Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Бангладеш 0 2226 874120 865795 2026-10-23T23:53:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874120 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Бангладеш Ард Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠪᠠᠩᠯᠠᠳ᠋ᠧᠱ</br>ᠠᠷᠠᠳ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Бангладеш | native_name = {{ubl|{{native name|bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ}}|''Гонопожатонти Банладеш''}} | image_flag = Flag of Bangladesh.svg | flag_type = [[Бангладешийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Bangladesh.svg | symbol_type = [[Бангладешийн төрийн сүлд|Сүлд]] | other_symbol = {{unbulleted list |[[File:Government Seal of Bangladesh.svg|100px|Бангладешийн Засгийн Газрын Тамга]]}} | other_symbol_type = [[Бангладешийн Засгийн Газрын Тамга|Бангладешийн Засгийн Газрын Албан Тамга]] | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[Бангладешийн төрийн дуулал|Amar Sonar Bangla]]"|italics=off}}<br />{{small|"Миний алтан Бенгал"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Amar Sonar Bangla - official vocal music of the National anthem of Bangladesh.ogg|center]]</div>{{center|'''Марш:''' "[[Notuner Gaan]]"<br />{{small|"Залуучуудын Дуу"}}<ref name="national march">{{cite web|title=National Symbols→National march|website=Bangladesh Tourism Board|location=Bangladesh|publisher=Ministry of Civil Aviation & Tourism|url=http://visitbangladesh.gov.bd/about-bangladesh/national-symbol/|quote=In 13 January 1972, the ministry of Bangladesh has adopted this song as a national marching song on its first meeting after the country's independence.|access-date=21 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228040953/http://visitbangladesh.gov.bd/about-bangladesh/national-symbol/|archive-date=28 December 2016|url-status=dead}}</ref>}}{{center|'''Үндэсний уриа''': "[[Joy Bangla]]" <br />{{small|"Бенгалд Ялалт"}}<ref>{{cite news|url= https://en.prothomalo.com/bangladesh/joy-bangla-to-be-national-slogan-hc|title='Joy Bangla' to be national slogan: HC|publisher= Daily Prothom Alo|date=10 March 2020|access-date = 10 March 2020}}</ref><ref name="bn2">{{cite news|url=https://m.bdnews24.com/en/detail/bangladesh/1732865|title=HC orders govt to announce 'Joy Bangla' as national slogan in three months|publisher=bdnews24.com|date=10 March 2020|access-date=10 March 2020|archive-date=30 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630151417/https://m.bdnews24.com/en/detail/bangladesh/1732865|url-status=dead}}</ref>}} | image_map = Bangladesh (orthographic projection).svg | map_caption = | map_width = 220px | capital = [[Дакка]] | coordinates = {{Coord|23|45|50|N|90|23|20|E|type:city_region:BD|display=inline}} | largest_city = Дакка | languages_type = Албан ёсны хэл <br /> {{nowrap|{{nobold|ба үндэсний хэл}}}} | languages = [[Бенгал хэл]]<ref name="bdlaws.minlaw.gov.bd">{{cite book|title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh|chapter=Article 3. The state language|chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&sections_id=24550|website=bdlaws.minlaw.gov.bd|publisher=Ministry of Law, The People's Republic of Bangladesh|access-date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805014802/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&sections_id=24550|archive-date=5 Наймдугаар сар 2017|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |91.04% [[Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])|7.95% [[Хиндү шашин|Хиндү]] |0.61% [[Буддизм]] |0.30% [[Христийн шашин|Христ]] |0.12% [[Бангладеш дахь шашин|Бусад]]}} | religion_year = [[2022 оны Бангладешийн хүн амын тооллого|2022 оны тооллого]]<ref name="dhakatribune1">{{cite web | url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/07/27/bangladeshs-population-size-now-1651-million | title=Census 2022: Bangladesh population now 165 million | date=27 July 2022 }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist | 98.2-99% [[Бангладешчууд]] | 1-1.8% үндэсний цөөнх }} | ethnic_groups_year = 2022<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/ethnic-population-2022-census-real-picture-not-reflected-3090941 |title=Ethnic population in 2022 census: Real picture not reflected |publisher=The Daily Star |date= 9 August 2022|accessdate=2022-08-11}}</ref> | demonym = [[Бангладешчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлсан нам|давамгайлсан намтай]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Бангладешийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Абдул Хамид (улс төрч)|Абдул Хамид]] | leader_title2 = [[Бангладеш Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Шейх Хасина]] | leader_title3 = [[Үндэсний Хурлын Дарга (Бангладеш)|Хурлын Дарга]] | leader_name3 = [[Ширин Шармин Чаудхури]] | leader_title4 = [[Бангладешийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Хасан Фоез Сиддик]] | legislature = [[Бангладешийн Үндэсний Хурал|Жатио Шонгшод]] | sovereignty_type = [[Бангладешийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Бангладеш)|Тунхагласан]] | established_date1 = 3 сарын 26, 1971 | established_event2 = [[Ялалтын өдөр (Бангладеш)|Ялалтын өдөр]] | established_date2 = 12 сарын 16, 1971 | established_event3 = [[Бангладешийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date3 = 12 сарын 16, 1972 | area_km2 = 148,460 <ref name="bdarea">{{Cite CIA World Factbook|country=Bangladesh|accessdate=2021-11-13|year=2021}}</ref> | area_rank = 92<ref name="bdarea"/> | area_sq_mi = 57320 | area_label2 = Газрын талбай | area_data2 = 130,170 км<sup>2</sup><ref name="bdarea"/> | area_label3 = Усны талбай | area_data3 = 18,290 км<sup>2</sup><ref name="bdarea"/> | percent_water = 6.4 | population_estimate = | population_census = 165,158,616<ref name="populationcensus2022">{{cite news | url=https://www.bbc.com/bengali/news-62315139 | title=জনসংখ্যা সাড়ে ১৬ কোটি, অধিকাংশ নারী, কমেছে হিন্দু জনগোষ্ঠীর হার | newspaper=BBC News বাংলা }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 8 | population_density_km2 = 1,106 | population_density_sq_mi = 2,864.5 | population_density_rank = 7 | GDP_PPP = {{increase}} $1.36 их наяд | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 25 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $7,985 <ref name="IMF_WEO_Oct2022">{{cite web |title=Download World Economic Outlook database: October 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=513,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |website=International Monetary Fund |access-date=13 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 129 | GDP_nominal = {{increase}} $461 тэрбум <ref name="IMF_WEO_Oct2022"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 35 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,734 <ref name="IMF_WEO_Oct2022"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 140 | Gini = 32.4 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/gini-coefficient-by-country |title=Gini Coefficient by Country 2022 |website=World Population Review}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.661 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = {{ordinal|129}} | currency = [[Бангладеш така|Така]] ({{lang|bn|৳}}) | currency_code = BDT | time_zone = [[Бангладешийн Стандарт Цаг|БСЦ]] | utc_offset = +6 | date_format = {{nowrap|өө-сс-жжжж}} ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = зүүн гарын | calling_code = [[Бангладеш дахь утасны дугаар|+880]] | cctld = [[.bd]]<br />{{lang|bn|[[.bangla|.বাংলা]]}} | official_website = <!-- do not add www.bangladesh.gov.bd – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, "do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | area_magnitude = | footnote = | today = }} '''Бангладеш''' ({{lang-bn|বাংলাদেশ}} «[[бенгал]] орон»), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Бангладеш Ард Улс''' нь [[Өмнөд Ази]]йн [[улс]] юм. Урдуураа [[Бенгалын булан]]тай нийлж, эргэн тойрондоо [[Энэтхэг]], зүүн урд талдаа багахан зурвасаар [[Мьянмар]] улстай тус тус хил залгадаг. Бангладеш улс (Зүүн Бенгал) нь [[Энэтхэг]] улсын [[Баруун Бенгал]] мужтай нийлж, [[Бенгал]]ын бүс нутаг хэмээгдэнэ. 1947 онд Бенгал, Энэтхэг салж шинээр байгуулагдсан [[Пакистан]] улсын зүүн хэсэг болох үед өнөөгийн Бангладеш улсын хил хязгаар тогтоогджээ. Харин энэ нь баруун хэсгээс нь Энэтхэгээр 1,600 км газраар тусгаарлагдаж байв. Улс төр, хэл ярианы ялгаварлан гадуурхал, мөн эдийн засгийн хайхрамжгүй байдал зэргээс болж тусгаар тогтнолын төлөөх дайн болж, 1971 онд тусгаарлажээ. Гэвч шинээр байгуулагдсан Бангладеш улс нь [[хоолны хомсдол]], [[байгалийн гамшиг]], [[ядуурал]], улс төрийн үймээн самуун, цэрэг армийн эхлүүлсэн төрийн эргэлт зэрэг үйл явдлууд олноор тохиолдох болов. 1991 онд [[ардчилал|ардчилсан тогтолцоог]] сэргээснээр харьцангуй тогтвортой байдал, эдийн засгийн хөгжил дагалдаж байна. Бангладеш нь дэлхийд [[хүн амын нягтрал]]аараа маш өндөрт бичигддэг бөгөөд [[ядуурлын түвшин]] нь ч өндөр. Газар зүйн хувьд [[Ганга мөрөн|Ганга мөрний]] бэлчирийн хоёр талд орших бөгөөд жил болгон улирлын борооны үер, хар салхи тохиолдоно. Засаглалын хэлбэр нь парламентийн засаглалтай ардчилал боловч 2007 оны 1 сарын 11-нээс онцгой байдал зарлан ард түмний засаглалыг түр зогсоосон байгаа. Бангладеш нь [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]], [[Өмнөд Азийн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] (''South Asian Association for Regional Cooperation''), [[Бенгалын Буланд Бүх Секторын Техник, Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагааг Дээшлүүлэх Санаачлага]] (''Bay of Bengal Initiative for MultiSectoral Technical and Economic Cooperation''), [[Исламын шашинт улсуудын байгууллага]] (''Organization of the Islamic Conference''), [[Хөгжиж буй 8 орон]] (''Developing 8, D8'') зэрэг байгууллагуудын гишүүн орон юм. [[Дэлхийн Банк]]ны 2005 оны 7 сарын судалгаагаар Бангладеш улс нь бичиг үсэгт тайлагдах байдал, сургуулиудад хүйсийн тэгш байдал, хүн амын өсөлтийн сааруулалт зэрэгт ихээхэн ахиц дэвшил гаргажээ. == Төр улс == [[Зураг:Somapura Mahavihara, Bangladesh.jpg|thumb|145px|left|IV зуунд баригдсан буддын [[Сомапура Махавихара|Сомапура сүм]]]] [[Зураг:Shat Gombuj Mosque 0016.JPG|thumb|145px|left|Султант үеийн «[[Жаран бөмбөгөр оройт сүм]]»]] === Эрт дээр үе === Эртний [[Бенгал]] газарт [[Ванга]], [[Саматата]], [[Харикела|Харикелын]] гэх мэт төр улс оршин байв. МЭӨ II зуунд [[Ашока хаан|Ашока хааны]] [[Маурья эзэнт гүрэн|Маурья эзэнт гүрний]] мэдэлд байсан. III-VI зууны [[Гуптын улс]] задарсны дараа [[Шашанка]] гэгч [[Гауда улс|Гауда]] (590–626) улсыг үндэслэсэн нь Бенгал нутагт төвлөсөн анхны төр улс байсан. Хэсэг уймарсны дараа [[Пала улс|Пала]] улс (750–1174) тогтож [[буддын шашин|буддын]] шашныг дагаж байлаа. Түүнийг [[Хиндү шашин|хинду шашинт]] [[Сена улс]] (1070–1230) залгаж авсан. 1206 онд [[Делийн султант улс]]ыг үндэслэсэн [[түрэг угсаатан|түрэг]] угсааны хилжи аймгийн [[Бахтияр]], хожим түүний үр хойч Сена улсыг мөхөөж Бенгалд эзэн суув. Энэ цаг, түүнээс урьд гэвэл XII зуунаас [[ислам]] шашны [[суннит урсгал]] Бенгалд дэлгэрчээ. XIV зуунаас [[Бенгалын султант улс]] (1352–1576) хүчирхэг оршин байгаад [[Их Могол Улс]]ын үе ирэхэд мөхөв. [[Моголистан|Могол гүрний]] доор Бенгал мужийн эрхтэй болж, [[Дакка]] шинээр үүсч төв нь болсон. Европын худалдаачид [[Ганга мөрөн|Ганга]] мөрний адаг Бенгалыг баян чинээлэг гэж санаархаж байв. Анх Португалын худалдаачид [[Читтагонг]]т ирж суугаад 1577 онд [[Акбар]] хаанаас зөвшөөрөл аван байнгын суурин үүсгэжээ. Европынхон байр сууриа бэхжүүлсээр [[Палаши]] гэдэг газар 1757 онд шийдвэрлэх ялалт байгуулснаар Бенгал нутаг [[Британийн Дорно Энэтхэг]]т хамаарчээ.<ref>Baxter, C (1997). Bangladesh, from a Nation to a State.</ref> [[Энэтхэгийн 1857 оны бослого|1857 оны их бослого]] нэг жил үргэлжлээд дарагдсан. Бослогын дараа Британийн хаан [[Британийн Энэтхэг|Энэтхэгийг]] (тухайн үеийн Бенгал бас орно) шууд өөрийн мэдэлд авч чангалаад урлаг соёлын хүчтэй нөлөө үзүүлэв. [[Рам Мохан Рой]] (1775–1833) гэгээнээс эхлээд [[Рабиндранат Таагүр]] (1861–1941) яруу найрагчаар дуустал олон сэхээтэн төрснийг [[Бенгалын сэргэн мандалт]] гэдэг. === Орчин үе === 1905 онд [[Бенгал]]ыг хоёр хуваагдаад 1911 онд эргээд буцаж нэгдсэн. Британиас 1947 онд тусгаар тогтноход урьдын адил хуваагдлаа. Хиндү шашин давамгайлдаг баруун хэсэг нь [[Энэтхэг улс|Энэтхэгт]] нийлж, ислам шүтлэгтэй [[Дорно Бенгал]] нь [[Пакистан]]д нийлж 1956 оноос [[Дорно Пакистан]] гэгдэх болжээ. Эхний жилээс л ялгаа мэдрэгдсэн. Эдийн засаг, хүн амын тоогоор дорнод илүү жин дарж, улс төрийн эрх, цэрэг зэвсгээр өрнөд ноёлж байв. 1952 онд Даккын оюутнууд [[урдү хэл|урду]] хэлээр хөтөлж буй албан хэргийг [[бенгал хэл|бенгал]] хэлээр хөтлөхийг шаардан жагсч байсан. 1949 онд байгуулагдсан «[[Авами лиг]]» (Ардын холбоо) нам одоо ч улс төрийн гол хүчин байсаар байгаа. 1966 онд намын тэргүүн [[Шейх Мужибур Рахман|Мужибур Рахман]] зургаан заалтат шаардлагынхаа гайгаар шоронд хоригдсон ч олны тэмцлээр 1969 онд суллагдаад хожим Бангладешийн анхны ерөнхийлөгч болжээ. Дорно Пакистанд [[Пакистаны арми]] орсон 1971 оны 3-р сарын 26-ны орой Бангладеш тусгаар тогтнолоо зарлан дайтаж олон хүн үхэж үрэгдсэн байна.<ref>Rummel, Rudolph J., "Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900"</ref> Өвөл нь Бангладеш-Энэтхэгийн холбоот цэрэг нийслэлийг эргүүлэн авч 12-р сарын 16-нд ᠌Пакистан [[Бангладеш тусгаар тогтносон нь|бууж өгчээ]]. Тусгаар тогтносон Бангладеш 1975–1990 оны хооронд цэргийн эрхт дэглэмтэй байв. Бие биенийгээ авч хаясаар 1982 оны [[Хуссейн Мохаммад Эршад]]ын үед тогтож 1990 оны коммунизмын уналтын нөлөөгөөр ардчилсан хөгжлийн зам руу орсон. 1991 онд [[Халеда Зиа]] ерөнхий сайд болжээ. Түүнтэй ээлж халаа солилцсон бас нэгэн эмэгтэй бол нөгөө анхны ерөнхийлөгчийн охин [[Шейх Хасина]] юм. Өнөөдөр Бангладеш [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламж, [[парламент]]ийн эрх давуу [[бүгд найрамдах засаг]] бүхий төрийн хэлбэр, ардчилсан дэглэмтэй улс юм. Төрийн тэргүүн нь [[Бангладеш улсын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] боловч [[Бангладеш улсын ерөнхий сайд|ерөнхий сайд]] хамаг ажлыг нугалдаг. 5 жил тутам сонгодог нэг танхимийн 350 суудал (50 эмэгтэй байх)-тай «[[Жатио Шонгшод]]» (Үндэсний Хурал) гэдэг улсын хуралтай. <gallery widths="160px" heights="120px"> Зураг:21 Feb 1953 Dhaka University female students procession.png|1952 оны «Хэлний хөдөлгөөн» Зураг:Bangladeshi election, 2008.jpg|2008 оны сонгуулийн үеэр Зураг:Sangshad Assembly Hall.jpg|Улсын хурлын танхим </gallery> === Орон нутаг === Бангладешийн нутаг дэвсгэр 7 «бипхага» ([[муж]]), дотроо 64 «зила» ([[тойрог (засаг захиргааны нэгж)|тойрог]]), 483 «упазила» (дэд тойрог)-д хуваагддаг.<ref>[http://www.cabinet.gov.bd/view_area.php?page=all_area&lang=en http://www.cabinet.gov.bd/view_area.php?page=all_area&lang=en]</ref> [[Зураг:Bangladesh divisions ru.svg|thumb|140px|left|Долоон муж]] {| class="wikitable" align="center" |+ ! |Д/д ! |Муж ! |Төв хот ! |Талбай,<br /> км² ! |Хүн ам,<br /> (2011) хүн |----- | 1 || [[Барисал муж|Барисал]] || [[Барисал]] || 11,394 || 8,147,000 |----- | 2 || [[Дакка муж|Дакка]] || [[Дакка]] || 30,772 || 46,729,000 |----- | 3 || [[Кхулна муж|Кхулна]] || [[Кхулна]] || 22,181 || 15,563,000 |----- | 4 || [[Ражшахи муж|Ражшахи]] || [[Ражшахи]] || 18,195 || 18,329,000 |----- | 5 || [[Рангпур муж|Рангпур]] || [[Рангпур]] || 16,316 || 15,665,000 |----- | 6 || [[Силхет муж|Силхет]] || [[Силхет]] || 12,718 || 9,807,000 |----- | 7 || [[Читтагонг муж|Читтагонг]] || [[Читтагонг]] || 32,696 || 28,079,000 |- style="background: #e0e0e0;" | || colspan=2| Бүгд || 144,272 || 142,319,000 |} == Нийгэм соёл== === Хүн ам зүй === {{Хүн амын түүхэн тоо |эхүндэс = ЭЗХАХБ/Дэлхийн банк<ref name=IEApop2011>[http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS CO2 Emissions from Fuel Combustion] Population 1971–2009 IEA ([http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf pdf] pages 87–89)</ref> |нэр = Хүн амын түүхэн тоо <br> <small>(саяаар)</small> |1971 |67.8 |1980 |80.6 |1990 |105.3 |2000 |129.6 |2011 |142.3 }} [[Зураг:Bangladeshpop.svg|lang=mn|thumb|133x133px|left|Нас хүйсний бүтэц]] Бангладеш улсад 2011 онд 142,316,000 хүн байна гэж тоологдсон. Үүнээс олон буюу 150-170 сая хүн байгаа гэж үзэх нь ч бий. Хүн амын олноор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|дэлхийд 8-рт]], хүн амын нягтшилаар [[Олон улсын харьцуулалт:Хүн амын суурьшлын нягт сийрэг|11-д]] зогсдог. Бага газартай орнуудыг үл тооцвол нэгдүгээр байр эзлэхээр шигүү суудаг гэж ойлгож болно. 1960-1970-аад онд Бангладешийнхан 65 саяаас 110 сая хүрч огцом олширсон. Ингээд 1980-аад оноос төрөлтийг хязгаарласнаар арай саарсан. Гэвч хүн амын өндөр өсөлттэй (жилд 1.59%) хэвээр байна. Хүн ам харьцангуй залуу, 15 хүртэлх насны хүүхэд 34 хувийг бүрдүүлдэг. Хүн амын 98% нь [[бенгал үндэстэн]]. Түүнээс тэдний төрөлх [[энэтхэг-ари хэлний салбар|энэтхэг-ари]] салбарын [[бенгал хэл]] (бангла [банла]) улсын албанд хэрэглэгдэнэ. Нэгэн зүйлийн үет үсэг болох [[бенгал үсэг|бенгал үсгээр]] бичдэг. Уламжлалт хэрэглээтэй учраас [[англи хэл]]ийг бусад харь хэлнээс илүү сайн мэднэ. Шашин шүтлэгээр үзвэл бүх ард түмний 90.4% [[ислам]], 8.2% [[хинду]] шашны шүтлэгтэй. Ислам шашинтан (хотон) нь үндсэндээ [[суннит]] дэгийг дагадаг. 1972 оны үндсэн хуульдаа төр шашин хоорондоо хамаагүйг цаазлан тогтоожээ. === Хот суурин === {{double image|right|Dhaka-skyline-aymash.jpg|135|Ctg Agrabad4.jpg|145|{{nbsp|15}} [[Дакка]] {{nbsp|35}} [[Читтагонг]]}} Бангладешийн хүн амын 27% хот газар суудаг. 30 мянгаас олон хүнтэй 200 гаруй хот байгаа. Томоохон нь:<ref>{{Webarchiv|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-29 |wayback=20130531012316 |text=Bangladesh: largest cities and towns and statistics of their population |archiv-bot=2023-09-26 07:04:30 InternetArchiveBot }}.</ref> {|class="wikitable" |- valign="top" | * [[Дакка]] — 7,033,075 оршин суугчтай * [[Читтагонг]] — 2,592,439 * [[Кхулна]] — 663,342 * [[Нараянганж]] — 543,090 || * [[Силхет]] — 479,837 хүнтэй * [[Тонги]] — 476,350 * [[Ражшахи]] — 449,756 * [[Богра]] — 350,397 |} === Хүний хөгжил === {{double image|right|Children in rural school.jpg|150|A community health worker conducting a survey in the Korail slum, Bangladesh (8630810827).jpg|165|Хөдөөний сурагчдын хичээл — Эрүүл мэндийн судалгаа}} Бангладешт бичиг үсэг тайлагдалтын хувь бага байна. Эрэгтэйд 61.3%, эмэгтэйд 52.2%.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html |title="Bangladesh" |access-date=2014-03-12 |archive-date=2021-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101182840/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html |url-status=dead }}</ref> Бага, дунд, ахлах сургууль, зарим хувийн дунд сургуулийг төрөөс санхүүжүүлдэг. Ерөнхий мэдлэгт 12 жил боловсорно.<ref>T. Neville Postlethwaite (1988). The Encyclopedia of Comparative Education and National Systems of Education. </ref> Их дээд сургууль гурван янзаар санхүүжнэ. [[Дээд сургуулийн газар|Улсын сургууль]] (төр санхүүжүүлнэ), [[Дээд сургуулийн газар|хувийн сургууль]] (хувийн хэвшлийн), [[Дээд сургуулийн газар|олон улсын]] (олон улсын байгууллага, сангаас). Улсын өмчит их дээд сургууль 34, хувийн 64, олон улсын 2 сургууль одоо байгаа. Хамгийн том нь [[Бангладеш улсын их сургууль]] (1992 онд байгуулагдсан) бол хамгийн нэртэй нь [[Даккын их сургууль]] (1921 оноос) юм. Бангладешт эрүүл мэндийн байдал муу, эмнэлгийн хангамж тэр бүр хүрэлцдэггүй. 10,000 хүний дунд эмнэлгийн 4 ор ноогдоно.<ref>{{Cite web |url=http://www.globalhealthfacts.org/data/topic/map.aspx?ind=78 |title=Archive copy |access-date=2014-03-12 |archive-date=2013-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411101617/http://www.globalhealthfacts.org/data/topic/map.aspx?ind=78 |url-status=dead }}</ref> Хүн амын 26% хоол тэжээл, хүүхдийн 46% жингийн дутагдалтай. Хүнсний хангамж хүрэлцдэггүйгээс өлсгөлөн, өлөн зэлмүүн байдал хавтгай. ДНБ-ийн 3.35% эрүүл мэндийн салбарт зарцуулагдаж байгаа. === Урлаг соёл === [[Зураг:Bangladeshi Biryani.jpg|thumb|160px|Бангладешийн «биряни»]] Бенгал нутгаас [[Кази Назрул Ислам]], [[Рабиндранат Таагүр]], [[Сарат Чандра]] гээд зохиолч, яруу найрагч олон төрсөн. Бенгал яруу найргийн эх нь VIII зууны [[Чарьяпада]] байж магадгүй. Бенгал аман зохиолын сан арвин баян. Бангладешийн нийслэл [[Дакка]]д 1956 оноос кино хийж эхэлсэн. ''Далливүүд'' гэх энэ газраас жилд 80-100 орчим кино төрж байна.