хандсан 2026-10-18.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=namtar&gt;«Жаргалсайханы Шижир — намтар». Амжилт Групп.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=moroodol&gt;Ж.Шижир. «Миний мөрөөдлийн сургууль» (эссэ). Амжилт Групп.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=bz&gt;«Амжилт Кибер Сургууль — Баянзүрх салбарын танилцуулга». Амжилт Кибер Сургууль, 2025–2026 оны хичээлийн жил.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=hu&gt;«Амжилт Кибер Сургууль — Хан-Уул салбарын мэдээллийн бүрэн жагсаалт». Амжилт Кибер Сургууль, 2025–2026 оны хичээлийн жил.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=chin&gt;«Амжилт Кибер Чингэлтэй — нэгдсэн танилцуулга». Амжилт Кибер Сургууль, 2026–2027 оны хичээлийн жил.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=tsonjin&gt;«Цонжин Кибер Боардинг Сургууль — нэгдсэн танилцуулга». Цонжин Кибер Сургууль, 2026.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=almaty&gt;«Amjilt Cyber School — QIT хөтөлбөрийн танилцуулга». Amjilt Cyber School, Алматы.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=duolingo&gt;«Duolingo for Schools — салбар сургуулиудын уралдааны журам». Амжилт Групп, 2026 оны 2-р сар.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=yarmag&gt;«Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбарын танилцуулга» (хуучнаар «Индра Кибер Сургууль»), 2025–2026 оны хичээлийн жил; «Нэр солих тухай мэдэгдэл», 2026 оны 6-р сарын 22. Амжилт Кибер Сургууль.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=indra&gt;«Индра Кибер Институтын дэлгэрэнгүй танилцуулга». Индра Кибер Институт.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=lms&gt;«Amjilt LMS — танилцуулга». Амжилт Групп.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=duurenjargal&gt;«Д.Дүүрэнжаргал — гүйцэтгэх захирлын анкет». Амжилт Кибер Сургууль, Баянзүрх салбар.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=akademi&gt;«Амжилт Кибер Академи — танилцуулга». Амжилт Кибер Академи.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=tsonjincom&gt;[https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити — tsonjin.com]. Хандсан 2026-10-19.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=ikon-ioai&gt;Г.Мөрөн. [https://ikon.mn/n/3pht «Олон улсын хиймэл оюуны III олимпиадаас монгол сурагчид хос хүрэл медаль хүртлээ»]. ''ikon.mn'', 2026-08-10.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=ikon-shagnal&gt;М.Батчимэг. [https://ikon.mn/n/3qcy «ФОТО: Олон улсын олимпиадад амжилттай оролцсон сурагчид, Зохион байгуулах хороодод Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал гардууллаа»]. ''ikon.mn'', 2026-09-16.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== Гадаад холбоос ==
* [https://amjiltcyber.edu.mn Амжилт Кибер Сургууль — албан ёсны сайт]
* [https://amjilt.com Амжилт Групп — amjilt.com]
* [https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити — tsonjin.com]

[[Ангилал:Монголын сургууль]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]]</text>
      <sha1>socg5q5epgzykopyl07vx56qybi3al5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874076</id>
      <parentid>874075</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56637-43</username>
        <id>108478</id>
      </contributor>
      <comment>цэлмүүн</comment>
      <origin>874076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57647" sha1="4jcwj2jxa67lu9pwgzy6x43ju28josl" xml:space="preserve">Цэлмүүн энэ сургуульд сурдаг
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; margin:0 0 1em 1em; padding:0.2em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em; border-spacing:3px;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold; padding:0.2em;&quot; | Амжилт Кибер Сургууль
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | ''Amjilt Cyber School''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Төрөл
| Хувийн ерөнхий боловсролын сургуулийн сүлжээ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Байгуулагдсан
| 2019
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Үүсгэн байгуулагч
| [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Харьяалал
| [[Амжилт Групп]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Ерөнхий захирал
| О.Намуун&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Сургууль
| 7 (Монголд 6, Казахстанд 1)&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Анги
| Бэлтгэл бүлэг, 1–12-р анги
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Хичээллэх хэл
| Монгол, англи, хятад хэл; Алматыд казах хэл
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Сурагч
| 4,200 гаруй (2026–2027)&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Багш, ажилтан
| 378&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Байршил
| [[Улаанбаатар]], [[Төв аймаг]] ([[Монгол Улс]]); [[Алматы]] ([[Казахстан]])
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Вэбсайт
| [https://amjiltcyber.edu.mn amjiltcyber.edu.mn]
|}
'''Амжилт Кибер Сургууль''' (англ. ''Amjilt Cyber School'') нь [[Монгол Улс]], [[Казахстан]]д үйл ажиллагаа явуулдаг хувийн ерөнхий боловсролын сургуулийн сүлжээ юм. Сүлжээг математикийн багш мэргэжилтэй [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]] үүсгэн байгуулсан бөгөөд түүний 2007 онд amjilt.com вэбсайтаар эхлүүлсэн [[Амжилт Групп]]ийн харьяанд ажилладаг. Анхны ерөнхий боловсролын сургууль нь 2019 онд [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх дүүрэг|Баянзүрх дүүрэгт]] нээгдсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

2026–2027 оны хичээлийн жилийн байдлаар сүлжээнд долоон сургууль багтдаг. Үүнд Улаанбаатар хотын Баянзүрх, Хан-Уул, Чингэлтэй, Яармаг салбар, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Эрдэнэ суманд байрлах дотуур байртай [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]], Казахстаны [[Алматы]] хот дахь ''Amjilt Cyber School'', 2027 оноос ерөнхий боловсролын сургалт эхлэх [[Индра Кибер Сургууль]] орно. Эдгээр сургуульд нийт 4,200 гаруй сурагч суралцаж, 378 багш, ажилтан ажиллаж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сургуулиуд үндэсний сургалтын хөтөлбөрийг математик, англи хэл, хятад хэл, программ хангамж, график дизайны гүнзгийрүүлсэн сургалт, Кембрижийн хөтөлбөрийн агуулга, олон улсын шалгалтын бэлтгэлтэй хослуулдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; 2026 онд сүлжээний сурагч Олон улсын хиймэл оюуны олимпиадаас хүрэл медаль авч, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал хүртсэн.&lt;ref name=ikon-ioai /&gt;&lt;ref name=ikon-shagnal /&gt;

== Түүх ==
=== Үүсэл (2007–2021) ===
Ж.Шижир 2007 онд amjilt.com вэбсайтыг байгуулснаар Амжилт Групп үйл ажиллагаагаа эхэлсэн. Групп 2018 онд Индра Кибер Институтыг байгуулсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

2019 онд Баянзүрх дүүрэгт Амжилт Кибер Сургууль бага боловсролын сургууль хэлбэрээр нээгдсэн. Сургууль 2020 онд тусгай зөвшөөрөл авч бүрэн дунд боловсролын сургууль болсон бөгөөд 2021 онд анхны төгсөгчдөө гаргаж, сурагчид нь олон улсын шалгалт өгч эхэлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;

=== Өргөжилт (2022–2025) ===
2022 оны 3-р сард Төв аймгийн Эрдэнэ сумын Цонжин Болдогт дотуур байртай Цонжин Кибер Боардинг Сургууль байгуулагдаж, 2022–2023 оны хичээлийн жилд 17 багш, ажилтан, 69 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн. Мөн онд Казахстаны Алматы хотод ''Amjilt Cyber School'' үйл ажиллагаагаа эхэлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

2024 онд Хан-Уул дүүргийн 24-р хороонд «Индра Кибер Сургууль» нэртэй 1–12-р ангийн хувийн ерөнхий боловсролын сургууль нээгдсэн (одоогийн Яармаг салбар).&lt;ref name=yarmag /&gt; 2024 оны 7-р сард Цонжинд 1–5-р ангийн тусдаа бага сургууль байгуулагдсан бөгөөд 2026 оны 7-р сарын 21-нд үйл ажиллагаагаа зогсоосон.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

Групп 2025 оны 1-р сард Хан-Уул дүүргийн 2-р хороонд сургуулийн барилга худалдан авсан. 2025 оны 9-р сарын 1-нд Хан-Уул салбар 424 сурагчтай хичээллэж эхэлсэн. Мөн өдөр нээгдсэн Чингэлтэй салбар 2025–2026 оны хичээлийн жилд 614 сурагчтай байв.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;

=== Нэгдсэн брэнд (2026 оноос) ===
2026 оны 1-р сард Алматы дахь сургууль Казахстаны боловсролын лиценз авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; 2026 оны 6-р сарын 22-нд группийн ерөнхий боловсролын сургуулиудыг нэг брэндэд нэгтгэх шийдвэрээр Яармаг дахь «Индра Кибер Сургууль» «Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбар» нэртэй болсон.&lt;ref name=yarmag /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 2026–2027 оны хичээлийн жилээс 1–12-р ангитай болж, Кембрижийн хөтөлбөр нэвтрүүлсэн бөгөөд шинэ барилгатай болсон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

2026 оны 8-р сарын 13-нд «Индра Кибер Сургууль» нэртэй шинэ хуулийн этгээд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн. Уг сургууль 2027 оны 9-р сарын 1-нээс Индра Кибер Институтын байранд хичээллэхээр төлөвлөж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Монгол дахь таван сургуулийн (Баянзүрх, Хан-Уул, Чингэлтэй, Яармаг, Цонжин) сурагчдын тоо 2025–2026 оны хичээлийн жилд 2,671 байсан бол 2026–2027 оны хичээлийн жилд 3,470 давсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

== Үүсгэн байгуулагч ==
:''Үндсэн өгүүлэл: [[Жаргалсайханы Шижир]]''
Сүлжээг үүсгэн байгуулагч Жаргалсайханы Шижир нь математикийн багш мэргэжилтэй. Тэрээр [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол Улсын Боловсролын Их Сургуулийг]] 2008 онд математикийн багш мэргэжлээр төгсөж, 2010 онд тус сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан бөгөөд 2008–2009 онд Нийслэлийн 54-р сургуульд математикийн багшаар ажилласан.&lt;ref name=namtar /&gt;

Ж.Шижир Амжилт Группийн ТУЗ-ын даргын хувьд Амжилт Кибер Сургуулийн салбарууд, Цонжин Кибер Боардинг Сургууль, Индра Кибер Сургуулийг үүсгэн байгуулсан.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; Тэрээр мөн Цонжин Кибер Боардинг Сургууль байрладаг, Монголын анхны хувийн хот хэмээн танилцуулдаг [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситийг]] санаачлан байгуулсан.&lt;ref name=tsonjincom /&gt; Мөн «Зузугийн найзууд» хүүхэлдэйн киног санаачилсан.&lt;ref name=namtar /&gt;

Ж.Шижир 2014 онд «Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан», 2020 онд «Соёлын тэргүүний ажилтан», 2022 онд «Боловсролын тэргүүний ажилтан» тэмдгээр шагнагдсан. Мөн 2017 онд Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын «Хийморь» хүндэтгэлийн одон хүртэж, 2020 онд Монголын Залуучуудын Холбооны «Оны шилдэг бизнесмен залуу»-гаар шалгарсан.&lt;ref name=namtar /&gt;

Тэрээр «Миний мөрөөдлийн сургууль» эссэдээ «Хүүхэд бүрийн авьяас, чадвар, зан төлөв, мөрөөдлийг нь бүхэлд нь хөгжүүлдэг бүрэн дүүрэн орчин байх ёстой гэж би үздэг» гэж бичсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Уг эссэдээ усан бассейн, спорт заал, хөгжим, урлаг, VR болон шинжлэх ухааны лаборатори, дотуур байр бүхий цогц кампус, багшийг цаасан ажлаас чөлөөлөх сургуулийн удирдлагын цахим систем, мөрөөдлөө төсөл болгон хэрэгжүүлэх чадвартай төгсөгч бэлтгэх зорилгыг онцолсон.&lt;ref name=moroodol /&gt;

== Удирдлага ==
Сүлжээг Амжилт Группийн ТУЗ-ын дарга Ж.Шижир, ерөнхий захирал О.Намуун удирддаг. О.Намуун өмнө нь Амжилт Кибер Сургуулийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд одоо сүлжээний ерөнхий захирал юм.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; Сургууль бүрийг гүйцэтгэх захирал удирдаж, сургалтын үйл ажиллагааг сургалтын менежер хариуцдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

{| class=wikitable
|+ Сургуулиудын удирдлага
! Сургууль !! Гүйцэтгэх захирал !! Сургалтын менежер
|-
| Баянзүрх салбар || Д.Дүүрэнжаргал || Н.Амарсайхан, С.Өсөхбаяр
|-
| Хан-Уул салбар || М.Түвшинжаргал || —
|-
| Чингэлтэй салбар || С.Анхбаяр || Э.Хүрэлбаатар, Э.Мядагбадам
|-
| Яармаг салбар || Б.Оюунтуяа || Я.Отгонбат, Г.Жаргал
|-
| Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || О.Бямбацэнд || Ц.Энхцэцэг
|-
| Amjilt Cyber School (Алматы) || Т.Жанибек || —
|-
| Индра Кибер Институт || Э.Баярбаатар || —
|}
Гүйцэтгэх захирлууд — 2026 оны 10-р сарын байдлаар;&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; сургалтын менежерүүд — салбаруудын 2025–2026, 2026–2027 оны танилцуулгаар.&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

== Сургуулиуд ==
{| class='wikitable sortable'
|+ Сургуулиудын үзүүлэлт, 2026–2027 оны хичээлийн жил&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
! Сургууль !! Нээгдсэн !! Хаяг !! Анги !! Сурагч !! Бүлэг !! Багш, ажилтан !! Анги танхим !! Лаборатори !! Компьютер
|-
| Баянзүрх салбар || 2019 || Баянзүрх дүүрэг, 43-р хороо, Нарны зам 99-А || Бэлтгэл–12 || 879 || 29 || 78 || 29 || 4 || 134
|-
| Хан-Уул салбар || 2025 || Хан-Уул дүүрэг, 2-р хороо, Үйлдвэр, ХД-34 || 1–12 || 431 || 15 || 40 || 25 || 2 || 65
|-
| Чингэлтэй салбар || 2025 || Чингэлтэй дүүрэг, 2-р хороо, Их тойруу, 15-1 || Бэлтгэл–12 || 782 || 27 || 66 || 35 || 6 || 126
|-
| Яармаг салбар || 2024 || Хан-Уул дүүрэг, 24-р хороо, Шүншиг || 1–12 || 680+ || 27 || 74 || 41 || 4 || 128
|-
| Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || 2022 || Төв аймаг, Эрдэнэ сум, Цонжин Болдог || 1–12 || 700+ || 26 || 75 || 31 || 6 || 82
|-
| Amjilt Cyber School (Алматы) || 2022 || Казахстан, Алматы хот, Мауленовын гудамж 92 || — || 700+ || 16 || 34 || 26 || 2 || 40
|-
| Индра Кибер Сургууль || 2018 || Чингэлтэй дүүрэг, 4-р хороо || VI–XII (2027 оноос) || 100 || 4 || 11 || 7 || 1 || 20
|-
! Нийт || || || || 4,270+ || 144 || 378 || 194 || 25 || 595
|}
Тоо нь сургуулиудын гүйцэтгэх захирлуудын 2026 оны 10-р сарын 7-ны мэдээлэл (Алматы — 10-р сарын 8). «680+», «700+» нь тухайн тооноос дээш гэсэн утгатай. Индрагийн тоо нь одоогийн Индра Кибер Институтын суралцагчдынх.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Баянзүрх салбар ===
Баянзүрх салбар (албан ёсны нэр — «Нийслэлийн ерөнхий боловсролын Амжилт Кибер Сургууль») нь Баянзүрх дүүргийн 43-р хороо, Нарны зам 99-А байранд, Баянмонгол хорооллын замын хойд талд байрладаг. Сүлжээний анхны сургуулиудын нэг бөгөөд хамгийн олон сурагчтай салбар юм.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt; Боловсролын яамнаас математик, мэдээллийн технологийн гүнзгийрүүлсэн сургалт явуулах эрх авсан бөгөөд сургуулийн тусгай зөвшөөрөл 2037 он хүртэл хүчинтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сургууль таван давхар байранд 29 анги танхим, 4 лаборатори, 134 компьютер (68 PC, 66 iMac)-тэй. VR төхөөрөмж (15 Meta Quest 3), STEAM-ийн хэрэгсэл (Lego, Arduino, 3D принтер), төгөлдөр хуурын өрөө, спорт заал, таеквондогийн мини заалтай бөгөөд бүх анги интерактив самбартай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;

2025–2026 оны хичээлийн жилд 1–12-р ангид 803 сурагч (бага анги 302, дунд анги 310, ахлах анги 191), бэлтгэл бүлэгт 67 хүүхэд суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 29 бүлэгт 879 сурагч суралцаж, 78 багш, ажилтан ажиллаж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Хятад хэлийг 3-р ангиас заадаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Тус салбарын сурагчид өвөл, зуны хөтөлбөрөөр Цонжин Кибер Боардинг Сургуульд байрлан суралцдаг.&lt;ref name=bz /&gt; Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Хан-Уул салбар ===
Хан-Уул салбар (албан ёсны нэр — «Амжилт Кибер Бүрэн Дунд Сургууль») нь Хан-Уул дүүргийн 2-р хороо, Үйлдвэр, ХД-34 тоотод байрладаг. Групп 2025 оны 1-р сард уг дөрвөн давхар барилгыг худалдан авсан тул салбар өөрийн барилгатай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt; Салбар 2025 оны 9-р сарын 1-нд 40 багш, ажилтан, 15 бүлэг, 424 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн бөгөөд 2025 оны 10-р сарын 20-нд тусгай зөвшөөрөл авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;

2025–2026 оны хичээлийн жилд 1–11-р ангид 410 сурагч (бага анги 135, дунд анги 216, ахлах анги 59) суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 12-р анги нээгдэж, 431 сурагчтай болсон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt; Салбар 25 анги танхим, 2 лаборатори, 65 компьютер (32 PC, 33 iMac), ухаалаг самбар, хөгжмийн танхим, спорт заал, хоолны газартай, сургуулийн автобус гурван чиглэлд үйлчилдэг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;

Элсэлтийн шалгалтаар монгол хэл, математикийн мэдлэг шалгадаг. Бага ангид 12, дунд, ахлах ангид 20 дугуйлан, клуб ажилладаг; хөндлөнгийн үнэлгээг жилд гурван удаа хийж, захирлын нэрэмжит тэтгэлгийн шалгалтыг Demo Day өдөрлөгтэй хамт зохион байгуулдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt; Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Чингэлтэй салбар ===
Чингэлтэй салбар (албан ёсны нэр — «Нийслэлийн ерөнхий боловсролын Амжилт Кибер Сургууль Чингэлтэй») нь Чингэлтэй дүүргийн 2-р хороо, Их тойруу, 15-1 тоотод, дөрвөн давхар байранд байрладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt; 2025 оны 9-р сарын 1-нд нээгдэж, эхний хичээлийн жилдээ 27 бүлэгт 614 сурагч (бага анги 167, дунд анги 316, ахлах анги 131) суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 782 сурагч, 66 багш, ажилтантай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Сурагчдын 55 хувь нь Чингэлтэй дүүргийнх.&lt;ref name=chin /&gt;

Салбар 35 анги танхим, 6 лаборатори, 126 компьютер (64 PC, 62 iMac)-тэй. Хиймэл оюуны лаборатори, 30 Meta Quest 3S төхөөрөмжтэй VR лаборатори, WHALES BOT, Lego робот техникийн хэрэгсэл, физик, хими-биологийн лаборатори, STEAM заалтай бөгөөд бүх анги ухаалаг самбартай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt; Англи, хятад хэлний дөрвөн гадаад багштай. 29 дугуйлан ажилладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt; Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Яармаг салбар ===
Яармаг салбар нь Хан-Уул дүүргийн 24-р хороо, Шүншигт байрладаг. Сургууль 2024 онд «Индра Кибер Сургууль» нэрээр 1–12-р ангийн хувийн ерөнхий боловсролын сургуулиар нээгдсэн бөгөөд 2026 оны 6-р сарын 22-нд «Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбар» нэртэй болсон. Нэр солигдоход сургуулийн байршил, хамт олон, сургалтын хөтөлбөр хэвээр үлдсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

Салбар таван давхар, B1 давхар бүхий 3,427 м² талбайтай цутгамал бетон барилгад байрладаг. B1 давхартаа усан бассейн, 150 суудалтай цайны газартай, мөн спорт заал, хөгжим, бүжиг, байгалийн ухааны танхим, номын сантай. 41 анги танхим, 4 лаборатори, 128 компьютер (64 PC, 64 iMac), 30 VR төхөөрөмжтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

Монгол, англи, хятад гурван хэлээр хичээллэдэг бөгөөд сурагчдад гэрийн даалгавар өгдөггүй; даалгаврыг сургууль дээр багшийн удирдлагаар гүйцэтгэдэг. Кодлолын хичээлийг 1-р ангиас, хятад хэлийг 3-р ангиас хятад багштай заадаг. Англи хэлийг долоо хоногт 6–10 цаг CELTA гэрчилгээтэй гадаад багш нартай хамтран заадаг. Бага ангид математикийг долоо хоногт 8 цаг заадаг. 44 дугуйлан ажилладаг бөгөөд бүгд үндсэн төлбөрт багтдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

2025–2026 оны хичээлийн жилд 605 сурагч (бага анги 278, дунд анги 163, ахлах анги 164) суралцсан бол 2026–2027 оны хичээлийн жилд 27 бүлэгт 680 гаруй сурагч суралцаж, 74 багш, ажилтан ажиллаж байна. Жилийн төлбөр 2025–2026 оны хичээлийн жилд 20–24 сая төгрөг байв.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Цонжин Кибер Боардинг Сургууль ===
:''Үндсэн өгүүлэл: [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]]''
Цонжин Кибер Боардинг Сургууль (албан ёсны нэр — «Цонжин Кибер Сургууль»; англ. ''Tsonjin Cyber Boarding School'') нь Төв аймгийн Эрдэнэ сумын 1-р баг, Цонжин Болдогт, Улаанбаатараас 54 км зайд, Чингис хааны морьт хөшөөний дэргэд орших [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситид]] байрладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt; Сургууль өөрийгөө Монголын анхны мэдээллийн технологид суурилсан дотуур байртай сургууль гэж тодорхойлдог. Сурагчид кампуст амьдарч, 24 цагийн зохион байгуулалттай өдрийн хуваарийн дагуу суралцдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сургууль 2025–2026 оны хичээлийн жил хүртэл 6–12-р ангитай байсан. 2024 онд байгуулагдсан 1–5-р ангийн тусдаа бага сургууль 2026 оны 7-р сарын 21-нд үйл ажиллагаагаа зогсоож, 2026–2027 оны хичээлийн жилээс Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 1–12-р ангитай болсон бөгөөд сурагчдын тоо 240-өөс 700 давсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

{| class=wikitable
|+ Сурагч, багш ажилтны тоо&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;
! Хичээлийн жил !! Сурагч !! Багш, ажилтан
|-
| 2022–2023 || 69 || 17
|-
| 2023–2024 || 172 || 28
|-
| 2024–2025 || 265 || 35
|-
| 2025–2026 || 240 || 35
|-
| 2026–2027 || 700+ || 75
|}

Кампус нь сургалтын байр, дотуур байр, спорт заал, бассейнаас бүрддэг. 2026–2027 оны байдлаар 31 анги танхим (24–30 суудалтай), 6 лаборатори (VR, STEAM, шинжлэх ухаан зэрэг), 82 компьютер (55 PC, 27 iMac), 22×16 м спорт заал, 20×5 м хэмжээтэй хоёр замтай усан бассейн, 34 хөгжмийн зэмсэг (15 төгөлдөр хуур, 15 бөмбөр, 4 ятга)-тэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Гурван давхар дотуур байрны өрөө бүрт дөрвөн сурагч амьдардаг бөгөөд өрөө нь шүршүүр, ариун цэврийн өрөөтэй, охид, хөвгүүд тусдаа байрладаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Кампус 54 IP камер, гурван Starlink холболттой, эмч, сэтгэл зүйчтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; 2026 онд 70×18 м хэмжээтэй, дөрвөн давхар (ойролцоогоор 5,000 м²) сургалт, дотуур байрны шинэ барилга баригдсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сурагчдын ихэнх нь Улаанбаатар хотоос, дөрөвний нэг орчим нь Хэнтий, Өмнөговь, Дорнод, Сүхбаатар, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Ховд аймаг, Эрдэнэт, Дархан хотоос ирдэг бөгөөд гадаадын сурагчид ч суралцдаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Жилийн төлбөр 26–29 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Алматы салбар ===
''Amjilt Cyber School'' нь Казахстаны Алматы хотын Мауленовын гудамжны 92 тоотод байрладаг. Хуулийн этгээд нь «AMJILT EDU» ТОО.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Сургууль 2022 оноос үйл ажиллагаа явуулж, 2026 оны 1-р сард Казахстаны боловсролын лиценз авсан. Сургалтаа казах хэлээр явуулдаг ерөнхий боловсролын сургууль бөгөөд хоол, автобус, дүрэмт хувцасны үйлчилгээтэй. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 700 гаруй сурагч, 34 багш, ажилтан, 26 анги танхим, 2 лаборатори, 40 компьютертэй. Жилийн төлбөр 1.8 сая тенге.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Мөн QIT нэртэй нэг жилийн мэдээллийн технологийн мэргэжлийн хөтөлбөр явуулдаг. Хөтөлбөр нь fullstack веб хөгжүүлэлт (12 сар; HTML, CSS, JavaScript, React, Node.js, PostgreSQL), англи хэл (9 сар, IELTS-ийн бэлтгэлтэй), веб дизайн (3 сар; Photoshop, Figma) гэсэн модулиас бүрдэх бөгөөд шилдэг төгсөгчдийг дадлага, ажлын байранд зуучилж, Meta-гийн сертификат авах боломж олгодог.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=almaty /&gt; Гүйцэтгэх захирал нь Т.Жанибек.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Индра Кибер Сургууль ===
:''Үндсэн өгүүлэл: [[Индра Кибер Сургууль]]''
Индра Кибер Сургууль нь 2018 онд байгуулагдсан Индра Кибер Институтын суурин дээр ерөнхий боловсролын сургууль болж өргөжиж буй сургууль юм. Чингэлтэй дүүргийн 4-р хороо, Барилгачдын талбайн зүүн ард байрладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Индра Кибер Институт нь бүрэн дунд боловсролтой, 18-аас дээш насны хүмүүст программ хангамж, дижитал маркетингийн мэргэжлийн сургалт явуулдаг. Институт 2018 онд Энэтхэгийн хөтөлбөрт суурилсан программ хангамж, график дизайны сургалтаар үйл ажиллагаагаа эхэлж, 2019 оноос нэгээс нэг жил хагасын дипломын хөтөлбөрт шилжсэн. Есөн сарын fullstack хөгжүүлэгчийн хөтөлбөрийн суралцагчид Meta, Google-ийн мэргэжлийн сертификатын бэлтгэл хийдэг.&lt;ref name=indra /&gt; Институтын мэдээллээр 2018–2023 онд 700 гаруй, 2023–2025 онд 300 гаруй хүн төгссөн.&lt;ref name=indra /&gt; 2026–2027 оны хичээлийн жилд 100 суралцагч, 11 багш, ажилтантай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

«Индра Кибер Сургууль» 2026 оны 8-р сарын 13-нд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн. Сургууль 2027 оны 9-р сарын 1-нээс институтын байранд суурь, бүрэн дунд боловсролын (VI–XII анги) 330 суудалтай, бүлэг бүр 30 сурагчтайгаар хичээллэхээр төлөвлөж байна. Англи хэлийг долоо хоногт 8 цаг, хятад хэлийг 4 цаг (HSK) англи, хятад хэлний гадаад багштай заах бөгөөд 40 орчим дугуйлан, клубтэй байхаар төлөвлөсөн. Элсэлтийг 2027 оны хавраас авах бөгөөд жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг байхаар тогтоосон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Уг нэрийг 2024–2026 онд одоогийн Яармаг салбар хэрэглэж байсан.&lt;ref name=yarmag /&gt;

== Сургалтын хөтөлбөр ==
=== Гүнзгийрүүлсэн хичээл ===
Сургуулиуд Монгол Улсын үндэсний сургалтын хөтөлбөр дээр дараах таван хичээлийг гүнзгийрүүлэн заадаг. Хүснэгтэд Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн долоо хоногийн цагийг үзүүлэв; бусад сургуульд цаг нь харилцан адилгүй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;
{| class=wikitable
! Хичээл !! 7 хоногийн цаг !! Агуулга
|-
| Математик || 8–10 || Түвшний бүлгээр; геометр, арифметикийг тусдаа хичээлээр заана; 10-р ангиас SAT-ын бэлтгэл
|-
| Англи хэл || 8–14 || 1-р ангиас; Кембрижийн хөтөлбөр; IELTS, Duolingo English Test-ийн бэлтгэл
|-
| Хятад хэл || 6 || 3-р ангиас; HSK-ийн 1–6-р түвшин
|-
| Программ хангамж || 4–6 || Бага ангид Code.org, Scratch; дунд ангиас Python, веб хөгжүүлэлт; хиймэл оюун, робот техник
|-
| График дизайн || 4–6 || Adobe-ийн программ, анимаци; ахлах ангид брэнд, портфолио, PRO төсөл
|}

=== Кембрижийн хөтөлбөр ===
Сүлжээний нэгдсэн сургалтын загварт Кембрижийн олон улсын хөтөлбөрийн Primary, Lower Secondary, IGCSE, A-Level шатыг тусгасан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 2026–2027 оны хичээлийн жилээс Кембрижийн хөтөлбөрт нийцсэн 1–12-р ангийн сургалт явуулж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjincom /&gt; Бусад салбарт бага ангид Cambridge Primary English, Cambridge Global English сурах бичгээр англи хэл зааж, дунд ангид Cambridge Lower Secondary-ийн агуулга, ахлах ангид IGCSE-ийн бэлтгэл болон Кембрижийн Computer Science, ICT, Mathematics хичээл заадаг.&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

=== Олон улсын шалгалт, сертификат ===
Ахлах ангийн сурагчид IELTS, SAT, HSK, Duolingo English Test шалгалтад бэлтгэж, Харвардын их сургуулийн CS50, Meta, Google-ийн мэргэжлийн сертификатын онлайн хөтөлбөрт хамрагддаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; Ахлах ангийн сурагч бүрт мэргэжлийн зорилгод нь тулгуурлан есөн их сургуулийн жагсаалт гаргаж, тэтгэлгийн өргөдөл бүрдүүлэхэд нь зөвлөдөг.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

=== Төсөл, дугуйлан ===
Сурагчид өөрсдийн төслийг Demo Day, Pitch Day, Level Up арга хэмжээнд танилцуулдаг. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн сурагчид 2025–2026 оны хичээлийн жилд 28 төсөл хэрэгжүүлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Монгол дахь салбарууд робот техник, хиймэл оюун, веб хөгжүүлэлт, мэтгэлцээн, шатар, төгөлдөр хуур, бүжиг, таеквондо, сагсан бөмбөг зэрэг 20 гаруйгаас 44 хүртэл дугуйлан, клубтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

=== Элсэлт ===
Элсэлт нь үндсэн хичээлийн ур чадварыг шалгах элсэлтийн үнэлгээнд суурилдаг. Мэдлэгийн хоцрогдолтой шинэ сурагчдад анхан шатны үнэлгээ хийж, нөхөх төлөвлөгөө гаргадаг.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

=== amjilt.com платформ ===
Сургуулиудын ирц, дүн, гэрийн даалгавар, эцэг эхтэй харилцах, төлбөрийн мэдэгдэл зэрэг үйл ажиллагааг группийн amjilt.com системээр удирддаг. Систем Боловсролын яамны боловсролын мэдээллийн нэгдсэн систем (ESIS)-тэй холбогдсон.&lt;ref name=lms /&gt; 2026 оны байдлаар уг системийг 90 гаруй сургууль ашиглаж, 130 мянга гаруй хэрэглэгчтэй байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

== Багшлах бүрэлдэхүүн ==
2026 оны 10-р сарын байдлаар сүлжээний долоон сургуульд 378 багш, ажилтан ажиллаж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Боловсрол, мэргэшил ===
Баянзүрх салбарын багш нарын 12 нь магистр, 52 нь бакалаврын зэрэгтэй бөгөөд 10 нь заах аргач, 5 нь тэргүүлэх зэрэгтэй; 7 багш TESOL, нэг багш Кембрижийн багшийн сургалтын гэрчилгээтэй. Салбарын мэдээллээр тус салбарын бүх багш англи хэлний B2-оос дээш түвшинтэй.&lt;ref name=bz /&gt; Чингэлтэй салбарын багш нарын 20 гаруй хувь нь магистрын зэрэгтэй, 60 гаруй хувь нь таваас дээш жилийн туршлагатай.&lt;ref name=chin /&gt; Яармаг салбарын багш нар дунджаар 11.6 жилийн ажлын туршлагатай бөгөөд зөвлөх, тэргүүлэх зэрэгтэй багш нартай (2025–2026).&lt;ref name=yarmag /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургуульд заах аргач зэрэгтэй гурван багш ажилладаг бөгөөд 2025–2026 оны хичээлийн жилд нэг багшид ногдох сурагчийн тоо 8, нэг бүлгийн дундаж сурагч 21 байв.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

Сургуулиуд багш нарын ур чадварын уралдаан, хичээлийн ажиглалт, ментор багшийн тогтолцоо хэрэгжүүлж, багш нарыг Кембриж, Google, Meta-гийн онлайн сургалтад хамруулдаг.&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt; 2026 оны 2-р сараас салбар бүрт Duolingo for Schools платформ дээр англи, хятад хэлний сар бүрийн уралдаан зохион байгуулж, сар бүр гурван багш, есөн сурагчийг шагнадаг.&lt;ref name=duolingo /&gt;

=== Онцлох багш нар ===
* Д.Дүүрэнжаргал — Баянзүрх салбарын гүйцэтгэх захирал, мэдээллийн технологийн багш. 2021 оноос сургалтын менежер, 2025 оноос гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. «Заах аргач» (2016), «Тэргүүлэх» (2020) зэрэгтэй бөгөөд 2024 онд «Боловсролын тэргүүний ажилтан» тэмдгээр шагнагдсан.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;&lt;ref name=duurenjargal /&gt;
* Э.Сүхбат — Баянзүрх салбарын багш. Олон улсын хиймэл оюуны олимпиадын хүрэл медальт болон Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан сурагчдыг бэлтгэсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
* Б.Билэгмаа — Баянзүрх салбарын багш. Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан сурагчдыг бэлтгэсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
* Б.Эрдэнэ-Очир — Чингэлтэй салбарын математикийн багш. 2025 оны математикийн олимпиадад шавь нараа бэлтгэж, мөнгөн медаль хүртсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;
* Г.Жаргал — Яармаг салбарын сургалтын менежер, математикийн багш. Сурагчдыг IMEC, TIMO олон улсын математикийн олимпиадад бэлтгэж, удирдан оролцсон.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* Ж.Даваасүрэн — Яармаг салбарын зөвлөх зэрэгтэй багш. 2026 онд олон улсын VII эрдэм шинжилгээний хуралд III байр эзэлсэн.&lt;ref name=yarmag /&gt;

=== Гадаад багш нар ===
2025–2026 оны байдлаар Монгол дахь таван сургуульд 20 гаруй гадаад багш голчлон англи, хятад хэл заадаг. Тэд англи хэлээр төрөлх хэлтэй орнууд, Филиппин, Энэтхэг, Хятад, ОХУ зэрэг орны иргэд бөгөөд англи хэлний багш нарын зарим нь CELTA гэрчилгээтэй. Яармаг салбарт Туркийн TED University-ийн магистр, CELTA гэрчилгээтэй гадаад арга зүйч ажилладаг.&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;
{| class=wikitable
|+ Гадаад багш нар
! Сургууль !! Тоо !! Улс !! Хичээл
|-
| Баянзүрх салбар || 7 гаруй || Англи хэлээр төрөлх хэлтэй орнууд зэрэг || Англи хэл (Cambridge English, IELTS, ярианы клуб), хятад хэл (HSK)
|-
| Хан-Уул салбар || 5 || Энэтхэг, Хятад зэрэг || Англи хэлний ярианы хичээл, IELTS; хятад хэл (HSK, YCT)
|-
| Чингэлтэй салбар || 4 || Филиппин, Хятад зэрэг || Англи хэл (ярианы, дүрэм, унших, бичих), хятад хэл (ярианы, YCT, HSK)
|-
| Яармаг салбар || 3 гаруй || Хятад зэрэг || Англи хэл (CELTA гэрчилгээтэй багш нар), хятад хэл; англи хэлний гадаад арга зүйч
|-
| Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || 4 || ОХУ, Хятад || Англи хэл, хятад хэл
|}
Тоо нь салбаруудын 2025–2026, 2026–2027 оны танилцуулгаар.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

== Хамтын ажиллагаа ==
Баянзүрх салбар БНХАУ-ын Вэйхай хотын «Шэнгли» боловсролын байгууллагатай хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан бөгөөд тус салбарын 105 сурагч Чанчунь хот, Хайнань мужид нэг сарын хятад хэлний сургалтад хамрагдсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=duurenjargal /&gt; Группийн нэмэлт сургалтын байгууллага Амжилт Кибер Академи сургуулиудын байранд лаборатори ажиллуулж, 2023 оноос сурагчдад зориулсан өвлийн болон зуны сургалтын бааз зохион байгуулдаг.&lt;ref name=akademi /&gt;

Сургуулиуд мөн Харвардын их сургуулийн CS50, Meta, Google-ийн онлайн сертификатын хөтөлбөр, Cambridge Global English сурах бичиг, Code.org, SoloLearn, ELSA AI, HackerRank, Duolingo for Schools зэрэг олон улсын хөтөлбөр, цахим платформыг сургалтдаа ашигладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=duolingo /&gt;

== Сурагч, төгсөгчдийн амжилт ==
=== Олимпиад, тэмцээн ===
2026 оны 8-р сард Казахстаны [[Астана]] хотноо 100 гаруй улсын 470 гаруй сурагчийн оролцоотой болсон Олон улсын хиймэл оюуны III олимпиадад (IOAI 2026) Монгол Улсын багийн дөрвөн сурагчаас хоёр нь хүрэл медаль хүртсэн бөгөөд тэдний нэг нь Амжилт Кибер Сургуулийн 12-р ангийн сурагч байв.&lt;ref name=ikon-ioai /&gt; Уг сурагч 2026 оны 9-р сард олон улсын олимпиадын бусад медальтны хамт Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал хүртсэн.&lt;ref name=ikon-shagnal /&gt;

Сургуулиудын мэдээллээр сурагчид дараах амжилт гаргасан:&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;
{| class='wikitable sortable'
! Он !! Тэмцээн !! Үр дүн !! Сургууль
|-
| 2026 || Ази-Номхон далайн бүсийн сурагчдын хиймэл оюуны олимпиад (APOAI) || Алтан медаль || Баянзүрх
|-
| 2026 || Олон улсын хиймэл оюуны олимпиад (IOAI) || Хүрэл медаль || Баянзүрх
|-
| 2026 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, III даваа || Мөнгөн медаль, улсын эрх || Цонжин
|-
| 2025–2026 || IMEC, TIMO олон улсын математикийн олимпиад || I байр || Яармаг
|-
| 2025–2026 || Owlypia (Лондон) англи хэлний олимпиад || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || SEAMO олон улсын математикийн олимпиад || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || Ой тогтоолтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн (Вьетнам) || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || Дартсын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн (БНСУ) || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || Чирлидингийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн || Аварга || Яармаг
|-
| 2025 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Алтан медаль || Цонжин
|-
| 2025 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, III даваа || Мөнгөн медаль || Цонжин
|-
| 2025 || Физик, түүхийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Цонжин
|-
| 2025 || Математикийн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Чингэлтэй
|-
| 2025–2026 || Дүүргийн түүхийн олимпиад || Алтан, хүрэл медаль || Чингэлтэй
|-
| 2025–2026 || Дүүргийн программ хангамжийн олимпиад || Алтан медаль || Хан-Уул
|-
| 2025–2026 || Дүүргийн монгол хэлний олимпиад || Хүрэл медаль || Хан-Уул
|-
| 2024–2025 || Коперникийн олон улсын олимпиад || 2 алт, 1 мөнгө, 3 хүрэл медаль || Баянзүрх
|-
| 2024 || WRO робот техникийн үндэсний тэмцээн || II байр || Баянзүрх
|-
| 2024 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Мөнгөн медаль || Цонжин
|-
| 2024 || Физикийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Цонжин
|}
Баянзүрх салбарын 224 гаруй сурагч 2025–2026 оны хичээлийн жилд SEAMO, IMOCSEA, IMEC, Brainiacs зэрэг олон улсын олимпиадад оролцсон бөгөөд дунд ангийн 45 гаруй сурагч IMOCSEA, IMEC олимпиадад амжилттай оролцсон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Олон улсын шалгалт ===
* '''IELTS''' — Баянзүрх салбарын дөрвөн сурагч 8.5 оноо авсан бөгөөд 2022–2025 оны дундаж оноо 6.5. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 31 сурагч 2022 оноос хойш шалгалт өгсөн бөгөөд дээд оноо 8.0 (2025–2026). Чингэлтэй салбарын эхний гурван сурагч 7.0–7.5 оноо авсан. Хан-Уул салбарт шалгалт өгсөн сурагчдын тоо 8-аас 16 болж өссөн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Яармаг салбарын зургаан сурагч 2025–2026 онд шалгалт өгч, дундаж оноо 6.5, гурав нь 7.0 оноо авсан.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* '''SAT''' — Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 15 сурагч шалгалт өгсөн бөгөөд 2025–2026 онд нэг сурагч нэг хэсэгт 800 буюу бүтэн оноо авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Яармаг салбарын 20 сурагч 2025–2026 онд шалгалт өгч, дундаж оноо 1046 байв.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* '''ЭЕШ''' — Баянзүрх салбарын хоёр сурагч Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
* '''HSK''' — Баянзүрх салбарын 240 гаруй сурагч 2023–2025 онд HSK-ийн оноо авсан. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 184 сурагч HSK-ийн 1–3-р түвшний шалгалт өгсөн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Яармаг салбарын нэг сурагч 2026 онд HSK-ийн 5-р түвшинд тэнцсэн.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* '''Сертификат''' — Баянзүрх салбарын 95 сурагч Харвардын Computer Science, 35 сурагч Python, 10 сурагч Meta-гийн JavaScript сертификат авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн сурагчид 2025 онд Meta-гийн Python (19 сурагч), Харвардын Mobile App, Computer Science, CS for Python (тус бүр 20 сурагч) хөтөлбөрийг дүүргэсэн.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

=== Төгсөгчид ===
Баянзүрх салбар 2021 онд анхны төгсөгчдөө гаргасан. Тус салбарын төгсөгчид Торонтогийн их сургууль, Hong Kong Baptist University, Pennsylvania State University, NYU Shanghai, Arizona State University, American University of Paris, University of Colorado Boulder, Augustana University, Alfred University, University of Hartford, Drake University, University of Texas at Arlington зэрэг их сургуульд тэнцсэн.&lt;ref name=duurenjargal /&gt; 2024–2025 оны төгсөгчид University of Hartford (140,000 ам.доллар), Augustana University (128,000), Drake University (124,000), Alfred University (72,000), Arizona State University (64,000)-аас дөрвөн жилийн тэтгэлгийн санал авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн төгсөгчид 2023–2025 онд найман улсын их сургуулиас 28 тэтгэлгийн санал авсан: АНУ 14, Хонконг 3, Хятад 3, Япон 3, Канад 2, Тайвань 1, БНСУ 1, Унгар 1.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
{| class=wikitable
|+ Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн төгсөгчид&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;
! Төгсөгчид !! Тоо !! Их сургууль, тэтгэлэг
|-
| 2023–2024 оны || 3 || Óbuda University (Унгар, Stipendium Hungaricum 100%), Ritsumeikan Asia Pacific University (Япон, 30%), DePaul University (АНУ, 116,000 ам.доллар)
|-
| 2024–2025 оны || 13 || Ritsumeikan Asia Pacific University (2 сурагч), East China University of Science and Technology (Хятад), National Taiwan University (Тайванийн засгийн газрын 100% тэтгэлэг), HKUST (100%), Hong Kong Baptist University (40,000 HK$), NYU Shanghai (40,000 ам.доллар)
|-
| 2025–2026 оны || — || Augustana University (тус бүр 132,000 ам.доллар, 3 сурагч), Elmhurst University (тус бүр 102,000 ам.доллар, 2 сурагч); Сөүлийн их сургууль, Ёнсэйн их сургуульд өргөдөл гаргасан
|}

== Цаашдын зорилт ==
Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийг [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситийн]] мастер төлөвлөгөөний дагуу 2,000 гаруй суудалтай болгох зорилт тавьсан бөгөөд 90×18 м хэмжээтэй, дөрвөн давхар дараагийн барилгын суурийн ажил 2026 оны 10-р сард эхэлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Амжилт Групп Ази тивд 100 салбар сургууль байгуулах зорилт тавьж, [[Филиппин]], [[Өвөр Монгол]], [[Буриад Улс|Буриадад]] ажил эхлүүлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Амжилт Групп]]
* [[Жаргалсайханы Шижир]]
* [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]]
* [[Индра Кибер Сургууль]]
* [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]]

== Эх сурвалж ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=tanilcuulga&gt;«Салбар сургуулиудын дэлгэрэнгүй танилцуулга». Амжилт Групп, 2026 оны 10-р сар. Сургуулиудын гүйцэтгэх захирлуудын 2026 оны 10-р сарын 7-ны мэдээлэл.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=amjiltcyber&gt;[https://amjiltcyber.edu.mn Amjilt Cyber School — албан ёсны сайт]. Хандсан 2026-10-18.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=namtar&gt;«Жаргалсайханы Шижир — намтар». Амжилт Групп.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=moroodol&gt;Ж.Шижир. «Миний мөрөөдлийн сургууль» (эссэ). Амжилт Групп.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=bz&gt;«Амжилт Кибер Сургууль — Баянзүрх салбарын танилцуулга». Амжилт Кибер Сургууль, 2025–2026 оны хичээлийн жил.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=hu&gt;«Амжилт Кибер Сургууль — Хан-Уул салбарын мэдээллийн бүрэн жагсаалт». Амжилт Кибер Сургууль, 2025–2026 оны хичээлийн жил.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=chin&gt;«Амжилт Кибер Чингэлтэй — нэгдсэн танилцуулга». Амжилт Кибер Сургууль, 2026–2027 оны хичээлийн жил.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=tsonjin&gt;«Цонжин Кибер Боардинг Сургууль — нэгдсэн танилцуулга». Цонжин Кибер Сургууль, 2026.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=almaty&gt;«Amjilt Cyber School — QIT хөтөлбөрийн танилцуулга». Amjilt Cyber School, Алматы.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=duolingo&gt;«Duolingo for Schools — салбар сургуулиудын уралдааны журам». Амжилт Групп, 2026 оны 2-р сар.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=yarmag&gt;«Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбарын танилцуулга» (хуучнаар «Индра Кибер Сургууль»), 2025–2026 оны хичээлийн жил; «Нэр солих тухай мэдэгдэл», 2026 оны 6-р сарын 22. Амжилт Кибер Сургууль.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=indra&gt;«Индра Кибер Институтын дэлгэрэнгүй танилцуулга». Индра Кибер Институт.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=lms&gt;«Amjilt LMS — танилцуулга». Амжилт Групп.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=duurenjargal&gt;«Д.Дүүрэнжаргал — гүйцэтгэх захирлын анкет». Амжилт Кибер Сургууль, Баянзүрх салбар.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=akademi&gt;«Амжилт Кибер Академи — танилцуулга». Амжилт Кибер Академи.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=tsonjincom&gt;[https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити — tsonjin.com]. Хандсан 2026-10-19.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=ikon-ioai&gt;Г.Мөрөн. [https://ikon.mn/n/3pht «Олон улсын хиймэл оюуны III олимпиадаас монгол сурагчид хос хүрэл медаль хүртлээ»]. ''ikon.mn'', 2026-08-10.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=ikon-shagnal&gt;М.Батчимэг. [https://ikon.mn/n/3qcy «ФОТО: Олон улсын олимпиадад амжилттай оролцсон сурагчид, Зохион байгуулах хороодод Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал гардууллаа»]. ''ikon.mn'', 2026-09-16.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== Гадаад холбоос ==
* [https://amjiltcyber.edu.mn Амжилт Кибер Сургууль — албан ёсны сайт]
* [https://amjilt.com Амжилт Групп — amjilt.com]
* [https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити — tsonjin.com]

[[Ангилал:Монголын сургууль]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]]</text>
      <sha1>4jcwj2jxa67lu9pwgzy6x43ju28josl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874080</id>
      <parentid>874076</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56637-43|~2026-56637-43]] ([[User talk:~2026-56637-43|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Shijircom|Shijircom]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>873642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57593" sha1="p04r2mtjsblthofb6mvhsjdjvuhwi7c" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; margin:0 0 1em 1em; padding:0.2em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em; border-spacing:3px;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold; padding:0.2em;&quot; | Амжилт Кибер Сургууль
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | ''Amjilt Cyber School''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Төрөл
| Хувийн ерөнхий боловсролын сургуулийн сүлжээ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Байгуулагдсан
| 2019
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Үүсгэн байгуулагч
| [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Харьяалал
| [[Амжилт Групп]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Ерөнхий захирал
| О.Намуун&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Сургууль
| 7 (Монголд 6, Казахстанд 1)&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Анги
| Бэлтгэл бүлэг, 1–12-р анги
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Хичээллэх хэл
| Монгол, англи, хятад хэл; Алматыд казах хэл
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Сурагч
| 4,200 гаруй (2026–2027)&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Багш, ажилтан
| 378&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Байршил
| [[Улаанбаатар]], [[Төв аймаг]] ([[Монгол Улс]]); [[Алматы]] ([[Казахстан]])
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;&quot; | Вэбсайт
| [https://amjiltcyber.edu.mn amjiltcyber.edu.mn]
|}
'''Амжилт Кибер Сургууль''' (англ. ''Amjilt Cyber School'') нь [[Монгол Улс]], [[Казахстан]]д үйл ажиллагаа явуулдаг хувийн ерөнхий боловсролын сургуулийн сүлжээ юм. Сүлжээг математикийн багш мэргэжилтэй [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]] үүсгэн байгуулсан бөгөөд түүний 2007 онд amjilt.com вэбсайтаар эхлүүлсэн [[Амжилт Групп]]ийн харьяанд ажилладаг. Анхны ерөнхий боловсролын сургууль нь 2019 онд [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх дүүрэг|Баянзүрх дүүрэгт]] нээгдсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

2026–2027 оны хичээлийн жилийн байдлаар сүлжээнд долоон сургууль багтдаг. Үүнд Улаанбаатар хотын Баянзүрх, Хан-Уул, Чингэлтэй, Яармаг салбар, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Эрдэнэ суманд байрлах дотуур байртай [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]], Казахстаны [[Алматы]] хот дахь ''Amjilt Cyber School'', 2027 оноос ерөнхий боловсролын сургалт эхлэх [[Индра Кибер Сургууль]] орно. Эдгээр сургуульд нийт 4,200 гаруй сурагч суралцаж, 378 багш, ажилтан ажиллаж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сургуулиуд үндэсний сургалтын хөтөлбөрийг математик, англи хэл, хятад хэл, программ хангамж, график дизайны гүнзгийрүүлсэн сургалт, Кембрижийн хөтөлбөрийн агуулга, олон улсын шалгалтын бэлтгэлтэй хослуулдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; 2026 онд сүлжээний сурагч Олон улсын хиймэл оюуны олимпиадаас хүрэл медаль авч, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал хүртсэн.&lt;ref name=ikon-ioai /&gt;&lt;ref name=ikon-shagnal /&gt;

== Түүх ==
=== Үүсэл (2007–2021) ===
Ж.Шижир 2007 онд amjilt.com вэбсайтыг байгуулснаар Амжилт Групп үйл ажиллагаагаа эхэлсэн. Групп 2018 онд Индра Кибер Институтыг байгуулсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

2019 онд Баянзүрх дүүрэгт Амжилт Кибер Сургууль бага боловсролын сургууль хэлбэрээр нээгдсэн. Сургууль 2020 онд тусгай зөвшөөрөл авч бүрэн дунд боловсролын сургууль болсон бөгөөд 2021 онд анхны төгсөгчдөө гаргаж, сурагчид нь олон улсын шалгалт өгч эхэлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;

=== Өргөжилт (2022–2025) ===
2022 оны 3-р сард Төв аймгийн Эрдэнэ сумын Цонжин Болдогт дотуур байртай Цонжин Кибер Боардинг Сургууль байгуулагдаж, 2022–2023 оны хичээлийн жилд 17 багш, ажилтан, 69 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн. Мөн онд Казахстаны Алматы хотод ''Amjilt Cyber School'' үйл ажиллагаагаа эхэлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

2024 онд Хан-Уул дүүргийн 24-р хороонд «Индра Кибер Сургууль» нэртэй 1–12-р ангийн хувийн ерөнхий боловсролын сургууль нээгдсэн (одоогийн Яармаг салбар).&lt;ref name=yarmag /&gt; 2024 оны 7-р сард Цонжинд 1–5-р ангийн тусдаа бага сургууль байгуулагдсан бөгөөд 2026 оны 7-р сарын 21-нд үйл ажиллагаагаа зогсоосон.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

Групп 2025 оны 1-р сард Хан-Уул дүүргийн 2-р хороонд сургуулийн барилга худалдан авсан. 2025 оны 9-р сарын 1-нд Хан-Уул салбар 424 сурагчтай хичээллэж эхэлсэн. Мөн өдөр нээгдсэн Чингэлтэй салбар 2025–2026 оны хичээлийн жилд 614 сурагчтай байв.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;

=== Нэгдсэн брэнд (2026 оноос) ===
2026 оны 1-р сард Алматы дахь сургууль Казахстаны боловсролын лиценз авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; 2026 оны 6-р сарын 22-нд группийн ерөнхий боловсролын сургуулиудыг нэг брэндэд нэгтгэх шийдвэрээр Яармаг дахь «Индра Кибер Сургууль» «Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбар» нэртэй болсон.&lt;ref name=yarmag /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 2026–2027 оны хичээлийн жилээс 1–12-р ангитай болж, Кембрижийн хөтөлбөр нэвтрүүлсэн бөгөөд шинэ барилгатай болсон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

2026 оны 8-р сарын 13-нд «Индра Кибер Сургууль» нэртэй шинэ хуулийн этгээд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн. Уг сургууль 2027 оны 9-р сарын 1-нээс Индра Кибер Институтын байранд хичээллэхээр төлөвлөж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Монгол дахь таван сургуулийн (Баянзүрх, Хан-Уул, Чингэлтэй, Яармаг, Цонжин) сурагчдын тоо 2025–2026 оны хичээлийн жилд 2,671 байсан бол 2026–2027 оны хичээлийн жилд 3,470 давсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

== Үүсгэн байгуулагч ==
:''Үндсэн өгүүлэл: [[Жаргалсайханы Шижир]]''
Сүлжээг үүсгэн байгуулагч Жаргалсайханы Шижир нь математикийн багш мэргэжилтэй. Тэрээр [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол Улсын Боловсролын Их Сургуулийг]] 2008 онд математикийн багш мэргэжлээр төгсөж, 2010 онд тус сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан бөгөөд 2008–2009 онд Нийслэлийн 54-р сургуульд математикийн багшаар ажилласан.&lt;ref name=namtar /&gt;

Ж.Шижир Амжилт Группийн ТУЗ-ын даргын хувьд Амжилт Кибер Сургуулийн салбарууд, Цонжин Кибер Боардинг Сургууль, Индра Кибер Сургуулийг үүсгэн байгуулсан.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; Тэрээр мөн Цонжин Кибер Боардинг Сургууль байрладаг, Монголын анхны хувийн хот хэмээн танилцуулдаг [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситийг]] санаачлан байгуулсан.&lt;ref name=tsonjincom /&gt; Мөн «Зузугийн найзууд» хүүхэлдэйн киног санаачилсан.&lt;ref name=namtar /&gt;

Ж.Шижир 2014 онд «Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан», 2020 онд «Соёлын тэргүүний ажилтан», 2022 онд «Боловсролын тэргүүний ажилтан» тэмдгээр шагнагдсан. Мөн 2017 онд Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын «Хийморь» хүндэтгэлийн одон хүртэж, 2020 онд Монголын Залуучуудын Холбооны «Оны шилдэг бизнесмен залуу»-гаар шалгарсан.&lt;ref name=namtar /&gt;

Тэрээр «Миний мөрөөдлийн сургууль» эссэдээ «Хүүхэд бүрийн авьяас, чадвар, зан төлөв, мөрөөдлийг нь бүхэлд нь хөгжүүлдэг бүрэн дүүрэн орчин байх ёстой гэж би үздэг» гэж бичсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Уг эссэдээ усан бассейн, спорт заал, хөгжим, урлаг, VR болон шинжлэх ухааны лаборатори, дотуур байр бүхий цогц кампус, багшийг цаасан ажлаас чөлөөлөх сургуулийн удирдлагын цахим систем, мөрөөдлөө төсөл болгон хэрэгжүүлэх чадвартай төгсөгч бэлтгэх зорилгыг онцолсон.&lt;ref name=moroodol /&gt;

== Удирдлага ==
Сүлжээг Амжилт Группийн ТУЗ-ын дарга Ж.Шижир, ерөнхий захирал О.Намуун удирддаг. О.Намуун өмнө нь Амжилт Кибер Сургуулийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд одоо сүлжээний ерөнхий захирал юм.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; Сургууль бүрийг гүйцэтгэх захирал удирдаж, сургалтын үйл ажиллагааг сургалтын менежер хариуцдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

{| class=wikitable
|+ Сургуулиудын удирдлага
! Сургууль !! Гүйцэтгэх захирал !! Сургалтын менежер
|-
| Баянзүрх салбар || Д.Дүүрэнжаргал || Н.Амарсайхан, С.Өсөхбаяр
|-
| Хан-Уул салбар || М.Түвшинжаргал || —
|-
| Чингэлтэй салбар || С.Анхбаяр || Э.Хүрэлбаатар, Э.Мядагбадам
|-
| Яармаг салбар || Б.Оюунтуяа || Я.Отгонбат, Г.Жаргал
|-
| Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || О.Бямбацэнд || Ц.Энхцэцэг
|-
| Amjilt Cyber School (Алматы) || Т.Жанибек || —
|-
| Индра Кибер Институт || Э.Баярбаатар || —
|}
Гүйцэтгэх захирлууд — 2026 оны 10-р сарын байдлаар;&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; сургалтын менежерүүд — салбаруудын 2025–2026, 2026–2027 оны танилцуулгаар.&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

== Сургуулиуд ==
{| class='wikitable sortable'
|+ Сургуулиудын үзүүлэлт, 2026–2027 оны хичээлийн жил&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
! Сургууль !! Нээгдсэн !! Хаяг !! Анги !! Сурагч !! Бүлэг !! Багш, ажилтан !! Анги танхим !! Лаборатори !! Компьютер
|-
| Баянзүрх салбар || 2019 || Баянзүрх дүүрэг, 43-р хороо, Нарны зам 99-А || Бэлтгэл–12 || 879 || 29 || 78 || 29 || 4 || 134
|-
| Хан-Уул салбар || 2025 || Хан-Уул дүүрэг, 2-р хороо, Үйлдвэр, ХД-34 || 1–12 || 431 || 15 || 40 || 25 || 2 || 65
|-
| Чингэлтэй салбар || 2025 || Чингэлтэй дүүрэг, 2-р хороо, Их тойруу, 15-1 || Бэлтгэл–12 || 782 || 27 || 66 || 35 || 6 || 126
|-
| Яармаг салбар || 2024 || Хан-Уул дүүрэг, 24-р хороо, Шүншиг || 1–12 || 680+ || 27 || 74 || 41 || 4 || 128
|-
| Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || 2022 || Төв аймаг, Эрдэнэ сум, Цонжин Болдог || 1–12 || 700+ || 26 || 75 || 31 || 6 || 82
|-
| Amjilt Cyber School (Алматы) || 2022 || Казахстан, Алматы хот, Мауленовын гудамж 92 || — || 700+ || 16 || 34 || 26 || 2 || 40
|-
| Индра Кибер Сургууль || 2018 || Чингэлтэй дүүрэг, 4-р хороо || VI–XII (2027 оноос) || 100 || 4 || 11 || 7 || 1 || 20
|-
! Нийт || || || || 4,270+ || 144 || 378 || 194 || 25 || 595
|}
Тоо нь сургуулиудын гүйцэтгэх захирлуудын 2026 оны 10-р сарын 7-ны мэдээлэл (Алматы — 10-р сарын 8). «680+», «700+» нь тухайн тооноос дээш гэсэн утгатай. Индрагийн тоо нь одоогийн Индра Кибер Институтын суралцагчдынх.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Баянзүрх салбар ===
Баянзүрх салбар (албан ёсны нэр — «Нийслэлийн ерөнхий боловсролын Амжилт Кибер Сургууль») нь Баянзүрх дүүргийн 43-р хороо, Нарны зам 99-А байранд, Баянмонгол хорооллын замын хойд талд байрладаг. Сүлжээний анхны сургуулиудын нэг бөгөөд хамгийн олон сурагчтай салбар юм.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt; Боловсролын яамнаас математик, мэдээллийн технологийн гүнзгийрүүлсэн сургалт явуулах эрх авсан бөгөөд сургуулийн тусгай зөвшөөрөл 2037 он хүртэл хүчинтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сургууль таван давхар байранд 29 анги танхим, 4 лаборатори, 134 компьютер (68 PC, 66 iMac)-тэй. VR төхөөрөмж (15 Meta Quest 3), STEAM-ийн хэрэгсэл (Lego, Arduino, 3D принтер), төгөлдөр хуурын өрөө, спорт заал, таеквондогийн мини заалтай бөгөөд бүх анги интерактив самбартай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;

2025–2026 оны хичээлийн жилд 1–12-р ангид 803 сурагч (бага анги 302, дунд анги 310, ахлах анги 191), бэлтгэл бүлэгт 67 хүүхэд суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 29 бүлэгт 879 сурагч суралцаж, 78 багш, ажилтан ажиллаж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Хятад хэлийг 3-р ангиас заадаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Тус салбарын сурагчид өвөл, зуны хөтөлбөрөөр Цонжин Кибер Боардинг Сургуульд байрлан суралцдаг.&lt;ref name=bz /&gt; Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Хан-Уул салбар ===
Хан-Уул салбар (албан ёсны нэр — «Амжилт Кибер Бүрэн Дунд Сургууль») нь Хан-Уул дүүргийн 2-р хороо, Үйлдвэр, ХД-34 тоотод байрладаг. Групп 2025 оны 1-р сард уг дөрвөн давхар барилгыг худалдан авсан тул салбар өөрийн барилгатай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt; Салбар 2025 оны 9-р сарын 1-нд 40 багш, ажилтан, 15 бүлэг, 424 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн бөгөөд 2025 оны 10-р сарын 20-нд тусгай зөвшөөрөл авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;

2025–2026 оны хичээлийн жилд 1–11-р ангид 410 сурагч (бага анги 135, дунд анги 216, ахлах анги 59) суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 12-р анги нээгдэж, 431 сурагчтай болсон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt; Салбар 25 анги танхим, 2 лаборатори, 65 компьютер (32 PC, 33 iMac), ухаалаг самбар, хөгжмийн танхим, спорт заал, хоолны газартай, сургуулийн автобус гурван чиглэлд үйлчилдэг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;

Элсэлтийн шалгалтаар монгол хэл, математикийн мэдлэг шалгадаг. Бага ангид 12, дунд, ахлах ангид 20 дугуйлан, клуб ажилладаг; хөндлөнгийн үнэлгээг жилд гурван удаа хийж, захирлын нэрэмжит тэтгэлгийн шалгалтыг Demo Day өдөрлөгтэй хамт зохион байгуулдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=hu /&gt; Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Чингэлтэй салбар ===
Чингэлтэй салбар (албан ёсны нэр — «Нийслэлийн ерөнхий боловсролын Амжилт Кибер Сургууль Чингэлтэй») нь Чингэлтэй дүүргийн 2-р хороо, Их тойруу, 15-1 тоотод, дөрвөн давхар байранд байрладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt; 2025 оны 9-р сарын 1-нд нээгдэж, эхний хичээлийн жилдээ 27 бүлэгт 614 сурагч (бага анги 167, дунд анги 316, ахлах анги 131) суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 782 сурагч, 66 багш, ажилтантай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Сурагчдын 55 хувь нь Чингэлтэй дүүргийнх.&lt;ref name=chin /&gt;

Салбар 35 анги танхим, 6 лаборатори, 126 компьютер (64 PC, 62 iMac)-тэй. Хиймэл оюуны лаборатори, 30 Meta Quest 3S төхөөрөмжтэй VR лаборатори, WHALES BOT, Lego робот техникийн хэрэгсэл, физик, хими-биологийн лаборатори, STEAM заалтай бөгөөд бүх анги ухаалаг самбартай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt; Англи, хятад хэлний дөрвөн гадаад багштай. 29 дугуйлан ажилладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt; Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Яармаг салбар ===
Яармаг салбар нь Хан-Уул дүүргийн 24-р хороо, Шүншигт байрладаг. Сургууль 2024 онд «Индра Кибер Сургууль» нэрээр 1–12-р ангийн хувийн ерөнхий боловсролын сургуулиар нээгдсэн бөгөөд 2026 оны 6-р сарын 22-нд «Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбар» нэртэй болсон. Нэр солигдоход сургуулийн байршил, хамт олон, сургалтын хөтөлбөр хэвээр үлдсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