<ref>Logan, Stephen (2008)</ref> Гэхдээ телевизээр ихэвчлэн Энэтхэгийн кино гардаг. Гамбхира, бхатиала гэх мэт энэ нутгийн дуулах өвөрмөц хэв маяг, урсгал гэж бий. Эктара (нэг чавхдаст) гэдэг хөгжмийн зэмсэг байна. Хоолондоо [[цагаан будаа]], [[загас]], [[хүнсний ногоо]], [[халуун ногоо]], [[өндөг]] хийдэг. «[[Биряни]]», «[[панта бхат]]», «рашгула» зэрэг хоол байна. Эмэгтэйчүүд [[сари]] өмсдөг бол эрэгтэйчүүд европ хувцас их өмсөнө. [[Курта]] гэдэг хослол, [[лунги]] гэх богино өмд бас өмсдөг. Бангладешийн хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[крикет]], [[каббади]] тоглодог. Бангладеш Олимпын наадмаас медаль хүртэж амжаагүй. == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{дуудүрс|Bangladesh|Бангладешийн зураг}} == Гадаад холбоос == * edu.olloo.mn. [https://web.archive.org/web/20080503200112/http://edu.olloo.mn/modules.php?name=Country&co=view&cid=8 «Бангладеш (Бvгд Найрамдах Бангладеш Ард Улс)»] * Цээноров. [http://legationstseenee.blogspot.com/2010/01/v-1972-06-28.html «Монгол-Бангладешийн харилцааны товч лавлах»] <small>(2010)</small> {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}} [[Ангилал:Бангладеш| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 2sebk5mn97seculvhf0c8kjpd050di3 Дэлхий 0 3589 874133 873725 2026-10-24T03:51:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874133 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-10-24 03:51:20 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. [[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date =2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher =NOAA/NGDC | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2011-08-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | url-status =dead }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [https://web.archive.org/web/20140326115311/http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] hoixky461l27vpefoh3952ufcn1sr5o Мөнгөн тэмдэгт 0 4271 874106 630905 2026-10-23T14:06:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 874106 wikitext text/x-wiki '''Мөнгөн тэмдэгт''' ([[Англи хэл|Англи]]: ''Currency''; [[Орос хэл|Орос]]: ''Валюта'') гэж аливаа орны [[эдийн засаг]], бараа таваарийг солилцохдоо өгдөг мөнгөн харилцааны нэгжийг хэлнэ. Одоо дэлхий дээр мөнгөн тэмдэгт 2 хувилбартай байгаа бөгөөд цаасан мөнгө, зоосон мөнгө гэсэн 2 мөнгөн нэгж гүйлгээнд ашиглагдаж байна. Хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсыг [[төрийн далбаа|далбаа]], [[төрийн дуулал]], мөнгөн тэмдэгт нь илэрхийлж байдаг. Аливаа орон мөнгөн тэмдэгтээ өөрсдийн нэршилээр нэрлэдэг. Жишээ нь: [[Америк доллар|Доллар]], [[Юань]], [[Иен]], [[Төгрөг]], [[Шинэ шекель|Шекель]], [[Евро]], [[Фунт]] гэх мэт. [[Монгол улс]]ын албан ёсны мөнгөн тэмдэгт болох [[төгрөг]]ийг 1925 оны 12-р сарын 9-нд анх гүйлгээнд гаргасан бөгөөд тухайн үеийн 1 төгрөг нь 18 [[грамм]] цэвэр мөнгөтэй тэнцэх баталгаатай гарч байв. == Мөнгөн тэмдэгтийн түүх == [[Хүн|Хүн төрөлхтөн]] түүхэн хөгжлийнхөө олон арван мянган жилийн турш мөнгөн тэмдэгт гэгчийг огт мэдэхгүй, түүнийг хэрэглэж ч байгаагүй үе байжээ. Цаг хугацаа улиран өнгөрөх тутам байгалийн бэлэн зүйлээр амьдрах боломж багассаны улмаас хүмүүсийн нэг хэсэг нь газар хагалж тариа тарих, нөгөө хэсэг нь мал маллах эсвэл уран дархан, ан агнуур хийх зэргээр бие биенээсээ ялгаатай олон янзын хөдөлмөр эрхлэх болжээ. Энэ явцад жишээ нь малчин хүн хонио тогоо буудайгаар, дархан хүн модон анижисаа ямаагаар солих зэргээр хэрэгцээгээ харилцан хангадаг байв. Улмаар энэ нь цааш хөгжсөөр хэрэгцээт эд бараагаа арилжин авч болдог тийм зүйл (эквивалент) тодорхой газар нутгийн хүрээнд бий болов. Тэр нь эртний [[Грек]], Ром, Славянд мал; Скандинавын орнуудад арьс; [[Номхон Далай|Номхон далайн]] орнуудад үнэт хавч; [[Хятад]], Абиссинд [[давс]]; [[Монгол|Монголд]] [[цай]] болж байжээ. Гэтэл тодорхой нэг нутаг оронд бүх таваарыг сольж авч чаддаг эквивалент байсан таваар (өрийн хэрэгцээнээс илүү гарган арилжиж худалдахын тулд үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн) нөгөө нэг нутаг оронд тэр чанараа хадгалж чадахгүй байв. Таваарын үйлдвэрлэл, арилжаа солилцооны цаашдын хөгжлийн явцад нэг төрлийн, хувааж жижиглэж, удаан хадгалж болдог, эвдэрч хуучрах нь бага чанар өөртөө агуулсан металл (тухайлбал зэс, хүрэл, мөнгө, алт) эквивалентын үүрэг гүйцэтгэх болжээ. == Монгол Улсын мөнгөн тэмдэгт == Монгол оронд дээр үед бог мал, [[хонь]], дараа нь цай, [[хадаг]] эквивалент таваарын үүрэг гүйцэтгэж байв. Хадаг нь хэмжээгээр бага, хөнгөн жинтэй их бага олон янз байсан нь гүйлгээнд хэрэглэхэд бод мал, хонь, цайнаас илүү тохиромжтой байв. Аажимдаа монголчуудын таваарын солилцоонд эхлээд [[зэс]] зоос, хожим нь цагаан мөнгө хэрэглэгдэх болжээ. Дэнс мөнгө, 1, 2, 5, 10, 50 лангийн ембүү мөнгө (нэг лан 37 граммтай тэнцэнэ), зоос гэдэг гурван төрлийн мөнгө монголын зах зээлийн гүйлгээнд хэрэглэгдэж байжээ. Эквивалентын үүрэг гүйцэтгэхийн хувьд цаасан тэмдэгт хамгийн тохиромжтой учраас орчин үед хүн төрөлхтөн үүнийг түгээмэл хэрэглэж байгаа билээ. [[1925]] оны 12-р сарын 9-нд Засгийн газраас үндэсний мөнгөн тэмдэгт—төгрөгийг гүйлгээнд гаргаж, 900 сорьцын 18 грамм жинтэй цагаан мөнгөн зоосыг "нэг төгрөг" гэж нэрлэх болов. Ийнхүү манай улсын үндэсний мөнгөн тэмдэгт анх бий болсон билээ. Төгрөг бий болгох хүртэл манай улсын зах зээлд гадаадын янз бүрийн орны (хятад, [[орос]], [[мексик]] гэх мэт) цаасан болон зоосон тэмдэгт янчаан, бие мөнгө, цай, арьс шир нэгэн зэрэг худалдаа арилжаанд төлбөрийн хэрэгслийн үүрэг гүйцэтгэж байлаа. 1928 он гэхэд манай улсын албан байгууллага, ард иргэдийн болон улсын мөнгөн тооцоонд төгрөг хэрэглэж, үндэсний зах зээлд зөвхөн [[Төгрөг|төгрөгөөр]] гүйлгээ хийх болжээ. == Валютын ханш == Нэг улсын мөнгөн тэмдэгтийн нэгжийн нөгөө улсын мөнгөн тэмдэгтийн нэгжээр илэрхийлэгдэх харьцааг валютын ханш гэдэг. Валютын хашийг тогтоохдоо валют тус бүрийн алтан баталгааг үндэс болгоно. Тухайн улсын мөнгөний нэгжид агуулагдаж байгаа алтны хэмжээб олон алтны албан ёсны үнийг үндэслэн валютын алтан баталгааг тогтоодог. Төгрөгийн алтан баталгааг үндэслэн түүний ханшийг ямар ч улсын валюттай харьцуулан тогтоож болно. Валютын ханшийг дотор нь албан (худалдааны) ба албан бус (худалдааны бус) гэж ангилдаг. Худалдааны бус валют нь худалдааны биш шинж чанартай дипломат төлөөлөгч солилцох, албан томилолт, жуулчлалаар харилцан зорчих, шуудан холбоо, тээврийн үйлчилгээний төлбөр төлөлцөх зэрэг харилцааны холбогдсон төлбөрийн тооцоонд хэрэглэгдэнэ. Тус улсын үйлдвэрлэл, үйлчилгээний бүх төрлийн төлбөр тооцоо зөвхөн улсын банкаар дамжин үндэсний валютын төгрөгөөр хийгддэг. == Валютын зах == Форекс бол эдгээр валютын ханшийг өөрчлөх замаар ашиг олох зорилгоор валют худалдах, худалдан авах гүйлгээ хийдэг зах зээл юм. Форекс бол дэлхийн хамгийн том санхүүгийн зах зээл бөгөөд түүний эргэлт нь хувьцааны болон бусад зах зээлийн эргэлтээс ихээхэн давдаг.<ref>[https://www.avatrade.mn/forex/what-is-forex Валют арилжаа (currency trading)]</ref> == Тэмдэглэл == <references /> [[Ангилал:Мөнгөн тэмдэгт| ]] pf9mdq70n4sfr8vqt1lw8jzo9epwq10 Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас 1 4338 874102 874089 2026-10-23T13:24:19Z Bold ananda 108486 /* Боловсрол */ шинэ хэсэг 874102 wikitext text/x-wiki <div style="padding: 1em; border: 1px solid #ececec; background-color: #f8f9fa; width: 100%">Тус хуудсанд зөвхөн Нүүр хуудасны талаар бичнэ үү. Бусад бүх хэлэлцүүлгийг [[Wikipedia:Хурал|Хурал]]-аас</div> {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="center" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] '''Архив''' |- | align="center" | [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/Архив/1]] |} == Нүүр хуудсаа шинэчлэх тухай == Тус нүүр хуудасны дизайнд айхтар төм өөрчлөлт ороогүй удаж байгаа юм чинь [[Хэрэглэгч:Chinneeb/1]] хуудсанд шинэ дизайн туршаад явж байна. Ялгаатай зүйлс нь: * Мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй (responsive) - хуучин (одоогийн) нүүр хуудас нь хүснэгт ашиглаж байсан, flexboxтой div-ээр солив. * Онцлох зурагний хэсгийг хассан - хэлэлцүүлгийг (бас) энд: [[Wikipedia-н хэлэлцүүлэг:Онцлох зураг]] * Интро хэсгийг нилээд өөрчилсөн - идэвхтэй хэрэглэгчийн тоог харуулсан * Бусад хэлний Википедиагийн жагсаалтийг 500'000+ -т хязгаарлаж, тува + казак хэлийг нэмсэн * Танилцуулгын хэсгийг дээшлүүлж, хялбаршуулсан * Викимедиа төслүүдийн хэсгийг өөрчилж, Commons ийг коммонс гэж нэрлэсэн (викимедиа агуулах эсвэл Вики хөмрөг гэх мэт орчуулгыг хэрэглэсэн нь дээр гэвэл саналаа өгнө үү) * Яваандаа тэгээд ангиллын хэсгийг яваандаа [[Портал:Техник]] шиг порталны жагсаалт болговол сайн л байна. Эдгээрээс гадна css файлд хэд хэдэн өөрчлөлтийг [[Хэрэглэгч:Chinneeb/common.css]] хуудсанд туршиж байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг сайтын common.css -т нэмснээр "ө", "ү" үсгийг саппорт хийхгүй фонтыг саппортлодог фонтоор сольж харагдацийг арай сайжруулна байх гэж бодож байна. Эдгээр өөрчлөлтүүд болж байна уу? Аливаа санал онолоо хэлээрэй, тэгээд энд давхар санал асуулга тавьчихлаа. Аливаа өөрчлөлийг эсэргүүцсэн олон хүн байхгүй тохиолдолд 7 хоног орчмын дотор хуудсаа шинэчлэе гэж бодох байна. Жич: Хуучин нүүр хуудсаа [[Нүүр хуудас/6]] хуудсанд архивласан. -- [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ===Санал асуулга=== '''Санал асуулга''': Онцлох зурагтай байхаа болих <code><nowiki>'''✅ Дэмжинэ''' --~~~~</nowiki></code> эсвэл <code><nowiki>'''❌ Дэмжихгүй''' --~~~~</nowiki></code> гэж оруулаад саналаа өгнө үү ====Дэмжиж байна ==== * '''✅ Дэмжинэ''' --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) (санал асуулгыг эхлүүлсэн хүний хувьд) * '''✅ Дэмжинэ'''. Өмнөх Нүүр хуудасны дизайныг ([[Нүүр хуудас/6]]) 2015 онд Франц зэрэг хэд хэдэн википедиаг судалж байгаад оруулсан юм. Хуучин дизайн өнгө будаг, агуулгын хувьд одоо хүртэл надад таалагддаг боловч, үүргээ нэгэнт гүйцэтгэсэн түүх гэж үзээд шинээр солихыг дэмжиж байна. Шинэ дизайн мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй гэж дээр бичсэнчлэн үр дүнгээ өгнө гэдэгт итгэж байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 04:58, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй ==== * '''❌ Дэмжихгүй''' == Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026 == Монгол Википедиагийн одоогийн нүүр хуудсыг илүү орчин үеийн, мэдээлэл сайтай, уншихад хялбар, гар утсанд зохицсон портал хэлбэрээр шинэчлэх туршилтын хувилбар боловсруулав. === Туршилтын хувилбар === * '''Шинэ нүүр хуудасны загвар:''' [[Хэрэглэгч:Koldobin/Нүүр хуудас/Шинэ загвар]] * '''CSS загвар:''' [[Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css]] Шинэ хувилбарыг компьютер болон гар утаснаас нээж, харагдац, холбоос болон агуулгын бүтцийг шалгана уу. === Гол өөрчлөлтүүд === Шинэ хувилбарт: * өгүүллийн тоо, идэвхтэй хэрэглэгч болон нийт засварын автомат статистик; * онцлох өгүүлэл, сүүлийн үеийн мэдээ болон өнөөдрийн үйл явдлын хэсэг; * шинэ өгүүлэл, сүүлийн өөрчлөлт болон санамсаргүй өгүүллийн түргэн холбоос; * шинэ хэрэглэгчдэд зориулсан хувь нэмэр оруулах хэсэг; * үндсэн сэдвүүдээр аялах навигаци; * бусад хэлний Википедиа болон Викимедиагийн төслүүдийн шинэчилсэн бүтэц; * дэлгэцийн хэмжээнд автоматаар зохицох responsive загвар багтсан. Одоогийн нүүр хуудсанд ашиглагдаж байгаа онцлох өгүүлэл, мэдээ, танилцуулга, ангилал болон бусад дэд хуудсуудыг хэвээр ашигласан. Иймээс тэдгээрийн агуулгыг шинэчилдэг одоогийн ажиллагаа өөрчлөгдөхгүй. Энэ нь 2022 оны өмнөх хэлэлцүүлгийн үргэлжлэл биш, харин одоогийн нүүр хуудсыг цаашид хөгжүүлэх шинэ санал юм. Загварын харагдац, агуулгын бүтэц, холбоос, орчуулга болон гар утасны ажиллагааны талаар санал өгнө үү. Хэлэлцүүлгийг дор хаяж 7 хоног нээлттэй байлгаж, илэрсэн асуудлуудыг зассаны дараа үр дүнг нэгтгэнэ. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 18:00, 2 Наймдугаар сар 2026 (UTC) :Сануулга: Нүүр хуудасны шинэ загварын туршилтын хувилбарыг үзэж, боломжтой бол доорх санал асуулгад саналаа өгнө үү. Ялангуяа компьютер болон гар утасны харагдац, навигаци, холбоосуудын ажиллагааны талаар санал хүсэлт хэрэгтэй байна. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 15:28, 11 Наймдугаар сар 2026 (UTC) === Санал асуулга === Туршилтын шинэ загварыг Монгол Википедиагийн нүүр хуудсанд нэвтрүүлэх талаар саналаа өгнө үү. Саналынхаа ард тайлбар болон гарын үсгээ үлдээнэ үү. Санал өгөх жишээ: <code><nowiki>* '''✅ Дэмжиж байна''' — Тайлбар. ~~~~</nowiki></code> <code><nowiki>* '''⚠️ Сайжруулсны дараа дэмжинэ''' — Засах шаардлагатай зүйл. ~~~~</nowiki></code> <code><nowiki>* '''❌ Дэмжихгүй''' — Шалтгаан. ~~~~</nowiki></code> ==== Дэмжиж байна ==== ==== Сайжруулсны дараа дэмжинэ ==== ==== Дэмжихгүй ==== === Техникийн болон агуулгын санал === Санал асуулгаас гадна дараах асуудлуудын талаар дэлгэрэнгүй санал үлдээж болно: * компьютер болон гар утасны харагдац; * өнгө, зай хэмжээ болон уншигдах байдал; * эвдэрсэн эсвэл улаан холбоос; * хэсгүүдийн дараалал болон агуулга; * монгол хэлний нэр томьёо, найруулга; * TemplateStyles болон бусад техникийн асуудал. sdfghjk,l.,kmjhgf [[Тусгай:Contributions/~2026-56689-01|~2026-56689-01]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:~2026-56689-01|talk]]) 09:17, 23 Аравдугаар сар 2026 (UTC) {{Уран бүтээлчийн намтар|Нэр=Наваанжанцангийн Болд|Зураг=|Зургийн тайлбар=|Төрсөн газар=[[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]]|Мэргэжил=Театр, киноны найруулагч, продюсер, зохиолч|Шагнал=[[Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]] (2021)<br>[[Алтан гадас одон]] (2016)<br>[[Соёлын Тэргүүний Ажилтан]]}} '''Наваанжанцангийн Болд''' нь Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн, театр, киноны нэрт найруулагч, соёлын зүтгэлтэн, продюсер, зохиолч хүн юм. Тэрээр үндэсний болон олон улсын чанартай томоохон түүхэн баяр наадам, соёлын арга хэмжээнүүдийг найруулан зохион байгуулж, театрын урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан уран бүтээлч билээ. == Боловсрол == * 1976–1978 онд УБИС-ийн Кино драмын ангид суралцсан. * 1979–1985 онд [[Украин]] улсын [[Киев]] хотын И. К. Карпенко-Карыйн нэрэмжит Театр урлагийн дээд сургуулийг (ТУДС) найруулагч мэргэжлээр төгссөн. == Ажил эрхлэлт == * 1985–1989 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Хөгжимт жүжгийн театрт уран сайхны удирдагч, найруулагч * 1990–1991 онд «Түмэн эх» чуулгын найруулагч * 1999–2004 онд [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Театрт]] (УДЭТ) найруулагч * 2007–2016 онд Үндэсний Урлагийн Их Театрт (ҮУИТ) дэд захирал * 2016–2018 онд БСШУСЯ-ны Соёл, урлагийн бодлогын газрын даргаар тус тус ажиллаж байжээ. == Уран бүтээлийн онцлог, шагнал == Н. Болд найруулагчийн 2000 онд УДЭТ-ын тайзнаа тавьсан А. Гриний ''“Аранзал дарвуулт хөлөг”'' жүжиг нь жүжгийн санааг өргөсөн аятайхан тавилт, үйл явдлын агаар орчныг бүрдүүлсэн хийгээд ерөнхий атмосфер нь зөв болж чадсан хэмээн үнэлэгддэг. Тэрээр 2001 онд тавьсан С. Жаргалсайханы ''“Би эрчүүдийг хүснэ”'' драмын жүжгээрээ '''Оросын Олон улсын театрын наадмын тэргүүн шагнал''' хүртжээ. Монголын соёл, урлагийн салбарт оруулсан хувь нэмрийг нь өндрөөр үнэлж, Соёлын Тэргүүний Ажилтан (СТА) цол тэмдэг, 2016 онд Төрийн дээд шагнал '''[[Алтан гадас одон]]'''-гоор шагнасан бөгөөд улмаар 2021 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар '''[[Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]]''' (УГЗ) цол хүртээсэн байна. == Уран бүтээлийн жагсаалт == === Найруулагчаар ажилласан жүжгүүд === * 1983: "Аз жаргалын цэцэг" хөгжимт үлгэрийн жүжиг (Украин улс, Ворошиловград хот) * 1984: "Баядера" оперетта (Украин улс, Киев хотын опереттын театр) * 1985: "Калифорний оршуулга" эмгэнэлт инээдмийн жүжиг (Украин улс, Черкасс хотын драмын театр) * 1985: "Хурим" (Дорнод аймаг) * 1986: "Сэтгэлд харвасан туяа" (Дорнод аймаг) * 1986: "Дарга орлосон сард" (Дорнод аймаг) * 1986: "Дөшинжирмийнхэн" (Дорнод аймаг) * 1986: "Нээлттэй хурал үргэлжилж байна" (Дорнод аймаг) * 1987: "Учиртай гурван толгой" дуурь (Дорнод аймаг) * 1987: "Арвай хээрийн талд" инээдмийн жүжиг (Дорнод аймгийн Эрээнцав САА) * 1988: "Яаралтай цахилгаан" (Дорнод аймаг) * 1989: "Шуурга" (Дорнод аймаг) * 1993: "Өрлөг жанжны өчил" (УДЭТ, Г. Доржсамбуутай хамтарсан) * 2000: "Аранзал дарвуулт хөлөг" /Улаан дарвуулт хөлөг/ (УДЭТ) * 2001: "Би эрчүүдийг хүснэ" (УДЭТ) * 2001: "Тэмүжин" (УДЭТ) * 2002: "Жамухын нууц" /Жамуха/ (УДЭТ) * 2003: "Дурлал яг үлгэр шиг, бас үхэл шиг" (УДЭТ) * 2003: "Шөнө дундын бүжиг" (Хувьсал продакшн / УДЭТ) * 2003: "Галзуу хот" (Хүүхэлдэйн театр) * 2004: "Стриптиз блюз" (Цүки хаус театр) * 2005: "Зун орсон цас" мюзикл (Гайз, УДБЭТ) * 2006: "Нэг л уучилья" (Цүки хаус театр) * 2006: "Чингис хаан" рок дуурь (ҮУИТ / Цэргийн дуу бүжгийн эрдмийн чуулга) * 2007: "Янаг дурлал" /Янаг жаргал/ мюзикл (Улсын цирк, Gas-666 хамтлаг) * 2008: "Үлэмжийн чанар" дуулалт жүжиг (ҮУИТ / УДБЭТ) * 2012: "Найрын ширээний ууц" мюзикл (Соёлын Төв Өргөө) * 2014: "Балжин хатан" (Дорнод аймаг, Баян-Уул сум) * 2015: "Хүүхнүүдийн armi" (С. Сосорын хамт) * 2016: "Сүүдэргүй сүүдэр" (С. Сосорын хамт) === Төрийн концерт, наадам, олон нийтийн арга хэмжээ === * 1985: Октябрийн хувьсгалын 68 жилийн ойд зориулсан хүндэтгэлийн koncert (Дорнод ХЖТ) * 1987: МҮЭ-ийн XIII их хуралд зориулсан хүндэтгэлийн концерт (Дорнод ХЖТ) * 1988: ЗХУ-ын Чита мужид болсон БНМАУ-ын Дорнод аймгийн соёл урлагийн өдрүүдийн концерт (ЗХУ, Чита хот) * 1989: “Мөнх тэнгэрийн дор” Халх голын ялалтын 50 жилийн ойд зориулсан Төрийн концерт (Дорнод ХЖТ) * 1991: “Монголын нууц товчоо”-ны 750 жилийн ойн Төрийн концерт (СТӨ) * 2003: “Миний шинэ орон зай” МУГЖ Т. Ариунаагийн бие даасан тоглолт (UB палас) * 2003: “Төрийн сүлд өршөө” АЖ П. Цэрэндагвын уран бүтээлийн цэнгүүн (УДЭТ) * 2003: “Гэгээн Муза-2003” анхдугаар наадам (УДЭТ) * 2003: “Жүжигчид дуулж байна” Улсын анхдугаар уралдаан (УДЭТ) * 2004: “Миний амьдралын 100 жил” АЖ Д. Мэндбаярын уран бүтээлийн цэнгүүн (УДЭТ) * 2004: “Тэнгэрт өргөх цацал” АПУ компанийн 80 жилийн ойн хүндэтгэлийн toglolt (СТӨ) * 2004: “Ханьсахын жаргал” дуучин Д. Батсайхан, G. Эрдэнэтунгалаг нарын тоглолт (UB палас) * 2004: “Түгээмэл аялгуу” СГЗ Ү. Хүрэлбаатарын уран бүтээлийн тоглолт (Монгол бөхийн өргөө) * 2005: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 799 жил, АХ-ын 84 жилийн ойн Үндэсний баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2005: Япон улсын Нагоя хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн тоглолт (Япон улс) * 2005: “Сэтгэлийн гэгээ ээж” МУГЖ Д. Энхзулын уран бүтээлийн тоглолт (МБӨргөө) * 2005: “Миний Монгол” МУГЖ Ц. Түвшинтөгсийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨргөө) * 2005: “Санасан шүү...” МУГЖ С. Цогтсайхан, СТА Б. Батмэнд нарын тоглолт (UB палас) * 2005: Сүхбаатар дүүрэг байгуулагдсаны 40 жилийн ой хүндэтгэлийн концерт (СТӨ) * 2005: “Сэтгэлийн гэгээтэй дүрүүд” АЖ Ж. Лхамхүүгийн уран бүтээлийн тоглолт (СТӨ) * 2005: “Цэнгийн алтан ээмэг” СТА С. Нэргүйн бие даасан анхны тоглолт (UB палас) * 2006: Д. Нацагдоржийн мэндэлсний 100 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (УДБЭТ) * 2006: “Театр, жүжиг, би...” АЖ Б. Мөнхдоржийн уран бүтээлийн тоглолт (УДЭТ) * 2006, 2007: Их эзэн Чингис хааны хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлэх дэг, ёслол (Д. Сүхбаатарын талбай) * 2006: Улаанбаатар чуулгын анхны тоглолт (СТӨ) * 2006, 2007, 2010: “Гоёл” наадам (СТӨ / УДЭТ) * 2006, 2008: “Miss Mongolia” тоглолт (СТӨ / УДЭТ) * 2007: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 801 жил, Ардын хувьсгалын 86 жилийн ойн Үндэсний их баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2007: Зүүн өмнөд Азийн олон улсын ЭКСПО наадмын урлагийн тоглолт (БНХАУ, Жилин муж) * 2007: “NUANS Popera Concert” тоглолт (UB палас) * 2008: Монгол улсад авто тээврийн салбар үүсч хөгжсөний 85 жилийн ойн баяр наадам (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2008: Испани Зарагоза хотноо болсон Дэлхийн Экспо наадмын урлагийн тоглолт (Испани) * 2008: “Хүү нь тандаа” дуучин Баярын Хонгорын уран бүтээлийн тоглолт (UB палас) * 2008: “Гоолингоо” СТА Д. Бурмаагийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2008: “Би чамд хайртай” СТА Д. Хишигбаяр, Р. Дэлгэрмаа нарын тоглолт (Улсын цирк) * 2009: Улаанбаатар төмөр замын 60 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭТ) * 2009: “Хөсөгтөн” хамтлагийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2009: “Дөрвөн цагийн аяз буюу Миний Монголын аялгуу” тоглолт (МБӨ) * 2010: БНХАУ-ын Шанхай хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн хөтөлбөр (БНХАУ) * 2010: Үндэсний дуу бүжгийн эрдмийн чуулгын 60 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭЧ) * 2010: “Ардын дуу” СТА Л. Баяр-Эрдэнийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2010: “Миний нутаг” СТА Д. Амаржаргалын уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2011: Улаанбаатар хот үүсэн байгуулагдсаны 372 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (СТӨ) * 2011: “Түмэндээ өргөх дуу” МУГЖ С. Ганзоригийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2011: Тусгаар тогтнолын талбайн гэрэлт хөшөөний нээлтийн ёслол (Тусгаар тогтнолын талбай) * 2011: “Улаанбаатар кино наадам-Academy awards-2011” наадам (ҮДБЭТ) * 2011: “Цасан бороо” Мотив хамтлагийн тоглолт (МБӨ) * 2012: БНСУ-ын Ёосү (Yeosu) хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн хөтөлбөр (БНСУ) * 2012: “Нэг л дотно” дуу, яруу найргийн цэнгүүн (МБӨ) * 2012: “Хонгорхон чамдаа” СТА Э. Оюумаагийн уран бүтээлийн тоглолт (Улсын цирк) * 2013: БНХАУ-д болсон Олон улсын ардын урлагийн наадам (БНХАУ, Жинин муж) * 2013: “Хатан салхины аялгуу” МУГЖ С. Цогтсайханы уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2013: “Хүрээ дуунууд” МУГЖ Л. Чулуунчимэгийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2013: “Урлагийн зүрх” СТА Б. Болдбаатарын уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2013: “Салхины дууль” Хүннү гүрний 2222 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭЧ) * 2014: БНХАУ-д болсон Монголын соёлын өдрүүд (БНХАУ, Бээжин хот) * 2015: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 809 жил, Ардын хувьсгалын 94 жилийн Үндэсний их баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2015: Хубилай Сэцэн хааны мэндэлсний 800 жилийн ойн “Монгол Төрийн их дуулал” гала-тоглолт (Д. Сүхбаатарын талбай) * 2015: “Нар зөвийн эх орон” СГЗ А. Эрдэнэ-Очирын утга уянгын цэнгүүн (Улаанбаатар палас) * 2015: Хүүхдийн хөдөлгөөн, байгууллага үүсеж хөгжсөний 90 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (СТӨргөө) * 2016: ОХУ-д болсон Монголын урлагийн мастеруудын тоглолт (ОХУ, Москва хот) * 2016: Олон улсын ардын урлагийн наадмын хүндэтгэлийн тоглолт (БНХАУ, Хэнэнь муж) * 2018: “Спасибо Россия” ОХУ-ын соёл урлагийн сургууль төгсөгчдийн нэгдсэн тоглолт (РЦНК) * 2018: “Амьдрал мэт театр” уран бүтээлийн тоглолт (СТӨ) * 2018: “Эх талын шуранхай” Дорнод аймгийн ХЖТ-ын 70 жилийн ойн концерт (Чойбалсан хот) * 2018: Соёлын төв өргөөний 30 жилийн ойд зориулсан гала-тоглолтууд (СТӨ) * 2021: Монгол Улсын Үндэсний номын сангийн 100 жилийн ойн хүндэтгэлийн арга хэмжээ (СТӨргөө) * 2022: Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын 30 жилийн ойн наадмын нээлт (Сэлэнгэ аймаг, Мандал сум) * 2023: Зүүн азийн залуучуудын спортын их наадмын нээлт, хаалт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн, Төв талбай) * 2023: "Ардын дуу мину" бүрэн хэмжээний концерт (ҮУИТеатр) * 2023: МУГЖ Ш. Даваахүүгийн нэрэмжит Монголын үндэстэн ястны ардын богино дуу дуулаачдын ОУ-ын уралдааны концерт (“Хүн театр”) * 2023: МУ-ын ХБ, АЖ Д. Цэрэндагва, Д. Мэндбаяр нарын хүндэтгэлийн арга хэмжээ (Корпорейт конвейшн центр) * 2023: "Ханьсах сэтгэлийн дуу" concert (ҮУИТеатр) * 2023: Говьсүмбэр аймаг байгуулагдсаны 70 жилийн ойн наадмын нээлт, хаалт (Говьсүмбэр аймаг) * 2024: "Жигүүр гранд" компаний ерөнхийлөгч Д. Баттөрийн хүндэтгэлийн тоглолт (Шангри-ла холл) [[Хэрэглэгч:Bold ananda|Bold ananda]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bold ananda|яриа]]) 13:24, 23 Аравдугаар сар 2026 (UTC) de3yige5hjzu00f6mrig3d0jkujbj9q Нүүрс 0 4349 874153 873756 2026-10-24T10:30:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874153 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] ilnwbqfd1dvsu5w4fb1edzjzhtf4goj Оман 0 6386 874154 873759 2026-10-24T10:48:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874154 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b Людвиг ван Бетховен 0 7397 874101 720351 2026-10-23T12:19:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 874101 wikitext text/x-wiki [[Файл:Beethoven.jpg|thumb|1820 оны хөрөг]] '''Людвиг ван Бетховен''' ([[Герман хэл|герм.]] '''''Ludwig van Beethoven'''''; * [[1770 он]]ы [[12 сарын 16]]-нд Ариун Ромын эзэнт гүрний [[Бонн]] хотод төрсөн - [[1827 он]]ы [[3 сарын 26]]-нд [[Австри]]йн [[Вена]] хотод нас барсан) нь [[Герман]]ы агуу [[хөгжмийн зохиолч]], [[төгөлдөр хуур]]ч, хөгжмийн удирдаач. Өрнө дахины "Венийн сонгодог дэг"-ийн төлөөлөгч ба романтизмын хөгжмийн урлагийн шилжилтийн үед уран бүтээлээ туурвисан суут хөгжмийн зохиолч юм. == Гарал үүсэл == Людвиг ван Бетховен Бонн хотод 1770 оны 12-р сарын 16-нд төрж 17-нд загалмай хүртсэн байна. Түүний эцэг Иоханн Бетховен (1740—1792), хааны найрал дуучдын [[тенор]] дуучин байжээ. Эх Мария-Магдалина, гэрлэхээс өмнө Кеверих (1748—1787), Кобленц дахь хааны ахлах тогоочийн охин байжээ. Людвигийн эцэг эх хоёр 1767 онд гэрэлсэн байна. == Залуу нас== Хөгжмийн суут зохиолч Людвиг ван Бетховеныг эцэг нь хүүгээ хоёр дахь [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцарт]] шиг болгох гээд багаас нь клавесин (даралтат хөгжим) болон [[хийл]] тоглож сургаж байжээ. Авьяас билэг нь багаасаа тодорсон Бетховен 10 насандаа [[даралтат хөгжим]], бадралт [[бишгүүр]]ээр тоглодгоороо Бонн хотод алдаршиж эхэлжээ. 1782 онд Бонн хотод хөгжмийн зохиолч, орган хөгжим тоголдог Кристиан Готлоб Нефе ирж Бетховены багш болжээ. Тэрээр Бетховен хүүг авьяастай юм байна гэдгийг шууд ойлгосон гэдэг. Тэрээр 17 настайдаа 1787 онд [[Вена]] хотод очиж хэдийнээс мөрөөдсөн алдарт [[Вольфганг Амадей Моцарт|В.Моцартын]] хөгжимдөхийг сонссон төдийгүй дотно танилцсан нь түүнд асар их урам зориг өгчээ. Тэдний анхны учрал Бетховены ирээдүйг төгс тодорхойлж өгсөн юм. Гэвч энэ уулзалт төд удсангүй Л.Бетховены эх нас барж хүнд гарз тохиолдсон, бас амиа бодогч эцэг нь орон гэрээ орхиж одсон тул Бетховенд хоёр дүүгээ асарч тэтгэх үүрэг ногдсон байна. Энд Бетховен дуурийн театрын [[эрдүү хийл]]чээр ажиллаж чөлөө завандаа концертод хөгжимдөж, хөгжмийн хичээл заадаг болов. Л.Бетховен ховор олддог амралтынхаа цагийг үзэсгэлэнт байгальтай Бонн хотын захад өнгөөрөх дуртай бөгөөд [[Райн мөрөн|Райн мөрний]] хөвөө тэгшхэн тал хөндий, ой модон дотор байгалийн сайхан авиа эгшиг сонсон сууж зовлон зүдгүүрт амьдралаа мартагнадаг байлаа. Энэ үеэс Бетховен өөрийн болон өргөн олны сэтгэл санаа, зовлон жаргалыг зохиол бүтээлдээ аль болох тод тусгахыг эрхэмлэж анхныхаа сонат, эгшиглэнт аялгуу, дөрвөл, гурвалыг туурвижээ. 1789 онд [[Францын хувьсгал|Францын хөрөнгөтний ардчилсан хувьсгалын]] нүргээнт жилүүд эхлэв. Эл нүргээн Герман орныг нэгэн адил хамарчээ. Энэ үед философийн салбарын сонсогч байсан Л.Бетховен бусад нөхдийн нэгэн адил ах дүү ёс, тэгш эрх, эрх чөлөөний тухай мөрөөдөж хувьсгалын үзэл санаанд үнэнч байхаа тангараглажээ. Оюутнууд түүний «Чөлөөт хүн гэдэг» дууг нууцаар дуулж байлаа. Л.Бетховен ийнхүү хувьсгалын үзэл санаагаар хүмүүжсэн нь түүний хосгүй авьяас билгийг тэтгэх хур, ивээх нар болж өгсөн билээ. 1792 оны намар залуу Бетховен Бонныг орхин явах гэж байхад алдарт [[Иозеф Гайдн|Иозеф Гайднтай]] танилцсан байна. Гайдн уулзсаны дараа залуу Бетховены авьяасыг олж хараад түүнд хичээл заахаар шийджээ. Гэвч багш сурагч хоёрын барилдлага таарагүй байна. Удалгүй Гайдн Англи руу явж, шавиа алдартай багш, онолч Альбрехтсбергерт шилжүүлэв. Эцсийн дүнд Бетховен өөрийн зөвлөгч [[Антонио Сальери|Антонио Сальериг]] багшаар сонгосон байна. Вена дахь амьдралынхаа эхний жилүүдэд Бетховен төгөлдөр хуурчаар алдар нэрийг олж авсан, учир нь түүний тоглолт үзэгчдийг алмайруулж байсан гэдэг. ==Бүтээл туурвилын үед== {{Listen|type=music|pos=left|filename=Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg|title=Symphony No. 5, Op. 67 (1st movement)|description= }} [[File:E. T. A. Hoffmann, autorretrato.jpg|thumb|upright|left|E. T. A. Hoffmann, [[self-portrait]], c. 1820]] Л.Бетховен нийтдээ 32 эгшиглэнт аялгуу (сонат) бичсэн юм. Дор бүрийдээ хэн нэгэн хүнд зориулагдсан эдгээр бүтээлд суут хөгжмийн зохиолчийн дотоод сэтгэл, зориг эрмэлзэл, зовнил, дуртгал нэвт шингэсэн байдаг. Л.Бетховен есөн симфони бичсэний анхныхыг Вена хотноо тогложээ. Чин сэтгэлийн баяр баясгаланг илтгэсэн эхнийхээ хэсгээс төгсгөл хүртлээ хүний нинжин сэтгэл, хүсэл тэмүүллийг илэрхийлсэн нь энэ симфонийн гол онцлог байв. Хөгжмийн суут зохиолчийн авьяас билэг ийнхүү ид ундарч алдар хүнд хүлээсэн боловч хэдэн жилийн өмнө эхэлсэн чихний дүлийрэл нь улам даамжирчээ. Гэвч тэр туурвих тэмцэх, аз жаргалыг хүсэх мөрөөдлөө орхисонгүй. «Би түүнд дурлаж тэр ч намайг хайрлалаа» гэж багын найздаа бичиж байсан Жулетта Гвиччарди гэдэг бүсгүйтэй тэр тааралдаж 1802 онд түүнд зориулсан алдарт «Сарны сонат»-аа бичжээ. Сонатын эхний хэсэгт цөнийн чимээгүй, сэтгэлийн зовнил дүрслэгдэж, хоёрдугаар хэсэгт шаламгай, сэвэлзүүр аальгүй байдал илэрнэ. Бетховены дурлал бүтэлгүй болж, биеийн зовлон дээр сэтгэлийн зовлон нэмэн даржээ. Энэ үедээ хоёрдугаар симфонио зохиосон бөгөөд түүнд залуу насных нь хайр дурлал хүсэл тэмүүлэл шингэжээ. 1804 онд тэмцэл, ялалтын бэлгэдэл болсон гуравдугаар симфонио бичив. Хөгжмийн дүлий зохиолч хэдийгээр концертод тоглох, удирдаач хийхээ бараг больсон боловч гайхамшигт симфониуд, дуртгал ая, сонат, дөрвөлүүдээ туурвисаар байлаа. 1812 онд долоо, наймдугаар симфонио хэдэн сарын дотор бичжээ. 1816 оноос 1823 он хүртэл олон янзын өвчин эмгэг тусаж, бас ахуй амьдралын хувьд ихээхэн гачигдмал байсан боловч тэр тэсвэрлэсээр, туурвисаар байв. Бетховены 9-р симфони бол түүний уран бүтээлийн оргил юм. Энэ бол симфонийн түүхэнд анх удаа найрал дуучид дуулж, түүний хөгжилд шинэчлэл хийсэн алдарт бүтээл байлаа. Бетховен уг алдарт симфонио бичиж байхдаа таг дүлий байсан юм. Суут хөгжмийн зохиолчийн бүтээлүүд ялангуяа алдарт «Сарны сонат»- ыг өндөр үнэлдэг байжээ. 1824 оны 5-р сард энэ суут бүтээлээ удирдан тоглуулж дуусаад, эргэж ёслохдоо сонсогчдын алга ташилтын нижигнээнийг огт сонсохгүй гагцхүү нулимс мэлтгэнэсэн нүдээр баяр бахдалдаа дэвэрсэн сонсогч олны дахин сонсохыг шаардсан гар яралзаж байхыг харж, тэдэнд юу бүтээж өгснөө ойлгожээ. 1826 онд Л. Бетховен амьдралынхаа сүүлчийн бүтээл болох чавхдаст хөгжмийн дөрвөлийг дуусгаад байх үедээ салхинд цохиулжээ. «Би мянга дахин амьдрахыг хүсэж байна», «өөр бас хэд хэдэн том бүтээлээ ертөнцөд бэлэглэнэ» гэж бодож явсан хөгжмийн их зохиолч таалал төгсөв. Зовсон тэмцсэн хэн бүхний үлэмж дотно нөхөр, агуу сод хүний нэг Л.Бетховены амьдрал ийнхүү 57 дахь жилдээ тасарчээ. Людвиг ван Бетховен 1827 оны 3 р сарын 26-нд нас барахад 20 мянга орчим хүн түүний шарилыг дагаж явсан бөгөөд Вена хотын Верингийн оршуулгын газар түүнийг оршуулах үеэр Луижи Керубинийн "Реквием до-минор" бүтээлийг тоглож байжээ. == Цахим холбоос == * {{Commons|Ludwig van Beethoven}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Ludwig_van_Beethoven|16x16px]] <span class="plainlinks">[https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wq/mn/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81&redirectfrom=infopage '''Wikiquote'''] ([[Англи хэл|en]])</span>: <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Ludwig_van_Beethoven?uselang=mn '''Людвиг ван Бетховен''']</span> * [http://www.musikbibliographie.de/SET=15/TTL=1/COLMODE=1/CMD?ACT=SRCHA&IKT=5040&SRT=YOP&TRM=Ludwig+van+Beethoven Людвиг ван Бетховены тухай ном, сурах бичиг] {{DEFAULTSORT:Бетховен, Людвиг Ван}} [[Ангилал:Людвиг ван Бетховен| ]] [[Ангилал:Германы хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Сонгодог төгөлдөр хуурч]] [[Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Романтизм хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Боннын хөгжимчин]] [[Ангилал:Венийн уран бүтээлч]] [[Ангилал:1770 онд төрсөн]] [[Ангилал:1827 онд өнгөрсөн]] cikmtddaex95ojb3cpcu55kt76cd9vh Индонез 0 8249 874140 873743 2026-10-24T05:37:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874140 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |title=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515093838/http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |archive-date=15 Тавдугаар сар 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] chw3pjwlqhkz790rjzkizhoehlkvgm2 Даваагийн Батбаяр 0 8920 874129 812426 2026-10-24T02:55:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874129 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сүмоч |Нэр=Кёкүшюзан Ноборү (旭鷲山昇) |Зураг=[[Зураг:Kyokushuuzan2006.11.jpg|200px]] |Тайлбар= |Шикона=Кёкүшюүзан Ноборү |Жинхэнэ нэр=Даваагийн Кёкүшюүзан Батбаяр |Төрсөн өдөр={{Birth date and age|1973|3|8}} |Төрсөн газар=[[Монгол улс]], [[Ховд (хот)|Ховд хот]] |Өндөр=180 см |Жин=141 кг |Харьяалагдах дэвжээ=[[Оошима дэвжээ]] |Одоогийн банзүкэ= |Хамгийн өндөр цол=[[Комүсүби]] |Нийт барилдаан=560 ялалт 601 ялагдал 2 өнжсөн (89 башо) |Макүүчи дэх барилдаан=408 ялалт 507 ялагдал 2 өнжсөн (62 башо) |Түрүү=Жүүрёо 2, Макүшита 1 |Шагнал=Гарамгай барилдааны 1, дайчин барилдааны 2, уран барилдааны 2 |Анхны башо=1992 оны 3 сар |Макүүчид дэвшсэн=1996 оны 9 сар |Зодог тайлсан=2006 оны 11 сар |Тайлбар= |Оруулсан огноо=2008 оны 7 сарын 27 }} '''Кёкүшюүзан Ноборү''' (旭鷲山 昇, きょくしゅうざん のぼる, [[1973]] оны [[3 сарын 8]] - ) нь [[Монгол улс]]ын [[Ховд (хот)|Ховд]] хотод төрсөн японы мэргэжлийн [[сүмо]] бөх, улс төрч асан. Жинхэнэ нэр нь '''Даваагийн Кёкүшюүзан Батбаяр''' {{MongolUnicode|ᠲᠠᠸᠠ<br/>ᠵᠢᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠪᠠᠶᠠᠷ|v}}. Тэрээр сүмогийн дээд зиндаа болох макүүчид хүрсэн анхны монгол бөх бөгөөд хамгийн өндөр цол нь [[комүсүби]] юм. Батбаяр нь сүмогоос зодог тайлсныхаа дараа [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намаас]] 2008 оны [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] сонгуульд [[Сонгинохайрхан]] дүүрэгт дэвшиж сонгогдон, 4 жил ажилласан. Харин 2012 оны сонгуульд [[Ховд]] аймагт нэр дэвшсэн ч сонгогдож чадаагүй. == Сүмогийн амжилт == {{Sumo record box start|Кёкүшюүзан Ноборү }} {{Sumo record year start|1992}} {{Basho|}} {{Basho|MAEZUMOU}} {{Basho|jk|25|w|6|1}} {{Basho|jo|85|e|5|2}} {{Basho|jo|46|w|4|3}} {{Basho|jo|15|e|6|1}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|1993}} {{Basho|sa|58|e|5|2}} {{Basho|sa|27|w|3|4}} {{Basho|sa|41|w|5|2}} {{Basho|sa|10|e|5|2}} {{Basho|ma|50|w|5|2}} {{Basho|ma|31|e|4|3}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|1994}} {{Basho|ma|23|e|4|3}} {{Basho|ma|17|w|5|2}} {{Basho|ma|8|w|3|4}} {{Basho|ma|14|e|5|2}} {{Basho|ma|9|e|3|4}} {{Basho|ma|16|e|5|2}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|1995}} {{Basho|ma|9|e|7|0}} {{Basho|j|11|w|6|9}} {{Basho|ma|2|e|5|2}} {{Basho|j|13|e|10|5}} {{Basho|j|6|w|8|7}} {{Basho|j|5|w|6|9}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|1996}} {{Basho|j|9|w|8|7}} {{Basho|j|8|w|11|4}} {{Basho|j|4|e|9|6}} {{Basho|j|1|e|9|6}} {{Basho|m|15|e|9|6}} {{Basho|m|7|w|8|7}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|1997}} {{Basho|m|3|w|9|6|||t}} {{Basho|k||w|4|11|}} {{Basho|m|4|w|2|13|||*}} {{Basho|m|11|w|9|6}} {{Basho|m|3|w|3|12}} {{Basho|m|8|w|9|6}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|1998}} {{Basho|m|4|e|5|10}} {{Basho|m|7|e|4|11}} {{Basho|m|13|w|9|6}} {{Basho|m|11|w|9|6}} {{Basho|m|5|e|4|11}} {{Basho|m|12|e|8|7}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|1999}} {{Basho|m|8|w|9|6}} {{Basho|m|3|e|7|8|||*}} {{Basho|m|4|e|5|10}} {{Basho|m|7|e|9|6}} {{Basho|m|2|e|7|8}} {{Basho|m|3|e|5|10}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|2000}} {{Basho|m|6|e|8|7}} {{Basho|m|1|w|5|10|||*}} {{Basho|m|4|e|5|10}} {{Basho|m|8|e|5|10}} {{Basho|m|14|e|9|6}} {{Basho|m|3|e|4|11}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|2001}} {{Basho|m|10|e|8|7}} {{Basho|m|5|w|1|12|2}} {{Basho|m|15|e|11|4}} {{Basho|m|5|e|7|8}} {{Basho|m|6|e|6|9}} {{Basho|m|9|e|10|5}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|2002}} {{Basho|m|1|e|6|9|||*}} {{Basho|m|3|w|2|13}} {{Basho|m|10|e|10|5|||t}} {{Basho|m|2|w|1|14}} {{Basho|m|11|w|9|6}} {{Basho|m|5|e|7|8}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|2003}} {{Basho|m|6|w|7|8}} {{Basho|m|7|w|10|5}} {{Basho|m|3|e|8|7|||o|*}} {{Basho|m|2|e|4|11}} {{Basho|m|8|e|8|7}} {{Basho|m|5|w|8|7}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|2004}} {{Basho|m|2|w|8|7}} {{Basho|m|1|w|4|11}} {{Basho|m|7|w|9|6}} {{Basho|m|3|w|3|12}} {{Basho|m|10|w|11|4}} {{Basho|m|4|w|2|13}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|2005}} {{Basho|m|10|w|9|6}} {{Basho|m|6|e|5|10}} {{Basho|m|9|w|12|3|||f}} {{Basho|m|1|w|5|10}} {{Basho|m|4|w|4|11}} {{Basho|m|10|e|7|8}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record year start|2006}} {{Basho|m|11|w|7|8}} {{Basho|m|13|e|11|4|||f}} {{Basho|m|5|e|9|6}} {{Basho|m|1|w|3|12}} {{Basho|m|8|e|6|9}} {{Basho|INTAI|rank=m |r-no=10 |tozai=e |win=0 |loss=2}} {{Sumo record year end}} {{Sumo record box end}} == Гэр бүл == Кёкүшюүзан Батбаяр нь 2000 оны 7 сарын 28 нд Улаанбаатар хотын [[Гэрлэх ёслолын ордон|Гэрлэх ёслолын ордонд]] Пүрэвсүрэнгийн Буянбилэг хэмээх монгол бүсгүйтэй хуримлаж<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Түмэнжаргал |date=2000-07-31 |title=Монголын нэгэн сайхан хос тулгаа тулж галаа асаалаа |url=https://esan.mn/preview?id=6c050fea-60a4-4bb9-b704-8475185f7fd3&type=pdf&slug=zuuny-medee-2000-07-31&fileId=33e990b7ed99bf87f0975e28c3c9f4598672e096a8ab5218d08d177ca7a54c62&version=1&preview=0 |journal=Зууны мэдээ сонин |volume=176 (443) |pages=3 |via=ESAN |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516040019/https://esan.mn/preview?id=6c050fea-60a4-4bb9-b704-8475185f7fd3&type=pdf&slug=zuuny-medee-2000-07-31&fileId=33e990b7ed99bf87f0975e28c3c9f4598672e096a8ab5218d08d177ca7a54c62&version=1&preview=0 |archive-date=2024-05-16 |access-date=2024-05-16 |url-status=dead}}</ref>, 1 хүү 1 охинтой болсон ч, 2009 онд салсан. Удалгүй [[Түвшинжаргалын Баясгалан]]тай гэрлэж, 2012 онд 1 охинтой болсон. == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20070212135056/http://sumo.goo.ne.jp/eng/ozumo_meikan/rikishi_joho/rikishi_38.html Нихон Сүмо Кёокаи - Намтар] == Эшлэл == {{DEFAULTSORT:Батбаяр, Даваагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын сүмоч]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Ховдын (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] 53g6ofd4rv3c3ffu4tqp4wvwumci4us Делавэр 0 9766 874130 871043 2026-10-24T03:24:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874130 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Делавэр Муж Улс |англи нэр =State of Delaware |далбаа =Flag of Delaware.svg |нэр =Делавэр |сүлд =Seal of Delaware.svg |хуучин нэр = |хуучин далбаа = |хоч =The First State (Анхны муж улс|уриа) =Liberty and Independence (Эрх чөлөө, тусгаар тогтнол) |албан ёсны хэл =байхгүй<ref>{{Webarchiv|url=http://legis.delaware.gov/LIS/LIS144.NSF/vwLegislation/SB+129?Opendocument |wayback=20100310075049 |text=SB 129 |archiv-bot=2026-07-31 10:06:32 InternetArchiveBot }}, if passed (assigned 2007-06-13 to Senate Education Committee), would designate English as the official state language.</ref> |хэлнүүд = |газрын зураг =Map of USA DE.svg |нийслэл =[[Довер, Делавэр|Довер]] |хамгийн том хот =[[Вилмингтон, Делавэр|Вилмингтон]] |хамгийн том метрополитан бүс = |нутаг дэвсгэрийн байр =49 |нийт нутаг дэвсгэр =6,452 |өргөн =48 |урт =154 |усны эзлэх хувь =21.5 |өргөрөг =75° 3′ W - 75° 47′ W |уртраг =38° 27′ N - 39° 50′ N |хүн ам =864,764 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =170.87 |хүн амын байр =45 |өрхийн дундаж орлого =$50,152 |орлогын байр =12 |нягтшил байр =6 |хамгийн өндөр цэг =[[Эбрайт Азимут]]ын ойр<ref name="HighestPoint">{{Citation | last =Schenck | first =William S. | title =Highest Point in Delaware | publisher =Delaware Geological Survey | accessdate =2008-07-23 | url =http://www.dgs.udel.edu/publications/pubs/factsheets/highestpoint.aspx | archive-date =2008-10-20 | archive-url =https://web.archive.org/web/20081020055243/http://www.dgs.udel.edu/publications/Pubs/FactSheets/HighestPoint.aspx | url-status =dead }}</ref> |хамгийн өндөр =136.5 |дундаж өндөр =18 |хамгийн нам цэг =Атлантын Далай<ref name="usgs">{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessmonthday =November 3| accessyear =2006| access-date =15 Арван нэгдүгээр сар 2008| archive-date =1 Зургадугаар сар 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |хамгийн нам =0 |нэгдсэн өдөр =1787 оны арванхоёрдугаар сарын 7 |нэгдсэн дараалал =1 |амбан захирагч =[[Рут Энн Миннер]] (АН) |дэд захирагч =[[Жон Си. Карний, Бага]] (АН) |сенатчид =[[Жөү Биден]] (АН)<br />[[Томас Р. Карпер]] (АН) |төлөөлөгч =[[Майкл Касл]](БНН) |цагийн бүс =[[Дорнодын Стандарт Цагийн Бүс|Дорнод]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-5/[[Зуны цагийн тоолол|-4]] |цагийн бүс 1 хаана = |цагийн бүс 2 = |цагийн бүс 2 хаана = |шуудангийн товчлол =DE |уламжлалт товчлол =Del. |ISOкод =US-DE |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =delaware.gov |тайлбар = }} '''Делавэр''' ({{lang-en|Delaware}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Дундад Атлантын бүсэд [[Атлантын Далай]]н эрэгт орших АНУ-ын нэгэн муж улс.<ref name="WhichRegion">While the [http://www.census.gov/geo/www/reg_div.txt U.S. Census Bureau] designates Delaware as one of the [[South Atlantic States]], many consider it to be a part of the [[Mid-Atlantic States]] and/or [[Northeastern United States]]. Examples include other U.S. government agencies (such as the [http://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/rrhtml/regdef.html Library of Congress], {{Webarchiv|url=http://walrus.wr.usgs.gov/infobank/gazette/html/regions/mat.html |wayback=20090630013801 |text=Geological Survey |archiv-bot=2025-06-19 08:21:58 InternetArchiveBot }}, {{Webarchiv|url=http://www.epa.gov/region03/index.htm |wayback=20100727035138 |text=Environmental Protection Agency |archiv-bot=2026-09-23 06:43:55 InternetArchiveBot }}, {{Webarchiv|url=http://www.nps.gov/nero/nero.htm |wayback=20071229063711 |text=National Park Service |archiv-bot=2026-09-23 06:43:55 InternetArchiveBot }}, and [http://www.eia.doe.gov/pub/oil_gas/natural_gas/analysis_publications/ngpipeline/northeast.html Department of Energy]), and public service organizations (such as [http://www.delawareaa.org/thenortheastregion.html Alcoholics Anonymous] and [http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=Amtrak/Page/Browse_Routes_Page&c=Page&cid=1081256321410&ssid=134 Amtrak]). [http://www.google.com/Top/Regional/North_America/United_States/Delaware/ Google's] categorization scheme includes it in both the Mid-Atlantic and Northeastern regions.</ref> Тус муж улсын нэр Британийн тайж, Виржиниагийн анхны колонийн захирагч Томас Вэст, 3-р барон Де Ла Варрын нэрээр өдгөөгийн Хэнлопен хошууг анх нэрлэснээс үүдэлтэй.<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Delaware |title=Delaware |accessdate=2007-02-24 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref> Делавэр нь Делмарва хойгийн зүүн хэсэгт, Делавэр булан, Чикапийк булангийн хооронд орших бөгөөд нутаг дэвсгэрээр [[Рөүд-Айленд]]ийн л өмнө сүүлээсээ хоёрт ордог. [[2007]] оны тооцоогоор Делавэрийн хүн ам улсдаа 45-д орж байсан бол, хүн амын нягтшилаар 6-д орж байв. Хүн амын 60 гаруй хувь нь Нью Касл тойрогт амьдардаг<ref name="Census">http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/voting/011400.html</ref>. Делавэр нь гурван тойрогт хуваагдана. Тухайлбал: Нью-Касл, Кент, Сассекс. Өмнөд хоёр тойрог нь хөдөө аж ахуйн тойргууд бол, хойд хэсэг нь тус муж улсыг иргэний эрдэмтэд, инженерийн ажиллах хүчинд эзлэх хувь болон 1000 хүнд ногдох компани, хувь хүнд олгогдсон патентын тоогоор хоёрт ороход нэмэр болсон.<ref>{{cite web |url=http://www.neweconomyindex.org/states/2002/delaware.html |title=The State New Economy Index |year=2002 |publisher=The Progressive Policy Institute (PPI) |access-date=2008-11-15 |archive-date=2010-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100829000018/http://www.neweconomyindex.org/states/2002/delaware.html |url-status=dead }}</ref> Муж улсын эдийн засаг, үйлдвэрийн хөгжлийн түүх нь дэлхийн хамгийн том химийн үйлдвэрүүдийн нэг болох Дюпоны гэр бүлийн нөлөөлөлтэй ойр холбоотой.<ref>{{cite web |url=http://www.delawareliving.com/history.html |title=Delaware Living History |access-date=2008-11-15 |archive-date=2009-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508145209/http://delawareliving.com/history.html |url-status=dead }}</ref> Анх XVI зуунд европчууд эргийг нь нээхээс өмнө, Делавэрт уугуул америкчуудын хэд хэдэн бүлэг оршин сууж байсны дотор хойд зүгт Линапе, өмнө зүгт Нантикоке омгийнхон нутаглаж байв. Анх 1631 онд өдгөөгийн Левес хотын ойролцоо орших Зваанендэ дахь голланд худалдаачид энэ нутгийг колоничилсон.