Салбар таван давхар, B1 давхар бүхий 3,427 м² талбайтай цутгамал бетон барилгад байрладаг. B1 давхартаа усан бассейн, 150 суудалтай цайны газартай, мөн спорт заал, хөгжим, бүжиг, байгалийн ухааны танхим, номын сантай. 41 анги танхим, 4 лаборатори, 128 компьютер (64 PC, 64 iMac), 30 VR төхөөрөмжтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

Монгол, англи, хятад гурван хэлээр хичээллэдэг бөгөөд сурагчдад гэрийн даалгавар өгдөггүй; даалгаврыг сургууль дээр багшийн удирдлагаар гүйцэтгэдэг. Кодлолын хичээлийг 1-р ангиас, хятад хэлийг 3-р ангиас хятад багштай заадаг. Англи хэлийг долоо хоногт 6–10 цаг CELTA гэрчилгээтэй гадаад багш нартай хамтран заадаг. Бага ангид математикийг долоо хоногт 8 цаг заадаг. 44 дугуйлан ажилладаг бөгөөд бүгд үндсэн төлбөрт багтдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

2025–2026 оны хичээлийн жилд 605 сурагч (бага анги 278, дунд анги 163, ахлах анги 164) суралцсан бол 2026–2027 оны хичээлийн жилд 27 бүлэгт 680 гаруй сурагч суралцаж, 74 багш, ажилтан ажиллаж байна. Жилийн төлбөр 2025–2026 оны хичээлийн жилд 20–24 сая төгрөг байв.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Цонжин Кибер Боардинг Сургууль ===
:''Үндсэн өгүүлэл: [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]]''
Цонжин Кибер Боардинг Сургууль (албан ёсны нэр — «Цонжин Кибер Сургууль»; англ. ''Tsonjin Cyber Boarding School'') нь Төв аймгийн Эрдэнэ сумын 1-р баг, Цонжин Болдогт, Улаанбаатараас 54 км зайд, Чингис хааны морьт хөшөөний дэргэд орших [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситид]] байрладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt; Сургууль өөрийгөө Монголын анхны мэдээллийн технологид суурилсан дотуур байртай сургууль гэж тодорхойлдог. Сурагчид кампуст амьдарч, 24 цагийн зохион байгуулалттай өдрийн хуваарийн дагуу суралцдаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сургууль 2025–2026 оны хичээлийн жил хүртэл 6–12-р ангитай байсан. 2024 онд байгуулагдсан 1–5-р ангийн тусдаа бага сургууль 2026 оны 7-р сарын 21-нд үйл ажиллагаагаа зогсоож, 2026–2027 оны хичээлийн жилээс Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 1–12-р ангитай болсон бөгөөд сурагчдын тоо 240-өөс 700 давсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

{| class=wikitable
|+ Сурагч, багш ажилтны тоо&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;
! Хичээлийн жил !! Сурагч !! Багш, ажилтан
|-
| 2022–2023 || 69 || 17
|-
| 2023–2024 || 172 || 28
|-
| 2024–2025 || 265 || 35
|-
| 2025–2026 || 240 || 35
|-
| 2026–2027 || 700+ || 75
|}

Кампус нь сургалтын байр, дотуур байр, спорт заал, бассейнаас бүрддэг. 2026–2027 оны байдлаар 31 анги танхим (24–30 суудалтай), 6 лаборатори (VR, STEAM, шинжлэх ухаан зэрэг), 82 компьютер (55 PC, 27 iMac), 22×16 м спорт заал, 20×5 м хэмжээтэй хоёр замтай усан бассейн, 34 хөгжмийн зэмсэг (15 төгөлдөр хуур, 15 бөмбөр, 4 ятга)-тэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Гурван давхар дотуур байрны өрөө бүрт дөрвөн сурагч амьдардаг бөгөөд өрөө нь шүршүүр, ариун цэврийн өрөөтэй, охид, хөвгүүд тусдаа байрладаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Кампус 54 IP камер, гурван Starlink холболттой, эмч, сэтгэл зүйчтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; 2026 онд 70×18 м хэмжээтэй, дөрвөн давхар (ойролцоогоор 5,000 м²) сургалт, дотуур байрны шинэ барилга баригдсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Сурагчдын ихэнх нь Улаанбаатар хотоос, дөрөвний нэг орчим нь Хэнтий, Өмнөговь, Дорнод, Сүхбаатар, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Ховд аймаг, Эрдэнэт, Дархан хотоос ирдэг бөгөөд гадаадын сурагчид ч суралцдаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Жилийн төлбөр 26–29 сая төгрөг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Алматы салбар ===
''Amjilt Cyber School'' нь Казахстаны Алматы хотын Мауленовын гудамжны 92 тоотод байрладаг. Хуулийн этгээд нь «AMJILT EDU» ТОО.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Сургууль 2022 оноос үйл ажиллагаа явуулж, 2026 оны 1-р сард Казахстаны боловсролын лиценз авсан. Сургалтаа казах хэлээр явуулдаг ерөнхий боловсролын сургууль бөгөөд хоол, автобус, дүрэмт хувцасны үйлчилгээтэй. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 700 гаруй сурагч, 34 багш, ажилтан, 26 анги танхим, 2 лаборатори, 40 компьютертэй. Жилийн төлбөр 1.8 сая тенге.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Мөн QIT нэртэй нэг жилийн мэдээллийн технологийн мэргэжлийн хөтөлбөр явуулдаг. Хөтөлбөр нь fullstack веб хөгжүүлэлт (12 сар; HTML, CSS, JavaScript, React, Node.js, PostgreSQL), англи хэл (9 сар, IELTS-ийн бэлтгэлтэй), веб дизайн (3 сар; Photoshop, Figma) гэсэн модулиас бүрдэх бөгөөд шилдэг төгсөгчдийг дадлага, ажлын байранд зуучилж, Meta-гийн сертификат авах боломж олгодог.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=almaty /&gt; Гүйцэтгэх захирал нь Т.Жанибек.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Индра Кибер Сургууль ===
:''Үндсэн өгүүлэл: [[Индра Кибер Сургууль]]''
Индра Кибер Сургууль нь 2018 онд байгуулагдсан Индра Кибер Институтын суурин дээр ерөнхий боловсролын сургууль болж өргөжиж буй сургууль юм. Чингэлтэй дүүргийн 4-р хороо, Барилгачдын талбайн зүүн ард байрладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Индра Кибер Институт нь бүрэн дунд боловсролтой, 18-аас дээш насны хүмүүст программ хангамж, дижитал маркетингийн мэргэжлийн сургалт явуулдаг. Институт 2018 онд Энэтхэгийн хөтөлбөрт суурилсан программ хангамж, график дизайны сургалтаар үйл ажиллагаагаа эхэлж, 2019 оноос нэгээс нэг жил хагасын дипломын хөтөлбөрт шилжсэн. Есөн сарын fullstack хөгжүүлэгчийн хөтөлбөрийн суралцагчид Meta, Google-ийн мэргэжлийн сертификатын бэлтгэл хийдэг.&lt;ref name=indra /&gt; Институтын мэдээллээр 2018–2023 онд 700 гаруй, 2023–2025 онд 300 гаруй хүн төгссөн.&lt;ref name=indra /&gt; 2026–2027 оны хичээлийн жилд 100 суралцагч, 11 багш, ажилтантай.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

«Индра Кибер Сургууль» 2026 оны 8-р сарын 13-нд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн. Сургууль 2027 оны 9-р сарын 1-нээс институтын байранд суурь, бүрэн дунд боловсролын (VI–XII анги) 330 суудалтай, бүлэг бүр 30 сурагчтайгаар хичээллэхээр төлөвлөж байна. Англи хэлийг долоо хоногт 8 цаг, хятад хэлийг 4 цаг (HSK) англи, хятад хэлний гадаад багштай заах бөгөөд 40 орчим дугуйлан, клубтэй байхаар төлөвлөсөн. Элсэлтийг 2027 оны хавраас авах бөгөөд жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг байхаар тогтоосон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Уг нэрийг 2024–2026 онд одоогийн Яармаг салбар хэрэглэж байсан.&lt;ref name=yarmag /&gt;

== Сургалтын хөтөлбөр ==
=== Гүнзгийрүүлсэн хичээл ===
Сургуулиуд Монгол Улсын үндэсний сургалтын хөтөлбөр дээр дараах таван хичээлийг гүнзгийрүүлэн заадаг. Хүснэгтэд Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн долоо хоногийн цагийг үзүүлэв; бусад сургуульд цаг нь харилцан адилгүй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;
{| class=wikitable
! Хичээл !! 7 хоногийн цаг !! Агуулга
|-
| Математик || 8–10 || Түвшний бүлгээр; геометр, арифметикийг тусдаа хичээлээр заана; 10-р ангиас SAT-ын бэлтгэл
|-
| Англи хэл || 8–14 || 1-р ангиас; Кембрижийн хөтөлбөр; IELTS, Duolingo English Test-ийн бэлтгэл
|-
| Хятад хэл || 6 || 3-р ангиас; HSK-ийн 1–6-р түвшин
|-
| Программ хангамж || 4–6 || Бага ангид Code.org, Scratch; дунд ангиас Python, веб хөгжүүлэлт; хиймэл оюун, робот техник
|-
| График дизайн || 4–6 || Adobe-ийн программ, анимаци; ахлах ангид брэнд, портфолио, PRO төсөл
|}

=== Кембрижийн хөтөлбөр ===
Сүлжээний нэгдсэн сургалтын загварт Кембрижийн олон улсын хөтөлбөрийн Primary, Lower Secondary, IGCSE, A-Level шатыг тусгасан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 2026–2027 оны хичээлийн жилээс Кембрижийн хөтөлбөрт нийцсэн 1–12-р ангийн сургалт явуулж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjincom /&gt; Бусад салбарт бага ангид Cambridge Primary English, Cambridge Global English сурах бичгээр англи хэл зааж, дунд ангид Cambridge Lower Secondary-ийн агуулга, ахлах ангид IGCSE-ийн бэлтгэл болон Кембрижийн Computer Science, ICT, Mathematics хичээл заадаг.&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;

=== Олон улсын шалгалт, сертификат ===
Ахлах ангийн сурагчид IELTS, SAT, HSK, Duolingo English Test шалгалтад бэлтгэж, Харвардын их сургуулийн CS50, Meta, Google-ийн мэргэжлийн сертификатын онлайн хөтөлбөрт хамрагддаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt; Ахлах ангийн сурагч бүрт мэргэжлийн зорилгод нь тулгуурлан есөн их сургуулийн жагсаалт гаргаж, тэтгэлгийн өргөдөл бүрдүүлэхэд нь зөвлөдөг.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

=== Төсөл, дугуйлан ===
Сурагчид өөрсдийн төслийг Demo Day, Pitch Day, Level Up арга хэмжээнд танилцуулдаг. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн сурагчид 2025–2026 оны хичээлийн жилд 28 төсөл хэрэгжүүлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Монгол дахь салбарууд робот техник, хиймэл оюун, веб хөгжүүлэлт, мэтгэлцээн, шатар, төгөлдөр хуур, бүжиг, таеквондо, сагсан бөмбөг зэрэг 20 гаруйгаас 44 хүртэл дугуйлан, клубтэй.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

=== Элсэлт ===
Элсэлт нь үндсэн хичээлийн ур чадварыг шалгах элсэлтийн үнэлгээнд суурилдаг. Мэдлэгийн хоцрогдолтой шинэ сурагчдад анхан шатны үнэлгээ хийж, нөхөх төлөвлөгөө гаргадаг.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

=== amjilt.com платформ ===
Сургуулиудын ирц, дүн, гэрийн даалгавар, эцэг эхтэй харилцах, төлбөрийн мэдэгдэл зэрэг үйл ажиллагааг группийн amjilt.com системээр удирддаг. Систем Боловсролын яамны боловсролын мэдээллийн нэгдсэн систем (ESIS)-тэй холбогдсон.&lt;ref name=lms /&gt; 2026 оны байдлаар уг системийг 90 гаруй сургууль ашиглаж, 130 мянга гаруй хэрэглэгчтэй байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

== Багшлах бүрэлдэхүүн ==
2026 оны 10-р сарын байдлаар сүлжээний долоон сургуульд 378 багш, ажилтан ажиллаж байна.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Боловсрол, мэргэшил ===
Баянзүрх салбарын багш нарын 12 нь магистр, 52 нь бакалаврын зэрэгтэй бөгөөд 10 нь заах аргач, 5 нь тэргүүлэх зэрэгтэй; 7 багш TESOL, нэг багш Кембрижийн багшийн сургалтын гэрчилгээтэй. Салбарын мэдээллээр тус салбарын бүх багш англи хэлний B2-оос дээш түвшинтэй.&lt;ref name=bz /&gt; Чингэлтэй салбарын багш нарын 20 гаруй хувь нь магистрын зэрэгтэй, 60 гаруй хувь нь таваас дээш жилийн туршлагатай.&lt;ref name=chin /&gt; Яармаг салбарын багш нар дунджаар 11.6 жилийн ажлын туршлагатай бөгөөд зөвлөх, тэргүүлэх зэрэгтэй багш нартай (2025–2026).&lt;ref name=yarmag /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургуульд заах аргач зэрэгтэй гурван багш ажилладаг бөгөөд 2025–2026 оны хичээлийн жилд нэг багшид ногдох сурагчийн тоо 8, нэг бүлгийн дундаж сурагч 21 байв.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

Сургуулиуд багш нарын ур чадварын уралдаан, хичээлийн ажиглалт, ментор багшийн тогтолцоо хэрэгжүүлж, багш нарыг Кембриж, Google, Meta-гийн онлайн сургалтад хамруулдаг.&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt; 2026 оны 2-р сараас салбар бүрт Duolingo for Schools платформ дээр англи, хятад хэлний сар бүрийн уралдаан зохион байгуулж, сар бүр гурван багш, есөн сурагчийг шагнадаг.&lt;ref name=duolingo /&gt;

=== Онцлох багш нар ===
* Д.Дүүрэнжаргал — Баянзүрх салбарын гүйцэтгэх захирал, мэдээллийн технологийн багш. 2021 оноос сургалтын менежер, 2025 оноос гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. «Заах аргач» (2016), «Тэргүүлэх» (2020) зэрэгтэй бөгөөд 2024 онд «Боловсролын тэргүүний ажилтан» тэмдгээр шагнагдсан.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;&lt;ref name=duurenjargal /&gt;
* Э.Сүхбат — Баянзүрх салбарын багш. Олон улсын хиймэл оюуны олимпиадын хүрэл медальт болон Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан сурагчдыг бэлтгэсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
* Б.Билэгмаа — Баянзүрх салбарын багш. Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан сурагчдыг бэлтгэсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
* Б.Эрдэнэ-Очир — Чингэлтэй салбарын математикийн багш. 2025 оны математикийн олимпиадад шавь нараа бэлтгэж, мөнгөн медаль хүртсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;
* Г.Жаргал — Яармаг салбарын сургалтын менежер, математикийн багш. Сурагчдыг IMEC, TIMO олон улсын математикийн олимпиадад бэлтгэж, удирдан оролцсон.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* Ж.Даваасүрэн — Яармаг салбарын зөвлөх зэрэгтэй багш. 2026 онд олон улсын VII эрдэм шинжилгээний хуралд III байр эзэлсэн.&lt;ref name=yarmag /&gt;

=== Гадаад багш нар ===
2025–2026 оны байдлаар Монгол дахь таван сургуульд 20 гаруй гадаад багш голчлон англи, хятад хэл заадаг. Тэд англи хэлээр төрөлх хэлтэй орнууд, Филиппин, Энэтхэг, Хятад, ОХУ зэрэг орны иргэд бөгөөд англи хэлний багш нарын зарим нь CELTA гэрчилгээтэй. Яармаг салбарт Туркийн TED University-ийн магистр, CELTA гэрчилгээтэй гадаад арга зүйч ажилладаг.&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;
{| class=wikitable
|+ Гадаад багш нар
! Сургууль !! Тоо !! Улс !! Хичээл
|-
| Баянзүрх салбар || 7 гаруй || Англи хэлээр төрөлх хэлтэй орнууд зэрэг || Англи хэл (Cambridge English, IELTS, ярианы клуб), хятад хэл (HSK)
|-
| Хан-Уул салбар || 5 || Энэтхэг, Хятад зэрэг || Англи хэлний ярианы хичээл, IELTS; хятад хэл (HSK, YCT)
|-
| Чингэлтэй салбар || 4 || Филиппин, Хятад зэрэг || Англи хэл (ярианы, дүрэм, унших, бичих), хятад хэл (ярианы, YCT, HSK)
|-
| Яармаг салбар || 3 гаруй || Хятад зэрэг || Англи хэл (CELTA гэрчилгээтэй багш нар), хятад хэл; англи хэлний гадаад арга зүйч
|-
| Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || 4 || ОХУ, Хятад || Англи хэл, хятад хэл
|}
Тоо нь салбаруудын 2025–2026, 2026–2027 оны танилцуулгаар.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;&lt;ref name=chin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;

== Хамтын ажиллагаа ==
Баянзүрх салбар БНХАУ-ын Вэйхай хотын «Шэнгли» боловсролын байгууллагатай хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан бөгөөд тус салбарын 105 сурагч Чанчунь хот, Хайнань мужид нэг сарын хятад хэлний сургалтад хамрагдсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=duurenjargal /&gt; Группийн нэмэлт сургалтын байгууллага Амжилт Кибер Академи сургуулиудын байранд лаборатори ажиллуулж, 2023 оноос сурагчдад зориулсан өвлийн болон зуны сургалтын бааз зохион байгуулдаг.&lt;ref name=akademi /&gt;

Сургуулиуд мөн Харвардын их сургуулийн CS50, Meta, Google-ийн онлайн сертификатын хөтөлбөр, Cambridge Global English сурах бичиг, Code.org, SoloLearn, ELSA AI, HackerRank, Duolingo for Schools зэрэг олон улсын хөтөлбөр, цахим платформыг сургалтдаа ашигладаг.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;&lt;ref name=bz /&gt;&lt;ref name=hu /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;&lt;ref name=duolingo /&gt;

== Сурагч, төгсөгчдийн амжилт ==
=== Олимпиад, тэмцээн ===
2026 оны 8-р сард Казахстаны [[Астана]] хотноо 100 гаруй улсын 470 гаруй сурагчийн оролцоотой болсон Олон улсын хиймэл оюуны III олимпиадад (IOAI 2026) Монгол Улсын багийн дөрвөн сурагчаас хоёр нь хүрэл медаль хүртсэн бөгөөд тэдний нэг нь Амжилт Кибер Сургуулийн 12-р ангийн сурагч байв.&lt;ref name=ikon-ioai /&gt; Уг сурагч 2026 оны 9-р сард олон улсын олимпиадын бусад медальтны хамт Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал хүртсэн.&lt;ref name=ikon-shagnal /&gt;

Сургуулиудын мэдээллээр сурагчид дараах амжилт гаргасан:&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;&lt;ref name=yarmag /&gt;
{| class='wikitable sortable'
! Он !! Тэмцээн !! Үр дүн !! Сургууль
|-
| 2026 || Ази-Номхон далайн бүсийн сурагчдын хиймэл оюуны олимпиад (APOAI) || Алтан медаль || Баянзүрх
|-
| 2026 || Олон улсын хиймэл оюуны олимпиад (IOAI) || Хүрэл медаль || Баянзүрх
|-
| 2026 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, III даваа || Мөнгөн медаль, улсын эрх || Цонжин
|-
| 2025–2026 || IMEC, TIMO олон улсын математикийн олимпиад || I байр || Яармаг
|-
| 2025–2026 || Owlypia (Лондон) англи хэлний олимпиад || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || SEAMO олон улсын математикийн олимпиад || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || Ой тогтоолтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн (Вьетнам) || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || Дартсын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн (БНСУ) || III байр || Яармаг
|-
| 2025 || Чирлидингийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн || Аварга || Яармаг
|-
| 2025 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Алтан медаль || Цонжин
|-
| 2025 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, III даваа || Мөнгөн медаль || Цонжин
|-
| 2025 || Физик, түүхийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Цонжин
|-
| 2025 || Математикийн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Чингэлтэй
|-
| 2025–2026 || Дүүргийн түүхийн олимпиад || Алтан, хүрэл медаль || Чингэлтэй
|-
| 2025–2026 || Дүүргийн программ хангамжийн олимпиад || Алтан медаль || Хан-Уул
|-
| 2025–2026 || Дүүргийн монгол хэлний олимпиад || Хүрэл медаль || Хан-Уул
|-
| 2024–2025 || Коперникийн олон улсын олимпиад || 2 алт, 1 мөнгө, 3 хүрэл медаль || Баянзүрх
|-
| 2024 || WRO робот техникийн үндэсний тэмцээн || II байр || Баянзүрх
|-
| 2024 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Мөнгөн медаль || Цонжин
|-
| 2024 || Физикийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Цонжин
|}
Баянзүрх салбарын 224 гаруй сурагч 2025–2026 оны хичээлийн жилд SEAMO, IMOCSEA, IMEC, Brainiacs зэрэг олон улсын олимпиадад оролцсон бөгөөд дунд ангийн 45 гаруй сурагч IMOCSEA, IMEC олимпиадад амжилттай оролцсон.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

=== Олон улсын шалгалт ===
* '''IELTS''' — Баянзүрх салбарын дөрвөн сурагч 8.5 оноо авсан бөгөөд 2022–2025 оны дундаж оноо 6.5. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 31 сурагч 2022 оноос хойш шалгалт өгсөн бөгөөд дээд оноо 8.0 (2025–2026). Чингэлтэй салбарын эхний гурван сурагч 7.0–7.5 оноо авсан. Хан-Уул салбарт шалгалт өгсөн сурагчдын тоо 8-аас 16 болж өссөн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Яармаг салбарын зургаан сурагч 2025–2026 онд шалгалт өгч, дундаж оноо 6.5, гурав нь 7.0 оноо авсан.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* '''SAT''' — Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 15 сурагч шалгалт өгсөн бөгөөд 2025–2026 онд нэг сурагч нэг хэсэгт 800 буюу бүтэн оноо авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Яармаг салбарын 20 сурагч 2025–2026 онд шалгалт өгч, дундаж оноо 1046 байв.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* '''ЭЕШ''' — Баянзүрх салбарын хоёр сурагч Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
* '''HSK''' — Баянзүрх салбарын 240 гаруй сурагч 2023–2025 онд HSK-ийн оноо авсан. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 184 сурагч HSK-ийн 1–3-р түвшний шалгалт өгсөн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Яармаг салбарын нэг сурагч 2026 онд HSK-ийн 5-р түвшинд тэнцсэн.&lt;ref name=yarmag /&gt;
* '''Сертификат''' — Баянзүрх салбарын 95 сурагч Харвардын Computer Science, 35 сурагч Python, 10 сурагч Meta-гийн JavaScript сертификат авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt; Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн сурагчид 2025 онд Meta-гийн Python (19 сурагч), Харвардын Mobile App, Computer Science, CS for Python (тус бүр 20 сурагч) хөтөлбөрийг дүүргэсэн.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

=== Төгсөгчид ===
Баянзүрх салбар 2021 онд анхны төгсөгчдөө гаргасан. Тус салбарын төгсөгчид Торонтогийн их сургууль, Hong Kong Baptist University, Pennsylvania State University, NYU Shanghai, Arizona State University, American University of Paris, University of Colorado Boulder, Augustana University, Alfred University, University of Hartford, Drake University, University of Texas at Arlington зэрэг их сургуульд тэнцсэн.&lt;ref name=duurenjargal /&gt; 2024–2025 оны төгсөгчид University of Hartford (140,000 ам.доллар), Augustana University (128,000), Drake University (124,000), Alfred University (72,000), Arizona State University (64,000)-аас дөрвөн жилийн тэтгэлгийн санал авсан.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн төгсөгчид 2023–2025 онд найман улсын их сургуулиас 28 тэтгэлгийн санал авсан: АНУ 14, Хонконг 3, Хятад 3, Япон 3, Канад 2, Тайвань 1, БНСУ 1, Унгар 1.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;
{| class=wikitable
|+ Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн төгсөгчид&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;&lt;ref name=tsonjin /&gt;
! Төгсөгчид !! Тоо !! Их сургууль, тэтгэлэг
|-
| 2023–2024 оны || 3 || Óbuda University (Унгар, Stipendium Hungaricum 100%), Ritsumeikan Asia Pacific University (Япон, 30%), DePaul University (АНУ, 116,000 ам.доллар)
|-
| 2024–2025 оны || 13 || Ritsumeikan Asia Pacific University (2 сурагч), East China University of Science and Technology (Хятад), National Taiwan University (Тайванийн засгийн газрын 100% тэтгэлэг), HKUST (100%), Hong Kong Baptist University (40,000 HK$), NYU Shanghai (40,000 ам.доллар)
|-
| 2025–2026 оны || — || Augustana University (тус бүр 132,000 ам.доллар, 3 сурагч), Elmhurst University (тус бүр 102,000 ам.доллар, 2 сурагч); Сөүлийн их сургууль, Ёнсэйн их сургуульд өргөдөл гаргасан
|}

== Цаашдын зорилт ==
Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийг [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситийн]] мастер төлөвлөгөөний дагуу 2,000 гаруй суудалтай болгох зорилт тавьсан бөгөөд 90×18 м хэмжээтэй, дөрвөн давхар дараагийн барилгын суурийн ажил 2026 оны 10-р сард эхэлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

Амжилт Групп Ази тивд 100 салбар сургууль байгуулах зорилт тавьж, [[Филиппин]], [[Өвөр Монгол]], [[Буриад Улс|Буриадад]] ажил эхлүүлсэн.&lt;ref name=tanilcuulga /&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Амжилт Групп]]
* [[Жаргалсайханы Шижир]]
* [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]]
* [[Индра Кибер Сургууль]]
* [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]]

== Эх сурвалж ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=tanilcuulga&gt;«Салбар сургуулиудын дэлгэрэнгүй танилцуулга». Амжилт Групп, 2026 оны 10-р сар. Сургуулиудын гүйцэтгэх захирлуудын 2026 оны 10-р сарын 7-ны мэдээлэл.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=amjiltcyber&gt;[https://amjiltcyber.edu.mn Amjilt Cyber School — албан ёсны сайт]. Хандсан 2026-10-18.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=namtar&gt;«Жаргалсайханы Шижир — намтар». Амжилт Групп.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=moroodol&gt;Ж.Шижир. «Миний мөрөөдлийн сургууль» (эссэ). Амжилт Групп.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=bz&gt;«Амжилт Кибер Сургууль — Баянзүрх салбарын танилцуулга». Амжилт Кибер Сургууль, 2025–2026 оны хичээлийн жил.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=hu&gt;«Амжилт Кибер Сургууль — Хан-Уул салбарын мэдээллийн бүрэн жагсаалт». Амжилт Кибер Сургууль, 2025–2026 оны хичээлийн жил.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=chin&gt;«Амжилт Кибер Чингэлтэй — нэгдсэн танилцуулга». Амжилт Кибер Сургууль, 2026–2027 оны хичээлийн жил.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=tsonjin&gt;«Цонжин Кибер Боардинг Сургууль — нэгдсэн танилцуулга». Цонжин Кибер Сургууль, 2026.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=almaty&gt;«Amjilt Cyber School — QIT хөтөлбөрийн танилцуулга». Amjilt Cyber School, Алматы.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=duolingo&gt;«Duolingo for Schools — салбар сургуулиудын уралдааны журам». Амжилт Групп, 2026 оны 2-р сар.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=yarmag&gt;«Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбарын танилцуулга» (хуучнаар «Индра Кибер Сургууль»), 2025–2026 оны хичээлийн жил; «Нэр солих тухай мэдэгдэл», 2026 оны 6-р сарын 22. Амжилт Кибер Сургууль.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=indra&gt;«Индра Кибер Институтын дэлгэрэнгүй танилцуулга». Индра Кибер Институт.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=lms&gt;«Amjilt LMS — танилцуулга». Амжилт Групп.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=duurenjargal&gt;«Д.Дүүрэнжаргал — гүйцэтгэх захирлын анкет». Амжилт Кибер Сургууль, Баянзүрх салбар.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=akademi&gt;«Амжилт Кибер Академи — танилцуулга». Амжилт Кибер Академи.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=tsonjincom&gt;[https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити — tsonjin.com]. Хандсан 2026-10-19.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=ikon-ioai&gt;Г.Мөрөн. [https://ikon.mn/n/3pht «Олон улсын хиймэл оюуны III олимпиадаас монгол сурагчид хос хүрэл медаль хүртлээ»]. ''ikon.mn'', 2026-08-10.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=ikon-shagnal&gt;М.Батчимэг. [https://ikon.mn/n/3qcy «ФОТО: Олон улсын олимпиадад амжилттай оролцсон сурагчид, Зохион байгуулах хороодод Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал гардууллаа»]. ''ikon.mn'', 2026-09-16.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== Гадаад холбоос ==
* [https://amjiltcyber.edu.mn Амжилт Кибер Сургууль — албан ёсны сайт]
* [https://amjilt.com Амжилт Групп — amjilt.com]
* [https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити — tsonjin.com]

[[Ангилал:Монголын сургууль]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]]</text>
      <sha1>p04r2mtjsblthofb6mvhsjdjvuhwi7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зоос банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138985</id>
    <revision>
      <id>874085</id>
      <parentid>815436</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>874085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4136" sha1="pughistmza1d2ocltddoknublipns3g" xml:space="preserve">'''Зоос банк''' нь Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж байсан арилжааны томоохон банк байсан бөгөөд 2009 онд дампуурсан. Энэ банкны дампуурал нь Монголын санхүүгийн салбарт олон хүндрэл үүсгэсэн бөгөөд бусад банкнуудаас ялгаатай нь Зоос банк их хэмжээний чанаргүй зээл олгосноос үүдэлтэйгээр дампуурсан.

'''Зоос банкны дампуурлын шалтгаан:'''

Зоос банкны дампуурлын үндсэн шалтгаан нь банкны олгосон зээлийн чанаргүй байх явдал байв. Тухайлбал, “Монгол газар” компанид олгосон 60 тэрбум төгрөгийн зээл нь эргээд давагдашгүй эрсдэл болсон. Энэ нь банкны санхүүгийн бүтцийн асуудал болон хэтэрсэн зээл олголтын шалтгаанаар банк санхүүгийн хямралд орж, төлбөрийн чадваргүй болсон.

Түүнчлэн, 2009 оны эхээр Зоос банк 1 тэрбум төгрөгийн ашигтай ажиллаж байсан ч гэнэт 60 тэрбум төгрөгийн чанаргүй зээл болон дагаад үүссэн санхүүгийн хүндрэлээсээ болж банкны төлбөрийн чадвар алдагдсан. Монголбанк, Засгийн газраас тус банкны өрийг барагдуулах зорилгоор 70 орчим тэрбум төгрөгийн дэмжлэг үзүүлсэн боловч банк өртөг ихтэй, зээлийн эргэн төлөлт удааширсан тул дампуурсан.

'''Зоос банкны удирдлага:'''

Зоос банкны тэргүүн захирлаар '''Б.Дөлгөөн''' ажиллаж байсан. Тэрээр банкны удирдлагын багийг хариуцаж, банкны хөгжлийн чиглэлд шийдвэр гаргадаг байсан. Гэвч банк санхүүгийн хямралд ороход удирдлагын багийн зүгээс ч, Засгийн газрын зүгээс ч хөрөнгийн тогтвортой байдал хангалтгүй байсан гэж шүүмжлэгддэг.

'''Зоос банкны татан буулгалт:'''

2009 оны 11-р сарын 19-нд Зоос банкийг албан ёсоор татан буулгаж, Төрийн банк байгуулах шийдвэрийг Засгийн газар гаргасан. Төрийн банк шинэ банк үүсгэх замаар Зоос банкны чанаргүй зээлийн багцыг өөрийн санхүүгийн нөхцөлд шилжүүлсэн. Ийнхүү Зоос банкны өр болон зээлүүдийг Төрийн банкинд шилжүүлэн, шинэ банк байгуулах үйл явц эхэлсэн. Мөн Зоос банкны найдвартай зээл болон харилцах данс, хадгаламжийн үлдэгдлийг Төрийн банканд шилжүүлжээ.

Зоос банкны татан буулгахад Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн тогтоолоор эрх хүлээн авагч томилогдсон бөгөөд банкны өр барагдуулах ажиллагаа хийгдсэн(dailypost.mn)(gogo.mn).

Тус банкны татан буулгахаас өмнө Зоос банк Монголын томоохон арилжааны банкуудын нэг байсан ч, санхүүгийн хямрал, чанаргүй зээл, төлбөрийн чадваргүй байдал зэрэг шалтгаанууд нь банкны дампууралд хүргэсэн.