<ref>{{cite web |url=http://portal.delaware.gov/facts/history/delhist.shtml |title=State of Delaware (A brief history) |access-date=2008-11-15 |archive-date=2012-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402082930/http://portal.delaware.gov/facts/history/delhist.shtml |url-status=dead }}</ref> Делавэр нь [[Америкийн хувьсгал]]д оролцсон анхны 13 муж улсын нэг бөгөөд 1787 оны арванхоёрдугаар сарын 7-нд АНУ-ын Үндсэн хуулийг соёрхон баталсан анхны муж улс болжээ. == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Гадны холбоос == * [http://www.delaware.gov/ State of Delaware homepage] * [https://web.archive.org/web/20080515221005/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Delaware Delaware State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by Delaware state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.visitdelaware.com/ Delaware Tourism homepage] * [https://web.archive.org/web/20080514074757/http://datamil.delaware.gov/ Delaware Map Data] * [https://web.archive.org/web/20100106182554/http://stateplanning.delaware.gov/ Delaware Population Projections] * [http://www.kalmarnyckel.org The Kalmar Nyckel Foundation & Tall Ship Kalmar Nyckel.] * {{cite wikisource|The Emancipation Proclamation|Abraham Lincoln}} * [https://web.archive.org/web/20060515075141/http://www.access.gpo.gov/congress/senate/constitution/amdt13.html U.S. Senate site with the full U.S. Constitution and the Thirteenth Amendment] "Slavery and Involuntary Servitude" * [https://web.archive.org/web/20080620004847/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=DE Energy & Environmental Data for Delaware] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=DE USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Delaware] * [https://web.archive.org/web/20140222010344/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/10000.html U.S. Census Bureau] * [https://web.archive.org/web/20070220023114/http://www.usnewspapers.org/state/delaware/ Delaware Newspapers] * [https://web.archive.org/web/20111016193753/http://ers.usda.gov/StateFacts/DE.htm Delaware State Facts] * [History topics timeline of Delaware 1737–1837][https://web.archive.org/web/20120118131429/http://www.usastatesdates.com/delaware.htm] * [http://www.delamed.org/ Delaware Academy of Medicine] * [https://web.archive.org/web/20141219132847/http://www.healthyde.org/ HealthyDE.org] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Делавэр| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] mqv7ib3n5agm0znob0osswm5rszksqt Бирваагийн Мөнхдорж 0 12898 874113 669959 2026-10-23T18:16:54Z ~2026-56592-78 108497 багшилсан ажил,дутуу байсан бичигдсэн жүжгүүдийг нэмж бичив. Энэ том хүний мэдээлэл маш бага байна.Бараг 100 гариу жүжиг найруулсан хүн юм.Дараа дахин нэмэлт матриал нэмж оруулах болно. 874113 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Бирваагийн Мөнхдорж | зураг = | хэмжээ = 100px | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = | төрсөн огноо = 1949 он | төрсөн газар = [[Улаанбаатар]] хот | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | мэргэжил = Жүжигчин, найруулагч | гарал үүсэл = Сэхээтэн | яс үндэс = [[Халх]] | иргэний харъяалал = [[Монгол улс]] | боловсрол = Дээд | төрөл = Театр | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = БНМАУ-ын [[УГЗ]] (1991), [[МУАЖ]] (2006) | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Бирваагийн Мөнхдорж''' - [[МУАЖ]], БНМАУ-ын [[УГЗ]], [[Улсын драмын эрдмийн театрын]] Ерөнхий найруулагч. Тэрээр 1974 онд [[Москва]] хотын А.В.Луначарскийн нэрэмжит Театр урлагийн дээд сургуульд А.А.Гончаровын удирдлаганд суралцаж төгсчээ. 1996 оноос Улсын драмын эрдмийн театрт найруулагч, зөвлөх найруулагч, ерөнхий найруулагчаар ажиллаж байна. Мөн 1976 нд МУБИС кино драмын багш, СУИС 2005-2022 хүртэл Найруулах,Жүжиглэх урлагийн анги удирдсан багш, КУДС 2004-2020 оны хооронд Найруулагч,Жүжигчны ангийн багш, Харцага дээд сургууль,Зохиомж дээд сургуулиудад Найруулаг,Жүжигчны ангийн багшаар ажлаж байв. == Бүтээлүүд == ===Найруулсан жүжгүүд=== *''[[Оршуулагдаагүй үрэгдэгсэд]]'' (1995) *''[[Хаан түүх II]]'' (1996) *''[[Бие хамгаалагч]]'' (1997) *''[[Хүслийн трамвай]]'' (1997) *''[[Сарны инээд]]'' (1999) *''[[Бооцоо]]'' (2000) *''[[Хаан түүх III]]'' (2001) *''[[Эрлэгийн данс]]'' (2003) *''[[Саран хөхөө]]'' (2004) *''[[Антигона]]'' (2005) *''[[Суудал]]'' (2006) *''[[Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе]]'' (2007) *Валентин Краснагорв " Хунгийн дуу " 2013 *В.Ванпилов " Хэрээт төгөл" 2015 Галаарид " Шар тэнгисийн тарчлаан " (2009) == Баримт == Түүний аав [[Төрийн шагнал]]т, [[УГЗ]] хөгжмийн зохиолч [[Гончигийн Бирваа]] юм. {{DEFAULTSORT:Мөнхдорж, Бирваагийн}} [[Ангилал:Монголын театрын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] 0e9hbqsunave6f1sctneuxtfztczi39 Жеймс Клерк Максвелл 0 14464 874108 830009 2026-10-23T14:26:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 874108 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width = 300px |name = Жэймс Клэрк Максвэлл {{lang-en|James Clerk Maxwell}} |image = James Clerk Maxwell big.jpg |image_size = 300px |caption = Жэймс Клэрк Максвэлл (1831–1879) |birth_date = 1831.06.13 |birth_place = [[НВУ]], [[Шотланд]], [[Эдинбург]] |death_date = 1879.11.05 |death_place = НВУ, [[Англи]], [[Кэмбриж]] |residence = |citizenship = |nationality = Британи |ethnicity = шотланд |fields = [[физик]], [[математик]] |workplaces = НВУ, Абэрдин, Мэрискэл коллеж</br>Лондонгийн Кингз коллеж</br>[[Кэмбрижийн Их сургууль]] |alma_mater = НВУ, [[Эдинбургийн Их сургууль]]</br> [[Кэмбрижийн Их сургууль]] |academic_advisors = [[Виллиам Хопкинс]] |notable_students = [[Жорж Кристал]] |known_for = [[Максвэллийн тэнцэтгэлүүд]]</br>[[Максвэллийн тархалт]]</br>Максвэллийн чөтгөр</br>Максвэллийн дискнүүд</br>[[Максвэллийн хурдны тархалт]]</br>[[Максвэллийн теорем]]</br>[[Максвэллийн материал]]</br>[[Максвэллийн ерөнхийлсөн загвар]]</br>[[Displacement current]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = [[Смитийн шагнал]] (1854) </br>[[Адамсын шагнал]] (1857) </br>[[Рамфордын медаль]] (1860) |religion = Евангелист, анти-позитивист |signature = maxwell_sig.jpg |footnotes = }} '''Жэймс Клэрк Максвэлл''' (1831 оны 6-р сарын 13-нд [[Эдинбург]] хотод төрсөн - 1879 оны 11-р сарын 5-нд [[Кембриж]] хотод нас барсан) - Шотландын [[онолын физик]]ч, [[математик]]ч эрдэмтэн юм. Түүний хамгийн том ололт нь сонгодог [[Цахилгаан соронзон орон|цахилгаан соронзон орны]] онол бөгөөд энэ нь урьд өмнө хооронд нь холбож үзэж байгаагүй цахилгаан, соронзон, тэр байтугай оптикийн ажиглалт, туршилт, тэнцэтгэлүүдийг нэгдмэл онол болгосонд оршино.<ref>{{cite web | title = Electromagnetism, Maxwell’s Equations, and Microwaves| url = http://www.ieee-virtual-museum.org/exhibit/exhibit.php?id=159265&lid=1&seq=3 |accessdate=2008-06-02 |publisher= IEEE Virtual Museum |year= 2008}}</ref> Түүний багц тэгшитгэл болох [[Максвэллийн тэнцэтгэлүүд]] нь цахилгаан, соронзон, гэрэл нь бүгд нэг ижил үзэгдэл болох [[цахилгаан соронзон орон|цахилгаан соронзон орны]] илрэл гэдгийг үзүүлсэн. Энэ мөчөөс хойш эдгээр салбарын бүх сонгодог хууль буюу тэнцэтгэл нь Максвэллийн тэнцэтгэлүүдийн хялбаршуулсан тохиолдлууд болжээ. Максвэллийн цахилгаан соронзны салбарт хийсэн бүтээлийг [[Исаак Ньютон]]ы эхний аугаа нэгдлийн дараа хийсэн "физикийн хоёрдахь аугаа нэгдэл"<ref>Nahin, P.J., Spectrum, IEEE, Volume 29, Issue 3, March 1992 Page(s):45–</ref> гэж үздэг. Тэрээр 1861 онд гэрэл, өнгө судалсаны дараа анхны өнгөт гэрэл зураг хийж байжээ. == Тайлбар == {{reflist|2}} == Цахим холбоос == * {{Commons|James Clerk Maxwell|Жеймс Клерк Максвелл}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/James_Clerk_Maxwell|16x16px]] <span class="plainlinks">[https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wq/mn/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81&redirectfrom=infopage '''Wikiquote'''] ([[Англи хэл|en]])</span>: <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/James_Clerk_Maxwell?uselang=mn '''Жеймс Клерк Максвелл''']</span> * [http://www.archive.org/search.php?query=creator%3A%22Maxwell%2C%20James%20Clerk%2C%201831-1879%22 Works by James Clerk Maxwell] at the [[Internet Archive]] * [http://www.numericana.com/arms/maxwell.htm Genealogy and Coat of Arms of James Clerk Maxwell (1831–1879) – Numericana] * Campbell, Lewis, "''[http://www.sonnetusa.com/bio/maxwell.asp The Life of James Clerk Maxwell]''". 1882. [Digital Preservation] * [https://web.archive.org/web/20090327200651/http://ieee.li/pdf/essay_maxwells_legacy.pdf ''Maxwell's Legacy]'', James C. Rautio (2005) * [http://www.clerkmaxwellfoundation.org/ The James Clerk Maxwell Foundation] Including a virtual tour of the museum. * [http://www.maxwellyear2006.org/ Maxwell Year 2006] Events planned to mark 175th anniversary of Clerk Maxwell's birth. * [https://web.archive.org/web/20090822043344/http://www.edinburghacademy.org.uk/curriculum/chemistry/sciencecentre.htm James Clerk Maxwell Centre, Edinburgh Academy] Opened in Maxwell's 175th anniversary year. * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/ram/inourtime_20031002.ram BBC Radio 4 ''In Our Time'' – JAMES CLERK MAXWELL] – streaming audio * [https://web.archive.org/web/20061230185305/http://www.scotlandspeople.gov.uk/content/help/index.aspx?r=546&1145 James Clerk Maxwell on ScotlandsPeople website] – Maxwell's last will and testament <!-- '''Шүлгүүд''' <small> *[http://www.haverford.edu/physics-astro/songs/rigid.htm Rigid Body Sings] song lyrics by Maxwell *[http://rpo.library.utoronto.ca/poet/400.html RPO – Selected Poetry of James Clerk Maxwell (1831–1879)] </small> '''Гэрэл зургууд''' <small> *[http://www.edinphoto.org.uk/1_P/1_photographers_maxwell.htm http://www.edinphoto.org.uk/1_P/1_photographers_maxwell.htm] – Photos and stories from the James Clerk Maxwell Foundation. </small> ===Эрдмийн ажлын холбоос=== '''Математик''' <small> * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/Maxwell.shtml Maxwell's Theorem] *Jack, Peter Michael, "''[http://www.hypercomplex.com/research/emgrav/hypcx-p20001015.html Maxwell-equations: A Brief Note]''". Physical space as a quaternion structure – I. *[http://www.glenlair.org.uk Glenlair Today] *[http://scienceworld.wolfram.com/biography/Maxwell.html Wolfram Research's Maxwell] </small> '''''Цахилгаан ба соронзны талаар'' – 1873 оны хэвлэл''' <small> *[http://www.antiquebooks.net/readpage.html#maxwell Maxwell's Treatise on Electricity and Magnetism Vols 1 & 2, and his introductory textbook on Matter and Motion] </small> '''Максвэллийн 1873 оны ажлын онлайн хувилбарууд''' <small> *[http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=537_M46T_1873_VOL._1 A Treatise on Electricity And Magnetism – Volume 1 – 1873] – Posner Memorial Collection – Carnegie Mellon University *[http://www.openlibrary.org/details/electricandmagne01maxwrich Treatise on Electricity and Magnetism – Vol 1. (1873 Edition)] – online readable version at openlibrary.org *[http://www.archive.org/details/electricandmagne01maxwrich Volume 1 – 1873] – Internet Archive Mirror *[http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=537_M46T_1873_VOL._2 A Treatise on Electricity And Magnetism – Volume 2 – 1873] – Posner Memorial Collection – Carnegie Mellon University *[http://www.openlibrary.org/details/electricandmagne02maxwrich Treatise on Electricity and Magnetism – Vol 2. (1873 Edition)] – online readable version at openlibrary.org *[http://www.archive.org/details/electricandmag02maxwrich Volume 2 – 1873] – Internet Archive Mirror </small> '''Нэмэлт материал''' <small> *[http://www.emis.de/classics/Hamilton/OnQuat.pdf On Quaternions, Or On A New System Of Imaginaries In Algebra] by William Rowan Hamilton – PDF File *[http://books.google.com/books?vid=OCLC38706113&id=TCwPAAAAIAAJ Lectures On Quaternions] by William Rowan Hamilton *[http://www.archive.org/details/117770257 An Elementary Treatise On Quaternions] by Peter Guthrie Tait – Archive.org *[http://www.openlibrary.org/details/117770257 Open Library Edition] *[http://books.google.com/books?vid=OCLC24370997&id=a6gAAAAAMAAJ Introduction to Quaternions] by Phillip Kelland & Peter Guthrie Tait(Google Books) *[http://www.thomasksimpson.com/maxwell.html Maxwell on the Electromagnetic Field: A Guided Study] by Thomas K. Simpson </small> --> {{DEFAULTSORT:Максвелл, Жеймс Клерк}} [[Ангилал:Жеймс Клерк Максвелл| ]] [[Ангилал:19-р зууны физикч]] [[Ангилал:Шотландын физикч]] [[Ангилал:Шотландын математикч]] [[Ангилал:Гэрэл зургийн анхдагч]] [[Ангилал:Радиогийн пионер]] [[Ангилал:Абердины Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Кембрижийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Кинг’с Коллеж Лондоны их сургуулийн багш]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Эдинбургийн хүн]] [[Ангилал:Шотландчууд]] [[Ангилал:1831 онд төрсөн]] [[Ангилал:1879 онд өнгөрсөн]] 472kb6deydlg0gxzgb84uwb8j7ld1g0 I Иштван 0 16344 874115 841837 2026-10-23T21:12:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874115 wikitext text/x-wiki {{Short description|1000/1001-1038 онуудад Унгарын хаан; Католик гэгээнтэн}} {{Инфобокс хаан | name = I Иштван | image = Portrayal of Stephen I, King of Hungary on the coronation pall.jpg | succession = [[Унгарын хаан]] | reign = 1000 эсвэл 1001–1038 | coronation = 1000 оны 12 сарын 25 эсвэл 1001 оны 1 сарын 1 | cor-type = унгар | successor = [[I Петер]] | regent = | succession1 = [[Унгаруудын Их Хунтайж]] | reign1 = 997–1000 эсвэл 1001 | coronation1 = | predecessor1 = [[Геза]] | spouse = [[Баварийн Жизель]] (г. 996) | issue = Отто<br />[[Гэгээн Имре]] | dynasty = [[Арпадынхан|Арпад]] | father = [[Геза]] | mother = [[Саролт]] | birth_date = {{circa}} 975 | birth_name = Вайк | birth_place = [[Эстергом]], [[Унгарын вант улс]] | death_date = 8 сарын 15, {{Death year and age|1038|975}} | death_place = [[Эстергом]] эсвэл [[Секешфехервар]], [[Унгарын хаант улс (1000–1301)|Унгарын хаант улс]] | burial_place = [[Секешфехерварын сүм]] | religion = [[Христийн шашин]] | signature = King saint stephen signature.svg }} '''(Гэгээн) I Иштван''' ({{lang-hu|I. (Szent) István}}, {{lang-la|Sanctus Stephanus}}; [[Эстергом]], 967/969/975 – 1038 оны 8 сарын 15, [[Эстергом]]<ref>{{Cite web |url=http://www.bgrg.sulinet.hu/tant/inf/verseny/Kecskemet/SAMANDOB/g44.htm |title=István halála |access-date=2010-03-17 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212204014/http://www.bgrg.sulinet.hu/tant/inf/verseny/Kecskemet/SAMANDOB/g44.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.esztergom.hu/files/DownloadFile?topic=esztergom\files.nsf&did=5554837333692F42C12573020035815A&filename=esztergom_delivarosresz_szabalyozasi_terv.pdf Esztergom.hu]</ref><ref>{{Cite web |url=http://mek.oszk.hu/04000/04092/html/ |title=Hankó Ildikó: Királyaink Tömegsírban |access-date=2010-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305060242/http://mek.oszk.hu/04000/04092/html/ |archive-date=2016-03-05 |url-status=dead}}</ref> буюу [[Секесфехервар]], [[Унгар]]) нь [[Унгаруудын Их Хунтайж]] (997–1000) бөгөөд Унгарын жижиг ванлигуудыг нэгтгэж [[Унгарын хаан|Унгарын анхны хаан]] (1000–1038) байв. Түүнд төрөхөд нь анх Вайк хэмээх түрэг гаралтай нэр өгсөн бөгөөд сүүлд загалмайлсаны дараа Иштван /Стефан/ хэмээх нэр хайралсан байна. Тэрээр амьдралынхаа туршид [[Карпатын тэгш өндөрлөг]]т Унгарын ноёрхлыг тогтоож, тус бүс нутагт [[Христийн шашин|Христийн шашныг]] дэлгэрүүлсэн бөгөөд [[Унгарын вант улс]]ыг үндэслэгч гэгддэг. [[Ромын пап]] [[VII Грегори]] түүнийг хүү [[Гэгээн Имре|Имре]] болон хамба [[Гэгээн Геллерт|Ксанадын Геллерт]] нарын хамтаар 1083 оны 8 сарын 20-нд адислаж, "Гэгээн" цол хайрласан бөгөөд I Иштван нь Унгарын хамгийн нэр хүндтэй гэгээнтнүүдийн нэг болсон юм. Түүний төрсөн өдрийг унгарчууд улс байгуулагдсан баярын өдөр болгон тэмдэглэдэг аж. == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Иштван, I}} [[Ангилал:Унгарын хан]] [[Ангилал:Арпад овог]] [[Ангилал:10-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:11-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:11-р зууны гэгээнтэн]] [[Ангилал:Дундад зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Дундад зууны Унгарын түүх]] [[Ангилал:969 онд төрсөн]] [[Ангилал:1038 онд өнгөрсөн]] 4gkgxrgf5wdsbbk8qdzmoo2lifslimy Сяньби 0 16982 874146 842523 2026-10-24T09:14:09Z ~2026-56939-13 108508 /* */ ооүккоо 874146 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = 鮮卑<br/>Xiānbèi | conventional_long_name = Сяньби улс | common_name = Сяньби | era = [[эртний түүх|Эртний үе]] | status = [[Нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] | government_type = [[Хаант засаг]] | year_start = 93 | year_end = 234 | p1 = Хүннү улс{{!}}Хүннү | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | flag_p3 = | s1 = Нирун улс | flag_s1 = | s2 = Хань улс | flag_s2 = | s3 = Дай улс | flag_s3 = | image_coat = | image_map = Map of the Xianbei Empire.png | image_map_size = 300px | image_map_caption = Сяньбигийн холбоо (180 он) | image_map2 = Map of the Xianbei Empire and other tribes.jpg | image_map2_caption = Сяньби улс хамгийн дээд хэмжээндээ | image_map2_size = 300 | capital = Орчин үеийн Монголын [[Орхон гол]]ын дэргэд | common_languages = Сяньби хэл | religion = [[Бөө мөргөл]]<br />[[Тэнгэр шүтлэг]] | title_leader = | leader1 = | year_leader1 = | stat_area1 = 4500000 | stat_year1 = 200 | ref_area1 = <ref>{{Cite book|last=Bang|first=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|date=2020-12-02|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|language=en|page=92}}</ref> }} '''Сяньби''' ([[Монгол хэл|монгол]]. ''Сүмбэ, Сяньби'', [[Хятад хэл|хятад]]. уламж. 鮮卑, хялбар. 鲜卑, пиньинь ''Xiānbēi'') бол 93-234 онд оршин тогтнож байсан эртний өвөг монгол нүүдэлчин улс юм. Сяньби төвд номонд Сүнбэ гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Монгол судлаач эрдэмтэн латин үсгээр «Sirbi», «Sirvi», «Sarbi» гэж хөрвүүлсэн байдаг. Энэ улс нь МЭӨ III зууны сүүл үед Дунхугийн холбоо [[Модун шаньюй|Модун шаньюйгийн]] цэрэгт ялагдан задрах үеэр [[Дорнод ху|Дунху]] гэж нэрлэгдсэн ханлигийн дотор байсан хэсэг аймгийнхан Сяньби, Ухуань ууланд очиж нутаглаж тэр уулын нэрээр овоглосон улс юм. Тэдний нэг нь Сяньбигийн ханлиг юм. МЭӨ II-МЭ II зуун хүртэл нэгдмэл улс мэт захиргаагүй байсан. МЭ 120-133 оны хооронд Сяньби нарын дундаас нэг үе хүчирхэг баатар гарч ирсэн ч, төдөлгүй дахин тарж бутарсан бөгөөд үүний дараа Тулухоу ноёны хүү [[Таньшихуай|Таншихуай]], сяньби нарын аймгийн холбоодыг нэгтгэн 156 онд хаан ширээнд заларсанаас эхлэн энэ улс 80 орчим жил [[Зүүн Хойд Ази|Зүүн Хойд Азийг]] эрхшээсэн байна. ==Түүх== {{Загвар:Монголын түүх}} Сяньби нар нь Хятадын байлдаанч улсуудын (МЭ 480-222) үед түүхийн хуудаснаа анх тэмдэглэгсэн байна. Сяньби хэмээх нэрний талаар олон судлаачид ухаанаа уралдуулсаны дотор Монголын түүхч [[Гүнжийн Сүхбаатар]] өөрийн зохиол бүтээлдээ “Сүмбэ” хэмээн Монголчлон дуудаж, энэ үг нь Суварнаготара буюу алтан ураг хэмээх санскрит хэлнээс сунжран гарсан оноосон нэр болжээ гэж баталсан. Энэ талаар Ф.В.Томас, О.Менчен-Хелфен, [[Ма Чаншоу]], [[Ван Говэй]], К.Ширатори зэрэг эрдэмтэн Сяньби гэдэг нэр нь “Сяньби, Сиби, Сюйпи, Сипи, Сюйби, Шиби” зэргээр тэмлэгдсэн байдгийг онцлон тэмдэглэж, харин [[Шивэй]] гэдэг нэр нь Сяньбигаас сунжарсан үг болохыг [[Поль Пеллио]], Фан Жуанью, Сүрбадрах зэрэг эрдэмтэд баталсан байна. Сүмбийн гарал үүслийн тухай эрдэмтэд Монгол эсвэл [[Манж]] Тунгусын өвөг эс бөгөөс монгол, тунгус холимог хүмүүс гэсэн гурван таамаглал дэвшүүлдэг бол өвөг Монгол улс болох нь гарцаагүй бөгөөд [[Хүннү улс|Хүннүгийн]] олон отог аймгийг нэгтгэн захирч өнөөгийн Монголчуудын удмын санг бүрдүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан юм. Зарим түүхчид өвөг монголчуудыг Хүннү эцэгт Сүмбэ эхт аймгууд гэж нэрэлсэн байдаг. Сүмбэгийн зарим аймгууд Хятадад уусан алга болсон нь нэн харамсалтай түүхийг өнөө үед үлдээсэн юм. Таншихуайн хаанчлалын үед Сяньби улс нэн хүчирхэгжиж, Модунь хааны үеийн [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] эзэмшиж байсан нутаг дэвсгэрийг дахин оруулж авсан төдийгүй эдийн засаг, худалдаа арилжааны хувьд ч Хүннү гүрнийг нэр төртэй залгамжилжээ. Эртний Хятад түүхч эрдэмтэн Сяньби нарыг "Хүннү нар зугтан зайлснаас хойш Сяньби нар хүчирхэгжин мандаж, тэдний хуучин нутгийг эзэлж, буман цэрэгтэй хэмээн бардамнаж байна. Тэд чийрэг хүчтэй, авхаалж самбаа сайтай... Хүннүг бодвол зэвсэг нь хурц, морь нь хурдан" хэмээн болгоомжлон бичиж үлдээсэн байна. Таньшихуай бол угаас сэргэлэн авхаалжтай, алсын хараатай хүчирхэг хүн байсныг түүх шаштирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг бөгөөд нэн даруй Хүннүгийн хуучин газар нутгийг эрхэндээ оруулж, умар зүгийн [[Динлин]] болон дорно зүгийн Тунгус угсааны [[Пүё]] нарыг бут цохин өрнө зүгийн шар үс, цэнхэр нүдэт [[Усунь|Усун]]<nowiki/>ийг өөртөө нэгтгэсэн байна. Хөрш зэргэлдээ нь Сяньби улс гэнэт мандан бадарч хүчирхэгжин байсанд Нанхиадын [[Хань улс]]ын зүгээс гурван замаар цэрэг илгээснийг Таньшихуай бут ниргэсэнд Хан улс нэн болгоомжлон охиноо өгөх, ван цол олгох зэргээр найрамдахыг гуйсан ч, Таньшихуай алсыг харж, авсангүй цэргийн хүчээр улам их дайрах болсон. Таньшихуай нь ойролцоогоор МЭ 181 онд 45 орчим насандаа насан эцэс болсон. Энэ үеэс Сяньби улс, хаан ширээний төлөөх тэмцэлд өртөн нэгэн хэсэг уналтын байдалд орсон юм. Сяньби нарын өвөг дээдэс нь дунху буюу дорнод ху мөн гэх бөгөөд генийн хувьд хүн нартай цусан төрлийн холбоотой өвөг нүүдэлчид байсан. Сяньби улс төрт ёсны талаар Хүн улсыг өв тэгш залгамжилж, бас нэгэн алхам урагшлан хөгжүүлжээ. Нэн ялангуяа цэргийн хүчин чадлаар илүү товойн гарсан гэж нангиад сурвалж бичигт тэмдэглэжээ. == Нутаг дэвсгэр == [[Зураг:Asia 200ad.jpg|thumb|200px|МЭ 200 оны үед]] [[Зураг:Sumbe - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|right|200px|Сяньби]] Зөвлөлтийн монголч эрдэмтэн Л.Викторова зэрэг зарим эрдэмтэн сяньбичууд МЭ 1-3-р зууны үед [[Эрчис]] мөрнөөс [[Хянганы нуруу]] хүртэл тархан суурьшиж байсан гэж үздэг.<ref>Викторова Л.Л. Ранний этап этногенеза монголов</ref> == Сяньбигийн бутрал == Хаан ширээний удаан тэмцэлд Кэбинэн ялсан бөгөөд Бүдүгэнь нь харьяат нарын хамтаар Хань улсын Бинжоу тойргийн нутагт амьдрах болсон. Хэсэг хугацаанд сэргэсэн боловч Кэбинэн хаан, Хань улсын алуурчинд алуулснаар хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөж аажмаар бусад аймгууд нь бие даах болжээ. Сяньби улс задрах үед [[Муюн]] (318-360 он), [[Тоба]] (307-581 он) нар тэдний төрт ёсыг залгамжлан гарч, нүүдэлчдийн улс төрийн халааг авсан билээ. Муюны нэг салбар Тогон нар Хөх нуур, Цайдамд нүүн очиж IV зууны дундуур [[Тугухунь|'''Тогон улсыг''']] байгуулсан, тэдний хойч үе нь X-XI зууны үеийн Шарай голынхон мөн бөгөөд XIII зууны үеэс Монгол нүүдэлчдээр цус сэлбэгдэн, Зүүнгар хаант улсын үед найдвартай түшиг газар болж байсан. == Сяньби улсын хаад == # [[Яньлиян]] (МЭ 110-120 оны хооронд Сяньбиг захирч байсан) # [[Улинь]] (МЭ120-121)<ref name=":0">Дэлгэржаргал.Б "Сяньби". 