[[Ангилал:Монголын банк]]</text>
      <sha1>pughistmza1d2ocltddoknublipns3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хадгаламж банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138986</id>
    <revision>
      <id>874084</id>
      <parentid>812361</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>874084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3881" sha1="9w7o1x52ui78bat19saeeyf8sg7c2vt" xml:space="preserve">'''Хадгаламж банкны тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэл:'''

'''1. Түүх ба үүсгэн байгуулагчид:'''

Хадгаламж банк нь Монголын арилжааны томоохон банкуудын нэг байв. Тус банк нь анх 1991 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын санхүүгийн салбарт чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. Анх хувьцаат компани хэлбэрээр байгуулагдаж, хадгаламжийн үйлчилгээ үзүүлж эхэлсэн. 2010-аад оноос банкны үйл ажиллагаа өргөжиж, зээлийн үйлчилгээ, томоохон төслүүдийн санхүүжилт зэрэг салбаруудад оролцсон.

'''2. Банкны үйл ажиллагаа:'''

Хадгаламж банк нь олон жилийн турш хуримтлал, хадгаламжийн бүтээгдэхүүн, зээлийн үйлчилгээ зэрэг олон төрлийн санхүүгийн үйлчилгээг үзүүлж байлаа. Үүнээс гадна, банк өөрийн харилцагчдад хадгаламжийн данс, богино хугацааны болон урт хугацааны зээл, мөн төлбөр тооцооны үйлчилгээ зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүн санал болгодог байсан.

'''3. Хүндрэлийн үе:'''

Хадгаламж банк нь 2010 оны эхэн үеэс санхүүгийн хүндрэлтэй тулгарч эхэлсэн. Тус банкны зээлийн чанар муудсан, улмаар эрсдэлтэй зээлүүд ихсэж банкны санхүүгийн байдал хүндэрсэн. Тэр үед хадгаламж банкны системийн 1.1хувийг эзэлж эхэлэв. Тиймээс, 2015 оноос эхлэн Монголбанк Хадгаламж банкийг хяналтдаа авсан. Банкинд зөвшөөрөлгүй зээл олгох, санхүүгийн алдагдал үүсэх зэрэг асуудал гарсан нь энэ хүндрэлийг улам даамжруулсан.

'''4. Татан буулгалт ба хариуцлага:'''

Банк 2021 онд Монгол Улсын Засгийн газраас төрийн мэдэлд шилжүүлж, харилцагчдын хадгаламжийг хамгаалахын тулд төрийн банкийг байгуулсан. Мөн зарим зээлүүдийг төрийн банканд шилжүүлж, тус банкны зээлийн эрсдлийг бууруулсан. Түүнчлэн, төрийн банк одоо Хадгаламж банкны үлдэгдэл үйл ажиллагааг хариуцаж байгаа бөгөөд энэ банкны олон тэрбум төгрөгийн өрийг шийдвэрлэх үйл явц үргэлжилж байна.

'''5. Банкны дараах үр дагавар:'''

Хадгаламж банкны дампуурал нь Монголын банкны салбарт томоохон шок өгсөн бөгөөд хэд хэдэн жижиг болон дунд банкиудыг ч мөн хүнд байдалд оруулсан. Мөн энэ үйл явдал Монголбанк болон Засгийн газар руу банкны хяналт, зохицуулалтын тогтолцоог сайжруулах шаардлагыг үүсгэсэн.

Эдгээр нь Хадгаламж банкны түүх, хүндрэлийн үе болон дампууралтай холбоотой үйл явдлууд юм.

[[Ангилал:Монголын банк]]</text>
      <sha1>9w7o1x52ui78bat19saeeyf8sg7c2vt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874086</id>
      <parentid>874084</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>874086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="fe437p4x38nm9alqq7u924dkc1dnuzf" xml:space="preserve">'''Хадгаламж банкны тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэл:'''

'''1. Түүх ба үүсгэн байгуулагчид:'''

Хадгаламж банк нь Монголын арилжааны томоохон банкуудын нэг байв. Тус банк нь анх 1991 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын санхүүгийн салбарт чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. Анх хувьцаат компани хэлбэрээр байгуулагдаж, хадгаламжийн үйлчилгээ үзүүлж эхэлсэн. 2010-аад оноос банкны үйл ажиллагаа өргөжиж, зээлийн үйлчилгээ, томоохон төслүүдийн санхүүжилт зэрэг салбаруудад оролцсон.

'''2. Банкны үйл ажиллагаа:'''

Хадгаламж банк нь олон жилийн турш хуримтлал, хадгаламжийн бүтээгдэхүүн, зээлийн үйлчилгээ зэрэг олон төрлийн санхүүгийн үйлчилгээг үзүүлж байлаа. Үүнээс гадна, банк өөрийн харилцагчдад хадгаламжийн данс, богино хугацааны болон урт хугацааны зээл, мөн төлбөр тооцооны үйлчилгээ зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүн санал болгодог байсан.

'''3. Хүндрэлийн үе:'''

Хадгаламж банк нь 2010 оны эхэн үеэс санхүүгийн хүндрэлтэй тулгарч эхэлсэн. Тус банкны зээлийн чанар муудсан, улмаар эрсдэлтэй зээлүүд ихсэж банкны санхүүгийн байдал хүндэрсэн. Тэр үед хадгаламж банкны системийн 1.1хувийг эзэлж эхэлэв. Тиймээс, 2015 оноос эхлэн Монголбанк Хадгаламж банкийг хяналтдаа авсан. Банкинд зөвшөөрөлгүй зээл олгох, санхүүгийн алдагдал үүсэх зэрэг асуудал гарсан нь энэ хүндрэлийг улам даамжруулсан.

'''4. Татан буулгалт ба хариуцлага:'''

Банк 2021 онд Монгол Улсын Засгийн газраас төрийн мэдэлд шилжүүлж, харилцагчдын хадгаламжийг хамгаалахын тулд төрийн банкийг байгуулсан. Мөн зарим зээлүүдийг төрийн банканд шилжүүлж, тус банкны зээлийн эрсдлийг бууруулсан. Түүнчлэн, төрийн банк одоо Хадгаламж банкны үлдэгдэл үйл ажиллагааг хариуцаж байгаа бөгөөд энэ банкны олон тэрбум төгрөгийн өрийг шийдвэрлэх үйл явц үргэлжилж байна.

'''5. Банкны дараах үр дагавар:'''

Хадгаламж банкны дампуурал нь Монголын банкны салбарт томоохон шок өгсөн бөгөөд хэд хэдэн жижиг болон дунд банкиудыг ч мөн хүнд байдалд оруулсан. Мөн энэ үйл явдал Монголбанк болон Засгийн газар руу банкны хяналт, зохицуулалтын тогтолцоог сайжруулах шаардлагыг үүсгэсэн.

Эдгээр нь Хадгаламж банкны түүх, хүндрэлийн үе болон дампууралтай холбоотой үйл явдлууд юм.

[[Ангилал:1991 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын банк]]</text>
      <sha1>fe437p4x38nm9alqq7u924dkc1dnuzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марыля Родович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141763</id>
    <revision>
      <id>874045</id>
      <parentid>827388</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */</comment>
      <origin>874045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2893" sha1="bsh8evggcxsk4i0lg24o4mrj4iwo7cn" xml:space="preserve">[[Файл:Maryla Rodowicz 2017.jpg|thumb]]
'''Марыля Родович''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Maryla Rodowicz'', жинхэнэ нэр нь '''Мариа Антонина Родович''' (Maria Antonina Rodowicz); 1945 оны 12-р сарын 8-нд Польшийн Желёна-Гура хотод төрсөн) — Польшийн поп дуучин, мөн рок болон фолк-рок дуу дуулдаг. 1980-аад онд Зөвлөлтөд болон Монголд алдартай байсан дуучин.

== Дискнүүд ==

* 1970 — Żyj mój świecie ''(Muza)''
* 1972 — ''Wyznanie'' (Pronit)
* 1972 — ''Maryla Rodowiczova'' (Supraphon)
* 1973 — ''Maryla Rodowicz'' (Amiga, голдуу германаар)
* 1974 — ''Rok'' (Pronit)
* 1976 — ''Sing-Sing'' (Pronit)
* 1978 — ''Wsiąść do pociągu'' (Pronit)
* 1979 — ''Cyrk nocą'' (Pronit/Wifon)
* 1982 — ''Święty spokój'' (Muza)
* 1983 — ''Maryla Rodowicz/Марыля Родович'' (Мелодия)
* 1984 — ''Był sobie król'' (Polton)
* 1986 — ''Gejsza nocy'' (Muza)
* 1987 — ''Polska Madonna'' (Muza)
* 1991 — ''Full'' (Polton)
* 1992 — ''Absolutnie nic'' (Muza); переиздание: 1995 (Tra-La-La)
* 1994 — ''Marysia Biesiadna'' (Tra-La-La)
* 1995 — ''Złota Maryla'' (Tra-La-La)
* 1996 — ''Antologia 1'' (Tra-La-La/PolyGram Polska)
* 1996 — ''Antologia 2'' (Tra-La-La/PolyGram Polska)
* 1996 — ''Antologia 3'' (Tra-La-La/PolyGram Polska)
* 1997 — ''Łatwopalni. Tribute to Agnieszka Osiecka'' (Tra-La-La/PolyGram Polska, 2CD)
* 1998 — ''Przed zakrętem'' (PolyGram Polska)
* 1999 — ''Karnawał 2000'' (Universal Music)
* 2000 — ''Niebieska Maryla'' (Universal Music)
* 2001 — ''12 najpiękniejszych kolęd'' (Universal Music)
* 2002 — ''Życie ładna rzecz'' (Universal Music)
* 2003 — ''Sowia Wola'' (Eulen Willen Studio)
* 2003 — ''Maryla i przyjaciele'' (Polskie Radio S.A.)
* 2003 — ''Nejvetši hity'' (Universal Music, Чехия)
* 2004 — ''Wola — 2 — Hopsasa''
* 2005 — ''Kochać'' (Sony BMG)
* 2005 — ''Maryla Voila! Hopsasa''
* 2006 — ''Марыля Родович. Золотая коллекция Ретро'' (Bomba music BoMB 033—265, [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]])
* 2006 — ''Wola 4u''
* 2007 — ''Wola na 5''
* 2007 — ''Maryla Rodowicz — Die großen Erfolge'' (BMG Amiga, германаар)
* 2008 — ''Поёт Марыля Родович'' (Мелодия MEL CD 60 01467, ОХУ)
* 2008 — ''Jest cudnie'' (Sony BMG)
* 2010 — ''50'' (Universal 275 721 5)
* 2011 — ''Buty 2'' (Universal 278 939 7)
* 2012 — 2013 — ''Antologia Maryli Rodowicz (2012-2013)'' (Universal)

{{DEFAULTSORT:Родович, Марыля}}
[[Ангилал:Польшийн дуучин]]
[[Ангилал:Польшууд]]
[[Ангилал:1945 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>bsh8evggcxsk4i0lg24o4mrj4iwo7cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пентатоник (хөгжмийн наадам)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144093</id>
    <revision>
      <id>874029</id>
      <parentid>854424</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>874029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8868" sha1="0rwi9e16c7xsr4sp0oqrnenqaa3pi39" xml:space="preserve">'''Пентатоник''' нь Монгол Улсад зохиогддог байсан хөгжмийн наадам юм. Уг хөгжмийн наадмыг 1994 онд дуучин [[Батмөнхийн Сарантуяа]], On'n Off  production-ы найруулагч С.Ононбат, Р.Тулга нар санаачилсан байна. Пентатоник наадам 1994 оноос 2007 он хүртэл 14 жилийн турш жил бүр зохион байгуулагдаж байгаад 2008 оны 7-р сарын 1-ний үймээнээр шалтгаалж завсарлаж хойшлогдсон түүхтэй. Харин дараа жил нь буюу 2009 онд санхүүгийн хүндрэлийн улмаас мөн цуцлагдсан байна. “Пентатоник” академийн ерөнхийлөгч Б.Долгион энэ 2015 оны эхний сард “2015 онд наадмаа дахин зохион байгуулж эхэлнэ” хэмээн мэдэгдсэн ч түүний хүсэл биелэлгүйгээр 2016 онтой золгосон байна. Ингээд &quot;2016 онд заавал зохион байгуулна, хичээх л болно доо” хэмээн ая зохиогч Б.Долгион ярьж байжээ. 

“Пентатоник” хөгжмийн наадам зохион байгуулагдах үедээ хүмүүсийн хамгийн их анхаарал татдаг үйл явдлуудын нэг байжээ. Хэн ямар шагнал авч, тайзнаас юу гэж хэлж, хэрхэн хувцаслаж, хэнийг хөтлөн ирэх вэ гэдэг нь үргэлж сонирхолтой байдаг байсан. “Монголын үнэртэй салхи гэж дуулдаг үе өнгөрчээ” хэмээн Quiza хамгийн сүүлийн наадам дээр хэлсэн нь ч тухайн жилдээ шуугиан тарьсан нь бий. Наадмын сүүлийн жилүүдийн шагналуудыг соло карьераа хөөж эхэлж байсан Д.Болд “хуу хамж” байв. Түүний нэрийн өмнөх төрийн шагналт хэмээх цол хүндэтгэлтэй ч “Пентатоник” академийн шагналт хэмээх нь илүү зохимжтой сонсогддог байсан юм.

Ая зохиогч Л.Балхжав “Пентатоник” наадмын таван удаагийн шагналт хэмээн зарлуулдгийг нь мэднэ. &quot;Энэ нь уран бүтээлч хүнд төрийн өгдөг цолоос дутахгүй нэр хүнд, бахархлыг илэрхийлдгийг ийн харж болно. “Нэр хүндээс урьтаж урам зориг ирдгийг эхэнд дурдах ёстой. Тухайлбал, энэ наадмаас авсан шагналууд маань намайг хөглөж, жигүүр ургуулдаг байсан. Хүрээнийхээ мэргэжилтнүүд, сонсогчдоосоо авч буй үнэлэлт дүгнэлт гэдэг үүднээс хамгийн итгэж, бахархаж болмоор шагнал” гэж Л.Балхжав ярьж байжээ.

==2007 он==
Ямартай ч хамгийн мэргэжлийн түвшинд шалгаруулалтаа явуулдаг гэх Пентатоник наадам 2007 онд 7-р сарын 22-нд Соёлын төв өргөөнөө болсон. Нийтдээ 18 номинациар явагдсан тус наадамд Монголын рок, поп урлагийн салбарт  2005-2007 оны хугацаанд тодорхой, барьцтай уран бүтээл хийсэн хамтлаг, дуучин, хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч, продюсерүүдийн бүтээл өрсөлдөх гэнэ. Шалгаруулалтыг эл наадмын итгэмжлэгдсэн 65 гишүүн болон тус академийн 13 гишүүн нэр дэвшүүлсэн юм. Эхний санал хураалтаар номинаци тус бүрээс шалгарсан таван уран бүтээлч, уран бүтээлийг дахин тус академийн гишүүд нууц санал хураалт явуулж цомын эзнийг тодруулжээ. Санал хураалтын явц, тоолох процессыг дүрсжүүлж хадгалдаг уламжлал ёсны ажлыг энэ удаа UBS телевиз гүйцэтгэсэн байна. Ийнхүү цас бударсан өвлөөр болдог байсан Пентатоник наадам 2007 оноос эхлээд зуны эхэн сарын шөнийн тэнгэрт ээлжит “мянга мянган” одоо “төрүүлэх” болсон байна. 

2007 оны наадмаар нийт 17 номинациар “Пентатоник” академийн итгэмжлэгдсэн 78 гишүүний саналаар тунаж үлдсэн хамтлаг дуучдыг танилцуулж байна. Эцсийн шалгаруулалтыг эндээс явуулна.

'''Шилдэг дебют дуучин:'''

# ВХ
# Хонгор
# '''Шилдэг дебют хамтлаг:'''

# Киви
# Лемонс
# Нюанс
# Flash
# Take off

'''Шилдэг хөгжимчин:'''

# Байдраг
# Буян-Өлзий
# Дэлгэрцэцэг
# Золбоо
# Өлзий-Орших

'''Шилдэг хөгжмийн найруулга:'''

# Бурхан эх орон
# В продакшн
# Дурлал шиг асна
# My love
# Хөх монголын үр сад

'''Шилдэг бичлэг:'''

# Бурхан эх орон
# В продакшн
# My love
# Red album /Лемонс/
# Хийморийн сан

'''Шилдэг зохиомж-аяз:'''

# Давалгаа
# Улаанбаатарын үдэш
# Хайр
# Хилийн чанадад

'''Шилдэг дэнс /транс, дэнс, ремикс, диско/:'''

# Асуудал
# Намайг эзэмдэх чиний сэтгэл
# Санаж байна /ремикс/
# Хайр гэж юу вэ?
# Hot line

'''Шилдэг хип хоп дуу:'''

# Долоон эгшиг /Люмино/
# Надтай цуг баяс /Люмино/
# Сак
# Хийморийн сан /Quiza/
# Цонхтой цаг /Люмино/

'''Шилдэг альтернатив дуу:'''

# Ийм л байг /Булсара/
# Муу зуршил /Нисванис/
# Мэлхий гүнж /Лемонс/
# Хайртай /Лемонс/
# Цэнхэр нүдэн /Лемонс/

'''Шилдэг R and B дуу:'''

# Гэрлээ унтраа /Болд/
# MB /Болд/
# My love /BX/
# Sorrow /BX/
# Чи минь байсангүй /Болд/

'''Шилдэг этник дуу:'''

# Бүсгүй хүний нулимс энэ л хорвоод байдаг юм /Киви/
# Наян булаг /Дэлгэрмөрөн/
# Хилийн чанадад /Алтан ураг/
# Хөх монголын үр сад /Ариунаа/

'''Кино, жүжгийн шилдэг дуу:'''

# Зургаан сар минь баяртай /Болд/
# Ийм нэгэн дурлал /ВХ/
# Нууц амраг чинь больё /Сэрчмаа, ВХ/
# Нэг л уучилья /Жаргалсайхан, Ариунаа/
# Хайрын виз /Ган- Эрдэнэ, Маралжингоо/

'''Шилдэг рок дуу:'''

# Ийм л байг /Булсара/
# Нандин шүтээн /Никитон/
# Унтсан луу сэрлээ /Никитон/
# Цоглог оюутан /Хурд/
# Элэг бөөр /Лемонс/

'''Шилдэг поп дуу:'''

# Амлалт /Батсүх/
# Дурлал шиг асна /Ариунаа/
# Зүүдний учрал /Оюунтүлхүүр, Хаянхярваа/
# Харуусал, харамсал /Ариунаа/
# Чи надад дурлаасай /Болд/

'''Шилдэг цомог:'''

# Volume-1
# Дурлал шиг асна
# 440 HZ
# My love
# Нисдэг таваг

'''Шилдэг рок тоглолт:'''

# Unplugged /Нисванис/
# Их завсарлага /Булсара, Отгоо, Нисванис/
# [[Халуун элгэн нутаг]] /Харанга, Никитон/
# Red life /Лемонс/
# Play time 2006 /HI FI records/

'''Шилдэг поп тоглолт:'''

# Гурван сэтгэл, нэг хүсэл /Киви/
# Divas 2006 /UP production/
# Дурлал шиг асна /Ариунаа/
# My love /BX
# Нисч ирсэн дурлал /Алтанцэцэг/</text>
      <sha1>0rwi9e16c7xsr4sp0oqrnenqaa3pi39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144817</id>
    <revision>
      <id>874030</id>
      <parentid>845914</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */</comment>
      <origin>874030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4382" sha1="iz1w6bb712hy2x38rmidbm4g7b6syjc" xml:space="preserve">'''Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)''' ([[Англи хэл|англи.]] ''British Academy of Film and Television Arts'') буюу  BAFTA кино шагнал гардуулах ёслол ('''BAFTA Film Awards)''' -Британийн болон олон улсын шилдэг киног жил тутам шалгаруулдаг бөгөөд Их Британид кино, телевиз, видео тоглоомын урлагийг дэмжиж, хөгжүүлж, сурталчилдаг бие даасан холбоо бөгөөд буяны байгууллага юм. Жил бүрийн шагнал гардуулах ёслолоос гадна BAFTA нь Их Британи болон АНУ-д семинар, мастер анги, тэтгэлэг, лекц, зөвлөх хөтөлбөрөөр дамжуулан авьяас чадварыг хөгжүүлэх боломжийг олгодог олон улсын сургалтын арга хэмжээ, санаачилгын хөтөлбөр зэргийг хэрэгжүүлдэг байна.
[[Файл:BAFTA Special Lifetime Achievement Award, V&amp;A East Storehouse.jpg|thumb]]
BAFTA-ийн жил бүр зохион байгуулдаг кино шагнал гардуулах ёслол болох Британийн Академийн Кино Шагнал гардуулах ёслолыг 1949 оноос хойш зохион байгуулж байгаа бол телевизийн шагнал гардуулах ёслол болох Британийн Академийн Телевизийн Шагнал гардуулах ёслолыг 1955 оноос хойш зохион байгуулж байна. Тэдний гурав дахь ёслол болох Британийн Академийн Тоглоомын Шагнал гардуулах ёслолыг анх 2004 онд гардуулж байжээ.

Анх [[Лондон]] хотын Лейчестер талбай дахь Одеон кино театрт, дараа нь 2008-2016 онд Хааны дуурийн театрт зохион байгуулж байсан. 2017 оноос хойш уг ёслолын ажиллагааг Лондон хотын Хааны Альберт Холлд зохион байгуулж байна.

== Шагналын цом ==
BAFTA шагналын цом нь Америкийн уран барималч Митзи Канлиффийн зохион бүтээсэн цом-маск юм. Тус холбоо нь Британийн Кино Академитай нэгдэж Кино, Телевизийн Урлагийн Нийгэмлэг, хожим нь Британийн Кино, Телевизийн Урлагийн Академи болж анхны &quot;BAFTA шагнал&quot;-ыг тухайн жилдээ Академийн тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд Сэр [[Чарльз Спенсер Чаплин|Чарльз Чаплинд]] гардуулсан.

Хүрэл маск болон гантиг суурьтай BAFTA шагнал нь 3.7 кг (8.2 фунт) жинтэй бөгөөд 27 см (11 инч) өндөр × 14 см (5.5 инч) өргөн × 8 см (3.1 инч) гүн хэмжээтэй; маск нь өөрөө 16 см (6.3 инч) өндөр × 14 см (5.5 инч) өргөнтэй. Эдгээрийг фосфорын хүрэлээр хийж, Мидлсексийн цутгамал үйлдвэрт цутгасан юм.

== Ерөнхийлөгч болон дэд ерөнхийлөгчид ==
'''Ерөнхийлөгч'''

# The Duke of Edinburgh (1959–1965)
# The Earl Mountbatten of Burma (1966–1972)
# The Princess Royal (1973–2001)
# The Lord Attenborough (2001–2010)
# The Prince of Wales (2010–өнөө хүртэл)

'''Дэд ерөнхийлөгч'''

# The Lord Attenborough (1973–1995)
# The Lord Puttnam (1995–2004)
# Michael Grade (2004–2010)
# Duncan Kenworthy (film) (2009–2015)
# Sophie Turner Laing (television) (2010–2015)
# Greg Dyke (television) (2016–present)

[[Ангилал:1947 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Их Британийн киноны шагнал]]
[[Ангилал:Их Британийн телевиз]]
[[Ангилал:Киноны шагнал]]</text>
      <sha1>iz1w6bb712hy2x38rmidbm4g7b6syjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алунгоо хатны түүхэн дурсгалт хөшөө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145228</id>
    <revision>
      <id>874090</id>
      <parentid>855471</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56819-05</username>
        <id>108483</id>
      </contributor>
      <origin>874090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12623" sha1="myk3cdv54c2v2kqsxyuax99jt0e0d0f" xml:space="preserve">[[Файл:Alungoo.jpg|thumb]]
[[Файл:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|thumb]]

'''[[Алун Гуа|Алун-гоо]] хатны хөшөө''' нь Монголын домогт эх [[Алун Гуа|Алунгоо хатны]] дурсгалд зориулан босгосон бөгөөд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Чандмань-Өндөр сум|Чандмань‑Өндөр сум]]&lt;nowiki/&gt;ын нутагт байрладаг. Монголын түүх, угсаа гарлын бэлгэдэл болсон Алунгоо эхийн эв нэгдэл, ухааныг илэрхийлсэн дурсгал юм. Хөшөө нь Монголын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг Алунгоо эхийн тухай домог, сургаалыг хойч үедээ түгээх зорилготой юм.

1992 онд Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын Аригийн гол орчимд Алун-Гоо эхийн хөшөөг босгосон. Уг дурсгалыг байгуулах санаачилгыг Г.Даваасүрэн гаргаж, хөшөөний эх загварыг барималч Ц.Цэдэн-Иш, Д.Отгонтөгс нар бүтээжээ.

== Түүх ==
Алунгоо хатны дурсгалыг мөнхжүүлэх санааг 1992 онд Чандмань-Өндөр сумын иргэн Галиндийн Даваасүрэн Алунгоо эхийн холбогдолтой түүхийн эх сурвалжуудаас эш татан хөшөө дурсгал босгох, мөнхжүүлэх санал санаачилгыг тухайн үеийн &quot;[https://www.facebook.com/erhchuluuSONIN/ Эрх чөлөө]&quot; сонинд нийтлэл бичсэнээр олны анхааралд өртөж өдгөө Хөвсгөлчүүдийн бахархал болсон [[Алун Гуа эхийн домог|домогт Алунгоо эхийн]] хөшөө [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]нд дурдагдсан Аригийн голын дэнж дээр сүндэрлэн босох эхлэл тавигджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Даваасүрэн |first=Галиндий |author-link=Галиндий Даваасүрэн |date=1992 оны 03 сарын 19 |title=Алунгоо эхийн дурсгалыг ариг нутагт мөнхжүүлье |pages=11 |work=Эрх чөлөө сонин|year=1992|location=Хөвсгөл аймаг Мөрөн хот|publication-date=1992-03-19}}&lt;/ref&gt; Энэхүү санал санаачилгыг аймаг орон нутгийн удирдлагууд дэмжиж эх загварыг зураач, барималч Ц.Цэдэн-Ишээр гаргуулан 1992 онд хөшөө босгон мөнхжүүлжээ. Үүнээс улбаалан 2002 оноос 4 жил тутам Алунгоо эхийн сургаалын баяр нэртэйгээр баяр наадам болгон дэлгэрүүлж тэмдэглэх болсон. Мөн түүнчлэн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн сүлд]], далбаанд Алунгоо эхийн сургаалын 5 сум дүрслэгдэж, Хөвсгөл аймгийн сүлд дуунд орсон байдаг.

Алунгоо хатан нь Монголын олон овог аймгийн угсаа гарлын домогт эх бөгөөд түүний хөвгүүдээс [[Боржигин|Боржигин овог]] үүссэн гэж үздэг. Домогт өгүүлснээр Алунгоо эх таван хүүгээ эв нэгдэлтэй байхын чухлыг сургаж, “нэг сум амархан хугарна, харин таван сумыг хамтад нь хугалах хэцүү” хэмээн зүйрлэн тайлбарласан нь Монголчуудын эв нэгдлийн бэлгэдэл болжээ.

== Санаачлагчийн 1992 онд хэвлүүлсэн нийтлэл&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ==
[[Монголын сонинуудын жагсаалт|&quot;ЭРХ ЧӨЛӨӨ&quot; СОНИН]]  

1992-3-19 №11

&quot;АЛУН-ГОО ЭХИЙН ДУРСГАЛЫГ АРИГ НУТАГТ МӨНХЖҮҮЛЬЕ&quot;
[[Файл:Эрх_чөлөө.jpg|thumb]]

Монгол түмний түүхэнд мөнхрөн үлдсэн [[Алун Гуа|Алун-гоо]] эхийн эв эеийг эрхэмлэн захисан сургаал үе үеийг хүмүүжүүлсээр өдгөөг хүрч, бие засаад төрөө засах монгол ухаан нар болон цацарсаар байна.

[[Рашид ад-Дин|Рашид-Ад-Дин]]&lt;nowiki/&gt;ий [[Судрын чуулган|зохиолд]] &quot;Бүгдийн эмэг ижий Алун-гоо&quot; гэж тэмдэглэснээс гадна Монголын түүхийн гайхамшигт эх сурвалж &quot;[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]&quot;-нд Алун-гоо эхийн тухай тодорхой өгүүлсэн бөгөөд монгол түмний маань бахархалт нэгэн эх билээ.

Алун-гоо Хөвсгөл аймгийн нутаг дахь Аригийн голд төрсөн нь Хөвсгөлчүүд, түүний дотроос Чандмань-Өндөрчүүдийн бахархал юм. Түүнийг нотлох яриа, хэвлэлд нийтлэгдсэн өлгөцөөс мэдэж болно.

# &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд &quot;[[Түмэд|Хорь түмдийн ноён]] [[Хорилардай мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий охин Ариг уснаа төрсөн [[Алун Гуа|Алун-гоо]]&lt;nowiki/&gt;г гуйж [[Добу мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий гэргий болгосон ёс тийм ажээ&quot; хэмээн бичсэн нь бий.
# [[Хөдөөгийн Пэрлээ]] 1958 онд хэвлүүлсэн &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд гардаг газар усны зарим нэрийг хайж олсон нь&quot; бүтээлдээ Ариг Усун 101 дүгээр уртраг, 50 дугаар өргөрөгт бий гэсэн нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутаг дахь Аригийн гол мөн билээ.
# Академич [[Бямбын Ринчен|Б.Ринчен]] 1968 онд нэрт монголч эрдэмтэн [[Лев Гумилёв|Лев Гумилевт]] &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-ны талаар бичсэн захидалдаа [[Добу мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий гэргийг Алун-гоо гэх бөгөөд Ариг Усанд төрсөн бөгөөд одоо ч монгол [[урианхай]] нэр түүнийг сайн зүгийн тэнгэр гэлцдэг, бас одоо ч тэр голыг Ариг-Усны гол гэж нэрлэсээр байдаг. Би тэр гол дээр очиж Алун-гоогийн онгоны тэндээс авчирсан. Энэ гол Хөвсгөл аймагт байна гэж бичсэн баримт бий.
# 1970 онд [https://history.ac.mn/ шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэн]гээс гаргасан [[Дүгэрийн Гонгор|Д.Гонгор]]&lt;nowiki/&gt;ын &quot;[https://internom.mn/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0/9789919038052-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%85-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%87%D0%BE%D0%BE%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C?srsltid=AfmBOopvWJz5d5_9iKw7KfBQPu6VihV2jQf8ygrWknVxogygUa74S0hb Халхын товчоон]&quot; номын нэгдүгээр ботид &quot;[[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинуо]]&quot; нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутагт буй Аригийн гол буюу Ариг усны орчмоос харьяат албат иргэдэд дагуулан [[Онон гол|Онон голын]] эхэн газар нүүдэллэн ирсэн Монгол овог аймгийн нэгэн зонхилогч' юм гэжээ. [[Аюудайн Очир|Эрдэмтэн А.Очир]] &quot;Алун-гоогийн төрсөн газар хэмээн &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд өгүүлж буй Ариг ус гол бол одоогийн Хөвсгөл аймагт байгаа Аригийн гол мөн бололтой гэж ихэнх судлаачид үздэг нь үнэнтэй билээ гэж бичжээ.
# 1988 онд [https://eagle.mn/r/53505 &quot;Хөдөлмөр&quot; сонинд], 1990, 1991 онд &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Алун-Гоогийн төрсөн Аригийн гол&quot;, &quot;Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье&quot; гарчигтай өлгөц нийтлэлүүдийг Ч.Лувсандорж багш бичсэн. Мөн Ж.Гун-Аасүрэнгийн бичсэн нийтлэл 1990 онд &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Алун-Гоо сэцэн эхийн сургаал оршвой&quot;, &quot;Айраг-Ариг&quot; гарчигтайгаар гарсан. Чандмань-Өндөр сумын дунд сургуулийн багш Г.Халтарын бичсэн хүсэлт &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Дурсгалын багана босгохсон&quot; гарчигтайгаар нийтлэгджээ.
# Дээрх түүхэн баримт судлагаануудыг батлах домог ярив. Үүнтэй холбоотой газар ус, уул даваа, хөшөө чулуу Ариг нутагт олон байх бөгөөд нутгийн ард түмэн өнөөг хүртэл ярьж нэрлэсээр ирсэн нь түүхэн учир холбогдолтой юм. Аригийн урианхайн олон овгийн дотор өөрсдийгөө [[Бөртэ Чино|Бөртэ-Чоно]], Алун-Гоо, Чингис нарын удам хойч үе хэмээн үзэж тэнгэрээс заяат хүмүүс гэж нэрлэдэг овог хүмүүс ч одоо амьдарч байна. Монголчуудын нэгэн үеийн их голомт байсныг нотлох [[Буган чулуун хөшөө|буган чулуун хөшөөнүүд]], хаа сайгүй тааралдах том жижиг [[Хиргисүүр|хиргэсүүд]], бууц, зам харгуй, түүхэн домогт [[Аригийн гол]], Хөвөн даваа, [https://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=351 Булжихын гол, Чингисийн ширээ чулуу, Гурван тулга] гэрчлэх буй заа.
# Энэ бүхэнд үндэслэн Ариг нутагт Алун-Гоо эхийн дурсгалын хөшөө босгох санаачилга нутгийн хөдөлмөрчдийн дунд өрнөж аймгийн хэмжээнд асуудал болов.

[[Чингис хаан|Чингисийн мэндэлсний 830 жилийн ойг]] орон даяар тэмдэглэх болсон учир түүхт ойтой хамтатган хөшөөний нээлтийг сум орноороо баяр болгон тэмдэглэх нь зүйтэй санагдана. Энэ үеэр Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлэхэд албан газар, иргэд чин сэтгэлээсээ туслана гэдэгт итгэж байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Соёлын ач холбогдол ==
Алунгоо хатны хөшөө нь Монголын угсаатны домог, соёлын өвийг илэрхийлсэн дурсгал бөгөөд нутгийн иргэд болон жуулчдын сонирхлыг татдаг түүхэн газар юм.

==Эх сурвалж==
&lt;references /&gt;
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news
 |author= Галиндийн Даваасүрэн
 |title=Алун-гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье
 |newspaper=Эрх чөлөө сонин
 |date=1992-03-19
 |issue=Дугаар 11
 |language=mn
}}&lt;/ref&gt;

[[Ангилал:Хөвсгөл аймаг]]
[[Ангилал:Чандмань-Өндөр сум]]
[[Ангилал:Түүх дурсгалт газрын хамгаалалт]]
[[Ангилал:Хөшөө дурсгал судлал]]
[[Ангилал:Түүх домог]]</text>
      <sha1>myk3cdv54c2v2kqsxyuax99jt0e0d0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЗХУ-ын Ардын жүжигчин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148975</id>
    <revision>
      <id>874054</id>
      <parentid>874009</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4183" sha1="p8qnekcj3da4pjkgafohmzgedvt4ecr" xml:space="preserve">[[Файл:People Artist of the USSR1.png|thumb|ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цолны тэмдэг]]
'''ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цол''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Наро́дный арти́ст СССР'') - [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Холбоот Улсын]] театр, хөгжим, кино, цирк, телевиз, радио нэвтрүүлгийн хөгжилд дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн ЗХУ-ын ард түмний шилдэг уран бүтээлчдэд олгож байсан хүндэт цол юм. Энэ цолыг ЗХУ-ын Гүйцэтгэх Төв Хорооны 1936 оны 9-р сарын 6-ны өдрийн 47 дугаар тогтоолоор байгуулсан байна.

== Шагналтнууд ==
1936 оны 9-р сарын 6-нд &quot;ЗХУ-ын Ардын жүжигчин&quot; гэсэн хүндэт цолыг хүртсэн анхны 13 уран бүтээлч:

# Куляш Жасымовна Байсеитова - дуурийн дуучин;
# [[Константин Станиславский|Константин Сергеевич Станиславский]] - театрын найруулагч;
# [[Владимир Немирович-Данченко|Владимир Иванович Немирович-Данченко]] - театрын найруулагч;
# [[Василий Качалов|Василий Иванович Качалов]] - театрын жүжигчин;
# [[Иван Москвин|Иван Михайлович Москвин]]- жүжигчин, найруулагч;
# Екатерина Павловна Корчагина-Александровская - тайз, дэлгэцийн жүжигчин;
# Мария Михайловна Блюменталь-Тамарина - тайз, дэлгэцийн жүжигчин;
# [[Антонина Нежданова|Антонина Васильевна Нежданова]] - дуурийн дуучин;
# [[Борис Щукин|Борис Васильевич Щукин]] - тайз, дэлгэцийн жүжигчин, найруулагч;
# Мария Ивановна Литвиненко-Вольгемут - дуурийн дуучин;
# Панас Карпович Саксаганский - театрын жүжигчин, найруулагч;
# [[Акакий Васадзе|Акакий Алексеевич Васадзе]] - театрын найруулагч;
# Акакий Алексеевич Хорава. - жүжигчин, театрын найруулагч

1991 оны 12-р сарын 20, 21-нд &quot;ЗХУ-ын Ардын жүжигчин&quot; гэсэн хүндэт цолыг хамгийн сүүлийн 11 уран бүтээлч.

# [[Лев Власенко|Лев Николаевич Власенко]] (1928—1996), төгөлдөр хуурч
# Ашир Кулиев (1918—2000), хөгжмийн зохиолч
# Капар Медетбеков (1931—2012), тайз, дэлгэцийн жүжигчин
# Геннадий Степанович Овсянников (1935), жүжигчин
# Анатолий Иванович Полетаев (1936), хөгжмийн удирдаач
# [[Алла Пугачёва|Алла Борисовна Пугачёва]] (1949), эстрадын дуучин
# Авет Рубенович Тертерян (1929—1994), хөгжмийн зохиолч
# Наталья Николаевна Шаховская (1935—2017), виолончел хөгжимчин
# Валерий Николаевич Яковлев (1939—2024), театрын найруулагч
# Софья Станиславовна Пилявская (1911—2000), тайз, дэлгэцийн жүжигчин
# [[Олег Янковский|Олег Иванович Янковский]] (1944—2009), тайз, дэлгэцийн жүжигчин

Нийтдээ &quot;ЗХУ-ын Ардын жүжигчин&quot; гэсэн хүндэт цолыг 1006 хүн хүртсэн.

[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)]]</text>
      <sha1>p8qnekcj3da4pjkgafohmzgedvt4ecr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874055</id>
      <parentid>874054</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>874055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4185" sha1="pcstwfyi5eql6341ft40d5c67al3ny6" xml:space="preserve">[[Файл:People Artist of the USSR1.png|thumb|ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цолны тэмдэг]]
'''ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цол''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Наро́дный арти́ст СССР'') - [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Холбоот Улсын]] театр, хөгжим, кино, цирк, телевиз, радио нэвтрүүлгийн хөгжилд дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн ЗХУ-ын ард түмний шилдэг уран бүтээлчдэд олгож байсан хүндэт цол юм. Энэ цолыг ЗХУ-ын Гүйцэтгэх Төв Хорооны 1936 оны 9-р сарын 6-ны өдрийн 47 дугаар тогтоолоор байгуулсан байна.

== Шагналтнууд ==
1936 оны 9-р сарын 6-нд &quot;ЗХУ-ын Ардын жүжигчин&quot; гэсэн хүндэт цолыг хүртсэн анхны 13 уран бүтээлч:

# Куляш Жасымовна Байсеитова - дуурийн дуучин;
# [[Константин Станиславский|Константин Сергеевич Станиславский]] - театрын найруулагч;
# [[Владимир Немирович-Данченко|Владимир Иванович Немирович-Данченко]] - театрын найруулагч;
# [[Василий Качалов|Василий Иванович Качалов]] - театрын жүжигчин;
# [[Иван Москвин|Иван Михайлович Москвин]]- жүжигчин, найруулагч;
# Екатерина Павловна Корчагина-Александровская - тайз, дэлгэцийн жүжигчин;
# Мария Михайловна Блюменталь-Тамарина - тайз, дэлгэцийн жүжигчин;
# [[Антонина Нежданова|Антонина Васильевна Нежданова]] - дуурийн дуучин;
# [[Борис Щукин|Борис Васильевич Щукин]] - тайз, дэлгэцийн жүжигчин, найруулагч;
# Мария Ивановна Литвиненко-Вольгемут - дуурийн дуучин;
# Панас Карпович Саксаганский - театрын жүжигчин, найруулагч;
# [[Акакий Васадзе|Акакий Алексеевич Васадзе]] - театрын найруулагч;
# Акакий Алексеевич Хорава. - жүжигчин, театрын найруулагч

1991 оны 12-р сарын 20, 21-нд &quot;ЗХУ-ын Ардын жүжигчин&quot; гэсэн хүндэт цолыг хамгийн сүүлийн 11 уран бүтээлч.

# [[Лев Власенко|Лев Николаевич Власенко]] (1928—1996), төгөлдөр хуурч
# Ашир Кулиев (1918—2000), хөгжмийн зохиолч
# Капар Медетбеков (1931—2012), тайз, дэлгэцийн жүжигчин
# Геннадий Степанович Овсянников (1935), жүжигчин
# Анатолий Иванович Полетаев (1936), хөгжмийн удирдаач
# [[Алла Пугачёва|Алла Борисовна Пугачёва]] (1949), эстрадын дуучин
# Авет Рубенович Тертерян (1929—1994), хөгжмийн зохиолч
# Наталья Николаевна Шаховская (1935—2017), виолончел хөгжимчин
# Валерий Николаевич Яковлев (1939—2024), театрын найруулагч
# Софья Станиславовна Пилявская (1911—2000), тайз, дэлгэцийн жүжигчин
# [[Олег Янковский|Олег Иванович Янковский]] (1944—2009), тайз, дэлгэцийн жүжигчин

Нийтдээ &quot;ЗХУ-ын Ардын жүжигчин&quot; гэсэн хүндэт цолыг 1006 хүн хүртсэн.

[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)| ]]</text>
      <sha1>pcstwfyi5eql6341ft40d5c67al3ny6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киргиз улсын баатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148976</id>
    <revision>
      <id>874053</id>
      <parentid>874010</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16776" sha1="gyycx0j88t8o6wpkp8wt2bnjd8n7qct" xml:space="preserve">[[Файл:Hero of the Kirghiz Republic.png|thumb]]
'''&quot;Киргиз улсын баатар&quot; цол''' ([[Киргиз хэл|киргиз:]] ''Кыргыз Республикасынын Баатыры'') - Киргиз улсын Төрийн хамгийн дээд шагнал юм. Үүнийг 1996 оны 4-р сарын 16-нд Киргизийн &quot;Киргизийн төрийн шагналуудыг бий болгох тухай&quot; хуулиар бий болгосон. 2024 оны 12-р сарын байдлаар Киргиз улсын баатар цолыг 38 хүн хүртээд байгаа ажээ. 

Киргиз улсын баатар цолыг улс орон, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлтийн төлөө баатарлаг гавьяа байгуулсны төлөө Киргизийн Ерөнхийлөгч олгодог.

Мөн уг төрийн дээд шагнал хүртэгчдэд &quot;Ак-Шумкар&quot; тусгай тэмдэг (алтаар хийсэн, мөнгөн навчаар хэлхсэн, тумар нь тюндуктэй) болон тусгай гэрчилгээ олгоно.

== Киргизийн баатар цолтнууд ==

# Тугельбай Сыдыкбеков (1912—1997) зохиолч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан онцгой хувь нэмэр, бүтээлч нийгмийн үйл ажиллагаа, өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;; 
# [[Чингиз Айтматов]] (1928—2008) зохиолч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Үндэсний соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, Киргизийн ард түмний оюун санааны үнэт зүйлсийг олон улсын тавцанд өргөнөөр түгээн дэлгэрүүлэх, идэвхтэй нийгмийн ажилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө&quot;;
# Тургунбай Садыков (1935 онд төрсөн) уран барималч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Монументаль урлагийг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, уран барималчдын үндэсний сургуулийг үүсгэн байгуулж, олон нийтийн идэвхтэй үйлсэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж&quot;;
# Салижан Шарипов (1964 онд төрсөн) сансрын нисэгч, 1998 оны 2-р сарын 3-нд &quot;Олон улсын сансрын судалгаанд оруулсан хувь нэмэр, хувийн зориг, эх оронч үзлийн төлөө&quot;;
# Турдакун Усубалиев (1919—2015), төрийн зүтгэлтэн, 1999 оны 10-р сарын 14-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяаны төлөө&quot;;
# Сабира Кумушалиева (1917—2007) дэлгэц, тайзны жүжигчин, 2000 оны 11-р сарын 6-нд &quot;Киргизийн театрын урлаг, кино урлагийн хөгжилд оруулсан онцгой хувь нэмрийг үнэлж&quot;;
# Курманбек Арыков (1949 онд төрсөн) монтажчин, 2002 оны 8-р сарын 22-нд &quot;Нарын голын Усан цахилгаан станц барих ажилд оруулсан гавьяа, үр бүтээлтэй ажил, Киргиз улсын эдийн засгийн чадавхыг хөгжүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийн төлөө&quot;;
# Акбрлы Бакаев (1951 онд төрсөн)  «Нарынгидроэнергострой» нийгэмлэгийн бригадын дарга, 2002 оны 8-р сарын 22-нд &quot;Нарын голын Усан цахилгаан станц барих ажилд оруулсан гавьяа, үр бүтээлтэй ажил, Киргиз улсын эдийн засгийн чадавхыг хөгжүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийн төлөө&quot;;
# Асанхан Жумахматов (1923—2008) хөгжмийн удирдаач, зохиолч, 2003 оны 1-р сарын 26-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсад мэргэжлийн хөгжмийн урлагийг хөгжүүлэхэд болон идэвхтэй олон нийтийн ажилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө&quot;;
# Мамбет Мамакеев (1927—2024) мэс засалч, Киргизийн Эрүүл Мэндийн ШУА-ийн академич, 2004 оны 11-р сарын 24-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсын эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэсний төлөө&quot;;
# Абсамат Масалиев (1933—2004) төрийн зүтгэлтэн, 2005 оны 6-р сарын 25-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө гүйцэтгэсэн гавьяа, эх орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэсэн үлгэр жишээ, олон нийтийн үйл ажиллагаанд иргэний идэвхтэй байр суурьтай байсны төлөө;
# Суйунбай Эралиев (1921—2016) яруу найрагч, 2006 оны 10-р сарын 27-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Сооронбай Жусуев (1925—2016) яруу найрагч, 2007 оны 2-р сарын 13-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Тологон Касымбеков (1931—2011) зохиолч, 2007 оны 2-р сарын 13-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Эрнст Акрамов (1936—2024) Киргизийн Жогорку Кенешийн (парламент) гишүүн, Улсын Сэргээн засах мэс заслын шинжлэх ухааны төвийн захирал, 2009 оны 11-р сарын 16-нд &quot;Киргиз улсын Эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэснийх нь төлөө&quot;;
# Кулийпа Кондучалова (1920—2013) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 9-р сарын 18-нд &quot;Киргиз улсын төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө;
# Дооронбек Садырбаев (1939—2008) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 10-р сарын 27-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө (нэхэн олгов)&quot;;
# Исхак Раззаков (1910—1979) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 12-р сарын 29-нд &quot;Киргиз улсын төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө бөгөөд тухайн үед нь үнэлээгүй байсан (нэхэн олгов);
# Алисбек Алымкулов (1971 онд төрсөн) Киргиз улсын Залуучуудын хэрэг эрхлэх яамны сайд, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Ардчилсан үнэт зүйлс, үндэсний эв нэгдлийг хамгаалахад оруулсан онцгой хувь нэмэр, олон нийтийн үйл ажиллагаанд иргэний өндөр байр суурь, гуйвшгүй зоригийг үнэлж&quot;;
# Бексултан Жакиев (1936—2021) Киргизийн Ардын зохиолч, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлд оруулсан онцгой хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Миталип Мамытов (1939 онд төрсөн) Киргизийн Улсын Анагаах ухааны академийн тархны мэс заслын тэнхмийн эрхлэгч, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсын эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэснийх нь төлөө&quot;;
# Таштанбек Акматов (1938 онд төрсөн) Төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, фермийн аж ахуй эрхлэгч, 2013 оны 3-р сарын 12-нд &quot;Киргиз улсын хөгжилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө, улс орны сайн сайхны төлөө цуцашгүй хөдөлмөрлөсний төлөө&quot;;
# Жусуп Мамай (1918—2014) &quot;Манас&quot; тууль хайлагч, 2014 оны 5-р сарын 30-нд &quot;&quot;Манас&quot; туульс болон бусад туульсын бүтээлийг хадгалан үлдээхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, мөн Киргизийн ард түмний түүх, соёлын өвийг баяжуулахад оруулсан онцгой хувь нэмрийн төлөө''&quot;'';
# [[Алмазбек Атамбаев]] (1956 онд төрсөн) Киргизийн Ерөнхийлөгч асан, 2017 оны 11-р сарын 27-нд &quot;Ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, Киргизийн төрийн тусгаар тогтнол, ард түмний эв нэгдэл, улс орны энх тайван, эв найрамдлыг бэхжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, Киргизийн Бүгд Найрамдах Улсын тогтвортой хөгжлийн бат бөх суурийг бий болгоход оруулсан хувь нэмэр, мөн улс төрийн хүсэл зориг, зоригийн төлөө&quot;,  2025 оны 12-р сарын 29-нд уг цолыг хураан авсан;
# Торобай Кулатов (1908—1984) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2019 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эх оронч үзэл, эх орондоо үнэнч байдлын төлөө&quot; (нэхэн олгосон);
# Султан Ибраимов (1927—1980) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2019 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эх оронч үзэл, эх орондоо үнэнч байдлын төлөө&quot; (нэхэн олгосон);
# Жусуп Абдрахманов (1901—1938) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2021 оны 8-р сарын 31-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяаных нь төлөө болон түүний мэндэлсний 120 жилийн ойг тохиолдуулан (нэхэн олгосон);
# Ахматбек Суюмбаев (1920—1993) Зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, намын удирдагч, 2021 оны 8-р сарын 31-нд &quot;Киргизстаны төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, Эх орныхоо төлөө зүтгэний төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Апас Жумагулов (1934 онд төрсөн) төрийн зүтгэлтэн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө&quot;;
# Медетхан Шеримкулов (1939 онд төрсөн) төрийн зүтгэлтэн, &quot;Түрэг улсуудын ахмадуудын Зөвлөл&quot;-ийн гишүүн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө&quot;;

{{орчуул}}
# Камчыбек Ташиев (1968 онд төрсөн) председатель Государственного комитета национальной безопасности Кыргызской Республики — Указ от 1 сентября 2022 года, ''за особые заслуги перед государством и народом Кыргызстана'';
# Арстанбек Дуйшеев (1932—2003), советский государственный и партийный деятель — Указ от 1 сентября 2022 года, ''за особые заслуги перед государством и народом Кыргызстана'' (посмертно);
# Болотбек Шамшиев (1941—2019), кинорежиссёр, сценарист — Указ от 1 сентября 2022 года, ''за особые заслуги перед государством и народом Кыргызстана'' (посмертно).
# Насирдин Исанов (1943—1991), государственный деятель — Указ от августа 2023 года, ''за выдающиеся заслуги перед государством и народом Кыргызстана и в связи с 80-летием со дня рождения'' (посмертно)
# Абды Суеркулов (1912—1992), государственный деятель — Указ от августа 2023 года, ''за выдающиеся заслуги перед государством и народом Кыргызстана'' (посмертно)
# Иса Ахунбаев (1908—1975), хирург, первый президент Академии наук Киргизской ССР — Указ от августа 2023 года, ''за большой вклад в становление, развитие медицины и науки Кыргызской Республики'' (посмертно)
# Болот Мамбетов (1907—1990), советский государственный и партийный деятель — Указ от 28 августа 2024 года, ''за выдающиеся заслуги перед государством и народом Кыргызстана'' (посмертно)
# Абдыкадыр Орозбеков (1889-1938), государственный деятель, председатель исполнительного комитета Кара-Кыргызской автономной области — Указ от 23 декабря 2024 года, ''за выдающиеся заслуги перед государством и народом Кыргызстана'' (посмертно).
# Чубак Жалилов (1975-2020), экс-муфтий Духовного управления мусульман Кыргызстана — Указ от 21 мая 2026 года, ''за особый вклад в развитие религиозного образования и духовного просвещения, формирование морально-нравственных ценностей, сохранение культурно-религиозных традиций народа'' (посмертно).</text>
      <sha1>gyycx0j88t8o6wpkp8wt2bnjd8n7qct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874059</id>
      <parentid>874053</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16496" sha1="o0jfeuujkwf966kp6sm92rq5gbxgkbb" xml:space="preserve">[[Файл:Hero of the Kirghiz Republic.png|thumb]]
'''&quot;Киргиз улсын баатар&quot; цол''' ([[Киргиз хэл|киргиз:]] ''Кыргыз Республикасынын Баатыры'') - Киргиз улсын Төрийн хамгийн дээд шагнал юм. Үүнийг 1996 оны 4-р сарын 16-нд Киргизийн &quot;Киргизийн төрийн шагналуудыг бий болгох тухай&quot; хуулиар бий болгосон. 2024 оны 12-р сарын байдлаар Киргиз улсын баатар цолыг 38 хүн хүртээд байгаа ажээ. 

Киргиз улсын баатар цолыг улс орон, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлтийн төлөө баатарлаг гавьяа байгуулсны төлөө Киргизийн Ерөнхийлөгч олгодог.

Мөн уг төрийн дээд шагнал хүртэгчдэд &quot;Ак-Шумкар&quot; тусгай тэмдэг (алтаар хийсэн, мөнгөн навчаар хэлхсэн, тумар нь тюндуктэй) болон тусгай гэрчилгээ олгоно.

== Киргизийн баатар цолтнууд ==

# Тугельбай Сыдыкбеков (1912—1997) зохиолч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан онцгой хувь нэмэр, бүтээлч нийгмийн үйл ажиллагаа, өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;; 
# [[Чингиз Айтматов]] (1928—2008) зохиолч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Үндэсний соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, Киргизийн ард түмний оюун санааны үнэт зүйлсийг олон улсын тавцанд өргөнөөр түгээн дэлгэрүүлэх, идэвхтэй нийгмийн ажилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө&quot;;
# Тургунбай Садыков (1935 онд төрсөн) уран барималч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Монументаль урлагийг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, уран барималчдын үндэсний сургуулийг үүсгэн байгуулж, олон нийтийн идэвхтэй үйлсэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж&quot;;
# [[Салижан Шарипов]] (1964 онд төрсөн) сансрын нисэгч, 1998 оны 2-р сарын 3-нд &quot;Олон улсын сансрын судалгаанд оруулсан хувь нэмэр, хувийн зориг, эх оронч үзлийн төлөө&quot;;
# Турдакун Усубалиев (1919—2015), төрийн зүтгэлтэн, 1999 оны 10-р сарын 14-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяаны төлөө&quot;;
# Сабира Кумушалиева (1917—2007) дэлгэц, тайзны жүжигчин, 2000 оны 11-р сарын 6-нд &quot;Киргизийн театрын урлаг, кино урлагийн хөгжилд оруулсан онцгой хувь нэмрийг үнэлж&quot;;
# Курманбек Арыков (1949 онд төрсөн) монтажчин, 2002 оны 8-р сарын 22-нд &quot;Нарын голын Усан цахилгаан станц барих ажилд оруулсан гавьяа, үр бүтээлтэй ажил, Киргиз улсын эдийн засгийн чадавхыг хөгжүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийн төлөө&quot;;
# Акбрлы Бакаев (1951 онд төрсөн)  «Нарынгидроэнергострой» нийгэмлэгийн бригадын дарга, 2002 оны 8-р сарын 22-нд &quot;Нарын голын Усан цахилгаан станц барих ажилд оруулсан гавьяа, үр бүтээлтэй ажил, Киргиз улсын эдийн засгийн чадавхыг хөгжүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийн төлөө&quot;;
# Асанхан Жумахматов (1923—2008) хөгжмийн удирдаач, зохиолч, 2003 оны 1-р сарын 26-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсад мэргэжлийн хөгжмийн урлагийг хөгжүүлэхэд болон идэвхтэй олон нийтийн ажилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө&quot;;
# Мамбет Мамакеев (1927—2024) мэс засалч, Киргизийн Эрүүл Мэндийн ШУА-ийн академич, 2004 оны 11-р сарын 24-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсын эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэсний төлөө&quot;;
# Абсамат Масалиев (1933—2004) төрийн зүтгэлтэн, 2005 оны 6-р сарын 25-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө гүйцэтгэсэн гавьяа, эх орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэсэн үлгэр жишээ, олон нийтийн үйл ажиллагаанд иргэний идэвхтэй байр суурьтай байсны төлөө;
# Суйунбай Эралиев (1921—2016) яруу найрагч, 2006 оны 10-р сарын 27-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Сооронбай Жусуев (1925—2016) яруу найрагч, 2007 оны 2-р сарын 13-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Тологон Касымбеков (1931—2011) зохиолч, 2007 оны 2-р сарын 13-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Эрнст Акрамов (1936—2024) Киргизийн Жогорку Кенешийн (парламент) гишүүн, Улсын Сэргээн засах мэс заслын шинжлэх ухааны төвийн захирал, 2009 оны 11-р сарын 16-нд &quot;Киргиз улсын Эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэснийх нь төлөө&quot;;
# Кулийпа Кондучалова (1920—2013) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 9-р сарын 18-нд &quot;Киргиз улсын төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө;
# Дооронбек Садырбаев (1939—2008) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 10-р сарын 27-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө (нэхэн олгов)&quot;;
# Исхак Раззаков (1910—1979) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 12-р сарын 29-нд &quot;Киргиз улсын төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө бөгөөд тухайн үед нь үнэлээгүй байсан (нэхэн олгов);
# Алисбек Алымкулов (1971 онд төрсөн) Киргиз улсын Залуучуудын хэрэг эрхлэх яамны сайд, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Ардчилсан үнэт зүйлс, үндэсний эв нэгдлийг хамгаалахад оруулсан онцгой хувь нэмэр, олон нийтийн үйл ажиллагаанд иргэний өндөр байр суурь, гуйвшгүй зоригийг үнэлж&quot;;
# Бексултан Жакиев (1936—2021) Киргизийн Ардын зохиолч, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлд оруулсан онцгой хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Миталип Мамытов (1939 онд төрсөн) Киргизийн Улсын Анагаах ухааны академийн тархны мэс заслын тэнхмийн эрхлэгч, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсын эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэснийх нь төлөө&quot;;
# Таштанбек Акматов (1938 онд төрсөн) Төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, фермийн аж ахуй эрхлэгч, 2013 оны 3-р сарын 12-нд &quot;Киргиз улсын хөгжилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө, улс орны сайн сайхны төлөө цуцашгүй хөдөлмөрлөсний төлөө&quot;;
# Жусуп Мамай (1918—2014) &quot;Манас&quot; тууль хайлагч, 2014 оны 5-р сарын 30-нд &quot;&quot;Манас&quot; туульс болон бусад туульсын бүтээлийг хадгалан үлдээхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, мөн Киргизийн ард түмний түүх, соёлын өвийг баяжуулахад оруулсан онцгой хувь нэмрийн төлөө''&quot;'';
# [[Алмазбек Атамбаев]] (1956 онд төрсөн) Киргизийн Ерөнхийлөгч асан, 2017 оны 11-р сарын 27-нд &quot;Ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, Киргизийн төрийн тусгаар тогтнол, ард түмний эв нэгдэл, улс орны энх тайван, эв найрамдлыг бэхжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, Киргизийн Бүгд Найрамдах Улсын тогтвортой хөгжлийн бат бөх суурийг бий болгоход оруулсан хувь нэмэр, мөн улс төрийн хүсэл зориг, зоригийн төлөө&quot;,  2025 оны 12-р сарын 29-нд уг цолыг хураан авсан;
# Торобай Кулатов (1908—1984) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2019 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эх оронч үзэл, эх орондоо үнэнч байдлын төлөө&quot; (нэхэн олгосон);
# Султан Ибраимов (1927—1980) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2019 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эх оронч үзэл, эх орондоо үнэнч байдлын төлөө&quot; (нэхэн олгосон);
# Жусуп Абдрахманов (1901—1938) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2021 оны 8-р сарын 31-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяаных нь төлөө болон түүний мэндэлсний 120 жилийн ойг тохиолдуулан (нэхэн олгосон);
# Ахматбек Суюмбаев (1920—1993) Зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, намын удирдагч, 2021 оны 8-р сарын 31-нд &quot;Киргизстаны төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, Эх орныхоо төлөө зүтгэний төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Апас Жумагулов (1934 онд төрсөн) төрийн зүтгэлтэн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө&quot;;
# Медетхан Шеримкулов (1939 онд төрсөн) төрийн зүтгэлтэн, &quot;Түрэг улсуудын ахмадуудын Зөвлөл&quot;-ийн гишүүн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө&quot;;

{{орчуул}}
# Камчыбек Ташиев (1968 онд төрсөн) Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Үндэсний аюуогүй байдлын хорооны дарга, 2022 оны 9-р сарын 1-нд Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө;
# Арстанбек Дуйшеев (1932—2003) зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө (нөхөн олгосон);
# Болотбек Шамшиев (1941—2019) кино найруулагч, зохиолч, 2022 оны 9-р сарын 1-нд Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө (нөхөн олгосон);
# Насирдин Исанов (1943—1991) төрийн зүтгэлтэн, 2023 оны 8-р сард  Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө болон 80 насны ойд нь зориулж (нөхөн олгосон);
# Абды Суеркулов (1912—1992) төрийн зүтгэлтэн, 2023 оны 8-р сард  Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө (нөхөн олгосон);
# Иса Ахунбаев (1908—1975) мэс засалч, ЗХУ-ын Зөвлөлт Киргизийн ШУА-ийн анхны ерөнхийлөгч, 2023 оны 8-р сард Киргиз улсад анагаахын шинжлэх ухааны хөгжилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө (нөхөн олгосон);
# Болот Мамбетов (1907—1990) зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2024 оны 8-р сарын 28-нд Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан их гавьяаны төлөө (нөхөн олгосон);
# Абдыкадыр Орозбеков (1889-1938) төрийн зүтгэлтэн, Хар Киргиз атономит мужийн гүйцэтгэх хорооны дарга, 2024 оны 12-р сарын 23-нд иргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан их гавьяаны төлөө (нөхөн олгосон);
# Чубак Жалилов (1975-2020) Киргизийн мусульманчуудын муфтий асан, 2026 оны 5-р сарын 21-нд Шашны боловсрол, оюун санааны гэгээрлийг хөгжүүлэх, ёс суртахуун болон ёс суртахууны үнэт зүйлсийг төлөвшүүлэх, ард түмний соёл, шашны уламжлалыг хадгалахад оруулсан онцгой хувь нэмрийн төлөө (нөхөн олгосон).</text>
      <sha1>o0jfeuujkwf966kp6sm92rq5gbxgkbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874062</id>
      <parentid>874059</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16521" sha1="o00kmbhrp6gpo2z37ltcqbkesdi99op" xml:space="preserve">[[Файл:Hero of the Kirghiz Republic.png|thumb]]
'''&quot;Киргиз улсын баатар&quot; цол''' ([[Киргиз хэл|киргиз:]] ''Кыргыз Республикасынын Баатыры'') - Киргиз улсын Төрийн хамгийн дээд шагнал юм. Үүнийг 1996 оны 4-р сарын 16-нд Киргизийн &quot;Киргизийн төрийн шагналуудыг бий болгох тухай&quot; хуулиар бий болгосон. 2024 оны 12-р сарын байдлаар Киргиз улсын баатар цолыг 38 хүн хүртээд байгаа ажээ. 

Киргиз улсын баатар цолыг улс орон, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлтийн төлөө баатарлаг гавьяа байгуулсны төлөө Киргизийн Ерөнхийлөгч олгодог.

Мөн уг төрийн дээд шагнал хүртэгчдэд &quot;Ак-Шумкар&quot; тусгай тэмдэг (алтаар хийсэн, мөнгөн навчаар хэлхсэн, тумар нь тюндуктэй) болон тусгай гэрчилгээ олгоно.