2017, Уб., Монголын эртний түүхийн 5 боть: II боть. т.81 </ref> # [[Цижизянь]](121-133)<ref name=":0" />, Говийн өмнөх Сяньбичуудыг нэгтгэн захирч, хэдэн түмэн цэргээр [[Хань улс|Хань улсыг]] түйвээж байсан. # [[Таньшихуай]], (156-181) # [[Хэлянь]] (181-?)<ref name=":0" />, Таньшихуай хааны хүү. Ухаан чадлаар аавдаа хүрэхгүй...эд баялагт сувдаг шуналтай, завхай явдалтай, зарга таслахдаа голч биш<ref name=":0" /> гэж дүгнэгдсэн нэгэн байжээ. # [[Цяньмань]] (?-?) Хэлянь хааны хүү # [[Күйтоу]] (1?-210)<ref name=":0" />, Хэляний үеэл дүү байсан бөгөөд хожим нь Хэляний хүү Цянмантай хаан ширээгээ булаацалдаж, байлдаж ялалтанд хүрсэн. # [[Бүдүгэнь]] (210-233)<ref name=":0" />, Куйтоугийн дүү. 233 онд Кэбинэнд хууртаж алагдсан. # [[Кэбинэн]] (210?-235)<ref name=":0" />, Цао Вэй улсын алуурчинд алуулсан. ==Овог аймгууд== Сяньби овог аймгууд *[[Дуань (аймаг)|Дуань]] *[[Юйвэнь]] *[[Муюн]] *[[Тоба]] *[[Цифү]] *[[Ухуань]] *Сүтао ==Нийгэм== Сяньби нь Хүннү гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж явсан [[Төв Ази|Төв Азийн]] нүүдэлчин монгол угсааны овог, аймгуудаас бүрдэж байжээ. МЭӨ 150-иад оны үед Сяньбийн цэргийн эрхтний хүү Таньшихуай Сяньби аймгуудыг нэгтгэн захирчээ. Улмаар хуучин Хүннү улсын газар нутгийг бараг бүгдийг эзэлж авчээ. Тэр цагаас хойш Хүннүгийн үлдэгдэл хүн ам болоод Сяньбийн төрөл угсааны Ухуань аймгийн хүн ам Сяньби нэрийн дор явах болж, Сяньбийн хүч чадал нь нэмэгдсэн байна. Сяньби улс Хүннүгийн адил өрнөд, дорнод, төв 3 хэсэг болж, нийт 12 зонхилогчид хуваагдан захирагдаж байжээ. МЭӨ III зууны дундуур Сяньби аймгийн холбоо задарч, хэдэн тусгаар аймаг болон салжээ. Тэдгээрээс Сяньбийн угсааны Муюн, Тоба зэрэг аймгууд одоогийн [[Өвөр Монгол]], Хойд Хятадын нутагт өөрсдийн төр улсыг байгуулж, нэлээд хугацаанд оршин тогтнож байжээ. Сяньби улсын эдийн засгийн үндэс нь Хүннүгийн адил нүүдлийн мал аж ахуй дээр тулгуурлаж байсан. Мөн сяньби нар ан гөрөө эрхэлж, олзны хятадуудаар тариа тариулдаг байсан аж. Сяньбийн нийгмийн байгуулалд овгийн байгууллын үлдэц багагүй байсан боловч тэдний дунд нийгмийн ялгарал гүнзгийрч, төр ёс, соёл иргэншлийн хөгжилд нь ихээхэн дэвшил гарч байв. Сяньби улс байгуулагдсаны дараа бичиг үсэг үүсч, утга соёл, эдийн боловсролын хөгжилд нь нэлээд ахиц гарсан байна. Сяньбийн бичиг үсэг нь Хүннүгийн адил модон дээр сийлж бичдэг эртний бичгийн нэг хэлбэр байжээ. Сяньби нар Хүннүгийн адилаар амьтдын нэрт 12 жилийн хуанли хэрэглэж байв. Мөн тэд дуу хөгжим, шүлэгт ихэд дуртай байж. Эртний зарим сяньби дууны үг нь хятад орчуулгаар бидний үед уламжлагдан ирсэн байдаг. Сяньби нар нь шаны хувьд тэнгэр газар, онгон савдаг, өвөг дээдсээ шүтэн бишрэх [[бөө]] мөргөлтэй байв. Тэдний дунд бөө удган, мэргэч төлөгч нар ихээхэн нэр хүнтэй бөгөөд нөлөөтэй байжээ. Сяньби нар гэрлэхдээ, хүргэн нь хадмын гэрт 2 жил суух ёстой байв. Сяньби нарын оршуулгын ёслолын нэг онцлог бол нас барсан хүний сүнсийг харж сахиулахаар нохой дагуулж оршуулдаг байсан явдал юм. Сяньби нар нүүдэл хийх ба цэрэг мордох, баяр ёслолын үеэр гурвалсан морин тэрэг хэрэглэдэг байжээ. Сяньби улсын хааныг өргөмжлөхдөө хар эсгий дээр хаан болох гэж буй хүнийг 7 түшмэл түшин (ийнхүү түших гэдэг үгнээс "түшмэл" гарсан) суулгаж, өргөж залдаг байсан нь хожмын монголчуудын хаан өргөмжлөх заншилд уламжлагдан үлджээ. ==Эдийн засаг, аж ахуй == Сүмбэ аймгуудын хүн ам өсөн нэмэгдэх болсоноор дан ганц мал аж ахуй, ан агнуураар өөрийн хэрэгцээг хангаж чадахгүйд хүрэх болсон ба энэ нь Кэбинэн 3 мянган худалдаачинаар 7 түм гаруй үхэр, адуугаар Хятад лугаа худалдаа арилжаа хийж байсан, мөн бага ч болов газар тариалан эрхлүүлэх болсон байдаг. Мөн Таньшихуай зүүн зүгт довтлон Во нар загас сайн барьдаг сургаар тэднийг эрхэндээ оруулж мянга гаруй өрхийг нутаг заан суулгаж загас бариулж байсан мэдээ байдаг. ==Засаг захиргаа, төрийн бүтэц== [[Зураг:BeltBuckleXianbei3-4thcentury.jpg|thumb|right|250px|Сүмбэ бүсний гархи]] Сяньби улсыг [[Таньшихуай|Таньшихуай хааны]] үед нутаг дэвсгэрийг нь баруун, төв, зүүн гарт хувааж, тус бүрд нь захирагч тавьж, хаанд захируулж байлаа. Төв хэсэгт 10 аймаг, баруун хэсэгт 20 гаруй аймаг, зүүн хэсэгт 20 гаруй аймаг нутаглаж байсан талаар Хятадын сурвалж бичигт дурдсан байдаг. Төв хэсгийг эзэн хаан өөрөө захирч, нөгөө хоёр жигүүрийн хүчний харьцааг тэнцвэржүүлэх үүрэгтэй байсан. [[Хань улс]], [[Цао Вэй улс|Цао Вэй улсын]] түүхэнд Сяньбигийн ханлиг улсыг 200 гаруй овогтой гэжээ. == Хэл, соёл== Сяньби нар нь Хятадыг эзлэн төрийн бичиг зохиож байсан ба олон шаштир түүхийг бичин vлдээсэн. Тоба нар нь Хятад газрыг удаан хугацаанд эзлэн байхдаа Күнзын суртлын Ариун ном буюу Сяоцзинийг орчуулан бичсэн байдаг. Мөн Сяньби хэлээр бичсэн үгийг галиглан уншихад өнөөгийн Монгол хэлээр тайлан уншиж болохуйц байдаг. Үүнд: * Түшмэл хүнийг чжичжэнь буюу цэцэн, * Зэвсэг хоромсог авч явах хvнийг хулочжэнь буюу хорчин, * Хоол хийгч хvнийг фучжэнь буюу буурч зэргээр нэрлэдэг байсан. Мөн Сяньбигийн "Ахын дуу" хэмээх дууны шүлэг нь Хятадын сурвалж бичигт бичсэнийг Ахан жигө хэмээн Хятадаар галиглан бичигдсэн байна. Мөн Сяньби нар оршуулгын зан үйлийг Монголчуудын нэгэн адил нууцаар хөдөөлүүлдэг байсан гэдэг мэдээ бий. [[Нирун улс|Нируны]] хаан [[Анагуй хаан|Анагуй]] нь [[Тоба Вэй|Тоба Вэй улсын]] хаанд ''"Манай хоёр улсын өвөг дээдэс нэгэн гаралтай тул"'' хэмээн айлдсан байдаг нь '''Сяньби бол гарцаагvй Өвөг Монгол''' болох нь тодорхой байдаг. Сяньби болон индианчуудад тоног авах ёс буюу дайсныхаа хуйхыг авах заншил байжээ. Монголчууд хонины толгойн зулайны зузаан баатар хуйхыг иддэггүй, хүнд өстэй болно гэдэг.<ref>Г.Сүхбаатар, Сяньби, УБ, 1971</ref> ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Тугухунь]] *[[Тоба|Табгач]] == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хүннү улс|Умард Хүннү]]<br/> |он=93-235 |албан_тушаал= Сяньби улс |дараа=[[Муюн]] <br/>[[Тоба]]<br/>[[Дуань (аймаг)|Дуань]]<br/>[[Нирун улс]] }} {{end}} [[Ангилал:Аварууд]] [[Ангилал:Сяньби| ]] [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] ge0rppwt1ashsdbj3avf11glg0n1ws2 Model View Controller 0 17007 874116 749459 2026-10-23T21:26:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874116 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ModelViewControllerDiagram2.svg|thumb|350px|Модел-Харагдац-Удирдлага ухагдахуун. Шулуун зураас нь шууд холбоосыг илэрхийлэх бөгөөд, тасархай шугам нь шууд биш виа [[Observer pattern|observer]] ( жишээ нь) дамжсан холбоосыг илэрхийлнэ.]] '''Модел–Харагдац–Удирдлага''' ('''MVC''') нь ПХ-ийн архитектур бөгөөд<ref name="Reenskaug">{{cite web |url=http://heim.ifi.uio.no/~trygver/themes/mvc/mvc-index.html |title=MVC XEROX PARC 1978-79 |first=Trygve |last=Reenskaug |authorlink=Trygve Reenskaug |accessdate=2008-06-09 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/10370/20180425072145/http://folk.uio.no/trygver/themes/mvc/mvc-index.html |archive-date=2018-04-25 |url-status=dead }}</ref>, ө/х-л [[ПХ-ийн инженерчилэл]]-д ашиглагддаг [[Architectural pattern (computer science)|архитектур загвар]] юм . Энэхүү загвар нь бизнес логикийг дэлгэцийн зохиомжоос тусгаарласнаар тест болон хөгжүүлэлтийн дараа арчилгаа тордолгоо хийхэд тус тусад нь хөгжүүлэх боломж олгоно. '''Модел''' нь мэдээллийг удирдах эсвэл мэдээлэл өөрчлөгдөхөд observer-үүдийг анхааруулахад ашиглагдна. Модел нь домайн логик гэж нэрлэгдэх бөгөөд түүхий өгөгдөл дээр боловсруулалт хийсэн хэсэг юм. Жишээ нь өнөөдөр хэрэглэгчийн төрсөн өдөр мөн эсэхийг бодох, мөнгөн дүнгүүд, татварууд, кредит картаар авсан барааны хүргэлтийн зардал бодох гэх мэт. Хэрвээ модел нь төлвөө өөрчилвөл түүнтэй холбоотой харагдац-ууд бас өөрчлөгднө. '''Харагдац''' гэдэг нь моделийг хувиргаж харагдах байдалд шилжүүлснийг хэлнэ, ихэвчлсэн дэлгэцийн харагдах байдал байна. Хэд хэдэн харагдах байдал нь ганцхан моделийг өөр өөр зорилгоор ашигласан байж болно. '''Удирдлага''' нь оролтуудыг хүлээн аваад моделийг дуудаж хариу буцаах үйлдлийг бэлдэнэ. Удирдлага нь оролтуудыг зөвшөөрч тэрхүү оролтууд дээр үндэслэгдсэн үйлдлүүдийг моделийн тусламжтайгаар боловсруулах үүрэгтэй. [[Зураг:MVC-Process.png|thumb|size=320|alt=Model View Controller Process|Model View Controller Процесс.]] MVC загвар Вэб апликэйшн хөгжүүлэлтэнд их ажиглагддаг бөгөөд HTML эсвэл аппликэйшн-ээр хөрвүүлэгдсэн XHTML нь Харагдац-ын үүрэг гүйцэтгэдэг. Удирдлага нь GET эсвэл POST-оор өгөгдлийг аваад юу хийхээ шийднэ( голдуу Модел дээр байгаа обьектуудыг ашиглан бизнесийн үйл ажиллагааг хийнэ) == MVC-г вэб төвтэй фрэймворкууд хэрэгжүүлсэн байдал == === ABAP Objects === * [[SAP NetWeaver Application Server|Business Server Pages]] (BSP) * [[Web Dynpro ABAP]] === Actionscript === * [[PureMVC]] Framework for Actionscript. === ASP === * [[ASP Xtreme Evolution (AXE)]] === C++ === * [[Wt - Web toolkit]] A library and application server for web applications using a desktop-like event-driven MVC pattern. === CFML - Adobe ColdFusion, Railo, and Open BlueDragon === * [[ColdFusion on Wheels]] A convention over configuration framework similar to Ruby on Rails. * [[Fusebox (programming)|Fusebox]] Fusebox does not force the Model–View–Controller (MVC) pattern or Object-Oriented Programming (OOP) on the developer. However, either or both of these development approaches can be used with Fusebox. * [[Mach-II]] A framework that focuses on trying to ease software development and maintenance. * [[Model-Glue]] Through a simple implementation of Implicit Invocation and Model–View–Controller, they allow applications to be well organized without sacrificing flexibility. * [[PureMVC]] Framework for ColdFusion. === Delphi === * [http://code.google.com/p/delphionrails/ Delphi On Rails] === Erlang === * [http://www.chicagoboss.org/ Chicago Boss] === Flex === * [[Cairngorm (Flex framework)|Cairngorm]] one of the primary open source frameworks for application architecture in Adobe Flex. * [[PureMVC]] ActionScript 3 MVC framework for Flex, Flash and AIR development. === Groovy === * [[Grails (Framework)|Grails]] === Java === MVC web application frameworks: * [[Aranea framework|Aranea]] * [[Apache Cocoon|Cocoon]] * [http://www.inductionframework.org Induction] * [[JavaServer Faces|JSF]] * [[Oracle Application Framework]] * [[PureMVC]], a framework for Java * [[Apache Sling|Sling]], used to create content based applications on top of JCR. Supported scripting languages are [[JSP]], server-side [[JavaScript]], [[Ruby (programming language)|Ruby]], [[Apache Velocity|Velocity]] * [[Spring Framework#Model-view-controller framework|Spring MVC Framework]] * [[Apache Struts|Struts]] * [[Struts2]] * [[Stripes (framework)|Stripes]] * [[Tapestry (programming)|Tapestry]] * [[Wavemaker]], a WYSIWYG development platform for Ajax web applications.<ref>{{cite web | url = http://www.infoworld.com/article/08/04/17/16TC-wavemaker-studio_1.html | title = Product Review: WaveMaker’s point-and-click Java | publisher = [[Infoworld]] | date = April 24, 2008 | accessdate = 2008-04-25 }}</ref> * [[WebObjects]] * [[Apache WebWork 2|WebWork]] * [[Wicket framework|Wicket]] * [[Web Dynpro]] Java === JavaScript === MVC web application frameworks: * [[SproutCore]] * [[PureMVC]] Framework for JavaScript * [[JavascriptMVC]] Javascript MVC framework based upon jQuery core.<ref>{{cite web | url = http://www.javascriptmvc.com/ | title = JavascriptMVC Learning Center | access-date = 2010-06-03 | archive-date = 2012-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120901073622/http://javascriptmvc.com/ | url-status = dead }}</ref> === Informix 4GL === * [[IBM Informix-4GL]] MVC models to use for Informix 4GL report and form creation * [[Enterprise Generation Language|EGL]] — IBM's EGL MVC Implementation === Lasso === http://code.google.com/p/engineroom/ engineRoom is an MVC-like framework === Lua === * [[Orbit (web framework)|Orbit]] === .NET === * [[ASP.NET MVC Framework]] * [[Maverick.NET]] * [[MonoRail (software)|MonoRail]] An ActionPack inspired MVC framework from the Castle Project * [[PureMVC]] Framework for C# * [[Spring Framework]].NET * [[Bistro Framework]] === Perl === * [[Catalyst (software)|Catalyst]] An MVC-based avant-garde Web framework; * [[Maypole framework|Maypole]] An MVC Web framework, superseded by [[Catalyst (software)|Catalyst]]; === PHP === * [[CakePHP]] A webapplication framework modeled after the concepts of [[Ruby on Rails]]. * [[CodeIgniter]] An MVC framework for PHP4 (up-compatible with PHP 5.3.0 as of version 1.7.2). * [[Exponent CMS]] A [[Content Management System]] web application framework using its own MVC framework modeled after Rails. * [[eZ Publish]] Based on [[EZ Publish#eZ Components|eZ Components]] is an object-oriented web application framework written in PHP that separates its functionality into several abstraction layers, following a strict MVC approach. * [[Jaws Project|Jaws]] is a framework and content management system for building dynamic web sites. * [[Joomla!]] v1.5.x is an open source content management system that employs the MVC model for its extensions, called components and modules. * [[MODx]] A full-featured open source OOP MVC/ORB xPDO-based CMS. * [[Odin Assemble]] A Small footprint [[PHP]] based MVC framework. * [[phpXCore]] A MVC design pattern based PHP content management framework compatible with PHP4 and PHP5. * [[PureMVC]] A framework for PHP. * [[Qcodo]] An open-source PHP 5 web application framework. * [[SilverStripe]] Contains a fully fledged PHP 5.2 ORM/MVC framework focused on building websites. * [[Switch board (framework)]] A PHP 5 MVC framework with routing. * [[Symfony framework|Symfony Framework]] A PHP 5 MVC framework modeled after the concepts of [[Ruby on Rails]]. * [[Zend Framework]] A PHP 5-based MVC framework conceptually similar to [[Ruby on Rails]]. * [[Yii Framework]] A new high-performance component-based PHP 5-based framework for developing large-scale Web applications. === Python === * [[Django web framework|Django]] A complete Python web application framework. Django prefers to call its MVC implementation ''MTV'', for Model-Template-View.<ref>http://docs.djangoproject.com/en/dev/faq/general/#django-appears-to-be-a-mvc-framework-but-you-call-the-controller-the-view-and-the-view-the-template-how-come-you-don-t-use-the-standard-names</ref> * [[Enthought]] The Enthought Tool Suite brings the Model–view–controller mindset to scientific GUIs and visualization * [[Pylons (web framework)|Pylons]]—Python Web Framework * [[TurboGears]] for Python * [[web2py]] A scalable full-stack enterprise level Python agile web development framework with support for highly flexible and rapid database-driven web application development. * [[Zope]] Web application server * [[Plone]] Content management system built on top Zope * [[PureMVC]] Framework for Python === Ruby === * [[Camping (microframework)|Camping]] * [[Merb]] * [[Nitro (web framework)|Nitro]] * [[Ruby on Rails]] * [[Monkeybars Framework|Monkeybars]] * [[PureMVC]] Framework for Ruby. === Smalltalk === * [[AIDA/Web]] === XML === * [[XForms]]—XForms has an integrated Model–view–controller architecture with an integral dependency graph that frees the programmer from specifically having to perform either push or pull operations. === Other === * [[Purenode]] Purenode is a website-programming tool. Its controllers are designed on a node-based interface, which may query the database and render templates. == Бусад харах == * [[Trygve Reenskaug]]—first formulated the model–view–controller pattern * [[Architectural pattern (computer science)|Architectural patterns]] * [[Model View Presenter]] * [[Model 1]] * [[Model 2]] * [[Three-tier (computing)]] * [[Observer pattern|The Observer design pattern]] * [[Template method pattern|The Template Method design pattern]] * The [[Presentation-abstraction-control]] (PAC) pattern * The [[naked objects]] pattern, often positioned as the antithesis of MVC, though Reenskaug suggests otherwise * [[Model-view-adapter|Model–View–Adapter]] * [[Model View ViewModel]] * [[Application View Controller]] an alternative to Model View Controller {{DEFAULTSORT:Model–View–Controller}} [[Ангилал:Программ хангамж зохиох хэв загвар]] [[Ангилал:Программын архитектур]] 49xg6uuzahez2tzcd7ah8o3hum2ifv9 Торгууд 0 19293 874112 815238 2026-10-23T16:09:04Z ~2026-56701-76 108494 /* дутуу хүмүүн */ 874112 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн | group = Торгууд |image = Map of the Oirat Confederation.png |caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] дахь Торгуудын байршил | pop = 202,000 | region1 = {{flagcountry|Хятад}} | pop1 = 106,000 | ref1 = <ref name="Census of China 1982">{{Cite web |url=http://www.asiaharvest.org/pages/profiles/nonChina/Taiwan/Oirat.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-03-08 |archive-date=2012-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120710190537/http://asiaharvest.org/pages/profiles/nonChina/Taiwan/Oirat.pdf |url-status=dead }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 82,500 | ref2 = | region3 = {{flagcountry|Монгол}} | pop3 = 15,596 | ref3 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf 2020 оны Үндэсний хүн амын тооллого]</ref> | languages = [[Ойрад аялга|Ойрадын]] [[Торго аялга]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Торгууд''' бол [[Ойрад]]ын нэгэн овог аймаг юм. Торгуудууд XV зууны үед Ойрадын бүрэлдэхүүнд оржээ. Торгуудын үндсэн хэсэг нь [[Дөрвөд]], [[Хошууд]]ын хамт [[Ижил мөрөн]]д очиж [[Халимаг]]ийн хаант улсыг байгуулж байв. Торгуудууд одоо үед [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон]], [[Ганьсу]] муж, [[Монгол Улс|Монголын]] [[Ховд аймаг]]т оршин суудаг. [[Файл:Kalmyk-torghut.jpg|thumb|[[Халимаг]] торгууд (1769 он)]] ==Гарал үүсэл== Торгуудын гарал үүслийн тухай олон таамаг байдаг. Торгууд хэмээх нэр нь "Турхаг" гэсэн үгнээс үүссэн байх талтай. "Турхаг" гэдэг нь тураг биетэн, тураг шувуу гэдгийн "Тураг" гэдэг үгтэй холбоотой бололтой. "Тураг" гэдэг нь том, их гэсэн утгатай үг юм. Торгуудуудыг Хэрэйд аймгийн удам гэж зарим судлаачид үздэг. Энэ нь Торгуудын ноёдын угийн бичиг Хэрэйдийн Ван хаанаас эхэлсэнтэй холбоотой. Домогт өгүүлсэнээр бол Торгуудын өвөг дээдэс Амгалан тайш харьяат албатын хамт Ойрадын Тогоон тайшид дагаар ороход Тогоон тайш "Хүдэр чийрэг тул Торгууд хэмээн нэрлэе" хэмээсэн тул Торгууд гэгдэх болжээ. "[[Монголын нууц товчоо]]"-нд Хэрэйдийн Ван хаан 1,000 турхаг цэрэгтэй байсан тухай өгүүлсэн байдаг. [[Чингис хаан]]ы 10,000 шадар хишигтэн цэргийн 8,000 цэрэг нь турхаг цэргүүд байжээ. Мөн Торгууд гэдэг нэрийн гарал үүслийг Турк, Туркууд, Түрэгүүд, Туркут хэмээх үгнүүдтэй холбож үзэх явдал байдаг. ==XIII-XV зууны үед== Торгуудын үүсэл нь Хэрэйдийн Ван хааны 1,000 турхаг цэрэг, эсвэл Чингис хааны шадар хишигтэн цэргийн бүрэлдэхүүн дэх 8,000 турхаг цэрэгтэй холбогдож магадгүй. 1368 онд Юань улс мөхсөний дараа монголчуудын дунд ширүүн тэмцэл өрнөх болжээ. Энэ тэмцлийн үеэр XV зууны үед [[Эсэхү|Амгалан тайш]] хэмээх нэгэн ноён харъяат албатын хамт Ойрадын [[Тогоон тайш]]ид дагаар орсоноор Торгууд гэгдэх болсон аж. Энэ үеэс хойш Торгууд аймаг Ойрадын нэг хэсэг болсон байна. ==XVI зууны үед== XVI зууны үед ойрадууд дотооддоо зөрчил тэмцэлтэй байлаа. XV зууны үед болсон Эсэн хааны уналтын улмаас Дөрвөн Ойрадын холбоо задарч, хэдэн хэсэгт хуваагджээ. Зүүн Монголын язгууртнууд үүнийг ашиглан Дөрвөн Ойрадын холбоонд багтаж байсан [[Барга]], [[Буриад]], [[Түмэд]]ийг эрхэндээ оруулав. Гэсэн хэдий ч ойрадууд хүчирхэг хэвээр байлаа. XVI зууны дунд, сүүл үед Түмэдийн [[Алтан хан]], [[Халх]]ын [[Абтай сайн хан]] нар Ойрадыг удаа дараа довтлон байлдаж байв. XVI зууны дунд үед [[Ордос]]ын Хутугтай сэцэн хунтайж Ойрадыг хоёр удаа довтолсон байна. Түмэд, Ордосын ноёдын довтолгоонд Ойрадын аймгууд байнга өртөж, хохирол амссаар байв. Түмэдийн Алтан хан нэгэн удаагийн довтолгооноороо Торгуудын Буур ноёныг хөнөөж, [[Цорос|Чорос]], [[Баатууд|Баатуд]] аймгуудыг бут цохижээ. XVI зууны сүүл үеэс [[Хотгойд]]ын Шолой увш хун тайж Ойрадыг довтлох болов. Тэрээр Ойрадтай олон удаа дайтаж, зарим үед амжилт олж байжээ. ==XVII зууны үед== XVII зууны эхэн үед ойрадууд зүүн зүгт Хотгойдын Шолой увш хун тайжтай, баруун зүгт казахуудтай зөрчилдөн дайтаж байв. Энэ тэмцэлд ойрадууд их хохирол үзэж байлаа. Үүний зэрэгцээ дотоодын зөрчил хурцдаж, түүнийг зохицуулахад ихээхэн бэрхшээлтэй болсоор байв. Дотоодын тэмцлийн гол шалтгаан нь нутаг бэлчээр, харьяат албатаа булаалдсан явдал байжээ. Ойрадын ноёд шинэ нутаг бэлчээр олж авах зорилгоор хол ойрын нүүдэл хийх болов. XVI зууны эхэн үед Торгуудын Хо өрлөг баруун зүгт нүүж, 1630-аад онд Ижил мөрний сав газарт очсон байна. Түүний тэргүүлсэн энэхүү нүүдэлд торгуудуудаас гадна дөрвөд, хошууд, хойд зэрэг Ойрадын бусад овог аймгийн цөөнгүй хүн ам оролцжээ. 1630-аад онд Хошууд аймгийн нэгэн хэсэг [[Гүш хаан|Гүүш хан Төрбайхын]] удирдлагаар Хөх нуурт очиж суужээ. Нутагтаа үлдсэн ойрадуудын дотор чоросууд манлайлах болж, [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг байгуулсан байна. Чорос аймгийн эзэн Баатар хунтайж нүүж одсон ойрадуудтай харилцаагаа хэвээр хадгалах бодлого явуулж, Торгуудын ноёдтой ураг барилджээ. Мөн Гүүш хан Төрбайхтай худ ураг бололцов. Ижил мөрөнд очсон торгууд голдуу ойрадууд Аюук хааны үед улам хүчирхэгжиж, Халимагийн хаант улсыг байгуулжээ. Халимагууд Оросын эрх баригчидтай Оросын зүүн өмнөд хилийг гадны халдлагаас хамгаалах холбоотны гэрээ байгуулжээ. Халимагууд холбоотны үүргээ амжилттай биелүүлж, Оросын цэргийн хийсэн бүхий л дайн тулаанд оролцож байв. ==XVIII зууны үед== XVIII зууны эхэн үед Зүүнгарын хаант улсыг Цэвээнравдан захирч байлаа. Цэвээнравдан Халимагийн Аюук хаантай худ ураг бололцож байв. Энэ харилцаа Цэвээнравдангийн залгамжлагч Галданцэрэнгийн үед тасалдсан аж. Халимагийн Аюук хааны ач хүү Равжир 450 хүний хамт Төвдөд очиж мөргөл үйлдээд буцах замдаа Бээжинд очиж Манжийн Энх амгалан хаантай уулзжээ. Энх амгалан хаан түүнийг цол хэргэмээр шагнаж, Халимаг руу буцаалгүй Эзний голд дагалдан явсан хүмүүсийнх нь хамт суулгав. Энэ нь Эзний голын торгуудууд болсон юм. Халимагийн Аюук хаан Равжирыг эргүүлэн өгөхийг Энх амгалан хаанаас хүссэн боловч бүтээгүй байна. XVIII зууны дунд үед Зүүнгарын хаант улс Манж Чин улсад эзлэгджээ. XVIII зууны сүүл үед оросууд Халимагийн хаант улсын эрх мэдлийг хязгаарлах болов. Түүний улмаас 1771 онд Халимагийн Увш хаан олон тооны хүн амын хамт Зүүнгарын зүг нүүжээ. Тухайн үед дулаан өвөл болж, Ижил мөрний ус хөлдөхгүй удсан учир Увш хаан Ижил мөрний баруун эрэгт сууж байсан халимагуудыг орхиж, зөвхөн Ижил мөрний зүүн эргийн халимагуудыг авч нүүсэн байна. Есөн сарын турш үргэлжилсэн хүнд хэцүү нүүдлийн эцэст Манж Чин улсын мэдэлд орсон Зүүнгарын нутагт ирэв. Их нүүдлийн замд их хохирол амссан Увш хаан Манж Чин улсад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг Шинжаан мужийн нутгаар тараан суулгаж, таван чуулган бүхий хошуудад хуваасан байна. ==XIX зууны үед== XIX зууны үед Шинжааны торгуудууд Манж Чин улсын захиргаанд байсаар байв. XIX зууны үед Шинжааныг хамарч байсан лалын шашинтануудын бослого үймээнд Шинжааны монголчууд ихээхэн өртөж сүйджээ. Ижил мөрний халимагууд Оросын казак цэргийн зохион байгуулалтад орж, Оросын цэргийн аливаа дайн байлдаанд орж байв. Шинжааны торгуудуудын зарим хэсэг нь Булган голын газарт амьдрах болжээ. ==XX зууны үед== XX зууны үед Манж Чин улс мөхөж, ДИУ (Дундад Иргэн Улс) байгуулагдав. Шинжаан муж ДИУ-ын захиргаанд ёс төдий оршсоор байлаа. 