== Киргизийн баатар цолтнууд ==

# Тугельбай Сыдыкбеков (1912—1997) зохиолч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан онцгой хувь нэмэр, бүтээлч нийгмийн үйл ажиллагаа, өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;; 
# [[Чингиз Айтматов]] (1928—2008) зохиолч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Үндэсний соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, Киргизийн ард түмний оюун санааны үнэт зүйлсийг олон улсын тавцанд өргөнөөр түгээн дэлгэрүүлэх, идэвхтэй нийгмийн ажилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө&quot;;
# Тургунбай Садыков (1935 онд төрсөн) уран барималч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Монументаль урлагийг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, уран барималчдын үндэсний сургуулийг үүсгэн байгуулж, олон нийтийн идэвхтэй үйлсэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж&quot;;
# [[Салижан Шарипов]] (1964 онд төрсөн) сансрын нисэгч, 1998 оны 2-р сарын 3-нд &quot;Олон улсын сансрын судалгаанд оруулсан хувь нэмэр, хувийн зориг, эх оронч үзлийн төлөө&quot;;
# Турдакун Усубалиев (1919—2015), төрийн зүтгэлтэн, 1999 оны 10-р сарын 14-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяаны төлөө&quot;;
# Сабира Кумушалиева (1917—2007) дэлгэц, тайзны жүжигчин, 2000 оны 11-р сарын 6-нд &quot;Киргизийн театрын урлаг, кино урлагийн хөгжилд оруулсан онцгой хувь нэмрийг үнэлж&quot;;
# Курманбек Арыков (1949 онд төрсөн) монтажчин, 2002 оны 8-р сарын 22-нд &quot;Нарын голын Усан цахилгаан станц барих ажилд оруулсан гавьяа, үр бүтээлтэй ажил, Киргиз улсын эдийн засгийн чадавхыг хөгжүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийн төлөө&quot;;
# Акбрлы Бакаев (1951 онд төрсөн)  «Нарынгидроэнергострой» нийгэмлэгийн бригадын дарга, 2002 оны 8-р сарын 22-нд &quot;Нарын голын Усан цахилгаан станц барих ажилд оруулсан гавьяа, үр бүтээлтэй ажил, Киргиз улсын эдийн засгийн чадавхыг хөгжүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийн төлөө&quot;;
# Асанхан Жумахматов (1923—2008) хөгжмийн удирдаач, зохиолч, 2003 оны 1-р сарын 26-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсад мэргэжлийн хөгжмийн урлагийг хөгжүүлэхэд болон идэвхтэй олон нийтийн ажилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө&quot;;
# Мамбет Мамакеев (1927—2024) мэс засалч, Киргизийн Эрүүл Мэндийн ШУА-ийн академич, 2004 оны 11-р сарын 24-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсын эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэсний төлөө&quot;;
# Абсамат Масалиев (1933—2004) төрийн зүтгэлтэн, 2005 оны 6-р сарын 25-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө гүйцэтгэсэн гавьяа, эх орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэсэн үлгэр жишээ, олон нийтийн үйл ажиллагаанд иргэний идэвхтэй байр суурьтай байсны төлөө;
# Суйунбай Эралиев (1921—2016) яруу найрагч, 2006 оны 10-р сарын 27-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Сооронбай Жусуев (1925—2016) яруу найрагч, 2007 оны 2-р сарын 13-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Тологон Касымбеков (1931—2011) зохиолч, 2007 оны 2-р сарын 13-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Эрнст Акрамов (1936—2024) Киргизийн Жогорку Кенешийн (парламент) гишүүн, Улсын Сэргээн засах мэс заслын шинжлэх ухааны төвийн захирал, 2009 оны 11-р сарын 16-нд &quot;Киргиз улсын Эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэснийх нь төлөө&quot;;
# Кулийпа Кондучалова (1920—2013) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 9-р сарын 18-нд &quot;Киргиз улсын төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө;
# Дооронбек Садырбаев (1939—2008) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 10-р сарын 27-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө (нэхэн олгов)&quot;;
# Исхак Раззаков (1910—1979) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 12-р сарын 29-нд &quot;Киргиз улсын төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө бөгөөд тухайн үед нь үнэлээгүй байсан (нэхэн олгов);
# Алисбек Алымкулов (1971 онд төрсөн) Киргиз улсын Залуучуудын хэрэг эрхлэх яамны сайд, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Ардчилсан үнэт зүйлс, үндэсний эв нэгдлийг хамгаалахад оруулсан онцгой хувь нэмэр, олон нийтийн үйл ажиллагаанд иргэний өндөр байр суурь, гуйвшгүй зоригийг үнэлж&quot;;
# Бексултан Жакиев (1936—2021) Киргизийн Ардын зохиолч, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлд оруулсан онцгой хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Миталип Мамытов (1939 онд төрсөн) Киргизийн Улсын Анагаах ухааны академийн тархны мэс заслын тэнхмийн эрхлэгч, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсын эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэснийх нь төлөө&quot;;
# Таштанбек Акматов (1938 онд төрсөн) Төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, фермийн аж ахуй эрхлэгч, 2013 оны 3-р сарын 12-нд &quot;Киргиз улсын хөгжилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө, улс орны сайн сайхны төлөө цуцашгүй хөдөлмөрлөсний төлөө&quot;;
# Жусуп Мамай (1918—2014) &quot;Манас&quot; тууль хайлагч, 2014 оны 5-р сарын 30-нд &quot;&quot;Манас&quot; туульс болон бусад туульсын бүтээлийг хадгалан үлдээхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, мөн Киргизийн ард түмний түүх, соёлын өвийг баяжуулахад оруулсан онцгой хувь нэмрийн төлөө''&quot;'';
# [[Алмазбек Атамбаев]] (1956 онд төрсөн) Киргизийн Ерөнхийлөгч асан, 2017 оны 11-р сарын 27-нд &quot;Ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, Киргизийн төрийн тусгаар тогтнол, ард түмний эв нэгдэл, улс орны энх тайван, эв найрамдлыг бэхжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, Киргизийн Бүгд Найрамдах Улсын тогтвортой хөгжлийн бат бөх суурийг бий болгоход оруулсан хувь нэмэр, мөн улс төрийн хүсэл зориг, зоригийн төлөө&quot;,  2025 оны 12-р сарын 29-нд уг цолыг хураан авсан;
# Торобай Кулатов (1908—1984) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2019 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эх оронч үзэл, эх орондоо үнэнч байдлын төлөө&quot; (нэхэн олгосон);
# Султан Ибраимов (1927—1980) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2019 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эх оронч үзэл, эх орондоо үнэнч байдлын төлөө&quot; (нэхэн олгосон);
# Жусуп Абдрахманов (1901—1938) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2021 оны 8-р сарын 31-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяаных нь төлөө болон түүний мэндэлсний 120 жилийн ойг тохиолдуулан (нэхэн олгосон);
# Ахматбек Суюмбаев (1920—1993) Зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, намын удирдагч, 2021 оны 8-р сарын 31-нд &quot;Киргизстаны төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, Эх орныхоо төлөө зүтгэний төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Апас Жумагулов (1934 онд төрсөн) төрийн зүтгэлтэн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө&quot;;
# Медетхан Шеримкулов (1939 онд төрсөн) төрийн зүтгэлтэн, &quot;Түрэг улсуудын ахмадуудын Зөвлөл&quot;-ийн гишүүн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө&quot;;
# Камчыбек Ташиев (1968 онд төрсөн) Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын хорооны дарга, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө&quot;;
# Арстанбек Дуйшеев (1932—2003) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Болотбек Шамшиев (1941—2019) кино найруулагч, зохиолч, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Насирдин Исанов (1943—1991) төрийн зүтгэлтэн, 2023 оны 8-р сард &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө болон мэндэлсний 80 жилийн ойд нь зориулж (нэхэн олгосон)&quot;;
# Абды Суеркулов (1912—1992) төрийн зүтгэлтэн, 2023 оны 8-р сард &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Иса Ахунбаев (1908—1975) мэс засалч, ЗХУ-ын Зөвлөлт Киргизийн ШУА-ийн анхны ерөнхийлөгч, 2023 оны 8-р сард &quot;Киргиз улсад анагаахын шинжлэх ухааны хөгжилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Болот Мамбетов (1907—1990) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2024 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан их гавьяаны төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Абдыкадыр Орозбеков (1889-1938) төрийн зүтгэлтэн, Хар Киргиз автономит мужийн гүйцэтгэх хорооны дарга, 2024 оны 12-р сарын 23-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан их гавьяаны төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Чубак Жалилов (1975-2020) Киргизийн мусульманчуудын муфтий асан, 2026 оны 5-р сарын 21-нд &quot;Шашны боловсрол, оюун санааны гэгээрлийг хөгжүүлэх, ёс суртахуун болон ёс суртахууны үнэт зүйлсийг төлөвшүүлэх, ард түмний соёл, шашны уламжлалыг хадгалахад оруулсан онцгой хувь нэмрийн төлөө (нэхэн олгосон)&quot;.</text>
      <sha1>o00kmbhrp6gpo2z37ltcqbkesdi99op</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874066</id>
      <parentid>874062</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16533" sha1="c6j6f90w4prpogh4xqt1pi1ypqgsg7b" xml:space="preserve">[[Файл:Hero of the Kirghiz Republic.png|thumb]]
'''&quot;Киргиз улсын баатар&quot; цол''' ([[Киргиз хэл|киргиз:]] ''Кыргыз Республикасынын Баатыры'') - Киргиз улсын Төрийн хамгийн дээд шагнал юм. Үүнийг 1996 оны 4-р сарын 16-нд Киргизийн &quot;Киргизийн төрийн шагналуудыг бий болгох тухай&quot; хуулиар бий болгосон. 2024 оны 12-р сарын байдлаар Киргиз улсын баатар цолыг 38 хүн хүртээд байгаа ажээ. 

Киргиз улсын баатар цолыг улс орон, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлтийн төлөө баатарлаг гавьяа байгуулсны төлөө Киргизийн Ерөнхийлөгч олгодог.

Мөн уг төрийн дээд шагнал хүртэгчдэд &quot;Ак-Шумкар&quot; тусгай тэмдэг (алтаар хийсэн, мөнгөн навчаар хэлхсэн, тумар нь тюндуктэй) болон тусгай гэрчилгээ олгоно.

== Киргизийн баатар цолтнууд ==

# Тугельбай Сыдыкбеков (1912—1997) зохиолч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан онцгой хувь нэмэр, бүтээлч нийгмийн үйл ажиллагаа, өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;; 
# [[Чингиз Айтматов]] (1928—2008) зохиолч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Үндэсний соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, Киргизийн ард түмний оюун санааны үнэт зүйлсийг олон улсын тавцанд өргөнөөр түгээн дэлгэрүүлэх, идэвхтэй нийгмийн ажилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө&quot;;
# Тургунбай Садыков (1935 онд төрсөн) уран барималч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд &quot;Монументаль урлагийг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, уран барималчдын үндэсний сургуулийг үүсгэн байгуулж, олон нийтийн идэвхтэй үйлсэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж&quot;;
# [[Салижан Шарипов]] (1964 онд төрсөн) сансрын нисэгч, 1998 оны 2-р сарын 3-нд &quot;Олон улсын сансрын судалгаанд оруулсан хувь нэмэр, хувийн зориг, эх оронч үзлийн төлөө&quot;;
# Турдакун Усубалиев (1919—2015), төрийн зүтгэлтэн, 1999 оны 10-р сарын 14-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяаны төлөө&quot;;
# Сабира Кумушалиева (1917—2007) дэлгэц, тайзны жүжигчин, 2000 оны 11-р сарын 6-нд &quot;Киргизийн театрын урлаг, кино урлагийн хөгжилд оруулсан онцгой хувь нэмрийг үнэлж&quot;;
# Курманбек Арыков (1949 онд төрсөн) монтажчин, 2002 оны 8-р сарын 22-нд &quot;Нарын голын Усан цахилгаан станц барих ажилд оруулсан гавьяа, үр бүтээлтэй ажил, Киргиз улсын эдийн засгийн чадавхыг хөгжүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийн төлөө&quot;;
# Акбрлы Бакаев (1951 онд төрсөн)  «Нарынгидроэнергострой» нийгэмлэгийн бригадын дарга, 2002 оны 8-р сарын 22-нд &quot;Нарын голын Усан цахилгаан станц барих ажилд оруулсан гавьяа, үр бүтээлтэй ажил, Киргиз улсын эдийн засгийн чадавхыг хөгжүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийн төлөө&quot;;
# Асанхан Жумахматов (1923—2008) хөгжмийн удирдаач, зохиолч, 2003 оны 1-р сарын 26-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсад мэргэжлийн хөгжмийн урлагийг хөгжүүлэхэд болон идэвхтэй олон нийтийн ажилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө&quot;;
# Мамбет Мамакеев (1927—2024) мэс засалч, Киргизийн Эрүүл Мэндийн ШУА-ийн академич, 2004 оны 11-р сарын 24-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсын эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэсний төлөө&quot;;
# Абсамат Масалиев (1933—2004) төрийн зүтгэлтэн, 2005 оны 6-р сарын 25-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө гүйцэтгэсэн гавьяа, эх орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэсэн үлгэр жишээ, олон нийтийн үйл ажиллагаанд иргэний идэвхтэй байр суурьтай байсны төлөө;
# Суйунбай Эралиев (1921—2016) яруу найрагч, 2006 оны 10-р сарын 27-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Сооронбай Жусуев (1925—2016) яруу найрагч, 2007 оны 2-р сарын 13-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Тологон Касымбеков (1931—2011) зохиолч, 2007 оны 2-р сарын 13-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Эрнст Акрамов (1936—2024) Киргизийн Жогорку Кенешийн (парламент) гишүүн, Улсын Сэргээн засах мэс заслын шинжлэх ухааны төвийн захирал, 2009 оны 11-р сарын 16-нд &quot;Киргиз улсын Эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэснийх нь төлөө&quot;;
# Кулийпа Кондучалова (1920—2013) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 9-р сарын 18-нд &quot;Киргиз улсын төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө;
# Дооронбек Садырбаев (1939—2008) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 10-р сарын 27-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө (нэхэн олгов)&quot;;
# Исхак Раззаков (1910—1979) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 12-р сарын 29-нд &quot;Киргиз улсын төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө бөгөөд тухайн үед нь үнэлээгүй байсан (нэхэн олгов);
# Алисбек Алымкулов (1971 онд төрсөн) Киргиз улсын Залуучуудын хэрэг эрхлэх яамны сайд, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Ардчилсан үнэт зүйлс, үндэсний эв нэгдлийг хамгаалахад оруулсан онцгой хувь нэмэр, олон нийтийн үйл ажиллагаанд иргэний өндөр байр суурь, гуйвшгүй зоригийг үнэлж&quot;;
# Бексултан Жакиев (1936—2021) Киргизийн Ардын зохиолч, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлд оруулсан онцгой хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө&quot;;
# Миталип Мамытов (1939 онд төрсөн) Киргизийн Улсын Анагаах ухааны академийн тархны мэс заслын тэнхмийн эрхлэгч, 2011 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Бүгд Найрамдах Улсын эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэснийх нь төлөө&quot;;
# Таштанбек Акматов (1938 онд төрсөн) Төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, фермийн аж ахуй эрхлэгч, 2013 оны 3-р сарын 12-нд &quot;Киргиз улсын хөгжилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө, улс орны сайн сайхны төлөө цуцашгүй хөдөлмөрлөсний төлөө&quot;;
# Жусуп Мамай (1918—2014) &quot;Манас&quot; тууль хайлагч, 2014 оны 5-р сарын 30-нд &quot;&quot;Манас&quot; туульс болон бусад туульсын бүтээлийг хадгалан үлдээхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, мөн Киргизийн ард түмний түүх, соёлын өвийг баяжуулахад оруулсан онцгой хувь нэмрийн төлөө''&quot;'';
# [[Алмазбек Атамбаев]] (1956 онд төрсөн) Киргизийн Ерөнхийлөгч асан, 2017 оны 11-р сарын 27-нд &quot;Ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, Киргизийн төрийн тусгаар тогтнол, ард түмний эв нэгдэл, улс орны энх тайван, эв найрамдлыг бэхжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, Киргизийн Бүгд Найрамдах Улсын тогтвортой хөгжлийн бат бөх суурийг бий болгоход оруулсан хувь нэмэр, мөн улс төрийн хүсэл зориг, зоригийн төлөө&quot;,  2025 оны 12-р сарын 29-нд уг цолыг хураан авсан;
# Торобай Кулатов (1908—1984) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2019 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эх оронч үзэл, эх орондоо үнэнч байдлын төлөө&quot; (нэхэн олгосон);
# Султан Ибраимов (1927—1980) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2019 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эх оронч үзэл, эх орондоо үнэнч байдлын төлөө&quot; (нэхэн олгосон);
# Жусуп Абдрахманов (1901—1938) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2021 оны 8-р сарын 31-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяаных нь төлөө болон түүний мэндэлсний 120 жилийн ойг тохиолдуулан (нэхэн олгосон);
# Ахматбек Суюмбаев (1920—1993) Зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, намын удирдагч, 2021 оны 8-р сарын 31-нд &quot;Киргизстаны төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, Эх орныхоо төлөө зүтгэний төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Апас Жумагулов (1934 онд төрсөн) төрийн зүтгэлтэн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө&quot;;
# Медетхан Шеримкулов (1939 онд төрсөн) төрийн зүтгэлтэн, &quot;Түрэг улсуудын ахмадуудын Зөвлөл&quot;-ийн гишүүн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө&quot;;
# Камчыбек Ташиев (1968 онд төрсөн) Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын хорооны дарга, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө&quot;;
# Арстанбек Дуйшеев (1932—2003) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# [[Болотбек Шамшиев]] (1941—2019) кино найруулагч, зохиолч, 2022 оны 9-р сарын 1-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Насирдин Исанов (1943—1991) төрийн зүтгэлтэн, 2023 оны 8-р сард &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө болон мэндэлсний 80 жилийн ойд нь зориулж (нэхэн олгосон)&quot;;
# Абды Суеркулов (1912—1992) төрийн зүтгэлтэн, 2023 оны 8-р сард &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан онцгой гавьяаны төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# [[Иса Ахунбаев]] (1908—1975) мэс засалч, ЗХУ-ын Зөвлөлт Киргизийн ШУА-ийн анхны ерөнхийлөгч, 2023 оны 8-р сард &quot;Киргиз улсад анагаахын шинжлэх ухааны хөгжилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Болот Мамбетов (1907—1990) Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2024 оны 8-р сарын 28-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан их гавьяаны төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# [[Абдыкадыр Орозбеков]] (1889-1938) төрийн зүтгэлтэн, Хар Киргиз автономит мужийн гүйцэтгэх хорооны дарга, 2024 оны 12-р сарын 23-нд &quot;Киргизийн төр, ард түмний төлөө байгуулсан их гавьяаны төлөө (нэхэн олгосон)&quot;;
# Чубак Жалилов (1975-2020) Киргизийн мусульманчуудын муфтий асан, 2026 оны 5-р сарын 21-нд &quot;Шашны боловсрол, оюун санааны гэгээрлийг хөгжүүлэх, ёс суртахуун болон ёс суртахууны үнэт зүйлсийг төлөвшүүлэх, ард түмний соёл, шашны уламжлалыг хадгалахад оруулсан онцгой хувь нэмрийн төлөө (нэхэн олгосон)&quot;.</text>
      <sha1>c6j6f90w4prpogh4xqt1pi1ypqgsg7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардын баатар цол (Казахстан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148978</id>
    <revision>
      <id>874013</id>
      <timestamp>2026-10-22T15:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Halyk kaharmany original 1270249959254.jpg|thumb]] '''&quot;Ардын баатар&quot; цол''' ([[Казах хэл|казах.]] Халык Каһарманы) - Алтан бүргэдийн одон, &quot;Казахстаны Хөдөлмөрийн баатар&quot; цолны нэгэн адил Казахстан улсын Төрийн дээд шагнал юм. &quot;Ардын баатар&quot; цолыг Казахстанд эрх чөлөө, тусгаар то...&quot;</comment>
      <origin>874013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7531" sha1="7gn1wkfkd6ou8m6m2t80pahfnjf6fu0" xml:space="preserve">[[Файл:Halyk kaharmany original 1270249959254.jpg|thumb]]
'''&quot;Ардын баатар&quot; цол''' ([[Казах хэл|казах.]] Халык Каһарманы) - Алтан бүргэдийн одон, &quot;Казахстаны Хөдөлмөрийн баатар&quot; цолны нэгэн адил Казахстан улсын Төрийн дээд шагнал юм. &quot;Ардын баатар&quot; цолыг Казахстанд эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын болон цэргийн онцгой гавьяа байгуулсан хүнд олгодог цол юм. 

&quot;&quot;Ардын баатар&quot; цол хүртсэн хүмүүст «Алтан одон» (Алтын жулдыз) болон Эх орны одон (Отан) хамт олгодог байна. 

== Түүх ==
Төрийн дээд шагнал болох &quot;Ардын баатар&quot; цолыг &quot;Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Төрийн шагналын тухай&quot; 1993 оны хуулиар бий болгож хожим 1995 онд шинэчилсэн байна. Энэ цолыг Казахстан улсын өмнө байгуулсан онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнолынхоо төлөө цэргийн гавьяа зүтгэлийг үнэлж олгодог байна. 

2008 оны 12-р сарын 1-нд одоо байгаа дээд шагналаас гадна &quot;Казахстаны Хөдөлмөрийн баатар&quot; цол болон түүнийг илэрхийлэх&quot;Алтан од&quot;-ыг бий болгосон.

Үүнээс хойш &quot;Ардын баатар&quot; цолыг Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад үзүүлсэн онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнолынхоо төлөөх цэргийн гавьяаны төлөө олгож ирсэн байна.

== Шагнуулсан хүмүүс ==

# Сагадат Нурмагамбетов — армийн генерал армии, Казахстаны анхны Батлан хамгаалах яамны сайд- 1994.
# Ахат Куленов — «Усть-Каменогорский свинцово-цинковый комбинат» -ын ерөнхийлөгч- 1994.
# Александр Христенко —  1994.
# Токтар Аубакиров — Казахстаны анхны сансрын нисгэгч, хошууч генерал- 1995.
# Талгат Мусабаев — Казахстаны 2 дахь сансрын нисгэгч, хошууч генерал- 1995.
# Юрий Маленченко — Оросын сансрын нисгэгч, хурандаа -1995.
# Касым Кайсенов — зохиолч, [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин- 1995.
# Алексей Кулаков — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин -1995.
# Мурдин Таипов — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин -1995.
# Мухтар Алиев — академич, Туршилтын мэс заслын хүрээлэнгийн захирал - 1995.
# Аким Атмачиди — Казахстаны гавьяат барилгачин, үйлдвэрийн захирал -1995.
# Шафик Чокин — академич, Казахстаны ШУА-ийн ерөнхийлөгч -1996.
# Роза Багланова — дуурийн дуучин, [[ЗХУ-ын Ардын жүжигчин]] - 1996.
# Кайрат Рыскулбеков — 1986 оны Алматы дахь үйл явдлын оролцогч, зөвлөлт дэглэмийн хохирогч- 1996 онд нөхөн олгосон. 
# Бахтурас Бейсекбаев — бөмбөгдөгч онгоцны буучин, Оросын баатар -1998 онд нөхөн олгосон.
# Нургиса Тлендиев — хөгжмийн зохиолч- 1998.
# Рахимжан Кошкарбаев — дэслэгч, [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайнд]] оролцогч, Берлиныг эзлэгч- 1999 онд нөхөн олгосон.
# Азербайжан Мамбетов — театрын найруулагч, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин - 2000.
# Хиуаз Доспанова — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин, нисгэгч - 2004.
# Маулен Калмырза — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 2005.
# Александр Капорин —[[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин, 2005.
# Мухтар Алтынбаев — Армийн генерал, Казахстаны Батлан хамгаалах яамны сайд - 2006.
# Азамат Жумадилов — Казахстаны Армийн ахлах дэслэгч, гал түймрээс 3 хүүхэдтэй эмэгтэй аварсан - 2007.
# Бахытжан Ертаев — дэслэгч генерал, Казахстаны Зэвсэгт хүчний Штабын дарга нарын хорооны орлогч дарга, Афганистаны дайнд оролцогч -2008.
# Газиз Байтасов — Цагдаагийн ахмад, Тараз хотын цагдаагийн нэгжийн дарга - 2011 онд нөхөн олгосон.
# Айдын Аимбетов — Казахстаны сансрын нисгэгч, хурандаа - 2015.
# Дмитрий Родин — &quot;Fokker-100&quot; онгоцны дарга, дугуйгүй онгоцыг суулгасан- 2016.
# Кайрат Умбетов — штабын дарга — 2016.
# [[Нурсултан Назарбаев]] — Казахстаны анхны ерөнхийлөгч- 2019.
# Меиржан Айманов — хурандаа, Жамбыл мужийн Гал унтраах албаны дарга - 2021 онд нөхөн олгосон.
# Тулеугали Абдыбеков — мэргэн буудагч -2022 онд нөхөн олгосон.
# Александр Несмиянов — 1-р суман батальоны дарга -2022 онд нөхөн олгосон.
# Ибраим Сулейменов — мэргэн буудагч -2022 онд нөхөн олгосон.
# Каирбек Сулейменов — Дотоод хэргийн яамны ахмад дайчин -2022.
# Абдыгали Каймолдин — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин -2023.
# Иван Гапич — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 2023.
# Сат Токпакбаев — Төрийн зүтгэлтэн, хурандаа генерал - 2024.
# Бауыржан Момышулы — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайнд]] оролцогч - 2025 онд нөхөн олгосон.
# Кенжебай Маденов — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайнд]] оролцогч - 2026 онд нөхөн олгосон.</text>
      <sha1>7gn1wkfkd6ou8m6m2t80pahfnjf6fu0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874051</id>
      <parentid>874013</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7535" sha1="6gmpsla0yzz424aj5jc049a6hsz3o9a" xml:space="preserve">[[Файл:Halyk kaharmany original 1270249959254.jpg|thumb]]
'''&quot;Ардын баатар&quot; цол''' ([[Казах хэл|казах.]] Халык Каһарманы) - Алтан бүргэдийн одон, &quot;Казахстаны Хөдөлмөрийн баатар&quot; цолны нэгэн адил Казахстан улсын Төрийн дээд шагнал юм. &quot;Ардын баатар&quot; цолыг Казахстанд эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын болон цэргийн онцгой гавьяа байгуулсан хүнд олгодог цол юм. 

&quot;&quot;Ардын баатар&quot; цол хүртсэн хүмүүст «Алтан одон» (Алтын жулдыз) болон Эх орны одон (Отан) хамт олгодог байна. 

== Түүх ==
Төрийн дээд шагнал болох &quot;Ардын баатар&quot; цолыг &quot;Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Төрийн шагналын тухай&quot; 1993 оны хуулиар бий болгож, хожим 1995 онд шинэчилсэн байна. Энэ цолыг Казахстан улсын өмнө байгуулсан онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнолынхоо төлөө цэргийн гавьяа зүтгэлийг үнэлж олгодог байна. 

2008 оны 12-р сарын 1-нд одоо байгаа дээд шагналаас гадна &quot;Казахстаны Хөдөлмөрийн баатар&quot; цол болон түүнийг илэрхийлэх &quot;Алтан од&quot;-ыг бий болгосон.

Үүнээс хойш &quot;Ардын баатар&quot; цолыг Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад үзүүлсэн онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнолынхоо төлөөх цэргийн гавьяаны төлөө олгож ирсэн байна.

== Шагнуулсан хүмүүс ==

# Сагадат Нурмагамбетов — армийн генерал, Казахстаны анхны Батлан хамгаалах яамны сайд - 1994.
# Ахат Куленов — «Усть-Каменогорский свинцово-цинковый комбинат»-ын ерөнхийлөгч - 1994.
# Александр Христенко — 1994.
# Токтар Аубакиров — Казахстаны анхны сансрын нисэгч, хошууч генерал - 1995.
# Талгат Мусабаев — Казахстаны 2 дахь сансрын нисэгч, хошууч генерал - 1995.
# Юрий Маленченко — Оросын сансрын нисэгч, хурандаа -1995.
# Касым Кайсенов — зохиолч, [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 1995.
# Алексей Кулаков — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 1995.
# Мурдин Таипов — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 1995.
# Мухтар Алиев — академич, Туршилтын мэс заслын хүрээлэнгийн захирал - 1995.
# Аким Атмачиди — Казахстаны гавьяат барилгачин, үйлдвэрийн захирал -1995.
# Шафик Чокин — академич, Казахстаны ШУА-ийн ерөнхийлөгч -1996.
# Роза Багланова — дуурийн дуучин, [[ЗХУ-ын Ардын жүжигчин]] - 1996.
# Кайрат Рыскулбеков — 1986 оны Алматы дахь үйл явдлын оролцогч, зөвлөлт дэглэмийн хохирогч - 1996 онд нөхөн олгосон. 
# Бахтурас Бейсекбаев — бөмбөгдөгч онгоцны буучин, Оросын баатар - 1998 онд нөхөн олгосон.
# Нургиса Тлендиев — хөгжмийн зохиолч - 1998.
# Рахимжан Кошкарбаев — дэслэгч, [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайнд]] оролцогч, Берлинийг эзлэгч - 1999 онд нөхөн олгосон.
# Азербайжан Мамбетов — театрын найруулагч, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин - 2000.
# Хиуаз Доспанова — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин, нисгэгч - 2004.
# Маулен Калмырза — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 2005.
# Александр Капорин —[[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин, 2005.
# Мухтар Алтынбаев — Армийн генерал, Казахстаны Батлан хамгаалах яамны сайд - 2006.
# Азамат Жумадилов — Казахстаны Армийн ахлах дэслэгч, гал түймрээс 3 хүүхэдтэй эмэгтэй аварсан - 2007.
# Бахытжан Ертаев — дэслэгч генерал, Казахстаны Зэвсэгт хүчний Штабын дарга нарын хорооны орлогч дарга, Афганистаны дайнд оролцогч - 2008.
# Газиз Байтасов — Цагдаагийн ахмад, Тараз хотын цагдаагийн нэгжийн дарга - 2011 онд нөхөн олгосон.
# Айдын Аимбетов — Казахстаны сансрын нисгэгч, хурандаа - 2015.
# Дмитрий Родин — &quot;Fokker-100&quot; онгоцны дарга, дугуйгүй онгоцыг буулгасан - 2016.
# Кайрат Умбетов — штабын дарга — 2016.
# [[Нурсултан Назарбаев]] — Казахстаны анхны ерөнхийлөгч - 2019.
# Меиржан Айманов — хурандаа, Жамбыл мужийн Гал унтраах албаны дарга - 2021 онд нөхөн олгосон.
# Тулеугали Абдыбеков — мэргэн буудагч - 2022 онд нөхөн олгосон.
# Александр Несмиянов — 1-р суман батальоны дарга - 2022 онд нөхөн олгосон.
# Ибраим Сулейменов — мэргэн буудагч - 2022 онд нөхөн олгосон.
# Каирбек Сулейменов — Дотоод хэргийн яамны ахмад дайчин - 2022.
# Абдыгали Каймолдин — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 2023.
# Иван Гапич — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 2023.
# Сат Токпакбаев — Төрийн зүтгэлтэн, хурандаа генерал - 2024.
# Бауыржан Момышулы — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайнд]] оролцогч - 2025 онд нөхөн олгосон.
# Кенжебай Маденов — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайнд]] оролцогч - 2026 онд нөхөн олгосон.</text>
      <sha1>6gmpsla0yzz424aj5jc049a6hsz3o9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874065</id>
      <parentid>874051</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7585" sha1="d5u1lyxxy3rrs8ima0sidiojyxwpyx1" xml:space="preserve">[[Файл:Halyk kaharmany original 1270249959254.jpg|thumb]]
'''&quot;Ардын баатар&quot; цол''' ([[Казах хэл|казах.]] Халык Каһарманы) - Алтан бүргэдийн одон, &quot;Казахстаны Хөдөлмөрийн баатар&quot; цолны нэгэн адил Казахстан улсын Төрийн дээд шагнал юм. &quot;Ардын баатар&quot; цолыг Казахстанд эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын болон цэргийн онцгой гавьяа байгуулсан хүнд олгодог цол юм. 

&quot;&quot;Ардын баатар&quot; цол хүртсэн хүмүүст «Алтан одон» (Алтын жулдыз) болон Эх орны одон (Отан) хамт олгодог байна. 

== Түүх ==
Төрийн дээд шагнал болох &quot;Ардын баатар&quot; цолыг &quot;Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Төрийн шагналын тухай&quot; 1993 оны хуулиар бий болгож, хожим 1995 онд шинэчилсэн байна. Энэ цолыг Казахстан улсын өмнө байгуулсан онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнолынхоо төлөө цэргийн гавьяа зүтгэлийг үнэлж олгодог байна. 

2008 оны 12-р сарын 1-нд одоо байгаа дээд шагналаас гадна &quot;Казахстаны Хөдөлмөрийн баатар&quot; цол болон түүнийг илэрхийлэх &quot;Алтан од&quot;-ыг бий болгосон.

Үүнээс хойш &quot;Ардын баатар&quot; цолыг Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад үзүүлсэн онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнолынхоо төлөөх цэргийн гавьяаны төлөө олгож ирсэн байна.

== Шагнуулсан хүмүүс ==

# [[Сагадат Нурмагамбетов]] — армийн генерал, Казахстаны анхны Батлан хамгаалах яамны сайд - 1994.
# Ахат Куленов — «Усть-Каменогорский свинцово-цинковый комбинат»-ын ерөнхийлөгч - 1994.
# Александр Христенко — 1994.
# [[Токтар Аубакиров]] — Казахстаны анхны сансрын нисэгч, хошууч генерал - 1995.
# Талгат Мусабаев — Казахстаны 2 дахь сансрын нисэгч, хошууч генерал - 1995.
# Юрий Маленченко — Оросын сансрын нисэгч, хурандаа -1995.
# [[Касым Кайсенов]] — зохиолч, [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 1995.
# Алексей Кулаков — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 1995.
# Мурдин Таипов — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 1995.
# Мухтар Алиев — академич, Туршилтын мэс заслын хүрээлэнгийн захирал - 1995.
# Аким Атмачиди — Казахстаны гавьяат барилгачин, төмөр бетоны үйлдвэрийн захирал -1995.
# Шафик Чокин — академич, Казахстаны ШУА-ийн ерөнхийлөгч -1996.
# Роза Багланова — дуурийн дуучин, [[ЗХУ-ын Ардын жүжигчин]] - 1996.
# Кайрат Рыскулбеков — 1986 оны Алматы дахь үйл явдлын оролцогч, зөвлөлт дэглэмийн хохирогч - 1996 онд нөхөн олгосон. 
# Бахтурас Бейсекбаев — бөмбөгдөгч онгоцны буудагч, Оросын баатар - 1998 онд нөхөн олгосон.
# [[Нургиса Тлендиев]] — хөгжмийн зохиолч - 1998.
# Рахимжан Кошкарбаев — дэслэгч, [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайнд]] оролцогч, Берлинийг эзлэгч - 1999 онд нөхөн олгосон.
# [[Азербайжан Мамбетов]] — театрын найруулагч, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин - 2000.
# Хиуаз Доспанова — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин, нисгэгч - 2004.
# Маулен Калмырза — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 2005.
# Александр Капорин —[[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин, 2005.
# [[Мухтар Алтынбаев]] — Армийн генерал, Казахстаны Батлан хамгаалах яамны сайд - 2006.
# Азамат Жумадилов — Казахстаны Армийн ахлах дэслэгч, гал түймрээс 3 хүүхэдтэй эмэгтэй аварсан - 2007.
# Бахытжан Ертаев — дэслэгч генерал, Казахстаны Зэвсэгт хүчний Штабын дарга нарын хорооны орлогч дарга, Афганистаны дайнд оролцогч - 2008.
# Газиз Байтасов — Цагдаагийн ахмад, Тараз хотын цагдаагийн нэгжийн дарга - 2011 онд нөхөн олгосон.
# Айдын Аимбетов — Казахстаны сансрын нисгэгч, хурандаа - 2015.
# Дмитрий Родин — &quot;Fokker-100&quot; онгоцны дарга, дугуйгүй онгоцыг буулгасан - 2016.
# Кайрат Умбетов — штабын дарга — 2016.
# [[Нурсултан Назарбаев]] — Казахстаны анхны ерөнхийлөгч - 2019.
# Меиржан Айманов — хурандаа, Жамбыл мужийн Гал унтраах албаны дарга - 2021 онд нөхөн олгосон.
# Тулеугали Абдыбеков — мэргэн буудагч - 2022 онд нөхөн олгосон.
# Александр Несмиянов — 1-р суман батальоны дарга - 2022 онд нөхөн олгосон.
# Ибраим Сулейменов — мэргэн буудагч - 2022 онд нөхөн олгосон.
# Каирбек Сулейменов — Дотоод хэргийн яамны ахмад дайчин - 2022.
# Абдыгали Каймолдин — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 2023.
# Иван Гапич — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайны]] ахмад дайчин - 2023.
# Сат Токпакбаев — Төрийн зүтгэлтэн, хурандаа генерал - 2024.
# Бауыржан Момышулы — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайнд]] оролцогч - 2025 онд нөхөн олгосон.
# Кенжебай Маденов — [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа Их эх орны дайнд]] оролцогч - 2026 онд нөхөн олгосон.</text>
      <sha1>d5u1lyxxy3rrs8ima0sidiojyxwpyx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148979</id>
    <revision>
      <id>874016</id>
      <timestamp>2026-10-23T00:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Printing1024</username>
        <id>106497</id>
      </contributor>
      <comment>“Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор”</comment>
      <origin>874016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4695" sha1="qjc9wfozvqj4orxq3u0g1qlsu2c1cvq" xml:space="preserve">'''Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор''' нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн 36 дугаар хороо, Хүннүгийн гудамжинд баригдаж буй спортын зориулалттай цогцолбор юм. Төслийг Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны хүрээнд хэрэгжүүлж байна.&lt;ref name=&quot;President2026&quot;&gt;{{cite web |title=“Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор”-ын бүтээн байгуулалт эхэллээ |url=https://president.mn/40298/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2026-10-15 |access-date=2026-10-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;&gt;{{cite web |title=“Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор”-ын шав тавих ёслол боллоо |url=https://www.livetv.mn/p/320015/ |website=LiveTV.mn |date=2026-10-15 |access-date=2026-10-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Түүх == 2026 оны 10 дугаар сарын 15-нд спорт цогцолборын бүтээн байгуулалтыг эхлүүлэх шав тавих ёслол болсон. Ёслолд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]], БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яамны хэргийг түр хамаарагч Цао Ли болон хоёр улсын албаны төлөөлөгчид оролцжээ.&lt;ref name=&quot;President2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;

Төслийг Монгол, Хятадын Засгийн газар хооронд 2018, 2019 онд байгуулсан эдийн засаг, техникийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрийн хүрээнд хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд БНХАУ-ын 779 сая юанийн буцалтгүй тусламжаар санхүүжүүлэхээр мэдээлсэн байна.&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eGov2026&quot;&gt;{{cite web |title=Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолборын бүтээн байгуулалт эхэллээ |url=https://www.egov.mn/mn/article/mongol-hyatadyn-toriin-terguun-naryn-neremzhit-sport-cogcolboryn-buteen-baiguulalt-ehellee |website=eGov.mn |date=2026-10-15 |access-date=2026-10-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Зохион байгуулалт ба хүчин чадал == Спорт цогцолборыг нийт 58,247 ам метр талбайтай байхаар төлөвлөжээ. Төлөвлөлтөөр спортын 19 төрлөөр хичээллэх боломж бүрдүүлэх бөгөөд спортын заал, тоглоомын талбай, сургалтын танхим, спортын оношилгоо, нөхөн сэргээх болон худалдаа, үйлчилгээний зориулалттай хэсгүүдтэй байна.&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eGov2026&quot;/&gt;

Төслийн мэдээлэлд цогцолборыг өдөрт олон мянган хүнд үйлчлэх хүчин чадалтай байхаар төлөвлөсөн гэж дурдсан. Уг байгууламж нь хүүхэд, залуучуудын спортын оролцоог нэмэгдүүлэх, тамирчдын бэлтгэл сургуулилтыг дэмжих, бүх насны иргэдийн биеийн тамирын хүртээмжийг сайжруулах зорилготой.&lt;ref name=&quot;President2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;

== Барилгын ажил == Төслийн ерөнхий гүйцэтгэгчээр БНХАУ-ын «Шэньси констракшн инженеринг групп корпорэйшн» компани ажиллаж байгаа бөгөөд спорт цогцолборыг 2030 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн байна.&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eGov2026&quot;/&gt;

== Эх сурвалж == {{reflist}}

[[Ангилал:Улаанбаатар хотын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Монгол–Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Спортын байгууламж]]</text>
      <sha1>qjc9wfozvqj4orxq3u0g1qlsu2c1cvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874049</id>
      <parentid>874016</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[“Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор”]] to [[Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>874016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4695" sha1="qjc9wfozvqj4orxq3u0g1qlsu2c1cvq" xml:space="preserve">'''Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор''' нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн 36 дугаар хороо, Хүннүгийн гудамжинд баригдаж буй спортын зориулалттай цогцолбор юм. Төслийг Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны хүрээнд хэрэгжүүлж байна.&lt;ref name=&quot;President2026&quot;&gt;{{cite web |title=“Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор”-ын бүтээн байгуулалт эхэллээ |url=https://president.mn/40298/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2026-10-15 |access-date=2026-10-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;&gt;{{cite web |title=“Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор”-ын шав тавих ёслол боллоо |url=https://www.livetv.mn/p/320015/ |website=LiveTV.mn |date=2026-10-15 |access-date=2026-10-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Түүх == 2026 оны 10 дугаар сарын 15-нд спорт цогцолборын бүтээн байгуулалтыг эхлүүлэх шав тавих ёслол болсон. Ёслолд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]], БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яамны хэргийг түр хамаарагч Цао Ли болон хоёр улсын албаны төлөөлөгчид оролцжээ.&lt;ref name=&quot;President2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;

Төслийг Монгол, Хятадын Засгийн газар хооронд 2018, 2019 онд байгуулсан эдийн засаг, техникийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрийн хүрээнд хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд БНХАУ-ын 779 сая юанийн буцалтгүй тусламжаар санхүүжүүлэхээр мэдээлсэн байна.&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eGov2026&quot;&gt;{{cite web |title=Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолборын бүтээн байгуулалт эхэллээ |url=https://www.egov.mn/mn/article/mongol-hyatadyn-toriin-terguun-naryn-neremzhit-sport-cogcolboryn-buteen-baiguulalt-ehellee |website=eGov.mn |date=2026-10-15 |access-date=2026-10-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Зохион байгуулалт ба хүчин чадал == Спорт цогцолборыг нийт 58,247 ам метр талбайтай байхаар төлөвлөжээ. Төлөвлөлтөөр спортын 19 төрлөөр хичээллэх боломж бүрдүүлэх бөгөөд спортын заал, тоглоомын талбай, сургалтын танхим, спортын оношилгоо, нөхөн сэргээх болон худалдаа, үйлчилгээний зориулалттай хэсгүүдтэй байна.&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eGov2026&quot;/&gt;

Төслийн мэдээлэлд цогцолборыг өдөрт олон мянган хүнд үйлчлэх хүчин чадалтай байхаар төлөвлөсөн гэж дурдсан. Уг байгууламж нь хүүхэд, залуучуудын спортын оролцоог нэмэгдүүлэх, тамирчдын бэлтгэл сургуулилтыг дэмжих, бүх насны иргэдийн биеийн тамирын хүртээмжийг сайжруулах зорилготой.&lt;ref name=&quot;President2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;

== Барилгын ажил == Төслийн ерөнхий гүйцэтгэгчээр БНХАУ-ын «Шэньси констракшн инженеринг групп корпорэйшн» компани ажиллаж байгаа бөгөөд спорт цогцолборыг 2030 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн байна.&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eGov2026&quot;/&gt;

== Эх сурвалж == {{reflist}}

[[Ангилал:Улаанбаатар хотын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Монгол–Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Спортын байгууламж]]</text>
      <sha1>qjc9wfozvqj4orxq3u0g1qlsu2c1cvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874050</id>
      <parentid>874049</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4695" sha1="p2tsdh10cl55dlju2n8s0moyicfm6rp" xml:space="preserve">'''Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор''' нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн 36 дугаар хороо, Хүннүгийн гудамжинд баригдаж буй спортын зориулалттай цогцолбор юм. Төслийг Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны хүрээнд хэрэгжүүлж байна.&lt;ref name=&quot;President2026&quot;&gt;{{cite web |title=“Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор”-ын бүтээн байгуулалт эхэллээ |url=https://president.mn/40298/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2026-10-15 |access-date=2026-10-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;&gt;{{cite web |title=“Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор”-ын шав тавих ёслол боллоо |url=https://www.livetv.mn/p/320015/ |website=LiveTV.mn |date=2026-10-15 |access-date=2026-10-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
2026 оны 10 дугаар сарын 15-нд спорт цогцолборын бүтээн байгуулалтыг эхлүүлэх шав тавих ёслол болсон. Ёслолд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]], БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яамны хэргийг түр хамаарагч Цао Ли болон хоёр улсын албаны төлөөлөгчид оролцжээ.&lt;ref name=&quot;President2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;

Төслийг Монгол, Хятадын Засгийн газар хооронд 2018, 2019 онд байгуулсан эдийн засаг, техникийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрийн хүрээнд хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд БНХАУ-ын 779 сая юанийн буцалтгүй тусламжаар санхүүжүүлэхээр мэдээлсэн байна.&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eGov2026&quot;&gt;{{cite web |title=Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолборын бүтээн байгуулалт эхэллээ |url=https://www.egov.mn/mn/article/mongol-hyatadyn-toriin-terguun-naryn-neremzhit-sport-cogcolboryn-buteen-baiguulalt-ehellee |website=eGov.mn |date=2026-10-15 |access-date=2026-10-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Зохион байгуулалт ба хүчин чадал ==
Спорт цогцолборыг нийт 58,247 ам метр талбайтай байхаар төлөвлөжээ. Төлөвлөлтөөр спортын 19 төрлөөр хичээллэх боломж бүрдүүлэх бөгөөд спортын заал, тоглоомын талбай, сургалтын танхим, спортын оношилгоо, нөхөн сэргээх болон худалдаа, үйлчилгээний зориулалттай хэсгүүдтэй байна.&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eGov2026&quot;/&gt;

Төслийн мэдээлэлд цогцолборыг өдөрт олон мянган хүнд үйлчлэх хүчин чадалтай байхаар төлөвлөсөн гэж дурдсан. Уг байгууламж нь хүүхэд, залуучуудын спортын оролцоог нэмэгдүүлэх, тамирчдын бэлтгэл сургуулилтыг дэмжих, бүх насны иргэдийн биеийн тамирын хүртээмжийг сайжруулах зорилготой.&lt;ref name=&quot;President2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;

== Барилгын ажил ==
Төслийн ерөнхий гүйцэтгэгчээр БНХАУ-ын «Шэньси констракшн инженеринг групп корпорэйшн» компани ажиллаж байгаа бөгөөд спорт цогцолборыг 2030 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн байна.&lt;ref name=&quot;LiveTV2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eGov2026&quot;/&gt;

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Улаанбаатар хотын барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]]
[[Ангилал:Монгол–Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Спортын байгууламж]]</text>
      <sha1>p2tsdh10cl55dlju2n8s0moyicfm6rp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салижан Шарипов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148981</id>
    <revision>
      <id>874061</id>
      <timestamp>2026-10-23T03:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Sharipov.jpg|thumb]] '''Салижа́н Шари́пов''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Салижан Шакир уулу Шарипов''; 1964 оны 8-р сарын 24-нд Зөвөлт Киргизийн [[Ош муж|Ош мужийн]] [[Өзгөн]] хотод төрсөн) — оросын сансрын нисгэгч, Оросын баатар (2005), 1998 оны [[Киргиз улсын баатар]] цолтон.  == Намт...&quot;</comment>
      <origin>874061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3478" sha1="jaog8taum5841x8a6k6hc8nxle8qmuw" xml:space="preserve">[[Файл:Sharipov.jpg|thumb]]
'''Салижа́н Шари́пов''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Салижан Шакир уулу Шарипов''; 1964 оны 8-р сарын 24-нд Зөвөлт Киргизийн [[Ош муж|Ош мужийн]] [[Өзгөн]] хотод төрсөн) — оросын сансрын нисгэгч, Оросын баатар (2005), 1998 оны [[Киргиз улсын баатар]] цолтон.

== Намтар ==
Салижан Шарипов Киргизд 1981 онд төрлөх Узген хотдоо дунд сургууль төгссөн. Тэрээр эхээрээ узбек, эцгээрээ тажик үндэстэн юм. 1982 онд тэрээр Зөвлөлтийн армид татагдаж, Приморийн хязгаарт нисэхийн хорооны техникийн ангид алба хаажээ. Цэргийн албаа хааж дуусаад Зөвлөлт Холбоот Улсын хоёр удаагийн баатар С.И.Грицевецийн нэрэмжит Харьковын Дээд цэргийн нисэхийн сургуульд элсэн орсон. 1987 онд сургуулиа төгсөөд Төв Азийн цэргийн тойргийн Агаарын цэргийн хүчний 716-р сургалтын нисэхийн хороонд нисгэгчийн зааварлагчаар ажиллаж байжээ. С.Шарипов янз бүрийн төрлийн онгоцонд ойролцоогоор 950 цаг ниссэн байна.

1990 онд тэрээр Юрий Гагарины нэрэмжит сансрын нисгэгчдийн сургалтын төвийн Зөвлөлтийн сансрын нисгэгчдийн ангид (Агаарын цэргийн сансрын нисгэгчдийн сургалтын төвийн 11 дэх удаагийн сургалт) сонгогджээ.

1997 оны зун тэрээр Америкийн сансрын [[Space Shuttle]] хөлөг онгоцоор нислэгт бэлтгэхээр АНУ-д иржээ. 1998 оны 1-р сарын 22-ноос 1-р сарын 31 хүртэл тэрээр STS-89 хөтөлбөрийн дагуу Эндевор сансрын хөлөгт 8 өдөр, 19 цаг, 46 минут, 54 секунд үргэлжилсэн нислэгийн мэргэжилтэнээр сансрын анхны нислэгээ хийжээ. Нислэгийн үеэр тэрээр сансрын тойрог замын Оросын &quot;Мир&quot; цогцолбортой залгах ажиллагаа хийжээ.

Тэрээр 2004 оны 10-р сарын 14-нөөс 2005 оны 4-р сарын 25 хүртэл Олон улсын сансрын станцад &quot;Союз ТМА-5&quot; сансрын хөлгийн командлагч, 10-р экспедицийн нислэгийн инженерээр хоёр дахь сансрын нислэгээ хийжээ. Энэ нислэгийн үеэр тэрээр хоёр удаа задгай сансарт гарсан юм.

Сансарын нислэгт авч явсан Киргизийн далбааг хожим нь тус улсын ерөнхийлөгчид, мөн өвөг эцгийнхээ дурсгалд зориулж сансарт авч явсан Тажикистаны далбааг хожим тус улсын ерөнхийлөгчид гардуулжээ.</text>
      <sha1>jaog8taum5841x8a6k6hc8nxle8qmuw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874063</id>
      <parentid>874061</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3602" sha1="a1t4wo96w8ndl216wlmqtwuri0ctn5l" xml:space="preserve">[[Файл:Sharipov.jpg|thumb]]
'''Салижан Шарипов''' ({{langx|ky|Салижан Шакир уулу Шарипов}}; 1964 оны 8-р сарын 24-нд Зөвөлт Киргизийн [[Ош муж|Ош мужийн]] [[Өзгөн]] хотод төрсөн) — Оросын сансрын нисгэгч, Оросын баатар (2005), 1998 оны [[Киргиз улсын баатар]] цолтон.

== Намтар ==
Салижан Шарипов Киргизэд төрж, 1981 онд төрөлх Өзген хотдоо дунд сургууль төгссөн. Тэрээр эхээрээ узбек, эцгээрээ тажик үндэстэн юм. 1982 онд Зөвлөлтийн армид татагдаж, Приморийн хязгаарт нисэхийн хорооны техникийн ангид алба хаажээ. Цэргийн албаа хааж дуусаад Зөвлөлт Холбоот Улсын хоёр удаагийн баатар С.И.Грицевецийн нэрэмжит Харьковын Дээд цэргийн нисэхийн сургуульд элсэн орсон. 1987 онд сургуулиа төгсөөд Төв Азийн цэргийн тойргийн Агаарын цэргийн хүчний 716-р сургалтын нисэхийн хороонд нисгэгчийн зааварлагчаар ажиллаж байжээ. С.Шарипов янз бүрийн төрлийн онгоцонд ойролцоогоор 950 цаг ниссэн байна.

1990 онд тэрээр Юрий Гагарины нэрэмжит сансрын нисгэгчдийн сургалтын төвийн Зөвлөлтийн сансрын нисгэгчдийн ангид (Агаарын цэргийн сансрын нисгэгчдийн сургалтын төвийн 11 дэх удаагийн сургалт) сонгогджээ.

1997 оны зун тэрээр Америкийн сансрын [[Space Shuttle]] хөлөг онгоцоор нислэгт бэлтгэхээр АНУ-д иржээ. 1998 оны 1-р сарын 22-ноос 1-р сарын 31 хүртэл тэрээр STS-89 хөтөлбөрийн дагуу Эндевор сансрын хөлөгт 8 өдөр, 19 цаг, 46 минут, 54 секунд үргэлжилсэн нислэгийн мэргэжилтэнээр сансрын анхны нислэгээ хийжээ. Нислэгийн үеэр тэрээр сансрын тойрог замын Оросын &quot;Мир&quot; цогцолбортой залгах ажиллагаа хийжээ.

Тэрээр 2004 оны 10-р сарын 14-нөөс 2005 оны 4-р сарын 25 хүртэл Олон улсын сансрын станцад &quot;Союз ТМА-5&quot; сансрын хөлгийн командлагч, 10-р экспедицийн нислэгийн инженерээр хоёр дахь сансрын нислэгээ хийжээ. Энэ нислэгийн үеэр тэрээр хоёр удаа задгай сансарт гарсан юм.

Сансарын нислэгт авч явсан Киргизийн далбааг хожим нь тус улсын ерөнхийлөгчид, мөн өвөг эцгийнхээ дурсгалд зориулж сансарт авч явсан Тажикистаны далбааг хожим тус улсын ерөнхийлөгчид гардуулжээ.

{{DEFAULTSORT:Шарипов, Салижан}}
[[Ангилал:Оросын сансрын нисгэгч]]
[[Ангилал:1964 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>a1t4wo96w8ndl216wlmqtwuri0ctn5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иса Ахунбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148982</id>
    <revision>
      <id>874064</id>
      <timestamp>2026-10-23T03:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Kyr Stamp-Ahunbaev IK.jpg|thumb]] '''Иса Ахунбаев''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Иса Коноевич Ахунбаев'', 1908 оны 9-р сарын 25-нд, Иссык-Куль мужийн Тору-Айгырт төрсөн – 1975 оны 1-р сарын 5-нд Чуй мужид нас барсан) Зөвлөлт Киргизийн мэс засалч бөгөөд Киргизд цээжний мэс заслын үндэс...&quot;</comment>
      <origin>874064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3085" sha1="bf8r0mni4u498v69yry5xgxqp2q10sr" xml:space="preserve">[[Файл:Kyr Stamp-Ahunbaev IK.jpg|thumb]]
'''Иса Ахунбаев''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Иса Коноевич Ахунбаев'', 1908 оны 9-р сарын 25-нд, Иссык-Куль мужийн Тору-Айгырт төрсөн – 1975 оны 1-р сарын 5-нд Чуй мужид нас барсан) Зөвлөлт Киргизийн мэс засалч бөгөөд Киргизд цээжний мэс заслын үндэслэгч. [[Киргиз улсын баатар]] цол хүртсэн (2023 онд нөхөн олгосон). Тэрээр Зөвлөлт Киргизийн Шинжлэх Ухааны Академийн анхны ерөнхийлөгч (1954–1960), ЗХУ-ын Анагаахын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн (1948). Иса Ахунбаев анагаах ухааны асуудлаар 110 бүтээл, нийгмийн янз бүрийн асуудлаар 100 гаруй бүтээл тууривсан байна. 

== Намтар ==
Иса Ахунбаев 1908 оны 9-р сарын 25-нд [[Ысык нуур|Ысык нуурын]] эрэг дээр орших Тур-Айгир (одоогийн Тору-Айгыр) тосгонд төрсөн. Тэрээр бага насаа Хятадад эцэг эхтэйгээ өнгөрөөж, 8 настайгаасаа малын бэлчээрт өнгөрүүлжээ. 15 настайдаа буцаж ирээд тосгоны сургуульд суралцаж эхэлсэн. Тэрээр Анагаах ухааны техникум төгсөж, 1930 онд Ташкентийн Төв Азийн Их Сургуулийн анагаах ухааны факультетэд элсэж, 1935 онд төгссөн байна.

1936 оноос [[Бишкек|Фрунзе]] хотын эмнэлгийн мэс заслын тасгийн эмчээр ажиллаж байжээ. 1941 оны 9-р сард Ахунбаев Киргизийн Улсын Анагаах Ухааны Хүрээлэнд орж ажиллсан. Тэрээр эхлээд ерөнхий мэс заслын тэнхимд туслах профессор, дараа нь дэд профессор, эцэст нь тэнхимийн эрхлэгчээр нас барах хүртлээ ажилласан юм. 1948 онд Ахунбаев тус хүрээлэнгийн ректор, профессор болжээ.

1952 онд тэрээр ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Киргизийн салбарын Тэргүүлэгчдийн дарга болсон. 1954 оны 12-р сарын 20-ноос Зөвлөлт Киргизийн Шинжлэх ухааны академийн анхны ерөнхийлөгч болжээ. Иса Ахунбаев энэ албан тушаалыг 1960 оны 2-р сарын 20 хүртэл хашжээ.

1975 оны 1-р сарын 5-нд тэрээр эхнэр, охин, хүргэний хамт автомашины ослоор нас баржээ.</text>
      <sha1>bf8r0mni4u498v69yry5xgxqp2q10sr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874067</id>
      <parentid>874064</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3222" sha1="e2nxaathqpffumtm8are039unmszsvs" xml:space="preserve">[[Файл:Kyr Stamp-Ahunbaev IK.jpg|thumb]]
'''Иса Ахунбаев''' ({{langx|ky|Иса Коноевич Ахунбаев}}, 1908 оны 9-р сарын 25-нд Иссык-Куль мужийн Тору-Айгырт төрсөн – 1975 оны 1-р сарын 5-нд Чуй мужид нас барсан) Зөвлөлт Киргизийн мэс засалч бөгөөд Киргизэд цээжний мэс заслын үндэслэгч. [[Киргиз улсын баатар]] цол хүртсэн (2023 онд нэхэн олгосон). Тэрээр Зөвлөлт Киргизийн Шинжлэх Ухааны Академийн анхны ерөнхийлөгч (1954–1960), ЗХУ-ын Анагаахын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн (1948). Иса Ахунбаев анагаах ухааны асуудлаар 110 бүтээл, нийгмийн янз бүрийн асуудлаар 100 гаруй бүтээл туурвисан. 

== Намтар ==
Иса Ахунбаев 1908 оны 9-р сарын 25-нд [[Ысык нуур|Ысык нуурын]] эрэг дээр орших Тур-Айгир (одоогийн Тору-Айгыр) тосгонд төрсөн. Тэрээр бага насаа Хятадад эцэг эхтэйгээ өнгөрөөж, 8 настайгаасаа малын бэлчээрт өнгөрүүлжээ. 15 настайдаа буцаж ирээд тосгоны сургуульд суралцаж эхэлсэн. Тэрээр Анагаах ухааны техникум төгсөж, 1930 онд Ташкентийн Төв Азийн Их Сургуулийн анагаах ухааны факультетэд элсэж, 1935 онд төгссөн байна.

1936 оноос [[Бишкек|Фрунзе]] хотын эмнэлгийн мэс заслын тасгийн эмчээр ажиллаж байжээ. 1941 оны 9-р сард Ахунбаев Киргизийн Улсын Анагаах Ухааны Хүрээлэнд орж ажиллсан. Тэрээр эхлээд ерөнхий мэс заслын тэнхимд туслах профессор, дараа нь дэд профессор, эцэст нь тэнхимийн эрхлэгчээр нас барах хүртлээ ажилласан юм. 1948 онд Ахунбаев тус хүрээлэнгийн ректор, профессор болжээ.

1952 онд тэрээр ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Киргизийн салбарын Тэргүүлэгчдийн дарга болсон. 1954 оны 12-р сарын 20-ноос Зөвлөлт Киргизийн Шинжлэх ухааны академийн анхны ерөнхийлөгч болжээ. Иса Ахунбаев энэ албан тушаалыг 1960 оны 2-р сарын 20 хүртэл хашжээ.

1975 оны 1-р сарын 5-нд тэрээр эхнэр, охин, хүргэний хамт автомашины ослоор нас баржээ.

{{DEFAULTSORT:Ахунбаев, Иса}}
[[Ангилал:ЗХУ-ын эмч]]
[[Ангилал:1908 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1975 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>e2nxaathqpffumtm8are039unmszsvs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874091</id>
      <parentid>874067</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3240" sha1="o8rezqrh8tkij3nsirkucexde6vy2yr" xml:space="preserve">[[Файл:Kyr Stamp-Ahunbaev IK.jpg|thumb]]
'''Иса Ахунбаев''' ({{langx|ky|Иса Коноевич Ахунбаев}}, 1908 оны 9-р сарын 25-нд Ыссык нуур мужийн Тору-Айгырт төрсөн – 1975 оны 1-р сарын 5-нд [[Чүй муж|Чүй мужид]] нас барсан) Зөвлөлт Киргизийн мэс засалч бөгөөд Киргизэд цээжний мэс заслын үндэслэгч. [[Киргиз улсын баатар]] цол хүртсэн (2023 онд нэхэн олгосон). Тэрээр Зөвлөлт Киргизийн Шинжлэх Ухааны Академийн анхны ерөнхийлөгч (1954–1960), ЗХУ-ын Анагаахын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн (1948). Иса Ахунбаев анагаах ухааны асуудлаар 110 бүтээл, нийгмийн янз бүрийн асуудлаар 100 гаруй бүтээл туурвисан. 

== Намтар ==
Иса Ахунбаев 1908 оны 9-р сарын 25-нд [[Ысык нуур|Ысык нуурын]] эрэг дээр орших Тур-Айгир (одоогийн Тору-Айгыр) тосгонд төрсөн. Тэрээр бага насаа Хятадад эцэг эхтэйгээ өнгөрөөж, 8 настайгаасаа малын бэлчээрт өнгөрүүлжээ. 15 настайдаа буцаж ирээд тосгоны сургуульд суралцаж эхэлсэн. Тэрээр Анагаах ухааны техникум төгсөж, 1930 онд Ташкентийн Төв Азийн Их Сургуулийн анагаах ухааны факультетэд элсэж, 1935 онд төгссөн байна.

1936 оноос [[Бишкек|Фрунзе]] хотын эмнэлгийн мэс заслын тасгийн эмчээр ажиллаж байжээ. 1941 оны 9-р сард Ахунбаев Киргизийн Улсын Анагаах Ухааны Хүрээлэнд орж ажиллсан. Тэрээр эхлээд ерөнхий мэс заслын тэнхимд туслах профессор, дараа нь дэд профессор, эцэст нь тэнхимийн эрхлэгчээр нас барах хүртлээ ажилласан юм. 1948 онд Ахунбаев тус хүрээлэнгийн ректор, профессор болжээ.

1952 онд тэрээр ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Киргизийн салбарын Тэргүүлэгчдийн дарга болсон. 1954 оны 12-р сарын 20-ноос Зөвлөлт Киргизийн Шинжлэх ухааны академийн анхны ерөнхийлөгч болжээ. Иса Ахунбаев энэ албан тушаалыг 1960 оны 2-р сарын 20 хүртэл хашжээ.

1975 оны 1-р сарын 5-нд тэрээр эхнэр, охин, хүргэний хамт автомашины ослоор нас баржээ.

{{DEFAULTSORT:Ахунбаев, Иса}}
[[Ангилал:ЗХУ-ын эмч]]
[[Ангилал:1908 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1975 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>o8rezqrh8tkij3nsirkucexde6vy2yr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874092</id>
      <parentid>874091</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3287" sha1="h2hgfcpz2u78vqnu3lj1kr6yg8dd2o9" xml:space="preserve">[[Файл:Kyr Stamp-Ahunbaev IK.jpg|thumb]]
'''Иса Ахунбаев''' ({{langx|ky|Иса Коноевич Ахунбаев}}, 1908 оны 9-р сарын 25-нд Ыссык нуур мужийн Тору-Айгырт төрсөн – 1975 оны 1-р сарын 5-нд [[Чүй муж|Чүй мужид]] нас барсан) Зөвлөлт Киргизийн мэс засалч бөгөөд Киргиз улсад цээжний мэс засал үндэслэгч. [[Киргиз улсын баатар]] цол хүртсэн (2023 онд нэхэн олгосон). Тэрээр Зөвлөлт Киргизийн Шинжлэх Ухааны Академийн анхны ерөнхийлөгч (1954–1960), ЗХУ-ын Анагаахын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн (1948). Иса Ахунбаев анагаах ухааны асуудлаар 110 бүтээл, нийгмийн янз бүрийн асуудлаар 100 гаруй бүтээл туурвисан. 

== Намтар ==
Иса Ахунбаев 1908 оны 9-р сарын 25-нд [[Ысык нуур|Ысык нуурын]] эрэг дээр орших Тур-Айгир (одоогийн Тору-Айгыр) тосгонд төрсөн. Тэрээр бага насаа Хятадад эцэг эхтэйгээ өнгөрөөж, 8 настайгаасаа малын бэлчээрт өнгөрүүлжээ. 15 настайдаа буцаж ирээд тосгоны сургуульд суралцаж эхэлсэн. Тэрээр Анагаах ухааны техникум төгсөж, 1930 онд Ташкентийн Төв Азийн Их Сургуулийн анагаах ухааны факультетэд элсэж, 1935 онд төгссөн байна.

1936 оноос [[Бишкек|Фрунзе]] хотын эмнэлгийн мэс заслын тасгийн эмчээр ажиллаж байжээ. 1941 оны 9-р сард Ахунбаев Киргизийн Улсын Анагаах Ухааны Хүрээлэнд орж ажиллсан. Тэрээр эхлээд ерөнхий мэс заслын тэнхимд туслах профессор, дараа нь дэд профессор, эцэст нь тэнхимийн эрхлэгчээр нас барах хүртлээ ажилласан юм. 1948 онд Ахунбаев тус хүрээлэнгийн ректор, профессор болжээ.

1952 онд тэрээр ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Киргизийн салбарын Тэргүүлэгчдийн дарга болсон. 1954 оны 12-р сарын 20-ноос Зөвлөлт Киргизийн Шинжлэх ухааны академийн анхны ерөнхийлөгч болжээ. Иса Ахунбаев энэ албан тушаалыг 1960 оны 2-р сарын 20 хүртэл хашжээ.

Иса Ахунбаев 1975 оны 1-р сарын 5-нд эхнэр, охин, хүргэний хамт автомашины ослоор харамсалтайгаар нас барсан.