1920-1950-иад онд Шинжааны дээрэмчид болон Гоминданы цэргүүд Монгол улсын хилийг зөрчих нь их байв. 1940-өөд онд БНХАУ байгуулагдаж, Шинжааныг эрхэндээ оруулжээ. Улмаар Шинжаан-Уйгурын Өөртөө Засах Орон байгуулагдав. 1920-иод онд Халимагийн Бүгд Найрамдах Улс байгуулагджээ. 1930-аад онд Оросын иргэний дайн болон хэлмэгдүүлэлтийн улмаас халимагууд бүрэн тусгаар тогтнохыг оролдсон тул оросууд Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсыг татан буулгасан байна. Дэлхийн II дайнд Оросын бодлогод дургүйцэж байсан тодорхой тооны халимагууд Германы талд орж байлдсан аж. Түүний улмаас халимагуудыг Сибирь, Төв Азид цөлжээ. 1950-иад онд халимагуудыг цөллөгөөс буцаасан бөгөөд Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсыг сэргээн байгуулсан байна. 1930-аад онд Монгол улсын аймгууд байгуулагдахад Булган голын торгуудууд Ховд аймгийн Булган суманд харьяалагдах болжээ. ==Одоо үед== Торгуудууд одоо үед ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг Улс, БНХАУ-ын Шинжаан-Уйгурын Өөртөө Засах Орон, Ганьсу муж, БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Алаша аймгийн Эзнээ хошуу, Монгол улсын Ховд аймгийн Булган суманд оршин суудаг. ==Алдартай хүмүүс== * БНМАУ-ын баатар [[Баясгалангийн Бадам|Б.Бадам]] * БНМАУ-ын баатар [[Энхийн Шийлэг|Э.Шийлэг]] * БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин Раашийн Лувсан * БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар Рэгзэнгийн Хашбаатар * БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар уурхайчин [[Жигмидийн Батлай]] * БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат уурхайчин [[Жигмидийн Отгонцагаан]] (Батлайн төрсөн дүү) * БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат уурхайчин [[Хоохойжоон Түвшин]] * Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Намсрайн Баатаржав * БНМАУ-ын гавъяат багш, Ардын багш Хүрлээгийн Бадамсэд * Монгол Улсын ардын эмч, хөдөлмөрийн баатар, төрийн шагналт, академич, доктор, профессор Жалейлийн Хайрулла * Монгол улсын гавьяат уурхайчин Чимээгийн Сэнгээрэй * Монгол улсын гавьяат уурхайчин Өлзийтийн Шаравхаан * Монгол улсын гавьяат жүжигчин, бүжигчин Батмагнайн Дугараа *Монгол улсын гавьяат жүжигчин, балетын бүжигчин Дугараан Алтанхуяг * Монгол улсын гавьяат тамирчин Бахаавайн Буядаа * Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, профессор Содовын Баясгалан * Монгол улсын гавьяат эмч, профессор Лувсан-Ойдовын Тулгаа * Монгол улсын гавьяат эмч, профессор Мэргэний Албанч *Монгол улсын гавьяат эмч, клиникийн профессор Раашийн Батхишиг * Монгол улсын гавьяат тамирчин Намсрайн Баатарболд * Монгол улсын худалдааны гавьяат ажилтан, доктор, профессор Амарбаярын Шагдарсүран * Монгол улсын шинжилэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Монгол, Орос 2 улсын академич, доктор, Монгол улсын анхны эмират профессор Түвдийн Дорж * Монгол улсын хүний гавьяат эмч, доктор, профессор Цүрэмийн Мухар * Монгол улсын гавьяат эдийн засагч Алчаан Амжаа * Монгол улсын гавьяат уурхайчин Очирын Шагдаржав * Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Найдаан Намхай * Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Гончоон Түвшин * Монгол улсын гавьяат багш, доктор, профессор Бадамын Цэрэнжав * Монгол улсын гавьяат багш Жанжаан Жадамбаа * Монгол улсын гавьяат багш Балжуухайн Цагаач * Монгол улсын гавьяат багш Жаграан Доржсүрэн * Монгол улсын гавьяат багш Сүрэнгийн Отгонбаяр * Монгол улсын хөдөө аж ахуйн гавьяат механикжуулагч Бүрэн Баатаржав ==Ном зүй== * ''Wang Jinglan, Shao Xingzhou, Cui Jing et al.'' Anthropological survey on the Mongolian Tuerhute tribe in He shuo county, Xinjiang Uigur autonomous region // Acta anthropologica sinica. Vol. XII, № 2. May, 1993. p. 137-146. * ''Санчиров В. П.'' О Происхождении этнонима торгут и народа, носившего это название // Монголо-бурятские этнонимы: cб. ст. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. C. 31—50. * ''Санчиров В. П.'' О Происхождении этнонима торгут и народа, носившего это название // Монголо-бурятские этнонимы: cб. ст. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. C. 31—50. - in Russian * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [https://www.academia.edu/4855547/_._-_2008._-_82_._ISBN_978-5-91458-044-2_Kereits_in_enthnogenesis_of_peoples_of_Eurasia_historiography_of_the_problem._Elista_Kalmyk_State_University_Press_2008._-_82_p._in_Russian_ ''Хойт С.К.'' Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. – 82 с. ISBN 978-5-91458-044-2 (Khoyt S.K. Kereits in enthnogenesis of peoples of Eurasia: historiography of the problem. Elista: Kalmyk State University Press, 2008. – 82 p. (in Russian))] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Торгууд| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 32k6vql2nmgyumg41z2czzjv9n8g2yw Европын алтан шаахай 0 21380 874136 871078 2026-10-24T04:11:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874136 wikitext text/x-wiki '''Европын алтан бөмбөг''' ({{lang-fr|Soulier d'Or}}, {{lang-en|European Golden Shoe}}, хуучнаар ''European Golden Boot'') нь Европын улсуудын үндэсний дээд лигийн тоглолтуудад хамгийн олон гоол оруулсан тамирчинд олгодог, [[хөлбөмбөг]]ийн шагнал юм. 1967–68 оны улирлаас Францын ''[[Лэкип]]'' сэтгүүл уг шагналыг олгож эхэлсэн. Киприйн Хөлбөмбөгийн Холбоо тус улсын лигт 40 гоол оруулсан тоглогч байсан гэж заргалдсаны дараа Лэкип сэтгүүл уг шагналаа 1996 оныг хүртэл албан ёсны бус гэж тооцох болсон бөгөөд тэр хоорондивээн тэтгэгч [[Адидас]] дангаараа шалгаруулж шагнал гардуулж байв.<ref name="unofficial">{{ cite book | first = Paul | last = Smith | title = Rangers' Cult Heroes | url = https://archive.org/details/rangerscultheroe0000smit | ISBN = 978-1-905449-07-1 | publisher = Know The Score Books | year = 2007 | location = United Kingdom }}</ref> Мөн 1990–91 оны улирлын мэргэн бууч [[Дарко Панчев]] 2006 оныг хүртэл шагналаа гардан авч чадаагүй түүхтэй.<ref>{{cite web |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2006/08/15/feature-02 |title=Macedonia's Pancev gets his Golden Boot |publisher=setimes.com |accessdate=2008-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618155419/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2006/08/15/feature-02 |archive-date=2008-06-18 |url-status=dead }}</ref> 1996 оноос шинэ дүрмээр алтан шаахайн эзнийг тодруулдаг болсон байна. Тэр үеэс [[Европын Спортын Сэтгүүлүүд]] байгууллага Алтан бөмбөгийн эзнийг шалгаруулж шагнах болсон бөгөөд сул лигт олон гоол оруулсан тоглогчоос хүчтэй лигт цөөн гоол оруулсан тоглогч шагнал хүртэх магадлал өндөртэй системийг бий болгосон. == 1968 - 1991 == [[Файл:BOMBERGERDMUELLER.JPG|thumb|200px|Европын алтан бөмбөг шагналыг 2 удаа хүртсэн [[Герд Мюллер]]]] 1968 - 1991 онд Европын алтан шаахай шагналыг Европын аль нэгэн улсын лигт хамгийн олон гоол оруулсан тамирчин хүртдэг байв. Үүнийг шалгаруулахад тоглож буй лигийн хүчтэй эсэх, хэдэн тоглолт явагддаг эсэхийг харгалздаггүй байлаа. Тэр үед [[Эйсебио]], [[Герд Мюллер]], [[Дуду Георгеску]], [[Фернандо Гомеш]] нар 2 удаа хүртсэн.<ref name="soccerphile">{{cite web |url=http://www.soccerphile.com/soccerphile/news/golden-boot.html |title=Golden Boot: The Quotients Decide It All |publisher=soccerphile.com |accessdate=2008-02-20 }}</ref> {{legend|#cedff2|2 ялагч тодорсон жил|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" !Улирал !Улс !Тамирчин !|Баг !|Лиг !|Гоол |- |1967–68 |{{sort|POR|{{POR}}}} |[[Эйсебио]] |[[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|42}} |- |1968–69 |{{sort|BUL|{{BUL}}}} |{{sortname|Петар|Жеков}} |[[ЦСКА Софи (хөлбөмбөгийн баг)|ЦСКА Софи]] |{{sort|BUL|{{flagicon|BUL}}}} [[Болгарын хөлбөмбөгийн мэргэжлийн А групп|Болгарын А групп]] |align=center|{{nts|36}} |- |1969–70 |{{sort|GER|{{GER}}}} |{{sortname|Герд|Мюллер}} |[[Бавари Мюнхен]] |{{sort|GER|{{flagicon|GER}}}} [[Германы Бундеслиг]] |align=center|{{nts|38}} |- |1970–71 |{{sort|YUG|{{YUG}}}} |{{sortname|Иосип|Скоблар}} |[[Олимпик Марсель|Марсель]] |{{sort|FRA|{{flagicon|FRA}}}} [[Лиге 1|Францын Лиге 1]] |align=center|{{nts|44}} |- |1971–72 |{{sort|GER|{{GER}}}} |{{sortname|Герд|Мюллер}} |[[Бавари Мюнхен]] |{{sort|GER|{{flagicon|GER}}}} [[Германы Бундеслиг]] |align=center|{{nts|40}} |- |1972–73 |{{sort|POR|{{POR}}}} |[[Эйсебио]] |[[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|40}} |- |1973–74 |{{sort|ARG|{{ARG}}}} |{{sortname|Хектор|Язалде}} |[[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|46}} |- |1974–75 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |{{sortname|Дуду|Георгеску}} |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны Дивизиа А]] |align=center|{{nts|33}} |- |1975–76 |{{sort|CYP|{{CYP}}}} |{{sortname|Сотирис|Кайафас}} |[[Омониа Никоси]] |{{sort|CYP|{{flagicon|CYP}}}} [[Киприйн нэгдүгээр дивизион]] |align=center|{{nts|39}} |- |1976–77 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |{{sortname|Дуду|Георгеску}} |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны Дивизиа А]] |align=center|{{nts|47}} |- |1977–78 |{{sort|AUT|{{AUT}}}} |{{sortname|Ханс|Кранкль}} |[[Рапид Вена]] |{{sort|AUT|{{flagicon|AUT}}}} [[Австрийн Хөлбөмбөгийн Бундселиг|Австрийн Бундеслиг]] |align=center|{{nts|41}} |- |1978–79 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Кеес|Кист}} |[[АЗ (хөлбөмбөгийн баг)|АЗ Алкмаар]] |{{sort|NED|{{flagicon|NED}}}} [[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|34}} |- |1979–80 |{{sort|BEL|{{BEL}}}} |{{sortname|Эрвин|Ванденберг}} |[[Льерс (хөлбөмбөгийн баг)|Льерс]] |{{sort|BEL|{{flagicon|BEL}}}} [[Бельгийн нэгдүгээр дивизион|Бельгийн лиг]] |align=center|{{nts|39}} |- |1980–81 |{{sort|BUL|{{BUL}}}} |{{sortname|Георги|Славков}} |[[Ботев Пловдив]] |{{sort|BUL|{{flagicon|BUL}}}} [[Болгарын хөлбөмбөгийн мэргэжлийн А групп|Болгарын А групп]] |align=center|{{nts|31}} |- |1981–82 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Вим|Кьефт}} |[[Аякс (хөлбөмбөгийн баг)|Аякс]] |{{sort|NED|{{flagicon|NED}}}} [[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|32}} |- |1982–83 |{{sort|POR|{{POR}}}} |{{sortname|Фернандо|Гомеш}} |[[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|36}} |- |1983–84 |{{sort|WAL|{{WAL}}}} |{{sortname|Иан|Раш}} |[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] |{{sort|ENG|{{flagicon|ENG}}}} [[Хөлбөмбөгийн Лигийн нэгдүгээр дивизион|Английн нэгдүгээр дивизион]] |align=center|{{nts|32}} |- |1984–85 |{{sort|POR|{{POR}}}} |{{sortname|Фернандо|Гомеш}} |[[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|39}} |- |1985–86 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Марко|ван Бастен}} |[[Аякс (хөлбөмбөгийн баг)|Аякс]] |{{sort|NED|{{flagicon|NED}}}} [[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|37}} |- |bgcolor=#cedff2|1986–87 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |[[Родион Каматару]] |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны A дивизион]] |align=center|{{nts|44}} |- |bgcolor=#cedff2|1986–87 |{{sort|AUT|{{AUT}}}} |[[Тони Польстер]] |[[Аустриа Вена]] |{{sort|AUT|{{flagicon|AUT}}}} [[Австрийн Хөлбөмбөгийн Бундеслиг|Австрийн Бундеслиг]] |align=center|{{nts|39}} |- |1987–88 |{{sort|TUR|{{TUR}}}} |{{sortname|Танжу|Чолак}} |[[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарай]] |{{sort|TUR|{{flagicon|TUR}}}} [[Туркийн Супер лиг]] |align=center|{{nts|39}} |- |1988–89 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |{{sortname|Дорин|Матеут}} |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны A дивизион]] |align=center|{{nts|43}} |- |bgcolor=#cedff2|1989–90<ref name="Joint1">Сансес, Стойчков нар хувааж хүртсэн.</ref> |{{sort|MEX|{{MEX}}}} |{{sortname|Уго|Санчес}} |[[Реал Мадрид]] |{{sort|ESP|{{flagicon|ESP}}}} [[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|38}} |- |bgcolor=#cedff2|1989–90<ref name="Joint1"/> |{{sort|BUL|{{BUL}}}} |{{sortname|Христо|Стойчков}} |[[PFC CSKA Sofia|CSKA Sofia]] |{{sort|BUL|{{flagicon|BUL}}}} [[Болгарын хөлбөмбөгийн мэргэжлийн А групп|Болгарын А групп]] |align=center|{{nts|38}} |- |1990–91 |{{sort|MKD|{{MKD}}}} |{{sortname|Дарко|Панчев}} |[[Црвена Звезда]] |{{sort|YUG|{{flagicon|YUG}}}} [[Югославын Нэгдүгээр Лиг]] |align=center|{{nts|34}} |} == 1991 - 1996 == Завсрын үеийн, албан ёсны бус ялагчид: {| class="wikitable sortable" !Улирал !Улс !Тамирчин !Баг !Лиг !Гоол ! class="unsortable"|Тэмдэглэл |- |1991–92 |{{sort|SCO|{{SCO}}}} |{{sortname|Алли|Маккойст}} |[[Рэйнжерс (хөлбөмбөгийн баг)|Рэйнжерс]] |[[Шотландын Хөлбөмбөгийн Лигийн Премьер Дивизион|Шотландын Премьер дивизион]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|<ref name="rsssf">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/gboot.html |title=Golden Boot ("Soulier d'Or") Awards |publisher=rsssf.com |accessdate=2008-02-23 }}</ref><ref name=McCoist>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/1342480.stm |title=Life and times of Ally McCoist |publisher=BBC Sport |date=2001-05-21 |accessdate=2008-02-23 }}</ref> |- |1992–93 |{{sort|SCO|{{SCO}}}} |{{sortname|Алли|Маккойст}} |[[Рэйнжерс (хөлбөмбөгийн баг)|Рэйнжерс]] |[[Шотландын Хөлбөмбөгийн Лигийн Премьер Дивизион|Шотландын Премьер дивизион]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|<ref name="rsssf"/><ref name=McCoist/> |- |1993–94 |{{sort|WAL|{{WAL}}}} |{{sortname|Дэвид|Тэйлор}} |[[Портмэдог (хөлбөмбөгийн баг)|Портмэдог]] |[[Уэльсийн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|43}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1994–95 |{{sort|ARM|{{ARM}}}} |{{sortname|Арсен|Аветисян}} |[[Киликиа Ереван|Хоменетмен]] |[[Армений Премьер лиг]] |align=center|{{nts|39}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1995–96 |{{sort|GEO|{{GEO}}}} |{{sortname|Звиад|Энделазе}} |[[Зестапони (хөлбөмбөгийн баг)|Маргвети]] |[[Умаглеси Лига|Гүржийн Умаглеси Лига]] |align=center|{{nts|40}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |} == 1996 оноос хойш == Европын тэмцээнүүдэд багуудын нь үзүүлсэн амжилтыг харгалзан тогтоодог [[УЕФА-гийн коэффициент]]ээр лигүүдийг байр эзлүүлж, шилдэг 5 лигийн тоглогчдын оруулсан гоолыг 2-оор, 6-гаас 21-р байранд бичигдсэн лигийн тоглогчдын оруулсан гоолыг 1.5-аар үржүүлж тооцно. [[Марио Жардел]], [[Тьерри Анри]], [[Диего Форлан]] нар 2 удаа хүртээд байна. {| class="wikitable sortable" !Улирал !Улс !Тамирчин !Баг !Лиг !Гоол !Оноо ! class="unsortable"|Тэмдэглэл |- |1996–97 |{{sort|BRA|{{BRA}}}} |[[Рональдо]] |[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|{{nts|68}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1997–98 |{{sort|GRE|{{GRE}}}} |{{sortname|Никос|Маклас}} |[[Витессе|Витессе Арнхем]] |[[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|{{nts|68}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1998–99 |{{sort|BRA|{{BRA}}}} |{{sortname|Марио|Жардел}} |[[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] |[[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|36}} |align=center|{{nts|72}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1999–2000 |{{sort|ENG|{{ENG}}}} |{{sortname|Кэвин|Филлипс}} |[[Сандерлэнд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерлэнд]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|30}} |align=center|{{nts|60}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/s/sunderland/856691.stm |title=Phillips nets Golden prize |publisher=BBC Sport |date=29 July 2000 |accessdate=23 February 2008 }}</ref> |- |2000–01 |{{sort|SWE|{{SWE}}}} |{{sortname|Хенрик|Ларссон}} |[[Селтик (хөлбөмбөгийн баг)|Селтик]] |[[Шотландын Премьер лиг]] |align=center|{{nts|35}} |align=center|{{nts|52.5}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/celtic/1393528.stm |title=Larsson wins Golden Shoe |publisher=BBC Sport |date=17 June 2001 |accessdate=27 February 2008 }}</ref> |- |2001–02 |{{sort|BRA|{{BRA}}}} |{{sortname|Марио|Жардел}} |[[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]] |[[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|42}} |align=center|{{nts|63}} |align=center|<ref name="ESM">{{cite web |url=http://www.eusm.eu/item/goldenshoe_winners.htm |title=Golden Shoe award winners |publisher=European Sports Magazines |accessdate=7 March 2008 |archive-date=4 Есдүгээр сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904215705/http://www.eusm.eu/item/goldenshoe_winners.htm |url-status=dead }}</ref> |- |2002–03 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Рой|Макаай}} |[[Депортиво де ла Корунья]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|29}} |align=center|{{nts|58}} |align=center|<ref name="ESM" /> |- |2003–04 |{{sort|FRA|{{FRA}}}} |{{sortname|Тьерри|Анри}} |[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|30}} |align=center|{{nts|60}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3743775.stm |title=Henry set for golden shoe |publisher=BBC Sport |date=24 May 2004 |accessdate=23 February 2008 }}</ref> |- |bgcolor=#cedff2|2004–05<ref name="Joint2">Thierry Henry and Diego Forlán were joint winners</ref> |{{sort|FRA|{{FRA}}}} |{{sortname|Тьерри|Анри}} |[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|25}} |align=center|{{nts|50}} |align=center|<ref name="ESM" /> |- |bgcolor=#cedff2|2004–05<ref name="Joint2" /> |{{sort|URU|{{URU}}}} |{{sortname|Диего|Форлан}} |[[Вильяреал (хөлбөмбөгийн баг)|Вильяреал]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|25}} |align=center|{{nts|50}} |align=center|<ref name="ESM" /> |- |2005–06 |{{sort|ITA|{{ITA}}}} |{{sortname|Лука|Тони}} |[[Фиорентина (хөлбөмбөгийн баг)|Фиорентина]] |[[Серие A|Италийн Серие A]] |align=center|{{nts|31}} |align=center|{{nts|62}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.worldsoccer.com/interviews/luca_toni_interview_111336.html |title=Luca Toni |publisher=World Soccer Magazine |date=28 February 2007 |accessdate=12 December 2010 |archive-date=29 Зургадугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629154832/http://www.worldsoccer.com/interviews/luca_toni_interview_111336.html |url-status=dead }}</ref> |- |[[2006–07 оны Европын алтан шаахай|2006–07]] |{{sort|ITA|{{ITA}}}} |{{sortname|Франческо|Тотти}} |[[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Рома]] |[[Серие A|Италийн Серие A]] |align=center|{{nts|26}} |align=center|{{nts|52}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=552524.html |title=Totti crowned Europe's top scorer |publisher=UEFA |date=18 June 2007 |accessdate=23 February 2008 |archive-date=26 Аравдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026031901/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=552524.html |url-status=dead }}</ref> |- |[[2007–08 оны Европын алтан шаахай|2007–08]] |{{sort|POR|{{POR}}}} |{{sortname|Кристиано|Рональдо}} |[[Манчестер Юнайтед]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|31}} |align=center|{{nts|62}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=720667.html |title=Ronaldo scoops ESM Golden Shoe |publisher=UEFA |date=17 June 2008 |accessdate=17 June 2008 |archive-date=4 Нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104075739/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=720667.html |url-status=dead }}</ref> |- |[[2008–09 оны Европын алтан шаахай|2008–09]] |{{sort|URU|{{URU}}}} |{{sortname|Диего|Форлан}} |[[Атлетико Мадрид]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|32}} |align=center|{{nts|64}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/news/newsid=835149.html |title=Forlán claims Golden Shoe and Pichichi awards |publisher=UEFA |date=1 June 2009 |accessdate=1 June 2009 |archive-date=26 Аравдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026032003/http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/news/newsid=835149.html |url-status=dead }}</ref> |- |[[2009–10 оны Европын алтан шаахай|2009–10]] |{{sort|ARG|{{ARG}}}} |{{sortname|Лионель|Месси}} |[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|{{nts|68}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.worldsoccer.com/news/messi_wins_esm_golden_shoe_news_298118.html |title=Messi wins ESM Golden Shoe |publisher=[[World Soccer Magazine]] |date=18 May 2010 |accessdate=12 November 2010 |archive-date=6 Аравдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006003900/http://www.worldsoccer.com/news/messi_wins_esm_golden_shoe_news_298118.html |url-status=dead }}</ref> |} == Эшлэл == {{refs|2}} == Гадны холбоос == {{commonscat|European Golden Shoe|Европын алтан шаахай}} * [https://web.archive.org/web/20070218143845/http://www.eusm.eu/item/goldenshoe.htm European Sports Magazine] * [https://web.archive.org/web/20100316181033/http://www.worldsoccer.com/esm/esmgoldenshoe.php 2009–10 standings] at [[World Soccer (magazine)|WorldSoccer.com]] * [https://web.archive.org/web/20080417051657/http://europeancups.altervista.org/rankings/country%20ranking%202007.htm UEFA coefficients list] * {{cite web |url=http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/football/awards/european_golden_boot.php |title=European Golden Shoe winners from 1968 to 1991 |publisher=napit.co.uk |accessdate=2008-03-07 }} [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн шагналууд]] {{Link FL|pl}} fckyudpk5ho81ob8at3bop0jyrzkl6g 10 сарын 24 0 22099 874132 795970 2026-10-24T03:45:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 874132 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 24''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 264 дахь ([[өндөр жил]] бол 265 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 101 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * [[1648 он|1648]] — Вестфалийн энхийн гэрээ байгуулж [[Гучин жилийн дайн]] дуусгавар болсон. * 1795 — Реч Посполита буюу Польшийн " дахь задрал болсон. * 1844 — [[Чин улс]] болон Францын хаант улсын хоорондох Хуанпу гэрээ байгуулав. * 1929 — "Хар пүрэв гариг" — начало 1929 оны биржийн уналтын эхлэл. * [[1945 он|1945]] — [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрэм|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Дүрэм]] батлагдсан. 