{{DEFAULTSORT:Ахунбаев, Иса}}
[[Ангилал:ЗХУ-ын эмч]]
[[Ангилал:1908 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1975 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>h2hgfcpz2u78vqnu3lj1kr6yg8dd2o9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роза Отунбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148983</id>
    <revision>
      <id>874073</id>
      <timestamp>2026-10-23T04:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Roza Otunbayeva - Kyrgyzstan - 2011 International Women of Courage awards.jpg|thumb]] '''Роза Отунба́ева''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Роза Исак кызы Отунбаева''; 1950 оны 8-р сарын 23-нд Зөвлөлт Киргизийн нийслэл Фрунзе хотод төрсөн) — киргизийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, дипломатч, 2010-2011 онд...&quot;</comment>
      <origin>874073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9101" sha1="d3lrb6xbiy7u0ujkccf578gsbzenvwt" xml:space="preserve">[[Файл:Roza Otunbayeva - Kyrgyzstan - 2011 International Women of Courage awards.jpg|thumb]]
'''Роза Отунба́ева''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Роза Исак кызы Отунбаева''; 1950 оны 8-р сарын 23-нд Зөвлөлт Киргизийн нийслэл Фрунзе хотод төрсөн) — киргизийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, дипломатч, 2010-2011 онд Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Ерөнхийлөгч байсан, Киргизийн Социал-демократ намын удирдагч. 2022 оны 9-р сарын 3-наас хойш тэрээр НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын Афганистан дахь тусгай төлөөлөгч, НҮБ-ын Афганистан дахь тусламжийн төлөөлөгчийн газрын тэргүүнээр ажиллаж байна.

Түүнийг Киргиз улсад 2010 онд Өмнөд Киргизэд гарсан үндэстэн хоорондын мөргөлдөөний буруутнуудын нэг, мөн сөрөг хүчний улс төрчдийг баривчилсан, хүний ​​эрхийн төлөө тэмцэгч Азимжан Аскаровыг баривчилж шоронд тамлан зовоож, нас барсан хэрэгт буруутгадаг байна.

== Намтар ==
Роза Отунбаева 1950 оны 8-р сарын 23-нд Зөвлөлт Киргизийн Талас мужийн Бакай-Ата дүүргийн Боо-Терек тосгонд төрсөн. Түүний эцэг Исак Отунбаев олон жилийн турш Киргизийн Дээд шүүхийн гишүүн байсан. 10 жилийн дараа Исак Отунбаевыг Ош руу ажиллуулахаар шилжүүлсэн. Тэрээр угсаа гарал нь Киргиз хүн. Роза Ош хотод ахлах сургуулиа онц дүнтэй төгссөн.

1972 онд [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн]] Философийн тэнхимд сурч магистрын зэрэг хамгаалж төгссөн. Зүүн Германд дадлага хийсэн. 1975 онд Москвад диссертаци хамгаалсны дараа философийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна.

1975-1981 онд Фрунзе хотын Киргизийн Улсын Их Сургуульд багшаар ажиллаж байсан.

1981 онд тэрээр ЗХУ-ын Коммунист Намд элсэж намын ажилд шилжсэн. Тэрээр Фрунзе хотын Ленин дүүргийн намын хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, 1983 оноос Киргизийн Коммунист Намын Фрунзе хотын намын хорооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ.

1986-1989 онд тэрээр Зөвлөлт Киргизийн Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байжээ.

1989-1991 онд тэрээр ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны удирдах зөвлөлийн гишүүн, ЗХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, ЗХУ-ын ЮНЕСКО-гийн комиссын гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга, 1990-1991 онд ЗХУ-ын ЮНЕСКО-гийн комиссын даргаар ажиллаж байсан.

1991 оны 10-р сарын 22-нд тэрээр ЗХУ-аас Малайзад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар томилогджээ.

ЗХУ задарсны дараа тэрээр Киргизстанд буцаж ирээд 1992 онд тусгаар тогтносон Киргизстаны Ерөнхий сайдын орлогч, Гадаад хэргийн сайдаар томилогджээ. Мөн оны 7-р сард тэрээр Киргизстаны АНУ, Канадад суух Элчин сайдаар томилогдсон байна. 1994 оны 5-р сард тэрээр эх орондоо буцаж ирээд тусгаар Киргиз улсын Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байсан.

1997 оноос хойш тэрээр Бүгд Найрамдах Киргиз Улсаас Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсад суугаа Элчин сайдаар ажилласан. 

2002 оны 5-р сараас хойш - НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын Гүрж/Абхази дахь мөргөлдөөнийг шийдвэрлэх асуудал эрхэлсэн орлогч тусгай төлөөлөгч болсон.

2004 оны 9-р сард парламентын сонгуулийн өмнөх өдөр тэрээр Киргизстанд эргэн ирж, &quot;Ата Журт&quot; сөрөг хүчний хөдөлгөөнийг байгуулсан. Киргизстаны парламентын гишүүн, кино найруулагч Дооронбек Садырбаев, Роза Отунбаева нар тус хөдөлгөөний удирдагчаар сонгогджээ.

2005 оны 3-р сард Киргизстанд болсон [[Алтанзул цэцгийн хувьсгал|Алтанзул цэцгийн хувьсгалын]] дараа тус улсын ерөнхийлөгч [[Аскар Акаев|Аскар Акаевыг]] түлхэн унагааж, түүний оронд [[Курманбек Бакиев|Курманбек Бакиевыг]] томилсны дараа тэрээр тус улсын Гадаад хэргийн сайдаар дахин томилуулахаар өргөн мэдүүлсэн боловч парламент түтгэлзсэн байна. Улмаар тэрээр 2005-2007 онуудад тэрээр Асаба намын хамтарсан дарга байсан.

2007 оны 12-р сараас хойш тэрээр Киргизийн парламентын гишүүн, сөрөг хүчний Киргизийн Социал Демократ Намын парламентын бүлгийн гишүүнээр ажиллаж байгаад 2009 оны 10-р сараас хойш парламентын бүлгийн тэргүүнээр ажиллаж байв. 

2010 оны 4-р сарын 7-ны үйл явдлын дараа тэрээр Киргизийн Түр Засгийн газрын тэргүүн болсон. 2010 оны 5-р сарын 19-нд Киргизийн Түр Засгийн газрын тусгай зарлигаар түүнийг шилжилтийн үеийн Киргизийн Ерөнхийлөгч гэж зарласан. Энэхүү зарлигийн дагуу шилжилтийн үеийн Киргизийн Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааг 2011 оны 12-р сарын 31 хүртэл тогтоосон. 2010 оны 7-р сарын 27-нд болсон Үндсэн хуулийн шинэ текстийг батлах асуудлаарх бүх нийтийн санал асуулгаар түүнийг Киргизийн Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчөөр баталсан. Тэрээр Төв Ази болон Киргизийн Бүгд Найрамдах Улсын түүхэн дэх анхны эмэгтэй ерөнхийлөгч болсон юм.

2010 оны 4-р сарын 7-нд тэрээр Түр Засгийн газрыг тэргүүлсэн. Шилжилтийн үед бүх нийтийн санал асуулгаар түүнийг ерөнхийлөгчөөр баталсан. 2011 оны 12-р сарын 1-нд шинэ ерөнхийлөгч сонгогдсоны дараа тэрээр эрх мэдлээ сайн дураараа өгснөөр эрх мэдлийг энх тайвнаар шилжүүлэх ажлыг эхлүүлсэн.

2011 оны 2-р сараас хойш тэрээр &quot;Роза Отунбаевагийн санаачилга&quot; Олон Улсын Олон Нийтийн Санг тэргүүлж байна. Тус сангийн гол зорилго нь Киргизстаны нийгэм, улс төр, эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих хөтөлбөр, төслүүдийг санаачлан хэрэгжүүлэх явдал юм.

2022 оны 9-р сард тэрээр НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын тусгай төлөөлөгч, Афганистан дахь НҮБ-ын төлөөлөгчийн газрын даргаар томилогдсон.</text>
      <sha1>d3lrb6xbiy7u0ujkccf578gsbzenvwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874079</id>
      <parentid>874073</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>874079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9470" sha1="oy0drjtaix526dun623fvrk50asx3yt" xml:space="preserve">[[Файл:Roza Otunbayeva - Kyrgyzstan - 2011 International Women of Courage awards.jpg|thumb]]
'''Роза Отунбаева''' ({{langx|ky|Роза Исак кызы Отунбаева}}; 1950 оны 8-р сарын 23-нд Зөвлөлт Киргизийн нийслэл Фрунзе хотод төрсөн) — [[Киргиз]]ийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, дипломатч, 2010-2011 онд Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Ерөнхийлөгч байсан, Киргизийн Социал-демократ намын удирдагч. 2022 оны 9-р сарын 3-наас хойш тэрээр НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын Афганистан дахь тусгай төлөөлөгч, НҮБ-ын Афганистан дахь тусламжийн төлөөлөгчийн газрын тэргүүнээр ажиллаж байна.

Түүнийг Киргиз улсад 2010 онд Өмнөд Киргизэд гарсан үндэстэн хоорондын мөргөлдөөний буруутнуудын нэг, мөн сөрөг хүчний улс төрчдийг баривчилсан, хүний ​​эрхийн төлөө тэмцэгч Азимжан Аскаровыг баривчилж шоронд тамлан зовоож, үхүүлсэн хэрэгт буруутгадаг байна.

== Намтар ==
Роза Отунбаева 1950 оны 8-р сарын 23-нд Зөвлөлт Киргизийн Талас мужийн Бакай-Ата дүүргийн Боо-Терек тосгонд төрсөн. Түүний эцэг Исак Отунбаев олон жилийн турш Киргизийн Дээд шүүхийн гишүүн байсан. 10 жилийн дараа Исак Отунбаевыг Ош руу ажиллуулахаар шилжүүлсэн. Тэрээр угсаа гарал нь киргиз хүн. Роза Ош хотод ахлах сургуулиа онц дүнтэй төгссөн.

1972 онд [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн]] Философийн тэнхимд сурч магистрын зэрэг хамгаалж төгссөн. Зүүн Германд дадлага хийсэн. 1975 онд Москвад диссертаци хамгаалж, философийн ухааны докторын зэрэг хүртжээ.

1975-1981 онд Фрунзе хотын Киргизийн Улсын Их Сургуульд багшаар ажиллаж байсан.

1981 онд тэрээр ЗХУ-ын Коммунист Намд элсэж намын ажилд шилжсэн. Тэрээр Фрунзе хотын Ленин дүүргийн намын хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, 1983 оноос Киргизийн Коммунист Намын Фрунзе хотын намын хорооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ.

1986-1989 онд Зөвлөлт Киргизийн Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байжээ.

1989-1991 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны удирдах зөвлөлийн гишүүн, ЗХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, ЗХУ-ын ЮНЕСКО-гийн комиссын гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга, 1990-1991 онд ЗХУ-ын ЮНЕСКО-гийн комиссын даргаар ажиллаж байсан.

1991 оны 10-р сарын 22-нд тэрээр ЗХУ-аас Малайзад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар томилогджээ.

ЗХУ задарсны дараа Киргизстанд буцаж ирээд 1992 онд тусгаар тогтносон Киргизстаны Ерөнхий сайдын орлогч, Гадаад хэргийн сайдаар томилогджээ. Мөн оны 7-р сард Киргизстаны АНУ, Канадад суух Элчин сайдаар томилогдсон байна. 1994 оны 5-р сард эх орондоо буцаж ирээд тусгаар Киргиз улсын Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байсан.

1997 оноос хойш Бүгд Найрамдах Киргиз Улсаас Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсад суугаа Элчин сайдаар ажилласан. 

2002 оны 5-р сараас хойш НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын Гүрж/Абхази дахь мөргөлдөөнийг шийдвэрлэх асуудал эрхэлсэн орлогч тусгай төлөөлөгч болсон.

2004 оны 9-р сард парламентын сонгуулийн өмнөх өдөр тэрээр Киргизстанд эргэн ирж, &quot;Ата Журт&quot; сөрөг хүчний хөдөлгөөнийг байгуулсан. Киргизстаны парламентын гишүүн, кино найруулагч Дооронбек Садырбаев, Роза Отунбаева нар тус хөдөлгөөний удирдагчаар сонгогджээ.

2005 оны 3-р сард Киргизстанд болсон [[Алтанзул цэцгийн хувьсгал|Алтанзул цэцгийн хувьсгалын]] дараа тус улсын ерөнхийлөгч [[Аскар Акаев|Аскар Акаевыг]] түлхэн унагааж, түүний оронд [[Курманбек Бакиев|Курманбек Бакиевыг]] томилсны дараа Отунбаеваг тус улсын Гадаад хэргийн сайдаар дахин томилуулахаар өргөн мэдүүлсэн боловч парламент түдгэлзсэн байна. Улмаар тэрээр 2005-2007 онуудад тэрээр Асаба намын хамтарсан дарга байсан.

2007 оны 12-р сараас хойш тэрээр Киргизийн парламентын гишүүн, сөрөг хүчний Киргизийн Социал Демократ Намын парламентын бүлгийн гишүүнээр ажиллаж байгаад 2009 оны 10-р сараас хойш парламентын бүлгийн тэргүүнээр ажиллаж байв. 

2010 оны 4-р сарын 7-ны үйл явдлын дараа тэрээр Киргизийн Түр Засгийн газрын тэргүүн болсон. 2010 оны 5-р сарын 19-нд Киргизийн Түр Засгийн газрын тусгай зарлигаар түүнийг шилжилтийн үеийн Киргизийн Ерөнхийлөгч гэж зарласан. Энэхүү зарлигийн дагуу шилжилтийн үеийн Киргизийн Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааг 2011 оны 12-р сарын 31 хүртэл тогтоосон. 2010 оны 7-р сарын 27-нд болсон Үндсэн хуулийн шинэ текстийг батлах асуудлаарх бүх нийтийн санал асуулгаар түүнийг Киргизийн Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчөөр баталсан. Ийнхүү Отунбаева Төв Ази болон Киргизийн Бүгд Найрамдах Улсын түүхэн дэх анхны эмэгтэй ерөнхийлөгч болсон юм.

2010 оны 4-р сарын 7-нд тэрээр Түр Засгийн газрыг тэргүүлсэн. Шилжилтийн үед бүх нийтийн санал асуулгаар түүнийг ерөнхийлөгчөөр баталсан. 2011 оны 12-р сарын 1-нд шинэ ерөнхийлөгч сонгогдсоны дараа тэрээр эрх мэдлээ сайн дураараа өгснөөр эрх мэдлийг энх тайвнаар шилжүүлэх ажлыг эхлүүлсэн.

2011 оны 2-р сараас хойш тэрээр &quot;Роза Отунбаевагийн санаачилга&quot; Олон Улсын Олон Нийтийн Санг тэргүүлж байна. Тус сангийн гол зорилго нь Киргизстаны нийгэм, улс төр, эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих хөтөлбөр, төслүүдийг санаачлан хэрэгжүүлэх явдал юм.

2022 оны 9-р сард тэрээр НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын тусгай төлөөлөгч, Афганистан дахь НҮБ-ын төлөөлөгчийн газрын даргаар томилогдсон.

{{DEFAULTSORT:Отунбаева, Роза}}
[[Ангилал:Киргизийн улс төрч]]
[[Ангилал:Киргизийн дипломатч]]
[[Ангилал:Киргизийн ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дипломатч]]
[[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Киргизийн гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:1950 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>oy0drjtaix526dun623fvrk50asx3yt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148984</id>
    <revision>
      <id>874083</id>
      <timestamp>2026-10-23T08:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Navbox | state = {{{state&lt;includeonly&gt;|autocollapse&lt;/includeonly&gt;}}} | name = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс | title = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = [[Файл:State_emblem_of_the_People's_republic_of_Mongolia_(1960–1992).svg|center|75px]] | listclass = hlist  | group1 =  '''Түүх''' | list1 =  [[Ардын хувьсгал]]  →  Лхүмбийн хэрэг...&quot;</comment>
      <origin>874083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2627" sha1="qbkcgjdayd46ro42jrp074p2yqdhsem" xml:space="preserve">{{Navbox
| state = {{{state&lt;includeonly&gt;|autocollapse&lt;/includeonly&gt;}}}
| name = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
| title = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
| imagestyle = padding: 0 0.5em;
| image = [[Файл:State_emblem_of_the_People's_republic_of_Mongolia_(1960–1992).svg|center|75px]]
| listclass = hlist

| group1 =  '''Түүх'''
| list1 =  [[Ардын хувьсгал]]  →  [[Лхүмбийн хэрэг]] → [[Баруунтан]] → [[Их Хэлмэгдүүлэлт]]  →  [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Гадаад Монголын өөртөө эзэрхэх засгийг устгасан нь]]  →  [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|Ардчилсан хувьсгал]]

| group2 =  '''Улс төр'''
| list2 =  
* [[Сайд нарын Зөвлөл]]
** [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|Ерөнхий сайд]]
* [[Ардын Их Хурал]]
** [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид|Тэргүүлэгчид]]
* [[Улсын Бага Хурал]]
** [[Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчид|Тэргүүлэгчид]]
* [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо|Улс төрийн Товчоо]]
** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо|Төв Хороо]]

| group3 =  '''Газарзүй'''
| list3 =  
* [[БНМАУ-ын засаг захиргааны нэгж|Засаг захиргааны нэгж]]
* [[Эрдэнэт]]
* [[Дархан]]

| group4 =  ''' Дайн '''
| list4 = 
* [[Халх голын дайн]] 
* [[Монгол улс дэлхийн хоёрдугаар дайны үед|Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]
* [[БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж]]
* [[Байтаг богдын байлдаан]]

| group5 =  ''' Эдийн засаг  '''
| list5 =  
* [[БНМАУ-ын эдийн засаг]]
* [[Эрдэнэт үйлдвэр]]

| group6 =  ''' Нийгэм '''
| list6 =  
* [[Транс-Монголын зам]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Улаан орос алан хядагч нараа Монголд илгээсэн нь]]
* [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
* [[Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа]]
}}&lt;noinclude&gt;</text>
      <sha1>qbkcgjdayd46ro42jrp074p2yqdhsem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Монгол Улсын төрийн байгууллага, агентлагууд</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148985</id>
    <redirect title="Загвар:Монгол Улсын төрийн байгууллагууд" />
    <revision>
      <id>874095</id>
      <timestamp>2026-10-23T11:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>[[Загвар:Монгол Улсын төрийн байгууллагууд]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>874095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="9spuwdjumhsmbiuxh07g5fqgkq55jgr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Загвар:Монгол Улсын төрийн байгууллагууд]]</text>
      <sha1>9spuwdjumhsmbiuxh07g5fqgkq55jgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кайыргуль Сартбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148986</id>
    <revision>
      <id>874097</id>
      <timestamp>2026-10-23T11:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Кайыргуль Сартбаева''' ([[Киргиз хэл|киргиз]]. ''Кайыркүл Сартбаева''; 1936 оны 6-р сарын 20-нд Зөвлөлт Киргизийн Хар Булаг тосгонд төрсөн - 2026 оны 10-р сарын 20-нд [[Бишкек]] хотод нас барсан) — Киргизийн дуурийн дуучин (уянгын сопрано), сурган хүмүүжүүлэгч. ЗХУ-ын Ар...&quot;</comment>
      <origin>874097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4025" sha1="jwq4l4hvshxccwnsub4nf1p5e00pio0" xml:space="preserve">'''Кайыргуль Сартбаева''' ([[Киргиз хэл|киргиз]]. ''Кайыркүл Сартбаева''; 1936 оны 6-р сарын 20-нд Зөвлөлт Киргизийн Хар Булаг тосгонд төрсөн - 2026 оны 10-р сарын 20-нд [[Бишкек]] хотод нас барсан) — Киргизийн дуурийн дуучин (уянгын сопрано), сурган хүмүүжүүлэгч. ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1980).

Түүний дуулсан ари, романс, дууны 600 орчим бичлэгийг Киргизийн Үндэсний Телевизийн Корпорацийн “Алтан Сан”-д орсон  байна.

== Намтар ==
К.Сартбаева дунд сургуулиа төгсөөд 1962 онд П.Чайковскийн нэрэмжит [[Москвагийн консерватори|Москвагийн Консерваторийг]] төгссөний дараа тэрээр Киргизийн Дуурь бүжгийн театрын гоцлол дуучнаар орсон байна. Кайыргуль Сартбаева дуурийн дуучны замналын туршид 50 гаруй дуурийн дүрд тоглосон бөгөөд үүнд: Владимир Власов, Абдылас Малдыбаев, Владимир Фере нарын ижил нэртэй дуурийн Ай-Чурек; Михаил Раухвергерийн ижил нэртэй дуурийн Жамил; Владимир Власов, Абдылас Малдыбаев, Владимир Фере нарын &quot;Манас&quot;, &quot;Токтогул&quot; дуурийн Каныкей, Калиман, Тотуяа, Валентин; Сатылган Осмоновын &quot;Сепил&quot; дуурийн Акбийке, Насыр Давлесовын &quot;Курманбек&quot; дуурийн Айканыш, [[Пётр Чайковский|Пётр Чайковскийн]] &quot;Хүрзний хатан&quot; дуурийн Лиза, &quot;Евгений Онегин&quot; дуурийн Татьяна, [[Жакомо Пуччини|Жакомо Пуччинигийн]] &quot;Чио-Чио-Сан&quot; дуурийн Эрвээхэй, [[Жузеппе Верди|Жузеппе Вердигийн]] &quot;[[Отелло(дуурь)|Отелло]]&quot; дуурийн Дездемона, &quot;Дон Карлос&quot; дуурийн Елизавета, Кирилл Молчановын &quot;Үүр цайх чимээгүй байна...&quot; дуурийн Лиза Бричкина; Александр Бородины &quot;Игорь ван&quot; дуурийн Ярославна; [[Вольфганг Амадей Моцарт|Вольфганг Амадей Моцартын]] &quot;Дон Хуан&quot; дуурийн Донна Анна, Жузеппе Вердигийн ижил нэртэй дуурийн Аида болон бусад олон дүрүүд бүтээсэн юм.

Тэрээр 1969-1970 онд Москва хотод [[Большой театр|Большой театрт]] дадлага хийсэн байна.

Кайыргүл Сартбаева [[Дани]], [[Канад]], [[Куба]], [[Монгол]], [[Польш]], [[Румын]], [[Сири]], [[Турк]], [[Чехословак]], [[Швейцар]], [[Швед]], [[Япон]], [[Хятад]] болон бусад улс орнуудаар аялан тоглолт хийсэн.

Тэрээр Киргизийн Эмэгтэйчүүдийн Багшийн Дээд Сургууль, Б.Бейшеналиевагийн нэрэмжит Киргизийн Улсын Урлагийн Дээд Сургууль (1986-1989 онд ректор), Киргизийн Үндэсний Консерваторид (1987 оноос хойш гоцлол дууны профессор) багшилсан.

Киргизийн алдарт дуурийн дуучин Кайыргүл Сартбаева 2026 оны 10-р сарын 20-нд [[Бишкек]] хотод нас барсан.</text>
      <sha1>jwq4l4hvshxccwnsub4nf1p5e00pio0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874098</id>
      <parentid>874097</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4229" sha1="rpwpe2nufcxvmmt7o9vizq3364ub2ge" xml:space="preserve">'''Кайыргуль Сартбаева''' ([[Киргиз хэл|киргиз]]. ''Кайыркүл Сартбаева''; 1936 оны 6-р сарын 20-нд Зөвлөлт Киргизийн Хар Булаг тосгонд төрсөн - 2026 оны 10-р сарын 20-нд [[Бишкек]] хотод нас барсан) — Киргизийн дуурийн дуучин (уянгын сопрано), сурган хүмүүжүүлэгч. ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1980).

Түүний дуулсан ари, романс, дууны 600 орчим бичлэгийг Киргизийн Үндэсний Телевизийн Корпорацийн “Алтан Сан”-д орсон  байна.

== Намтар ==
К.Сартбаева дунд сургуулиа төгсөөд 1962 онд П.Чайковскийн нэрэмжит [[Москвагийн консерватори|Москвагийн Консерваторийг]] төгссөний дараа тэрээр Киргизийн Дуурь бүжгийн театрын гоцлол дуучнаар орсон байна. Кайыргуль Сартбаева дуурийн дуучны замналын туршид 50 гаруй дуурийн дүрд тоглосон бөгөөд үүнд: Владимир Власов, Абдылас Малдыбаев, Владимир Фере нарын ижил нэртэй дуурийн Ай-Чурек; Михаил Раухвергерийн ижил нэртэй дуурийн Жамил; Владимир Власов, Абдылас Малдыбаев, Владимир Фере нарын &quot;Манас&quot;, &quot;Токтогул&quot; дуурийн Каныкей, Калиман, Тотуяа, Валентин; Сатылган Осмоновын &quot;Сепил&quot; дуурийн Акбийке, Насыр Давлесовын &quot;Курманбек&quot; дуурийн Айканыш, [[Пётр Чайковский|Пётр Чайковскийн]] &quot;Хүрзний хатан&quot; дуурийн Лиза, &quot;Евгений Онегин&quot; дуурийн Татьяна, [[Жакомо Пуччини|Жакомо Пуччинигийн]] &quot;Чио-Чио-Сан&quot; дуурийн Эрвээхэй, [[Жузеппе Верди|Жузеппе Вердигийн]] &quot;[[Отелло(дуурь)|Отелло]]&quot; дуурийн Дездемона, &quot;Дон Карлос&quot; дуурийн Елизавета, Кирилл Молчановын &quot;Үүр цайх чимээгүй байна...&quot; дуурийн Лиза Бричкина; Александр Бородины &quot;Игорь ван&quot; дуурийн Ярославна; [[Вольфганг Амадей Моцарт|Вольфганг Амадей Моцартын]] &quot;Дон Хуан&quot; дуурийн Донна Анна, Жузеппе Вердигийн ижил нэртэй дуурийн Аида болон бусад олон дүрүүд бүтээсэн юм.

Тэрээр 1969-1970 онд Москва хотод [[Большой театр|Большой театрт]] дадлага хийсэн байна.

Кайыргүл Сартбаева [[Дани]], [[Канад]], [[Куба]], [[Монгол]], [[Польш]], [[Румын]], [[Сири]], [[Турк]], [[Чехословак]], [[Швейцар]], [[Швед]], [[Япон]], [[Хятад]] болон бусад улс орнуудаар аялан тоглолт хийсэн.

Тэрээр Киргизийн Эмэгтэйчүүдийн Багшийн Дээд Сургууль, Б.Бейшеналиевагийн нэрэмжит Киргизийн Улсын Урлагийн Дээд Сургууль (1986-1989 онд ректор), Киргизийн Үндэсний Консерваторид (1987 оноос хойш гоцлол дууны профессор) багшилсан.

Киргизийн алдарт дуурийн дуучин Кайыргүл Сартбаева 2026 оны 10-р сарын 20-нд [[Бишкек]] хотод нас барсан.

== Шагнал ==

* ЗХУ-ын Зөвлөлт Киргизийн Ардын жүжигчин (1974)
* ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1980)
* Бишкек хотын Хүндэт иргэн.</text>
      <sha1>rpwpe2nufcxvmmt7o9vizq3364ub2ge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874100</id>
      <parentid>874098</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4322" sha1="ck6imjfn7s28jqo0bm72beh8lu67rjv" xml:space="preserve">'''Кайыргуль Сартбаева''' ([[Киргиз хэл|киргиз]]. ''Кайыркүл Сартбаева''; 1936 оны 6-р сарын 20-нд Зөвлөлт Киргизийн Хар Булаг тосгонд төрсөн - 2026 оны 10-р сарын 20-нд [[Бишкек]] хотод нас барсан) — Киргизийн дуурийн дуучин (уянгын сопрано), сурган хүмүүжүүлэгч. ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1980).

Түүний дуулсан ари, романс, дууны 600 орчим бичлэгийг Киргизийн Үндэсний Телевизийн Корпорацийн “Алтан Сан”-д орсон  байна.

== Намтар ==
К.Сартбаева дунд сургуулиа төгсөөд 1962 онд П.Чайковскийн нэрэмжит [[Москвагийн консерватори|Москвагийн Консерваторийг]] төгссөн байна. 

Улмаар [[Киргизийн Үндэсний Дуурь бүжгийн театр|Киргизийн Үндэсний Дуурь бүжгийн театрын]] гоцлол дуучнаар орсон байна. Кайыргуль Сартбаева дуурийн дуучны замналын туршид 50 гаруй дуурийн дүрд тоглосон бөгөөд үүнд: Владимир Власов, Абдылас Малдыбаев, Владимир Фере нарын ижил нэртэй дуурийн Ай-Чурек; Михаил Раухвергерийн ижил нэртэй дуурийн Жамил; Владимир Власов, Абдылас Малдыбаев, Владимир Фере нарын &quot;Манас&quot;, &quot;Токтогул&quot; дуурийн Каныкей, Калиман, Тотуяа, Валентин; Сатылган Осмоновын &quot;Сепил&quot; дуурийн Акбийке, Насыр Давлесовын &quot;Курманбек&quot; дуурийн Айканыш, [[Пётр Чайковский|Пётр Чайковскийн]] &quot;Хүрзний хатан&quot; дуурийн Лиза, &quot;Евгений Онегин&quot; дуурийн Татьяна, [[Жакомо Пуччини|Жакомо Пуччинигийн]] &quot;Чио-Чио-Сан&quot; дуурийн Эрвээхэй, [[Жузеппе Верди|Жузеппе Вердигийн]] &quot;[[Отелло(дуурь)|Отелло]]&quot; дуурийн Дездемона, &quot;Дон Карлос&quot; дуурийн Елизавета, Кирилл Молчановын &quot;Үүр цайх чимээгүй байна...&quot; дуурийн Лиза Бричкина; Александр Бородины &quot;Игорь ван&quot; дуурийн Ярославна; [[Вольфганг Амадей Моцарт|Вольфганг Амадей Моцартын]] &quot;Дон Хуан&quot; дуурийн Донна Анна, Жузеппе Вердигийн ижил нэртэй дуурийн Аида болон бусад олон дүрүүд бүтээсэн юм.

Тэрээр 1969-1970 онд Москва хотод [[Большой театр|Большой театрт]] дадлага хийсэн байна.

Кайыргүл Сартбаева [[Дани]], [[Канад]], [[Куба]], [[Монгол]], [[Польш]], [[Румын]], [[Сири]], [[Турк]], [[Чехословак]], [[Швейцар]], [[Швед]], [[Япон]], [[Хятад]] болон бусад улс орнуудаар аялан тоглолт хийсэн.

Тэрээр Киргизийн Эмэгтэйчүүдийн Багшийн Дээд Сургууль, Б.Бейшеналиевагийн нэрэмжит Киргизийн Улсын Урлагийн Дээд Сургууль (1986-1989 онд ректор), Киргизийн Үндэсний Консерваторид (1987 оноос хойш гоцлол дууны профессор) багшилсан.

Киргизийн алдарт дуурийн дуучин Кайыргүл Сартбаева 2026 оны 10-р сарын 20-нд [[Бишкек]] хотод нас барсан.

== Шагнал ==

* ЗХУ-ын Зөвлөлт Киргизийн Ардын жүжигчин (1974)
* ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1980)
* Бишкек хотын Хүндэт иргэн.</text>
      <sha1>ck6imjfn7s28jqo0bm72beh8lu67rjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киргизийн Үндэсний Дуурь бүжгийн театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148987</id>
    <revision>
      <id>874099</id>
      <timestamp>2026-10-23T11:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Kyrgyz Opera and Ballet Theatre, Bishkek.jpg|thumb]] '''Абдылас Малдыбаевын нэрэмжит Киргизийн Үндэсний Дуурь бүжгийн театр'''  — Киргизийн нийслэл Бишкек хотод орших дуурь бүжгийн театр бөгөөд тус улсын цорын ганц дуурийн театр юм   1926 онд байгуулагдсан тус театр нь тус ул...&quot;</comment>
      <origin>874099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1612" sha1="iwslmu0zwieuc40819g1r9vn1sd5v4v" xml:space="preserve">[[Файл:Kyrgyz Opera and Ballet Theatre, Bishkek.jpg|thumb]]
'''Абдылас Малдыбаевын нэрэмжит Киргизийн Үндэсний Дуурь бүжгийн театр'''  — Киргизийн нийслэл Бишкек хотод орших дуурь бүжгийн театр бөгөөд тус улсын цорын ганц дуурийн театр юм 

1926 онд байгуулагдсан тус театр нь тус улсын гол соёлын төв бөгөөд 1955 онд баригдсан баганатай Зөвлөлтийн сонгодог хэв маягийн сүрлэг барилга нь улсын хэмжээний архитектурын дурсгалт газар гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд 1994 оны Киргизийн Үндэсний мөнгөн дэвсгэрт дээр хүртэл дүрслэгдсэн байна.
[[Файл:Som-5-2.jpg|thumb|480x480px]]
Өнөөгийн байдлаар театрыг Киргизийн Соёл, мэдээлэл, аялал жуулчлалын яам хариуцан удирддаг байна.

'''Театрын дуурийн гоцлол дуучид'''

* Сайра Кийизбаева
* Булат Минжилкиев
* Хусейн Мухтаров
* Артык Мырзабаев
* Касымаалы Эшимбеков

'''Театрын гоцлол балетчид'''

* Бюбюсара Бейшеналиева
* Чолпонбек Базарбаев
* Уран Сарбагишев
* Айсулуу Токомбаева (1966—1995)</text>
      <sha1>iwslmu0zwieuc40819g1r9vn1sd5v4v</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>