51 улс байгуулсан. * 1956 — Унгарын бослогыг дарах гэж зөвлөлтийн цэрэг орсон. * 1980 — Польшид бие даасан «[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]<nowiki/>» үйлдвэрчний эвэл байгуулагдсан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * [[1633 он|1633]] - [[II Жэймс]] (1701 нас барсан) Англи, Шотланд болон Ирландын хаан (1685—1688). * [[1898 он|1898]] - Пэн Дэхуай (1974 онд нас барсан) [[БНХАУ]]-ын төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн, Хятадын маршал. * [[1911 он|1911]] - [[Аркадий Райкин]] (1987 онд нас барсан) театр, эстрадын болон кино жүжигчин, театрын найруулагч, хошин шог зохиолч, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. * [[1966 он|1966]] - [[Роман Абрамович]], оросын болон израилийн бизнес эрхлэгч. * [[1985 он|1985]] - [[Уэйн Рүүни]], Английн хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч. * [[1994 он|1994]] - Өмнө Солонгосын дуучин [[Кристал Чон]] == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * [[1957 он|1957]] — [[Кристиан Диор]] (1905 онд төрсөн) францын хувцас зохион бүтээгч. ==Энэ өдөр худалдаанд гарсан хөгжмийн цомог== [[Coldplay]] - [[Mylo Xyloto]] ---- {{Commonscat|24 October|10 сарын 24}} [[Ангилал:Өдөр|1024]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#24]] cqu9agyvqjpwmhavc4twv6vjwc39bsn Гэрэл зураг 0 22326 874128 873724 2026-10-24T02:47:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874128 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 Майонез 0 23425 874143 621247 2026-10-24T07:31:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874143 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ingredients maonesa.jpg|thumb|right|180px|Майонез хийхэд ордог зүйлс болон хэрэглэдэг багажууд]] '''Майонез''' ({{lang-fr|Mayonnaise}})<ref>{{Cite web |url=https://soosle.ru/majonez/ |title=Үгийг бүрэн дүн шинжилгээ " майонезаас" |access-date=2020-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626230206/https://soosle.ru/majonez/ |archive-date=2020-06-26 |url-status=dead}}</ref> нь өтгөн, цайвар шар өнгөтэй хольц ба тос, өндөгний шар цулцан, нимбэгний шүүс эсвэл цуу болон амт оруулагчаар хийдэг. Майонез нь өндөгний шартай бас маш амтлаг байдаг ч салат амтлагч биш юм. ==Хийх арга== Майонез нь лемоны жүүсээр эсвэл өндөгний шартай цууг хольж хутган гаргадаг байна. Харин өндөг (лекицины уусмалыг агуулдаг) нь хоорондын холбоог сайжруулдаг ба өтгөн зуурмаг байдалтай байлгадаг байна. Өндөгнөөс гадна тос бол дусал бүрийг түргэн холидог. Тосоо хурдан нэмснээр (эсвэл хангалттай, түргэн хутгаж байвал) 2 шингэний холилтыг хадгалдаг (холих технологиор). Гэвч эхлээд сүмсний жишгээр өтгөрүүлэх, тэгэхдээ тосыг багаар багаар хурдан нэмэх хэрэгтэй. Тосоо бүр нэмж дууссаны дараа амт оруулагчаа хутгах хэрэгтэй. Хүнсний дэлгүүрт худалдааны майонез нь өтгөн бас илүү амттай байдаг нь холилтондоо байдаг ба гэртээ үүнийг хялбар хийж болох үйл явц нь холих технологи юм. Гэрийн майонезыг хөргөгчинд 3-4 өдөрт хадгалдаг. Худалдааны (АНУ-ын) хуулиар бол майонезанд өөх тос нь бүх жингийн наад зах нь 65%, харин хадгалах хугацаа нь 6 сар ба түүнээс их байх гэж заасан. ==Түүх== 1756 онд [[Арман де Винеро дю Плесси]] Испанийн [[Маон]] боомтын орчимд Английн флотыг ялсны дараа нутагтаа майонезын жорыг авчирсан гэгддэг. Тэрээр Английн талын ахлах тогоочийг ахлах тогоочоороо тавьж ялалтын баяраа өндөг болон сүмсний цөцгийгөөр баяжуулан тэмдэглэхээр болгожээ. Тэрээр гал тогоондоо цөцгийгүй гэдгээ санаж, ахлах тогоочдоо кремыг оливийн тосоор орлуулахыг захисан ба ийнхүү шинэ хоол хүнсний төрөл төржээ. Тэрхүү ахлах тогооч гүнгийн ялалтыг алдаршуулан ''Маоннез'' гэж сүмсээ нэрлэсэн юм байна. == Цахим холбоос == * {{Wiktionary}} * {{Commonscat|Mayonnaise|Майонез}} <br /> == Эшлэл == [[Ангилал:Хүйтэн сүмс]] t1lrj019n3r09kjsf4w75dq2so1mn0q Дуайт Ховард 0 24120 874131 869429 2026-10-24T03:43:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874131 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Дуайт Ховард | Англиар = Dwight Howard | Зураг = Dwight Howard March 2014.jpg | Хэмжээ = 230px | Байрлал = [[Төвийн тоглогч]] | Өндөр = 211 [[Сантиметр|см]] | Жин = 140 [[Килограмм|кг]] | Баг = Шарлотт Хорнетс | Дугаар = 12 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|mf=yes|1985|12|8}} | Мэндэлсэн газар = [[Жоржиа]], [[Атланта]] | Бага сургууль = Баруун өмнөд Атлантагийн Христийн сургууль | Ахлах сургууль = суралцаагүй | Драфт = 1 | Драфтын жил = 2004 | Сонгогдсон баг = Орландо Мэжик | Багууд = <nowiki> </nowiki> * [[Орландо Мэжик]] (2004—2012) * [[Лос-Анжелес Лейкерс]] (2012—2013) * [[Хьюстон Рокетс]] (2015-2016) * [[Атланта Хоукс]] 2016 -2017 * [[Шарлотт Хорнетс]] 2017-одоо | Алдар цол = <nowiki> </nowiki> * 8 удаа [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт]]онд оролцсон (2007—2014) * [[НБА-гийн шилдэг хамгаалан тоглогч]] (2009—2011) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|НБА-гийн бүх оддын I баг]] (2008—2012) * НБА-гийн бүх оддын II баг (2014) * НБА-гийн бүх оддын III баг (2007, 2013) * Бүх оддын хамгаалалтын I баг (2009—2012) * Бүх оддын хамгаалалтын II баг (2008) * [[НБА-гийн оны шилдэг шинэ тоглогч|НБА-гийн холимог шинэ оддын I баг]] (2005) * [[НБА-гийн цагирагт довтлох тэмцээн]]ий ялагч (2008) * НБА-гийн улирлыг бөмбөг авалтаар тэргүүлэгч (2008—2010, 2012—2013) * НБА-гийн улирлыг хаалтаар тэргүүлэгч (2009—2010) * Шилдэг оюутан тоглогч (Нейсмит) (2004) * Шилдэг оюутан тоглогч (Gatorade) (2004) * Шилдэг оюутан тоглогч (USA Today) (2004) | Медалиуд = {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп|Олимп]]}} {{МедальАлт|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]]|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} {{МедальТэмцээн|[[Сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]}} {{МедальХүрэл|[[2006 оны сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Япон 2006]]|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} {{МедальТэмцээн|[[Сагсан бөмбөгийн Америк тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Америкийн АШТ]]}} {{МедальАлт|Лас-Вегас 2007|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} }} '''Дуайт Дэвид Ховард''' ({{lang-en|Dwight David Howard}}, ''[[1985]] оны [[12 сарын 8|арванхоёрдугаар сарын 8-нд]] [[Жоржиа]] [[муж]]ийн [[Атланта]] [[хот]]од төрсөн'')<ref name=usa>{{Webarchiv|url=http://www.usabasketball.com/biosmen/dwight_howard_bio.html |wayback=20071128114231 |text=Dwight Howard |archiv-bot=2023-09-26 09:48:00 InternetArchiveBot }}, usabasketball.com, accessed February 24, 2008.</ref> — [[Америк]]ийн мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны (НБА) [[Шарлотт Хорнетс]] багийн [[Төвийн тоглогч (сагсан бөмбөг)|төвийн бүсийн]] тоглогч юм. Түүнчлэн [[Хүчний довтлогч (сагсан бөмбөг)|хүчний довтлогчийн]] байрлалд тоглодог бөгөөд [[Өмнөд Атлантагийн Христийн сургууль|Өмнөд Атлантагийн Христийн сургуулийг]] төлөөлөн [[2004]] оны [[2004 оны НБА-гийн драфт|драфтын]] нэгээр гарч Мэжикт элссэн түүхтэй. ==Товчхон== [[НБА-гийн Бүх оддын тоглолтын жагсаалт|Бүх оддын тоглолтонд]] таван удаа оролцож, [[Бүх НБА]]-гийн багт таван удаа сонгогдож, [[Бүх НБА-гийн хамгаалалтын баг]]ийн гишүүн, [[НБА-гийн Оны шилдэг хамгаалалтын тоглогч]]оор гурван удаа шалгарч, [[Самбараас бөмбөг авалт (сагсан бөмбөг)|самбараас бөмбөг авалт]], [[Бөмбөг таслалт (сагсан бөмбөг)|бөмбөг таслалт]], [[нийт шидэлтийн хувь]] болон [[торгуулийн шидэлт]]ийн хувиараа тус тус лигийн туршид үнэмлэхүй амжилт үзүүлж байсан "[[Супермэн]]" хочит тэрээр дивизионд гурван удаа, конференцид нэг удаа түрүүлж, улмаар [[2008]] оны [[НБА-гийн Бүх Оддын тоглолт|НБА-гийн Слам Данкийн аваргаар]] шалгарч байв. [[Бээжингийн олимп|2008]] оны [[Зуны олимп|олимпын наадамд]] [[АНУ-ын Сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ-ын шигшээ багийн]] гарааны бүрэлдэхүүнд багтаж алтан медаль хүртсэн. 2026 оны 9-р сард Монголд амралтаараа ирж зочилсон. [[File:Kobe Bryant left floater.jpg|200px|thumb|left|Ховард [[Лос Анжелес Лэйкерс]] багийн [[Коби Брайант]]ын шидэлтийн эсрэг]] ==Эшлэл== * [https://web.archive.org/web/20210516005939/https://dwighthoward.com/ Албан ёсны цахим хуудас] * {{basketball-reference}} {{reflist}} {{Хьюстон Рокетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2004 оны НБА-гийн драфт}} {{НБА-гийн драфтыг тэргүүлэгчид}} {{НБА-гийн улирлыг самбараас бөмбөг авалтаар тэргүүлэгч‎}} {{DEFAULTSORT:Ховард, Дуайт}} [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч]] [[Ангилал:Хьюстон Рокетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] fi1ot3qupzqevcemrbp8l2vdoe13vcf Атеизм 0 24173 874118 873697 2026-10-23T23:28:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874118 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh Португал хэл 0 25519 874157 873762 2026-10-24T11:29:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874157 wikitext text/x-wiki {{short description|Роман хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Португал хэл | nativename = {{lang|pt|português}} | pronunciation = {{IPA|pt|puɾtuˈɣeʃ|}} / {{IPA|pt|poʁtuˈɡe(j)s|}} | states = [[Португал]], [[Бразил]], [[Португали хэлээр ярьдаг Африкийн орнууд|Африк]], болон [[Португал хэлтэй ертөнц]]ийн бусад байршил | speakers = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|260.000000|2}} сая | date = 2024 | ref = e25 | speakers2 = [[Хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|35.000000|2}} сая ~ 40 сая (2024)<br>Нийт: {{sigfig|300.000000|2}} сая<ref>https://www.ethnologue.com/language/por/</ref> | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Итали хэлнүүд|Итали]] | fam3 = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]] | fam4 = [[Латин хэл|Латин]] | fam5 = [[Роман хэлний бүлэг|Роман]] | fam6 = [[Итали-Барууны хэлнүүд|Итали-Баруун]] | fam7 = [[Баруун Романы хэлнүүд|Баруун Роман]] | fam8 = [[Галл-Романы хэлнүүд|Галл]]-[[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн]] | fam9 = [[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн Роман]] | fam10 = [[Баруун Иберийн хэлнүүд|Баруун Иберийн]] | fam11 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | ancestor = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]] | ancestor2 = [[Ардын Латин хэл|Ардын Латин]] | ancestor3 = [[Прото-Роман хэл|Прото-Роман]] | ancestor4 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | script = {{plainlist| *[[Латин бичиг|Латин]] ([[Португал цагаан толгой]]) *[[Португал брайл үсэг]]}} | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Арван улс (Есөн бүрэн эрхт улс)]] | {{Flagcountry|Ангол}} | {{Flagcountry|Бразил}} | {{Flagcountry|Гвиней-Бисау}} | {{Flagcountry|Зүүн Тимор}} | {{Flagcountry|Кабо-Верде}} | {{Flagcountry|Мозамбик}} | {{Flagcountry|Португал}} | {{Flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}} | {{Flagcountry|Экваторын Гвиней}}<ref>{{cite web |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775 |title=Continúan los actos del Día de la Lengua Portuguesa y la Cultura Lusófona |date=2016-05-10 |website=Бүгд Найрамдах Экваторын Гвиней Улсын Засгийн газар |trans-title=Португал хэл, Португалийн соёлын өдрийг тэмдэглэх үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байна |access-date=2024-10-05 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226150155/https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775%20 |url-status=live }}</ref> | | }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Нэг хараат улс]] | {{Flagcountry|Макао}} ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]) }} | minority = {{Collapsible list | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=[[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Соёлын хэл]] | {{Flagcountry|Испани}} ([[Галиси хэл]]) |{{Flagcountry|Өмнөд Африк}} |{{Flagcountry|Уругвай}}<ref>{{Cite journal |last=Гутьеррес Боттаро |first=Сильвиа Этел |title=El portugués uruguayo y las marcas de la oralidad en la poesía del escritor uruguayo Agustín R. Bisio |date=2014 |url=http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |journal=Abehache |volume=4 |issue=6 |trans-title=Уругвайн зохиолч Агустин Р.Бисиогийн яруу найраг дахь Уругвайн португал ба аман тэмдэг |language=es |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812061109/http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |archive-date=2019-08-12 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |title=Historia lingüística del Uruguay |website=historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405013655/http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/ |archive-date=2019-04-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite conference |last1=Фернандес Агуэрре |first1=Табаре |title=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |pages=11–15 |trans-title=Уругвай дахь бүс нутаг, суралцах харилцааны талаархи зарим онолын арга зүйн тэмдэглэл |language=es |last2=Гонзалес Бруззе |first2=Махира |last3=Родригес Инголд |first3=Сесилия |year=2017 |hdl=20.500.12008/10776 |hdl-access=free |conference=XVI Jornadas de Investigación : la excepcionalidad uruguaya en debate: ¿como el Uruguay no hay? |access-date=2024-10-05 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507021434/https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |url-status=live }}</ref> |[[Португал хэлийг албан ёсны хэл болгон ашигладаг олон улсын байгууллагуудын жагсаалт|Олон улсын олон байгууллага]]}} | agency = {{plainlist| *'''Португал''':<br />[[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи]] <small>([[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи, Уран зохиолын анги|Лиссабоны академийн уран зохиолын анги]])</small> *'''Бразил''':<br />[[Бразилийн уран зохиолын академи]] *'''Мозамбик:'''<br />[[Мозамбикийн Португал хэлний сургууль]] <small>(ирээдүйд)</small>}}{{citation needed|date=April 2023}} | iso1 = pt | iso2 = por | iso3 = por | linglist = por.html | lingua = 51-AAA-a | map = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg | mapcaption = {{legend|#002375|Олонхын төрөлх хэл}} {{legend|#1886fe|Албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш}} {{legend|#79bdff|Соёлын, хоёрдугаар хэл}} | notice = IPA | glotto = port1283 | glottorefname = Portuguese }} '''Португал хэл''' бол [[Португал]] улсын үндсэн хүн ам [[португал үндэстэн]] болон [[Бразил]] улсын үндсэн хүн амын [[төрөлх хэл]] юм. Мөн хуучин Португал улсын эзэмшилд байсан нутгуудад португал хэл өргөн тархсан байдаг.<ref name="CPLP">{{cite web|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|title=Estados-membros da CPLP|language=Portuguese|date=28 February 2011|access-date=11 Гуравдугаар сар 2012|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=dead}}</ref> Хэл шинжлэлийн ангиллаар [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ язгуурын]] Роман хэлний бүлэгт багтана. Португал хэлийг өдгөө 276 сая орчим хүн эх хэлээ болгон ашиглаж, 9 улс албан ёсны хэлээ хэмээн хуульчилжээ. [[Португал]], [[Бразил]], [[Ангол]], [[Мозамбик]], [[Кабо-Верде]], [[Гвиней-Бисау]], [[Сан-Томе ба Принсипи]], [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинеи]] (испани, франц хэлийн хамт), [[Зүүн Тимор]] (австронезийн тетум хэлийн хамт), мөн [[Макао]] (хятад хэлний хамт) португал хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг. Испани, франц, итали зэрэг "Роман" хэлний бүлгийн гарал үүсэлтэй учраас бусад роман хэлтэй ихээхэн нийтлэг зүйлтэй байдаг. Ялангуяа [[Испани хэл|испани]] хэлтэй ихээхэн ойролцоо байдаг. == Эх үүсвэр == {{reflist}} [[Ангилал:Португал хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэг]] [[Ангилал:Роман хэл]] [[Ангилал:Португалын хэл]] [[Ангилал:Анголын хэл]] [[Ангилал:Бразилын хэл]] [[Ангилал:Кабо-Вердегийн хэл]] [[Ангилал:Зүүн Тиморын хэл]] [[Ангилал:Гвиней-Бисаугийн хэл]] [[Ангилал:Макаогийн хэл]] [[Ангилал:Сан-Томе ба Принсипийн хэл]] [[Ангилал:Мозамбикийн хэл]] [[Ангилал:Энэтхэгийн хэл]] [[Ангилал:Парагвайн хэл]] [[Ангилал:Уругвайн хэл]] 4hbidxsd5miu4djifulr2elskcnq7w7 Махарбек Хадарцев 0 28357 874144 692998 2026-10-24T07:57:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874144 wikitext text/x-wiki {{MedalTableTop}} {{MedalSport | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]]}} {{MedalCompetition|[[Олимпын наадам]]}} {{MedalCountry | {{URS}} }} {{MedalGold| [[Сөүлийн олимп|Сөүл 1988]] |90 кг}} {{MedalCountry | {{ТУХН}} }} {{MedalGold| [[Барселоны олимп|Барселона 1992]] |90 кг}} {{MedalCountry | {{flagicon|RUS}} [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] }} {{MedalSilver| [[Атлантын олимп|Атланта 1996]] |90 кг}} {{MedalCompetition|[[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{MedalCountry | {{URS}} }} {{MedalGold| Будапешт 1986 |90 кг}} {{MedalGold| Клермон-Ферран 1987 |90 кг}} {{MedalGold| Мартиньи 1989 |90 кг}} {{MedalGold| Токио 1990 |90 кг}} {{MedalGold| Варна 1991 |90 кг}} {{MedalCountry | {{flagicon|RUS}} [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] }} {{MedalBronze| Торонто 1993 |90 кг}} {{MedalSilver| Стамбул 1994 |90 кг}} {{MedalSilver| Атланта 1995 |90 кг}} {{MedalBottom}} '''Махарбек Хадарцев''' ({{lang-ru|Махарбек Хазбиевич Хадарцев}}) - [[Олимпын наадам|олимпын]] хошой, [[чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн]] тав, [[Европ]]ын дөрөв, улсынхаа олон удаагийн аварга иддээ [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын, хожмоо [[Оросын Холбооны Улс]]ын нэрийн өмнөөс барилдаж байгаад зодог тайлсан [[чөлөөт бөх]]ийн тамирчин. ==Бөхийн амжилт== Зөвлөлтийн бөх Махарбек Хадарцев 1986-1993 онуудад [[чөлөөт бөх]]ийн 90 кг жинд дэлхийд босоо байлаа. Энэ үед [[Олимпийн наадам|олимпод]] хошой (1988, 1992), [[чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийд]] таван (1986—1989, 1990, 1991) удаа аваргалсан. Дараа нь Оросын бөх Хадарцев олимпоос нэг мөнгө (1996), ДАШТ-аас хоёр мөнгө (1994, 1995), нэг хүрэл медаль (1993) хүртэж байв. 2000 онд эргэн ирж, Оросоос орж чадахгүй болохоор [[Узбекистан]]ы нэрийн өмнөөс олимпын наадамд дөрөв дэх удаагаа барилдсан боловч медальт байранд шалгарч чадаагүй. ==Хувийн намтар== Махарбек Хадарцев {{Birth date and age|df=yes|1964|10|2}}-нд ЗХУ-ын [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]]-ын харьяа [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Умард Осети Улс|Умард Осетийн]] өөртөө засах улсын Алагир районы нутаг Суадаг сууринд төржээ. Түүний төрсөн ах мөн л ЗХУ-ын шигшээ багийн тамирчин, гурван удаагийн дэлхийд аварга бөх [[Аслан Хадарцев]] (1961—1990) 1990 онд автын ослоор тэнгэрт хальжээ.<ref>[http://sportlegend.kulichki.net/wrestling/khadartsev.htm Легенды советского спорта — Махарбек Хадарцев]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ossetians.com/rus/news.php?newsid=478 |title=Аслан Хадарцев на сайте ossetians.com |access-date=2012-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160103145521/http://ossetians.com/rus/news.php?newsid=478 |archive-date=2016-01-03 |url-status=dead}}</ref> Махарбек Хадарцев 1986 онд [[ЗХУ-ын гавьяат тамирчин]] цолоор шагнагдсан. 1993 оноос «Дарьял» шар сийрэг, хийжүүлсэн ундааны үйлдвэрийн ерөнхий захирлаар ажиллаж байгаа. Анх 1995—1999 оны хооронд Хадарцев [[Умард Осети]]йн хурлын төлөөлөгчөөр сонгогдож байсан бол одоо бүр дэвшиж «Нэгдмэл Орос» намын гишүүн, [[Оросын Холбооны Улсын Төрийн Дум]]ын гишүүн (2011 оны 12 сарын 21-нээс) болжээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Хадарцев, Махарбек}} [[Ангилал:ЗХУ-ын бөх]] [[Ангилал:Оросын бөх]] [[Ангилал:Узбекистаны бөх]] [[Ангилал:Бөхийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн европын аварга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:ТУХН-ийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Узбекистаны олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Осетчууд]] [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] bavft5jybjur5uk8bhvo869iwxxyk0d Гомбожавын Занданшатар 0 32894 874127 870562 2026-10-24T02:31:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874127 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Zandanshatar 2025.png |тайлбар = Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6 дугаар сарын 13-2026 оны 3 дугаар сарын 28 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = [[Ням-Осорын Учрал]] |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019 оны 2 дугаар сар-2024 оны 7 дугаар сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019 оны 2 дугаар сарын 1 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009 оны 11 дүгээр сар-2012 оны 8 дугаар сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012 оны 7 дугаар сар-2013 оны 11 дүгээр сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = 1970 оны 3 дугаар сарын 8 |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[Баянхонгор аймаг| Баянхонгор]] аймгийн [[Баацагаан сум|Баацагаан]] суманд төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] асан. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref name=":2">{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв. Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref name=":3">https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ. Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref name=":3" /> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна. 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref name=":3" /> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ. Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref name=":2" /> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref name=":4" /> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref name=":5">https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref name=":5" /> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref name=":5" /> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref name=":5" /> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref name=":5" /> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref name=":6">{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref name=":6" /> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13-наас<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref>-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":3" /> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2019 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009120818/https://news.mn/r/2652241/ |url-status=dead }}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=Нийтийн өргөдөл хүлээн авах Улсын Их Хурлын цахим систем ажиллаж эхэллээ |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/2083785/ |title=Archive copy |access-date=2025-12-20 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106133211/https://news.mn/r/2083785/ |url-status=dead }}</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|284x284px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106114637/https://cnbc.mn/news/h2i35 |archive-date=2026-01-06 |url-status=dead}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> {{Further|Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар}} 2025 оны 6 дугаар сарын 18-нд Ерөнхий сайд Г.Занданшатар засгийн газраа албан ёсоор бүрдүүлсэн. Уг засгийн газар нь 15 яам, 19 сайдтай байсан ба МАН, [[ХҮН нам|ХҮН]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]-ын дунд байгуулагдсан эвслийн засгийн газар байв.<ref>{{Cite web |last=А|first=Ням-Өлзий|date=2025-06-17|title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна|url=https://ikon.mn/n/3fld|access-date=2026-02-25|website=ikon.mn|language=mn}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === [[Файл:Prime Minister Gombojavyn Zandanshatar during a parliamentary vote on 17 October 2025.jpg|thumb| Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай тогтоолыг УИХ-аар батлах үеэр. 2025.10.17]] 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210185533/https://news.mn/r/2829423/ |url-status=dead }}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024134740/https://news.mn/r/2830191/ |url-status=dead }}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. === Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь === [[File:Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27.jpg|thumb|thumb|350px|right|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27]] 2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв.<ref>{{Cite web |last=time.mn |title=О.Цогтгэрэл: Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл АН-ын бүлэг чуулганы хуралд оролцохгүй |url=https://time.mn/n/150248 |access-date=2026-03-28 |website=time.mn |language=mn}}</ref> Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров.<ref>{{Cite web |title=Өнөөдөр АН чуулганд оролцохгүй бол Засгийн газрын хувь заяа бүрхэг болно |url=https://sonin.mn/newsDetail/16054 |access-date=2026-03-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Н.Учрал: УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, улс төрийн шийдвэр гаргах шаардлагатай |url=https://gogo.mn/r/340579?i= |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд гаргав.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=ЧУУЛГАН: Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөллөө |url=https://gogo.mn/r/e04oqd |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/2118716/ |title=Archive copy |access-date=2025-12-20 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106122907/https://news.mn/r/2118716/ |url-status=dead }}</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] rrg6nqk7cja6r5eo5gws6jb6mwp0noc Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 874124 873713 2026-10-24T01:12:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874124 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-10-24 01:12:25 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] trs0ghnkttmbu4h6gd4x6ttufinxx1f Дэлхийн улсуудын татварын түвшин 0 35794 874134 870312 2026-10-24T03:58:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874134 wikitext text/x-wiki [[File:Federal Sales Taxes.png|upright=1.3|right|thumb|Үндэсний түвшний борлуулалтын татвар / НӨАТ-ын хэмжээг харуулсан дэлхийн газрын зураг (2019 оны 10 сар)]] Ихэнх улс орны [[татварын хууль тогтоомж]] нь маш нарийн төвөгтэй бөгөөд [[татварын дарамт]] нь улс орон, орон нутгийн нэгж бүрийн өөр өөр бүлэгт өөр өөр байдаг тул [[татварын хувь хэмжээ]]г улс орнуудаар харьцуулах нь хэцүү бөгөөд зарим талаараа субьектив юм. Жагсаалтад үндсэн татварын төрөл болох [[аж ахуйн нэгжийн татвар]], [[​​орлогын татвар|хувь хүний ​​орлогын татвар]], [[борлуулалтын татвар]] ([[Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар|НӨАТ]] багтсан), [[хөрөнгийн нэмэгдлийн татвар]], [[эд хөрөнгийн татвар]], [[өв залгамжлалын татвар]] зэрэг багтсан. Хувь хүний ​​орлогын албан татварт нийгмийн даатгалын шимтгэл болон бүх татвар багтана. Нийгмийн даатгалын шимтгэл нь хувь хүний ​​баялагт хувь нэмэр оруулдаг ба тэтгэвэрт гарах эсвэл цагаачлах үед нэг удаагийн эсвэл тэтгэвэр хэлбэрээр буцаан төлдөг тул тооцохгүй. Зөвхөн дээд хязгааргүй нийгмийн даатгалын шимтгэлийг хамгийн дээд ахиу татварын хувь хэмжээнд хамруулж болно, учир нь эдгээр нь л хүн амын дунд хуваарилах татвар юм. Зарим бусад татвар (жишээ нь, [[үл хөдлөх хөрөнгийн татвар]]) болон [[орлогын татвар]]ыг энд харуулаагүй болно. Жагсаалтад орсон улсын корпораци эсвэл хувь хүний ​​татварын бодит ачааллыг илэрхийлэхийн тулд хүснэгт нь бүрэн илтгэгч юм. Үзүүлсэн татварын хувь хэмжээ нь завсрын бөгөөд хасалт, чөлөөлөлт, хөнгөлөлтийг тооцоогүй. Үр ашигтай хувь хэмжээ нь завсрын ханшаас ихэвчлэн бага байдаг. Холбооны (АНУ, Канад гэх мэт) татварын хувь хэмжээг улсын дундажаар бичсэн бөгөөд мужаас хамаарч өөр өөр байдаг. == Улс орон, нутаг дэвсгэрийн татварын хувь хэмжээ == {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |Улс ! rowspan="2" |[[Аж ахуй нэгжийн татвар]] ! colspan="2" |[[Орлогын татвар|Хувь хүний орлогын татвар]] ! rowspan="2" |[[Хөрөнгийн нэмэгдлийн татвар]]<ref>{{cite web |title=Хөрөнгийн нэмэгдлийн татварын (CGT) хувь хэмжээ |url=https://taxsummaries.pwc.com/quick-charts/capital-gains-tax-cgt-rates}}</ref> ! rowspan="2" |[[Эд хөрөнгийн татвар]] ! rowspan="2" |[[Өв залгамжлалын татвар]] ! rowspan="2" |[[Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар|НӨАТ]] эсвэл [[Борлуулалтын татвар]] ! rowspan="2" |Цааш унших |- !Хамгийн доод хэмжээ !Хамгийн өндөр хэмжээ |- | {{flagcountry|Афганистан}} | 20%<ref name="AfghKazCorp">{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2017-04-26/big-business-big-iidea-for-the-budget/8473224|title=Big business has a solution for the budget deficit: Give us $12b|date=2017-04-26|access-date=2025-03-25|work=ABC News|first=Эндрю|last=Робертсон|archive-date=2017-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504041608/http://www.abc.net.au/news/2017-04-26/big-business-big-iidea-for-the-budget/8473224|url-status=live}}</ref> | 0%<ref name="Afgh">{{cite web|url=https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2015/11/afghanistan-income-tax.html|title=Афганистан – Орлогын татвар|date=2016-06-14|access-date=2025-03-25|work=KPMG|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504041353/https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2015/11/afghanistan-income-tax.html|archive-date=2017-05-04|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | 20%<ref name="Afgh"/> | | | | 0%<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-taxation-idUSKBN14U09X|title=Afghan businesses feel squeeze from government tax drive|work=Reuters|date=2017-01-09|access-date=2025-03-25|first=James|last=Mackenzie|archive-date=2017-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504042419/http://www.reuters.com/article/us-afghanistan-taxation-idUSKBN14U09X|url-status=live}}</ref> Гэвч Талибаны дор байсан бүс нутагт зарим хүнсний бүтээгдэхүүнд бага хэмжээний хураамжийг хууль бусаар нэмдэг байжээ<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-taliban-finance/taliban-tax-collectors-help-tighten-insurgents-grip-in-afghanistan-idUSKCN1NB19Y | title=Taliban tax collectors help tighten insurgents' grip in Afghanistan | newspaper=Ройтерс | date=2018-11-06 }}</ref> | [[Афганистаны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Албани}} | 15%<ref name="auto2">{{Cite web |url=https://files.taxfoundation.org/20201208152358/2020-Corporate-Tax-Rates-around-the-World.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-03-25 |archive-date=2021-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719015959/https://files.taxfoundation.org/20201208152358/2020-Corporate-Tax-Rates-around-the-World.pdf |url-status=live }}</ref> | 0%<ref name="AlbInc">{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Albania-Individual-Taxes-on-personal-income|title=Албани - Хувь хүний орлогын албан татвар|work=PWC|access-date=4 May 2017|date=2016-12-01|archive-date=2017-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528213731/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Albania-Individual-Taxes-on-personal-income|url-status=live}}</ref> | 23%<ref name="AlbInc"/> |15% | | | 20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />6% {{small|(аялал жуулчлалын үйлчилгээ)}}<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-04/07/c_136188315.htm|title=Албани улс аялал жуулчлалын татвараа 6 хувь хүртэл буурууллаа|work=Xinhua News|access-date=2025-03-25|date=2017-04-07|archive-date=2017-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407060034/http://news.xinhuanet.com/english/2017-04/07/c_136188315.htm|url-status=live}}</ref> |[[Албанийн татварын тогтолцоо]] |- |{{flagcountry|Алжир}} | 26% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />19% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}<ref>{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Algeria-Corporate-Taxes-on-corporate-income|title=Алжиры аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар|work=PWC|access-date=2025-03-25|archive-date=2017-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929062320/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Algeria-Corporate-Taxes-on-corporate-income|url-status=live}}</ref> | 0%<ref name="AlgInc">{{cite web|url=http://www.pkf.com/media/1944991/algeria%20pkf%20tax%20guide%202013.pdf|title=Алжирын татварын гарын авлага 2013|work=PKF|access-date=2025-03-25|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918211557/http://www.pkf.com/media/1944991/algeria%20pkf%20tax%20guide%202013.pdf|url-status=live}}</ref> | 35%<ref name="AlgInc"/> |15% оршин суугч, 20% оршин суугч бус | | | 19% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<ref name="AlgOth"/><br />9% {{small|(үндсэн бүтээгдэхүүн)}}<ref name="AlgOth">{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Algeria-Corporate-Other-taxes|title=Algeria Other Taxes|work=PWC|date=2016-12-13|access-date=2025-03-25|archive-date=2017-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929062316/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Algeria-Corporate-Other-taxes|url-status=live}}</ref> | [[Алжирын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Америкийн Самоа}} | 34%<ref name="auto2"/> | 4%<ref>{{cite web|url=http://samoanews.com/treasurer-tells-fono-wage-tax-should-be-repealed?qt-photos_videos=1|title=Treasurer tells Fono wage tax should be repealed|date=2014-03-26|work=Samoa News|access-date=2025-03-26|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530000837/http://samoanews.com/treasurer-tells-fono-wage-tax-should-be-repealed?qt-photos_videos=1|url-status=live}}</ref><ref name="AmSa"/> | 6%<ref name="AmSa">{{cite web|url=http://www.doc.as/wp-content/uploads/2014/02/Investment-Guide-2014-reduced.pdf|title=American Samoa Investment Guide 2014|work=Амбан захирагчийн тамгын газар|access-date=2025-03-30|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530001123/http://www.doc.as/wp-content/uploads/2014/02/Investment-Guide-2014-reduced.pdf|url-status=live}}</ref> | | 0% | | 0%<ref>{{cite web|url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/274609/5-percent-sales-tax-proposed-for-american-samoa|title=5% sales tax proposed for American Samoa|work=Radio New Zealand|date=2015-05-26|access-date=2025-03-30|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530001119/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/274609/5-percent-sales-tax-proposed-for-american-samoa|url-status=live}}</ref><ref name="AmSa"/> | [[Америкийн Самоагийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Андорра}} | 10%<ref>{{cite news | url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/dec/27/andorra-financial-crisis-tax | location=Лондон | work=The Guardian | first=Жилс | last=Тремлетт | title=Andorra gets a taste of taxation | date=2011-12-27 | access-date=2025-03-30 | archive-date=2012-11-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121120210126/http://www.guardian.co.uk/world/2011/dec/27/andorra-financial-crisis-tax | url-status=live }}</ref> | 0%<ref name="andorra">{{cite web |url= https://andorraguides.com/tax/rates/#income-tax-rates-in-andorra-for-residents |title= Андоррагийн татварын хувь хэмжээ |date= 2018 |accessdate= 2025-03-30 |archive-date= 2020-03-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200318191200/https://andorraguides.com/tax/rates/#income-tax-rates-in-andorra-for-residents |url-status= live }}</ref> | 10%<ref name="andorra"/> | | | | 4.5% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br>9.5% {{small|(банкны үйлчилгээ)}}<br>2.5%, 1% эсвэл 0% {{small|(бууруулсан хэмжээ)}}<ref name="AndDel">{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-andorrahighlights-2017.pdf|title=International Tax Andorra Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504050747/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-andorrahighlights-2017.pdf|archive-date=2017-05-04|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | [[Андоррагийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Ангол}} | 30%<ref name="AngRat">{{cite web|url=http://www.pkf.com/media/10028474/angola-tax-guide-2016-17.pdf|title=Angola Tax Guide 2016/17|work=PKF|access-date=2025-03-30|date=2016|archive-date=2017-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504052457/http://www.pkf.com/media/10028474/angola-tax-guide-2016-17.pdf|url-status=live}}</ref> | 0%<ref name="AngRat"/> | 17%<ref name="AngRat"/> |10% | | | 14%<ref>{{Cite web|title=Angola Indirect Tax Changes for 2021|url=https://www.ey.com/en_gl/tax-alerts/angola-indirect-tax-changes-for-2021|access-date=2021-12-02|website=www.ey.com|language=en-GL|archive-date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202095138/https://www.ey.com/en_gl/tax-alerts/angola-indirect-tax-changes-for-2021|url-status=dead}}</ref> | [[Анголын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Ангиль}} | 0%<ref name="Anguil">{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-anguillahighlights-2017.pdf|title=International Tax Anguilla Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530005929/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-anguillahighlights-2017.pdf|archive-date=2017-05-30|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | colspan="2" | 0%<ref name="Anguil"/> | | | | 0%<ref name="Anguil"/> | [[Ангилийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Антигуа ба Барбуда}} |25%<ref>{{cite web|date=2020-11-11|title=Corporate Tax Rates Table - KPMG Global|url=https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html|access-date=2025-03-30|website=KPMG|language=en-US|archive-date=2021-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428075350/https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html|url-status=live}}</ref> | colspan="2" |0%<ref name="home.kpmg">{{cite web|date=2020-11-11|title=Individual Income Tax Rates Table - KPMG Global|url=https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/individual-income-tax-rates-table.html|access-date=2025-03-30|website=KPMG|language=en-US|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501212641/https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/individual-income-tax-rates-table.html|url-status=live}}</ref> | | | |15%<ref>{{cite web|date=2020-10-28|title=Antigua - Indirect Tax Guide - KPMG Global|url=https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2018/10/antigua-indirect-tax-guide.html|access-date=2025-03-30|website=KPMG|language=en-US|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205815/https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2018/10/antigua-indirect-tax-guide.html|url-status=live}}</ref> | [[Антигуа ба Барбудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Аргентин}} | 35% оршин суугч<br>15% оршин суугч бус<ref name="Arge">{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/international-business-support/deloitte-cn-ibs-argentina-country-invest-en-2016.pdf|title=Taxation and Investment in Argentina 2016|work=Deloitte|access-date=2025-03-30|archive-date=2017-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504052942/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/international-business-support/deloitte-cn-ibs-argentina-country-invest-en-2016.pdf|url-status=live}}</ref> | 9%<ref name="Arge"/> | 35%<ref name="Arge"/> |15% | | | 21%<ref name="Arge"/> | [[Аргентины татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Армени}} | 18%<ref name="ArmTax">{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-armeniahighlights-2021.pdf|title=International Tax Armenia Highlights 2021|work=Deloitte|access-date=2025-03-30|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512152147/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-armeniahighlights-2021.pdf|url-status=live}}</ref> | 22%<ref name="ArmTax"/> | 22%<ref name="ArmTax"/> | 10-20% | | | 20%<ref name="ArmTax"/> | [[Арменийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Аруба}} | 25%<ref name="ArubTax">{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-arubahighlights-2017.pdf|title=International Tax Aruba Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504221247/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-arubahighlights-2017.pdf|archive-date=2017-05-04|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | 7%<ref name="ArubTax"/> | 58.95%<ref name="ArubTax"/> | | | | 1.5% {{small|(эргэлтийн татвар)}}<ref name="ArubTax"/> | [[Арубагийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Австрали}} | 30% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />25% {{small|(нэгжийн үндсэн хэмжээ)}}<ref name="AustTax">{{cite web|title=Changes to company tax rates|url=https://www.ato.gov.au/Rates/Changes-to-company-tax-rates/?page=1#Base_rate_entity_company_tax_rate|work=Australian Tax Office|access-date=2021-05-11|archive-date=2021-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511212007/https://www.ato.gov.au/Rates/Changes-to-company-tax-rates/?page=1#Base_rate_entity_company_tax_rate|url-status=live}}</ref><ref group="Note">Жилийн 2 сая австрали доллараас дээш орлоготой бизнес эрхлэгчид 30%, бусад бүх бизнес 26% төлдөг.</ref> | 0%<ref name="AustTax"/> | 45%<ref>{{cite web|url=http://theconversation.com/explainer-what-is-the-temporary-deficit-levy-and-why-was-it-introduced-60432|title=Explainer: what is the temporary deficit levy and why was it introduced?|work=The Conversation|date=2016-06-03|access-date=2025-03-30|first=Ross|last=Guest|archive-date=2017-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504222825/http://theconversation.com/explainer-what-is-the-temporary-deficit-levy-and-why-was-it-introduced-60432|url-status=live}}</ref> | 0-45% (Орлогын татварын хувьтай адил) | | | 10% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />0% {{small|(зайлшгүй шаардлагатай зүйлс)}}<ref name="AustTax"/> | [[Австралийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Австри}} | 25%<ref name="Austria">{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-austriahighlights-2017.pdf|title=International Tax Austria Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504223420/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-austriahighlights-2017.pdf|archive-date=2017-05-04|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | 0%<ref name="Austria"/> | 55%<ref name="Austria"/> |27.5% | | | 20% {{small|(стандарт хэмжэ)}}<br />13% {{small|(аялал жуулчлалын үйлчилгээ)}}<br />10% {{small|(үндсэн эд зүйлс)}}<ref name="Austria"/> | [[Австрийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Азербайжан}} | 20%<ref name="Azer">{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/international-business-support/deloitte-cn-ibs-azerbaijan-int-tax-en-2017.pdf|title=International Tax Azerbaijan Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-04-01|archive-date=2017-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505005931/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/international-business-support/deloitte-cn-ibs-azerbaijan-int-tax-en-2017.pdf|url-status=live}}</ref> | 14%<ref name="Azer"/> | 25%<ref name="Azer"/> | <ref>{{Cite web |last=Каспийн хуулийн төв |first=Law and Tax Services |date=2024-10-22 |title=Азербайжан дахь хөрөнгийн орлогын татвар. |url=https://www.caspianlegalcenter.az/insights/more/capital-gains-tax-azerbaijan |access-date=2025-04-01 |website=Каспийн хуулийн төв |language=en}}</ref> | | | 18%<ref name="Azer"/> | [[Азербайжаны татварын тогтолцоо]] |- |{{flagcountry|Азор}} |13.6% <small>([[Жижиг дунд үйлдвэрлэл|ЖДҮ]] эрхлэгчдэд хүчинтэй бөгөөд 15000€ татвар ногдох ашиг хүртэл хүчинтэй)</small><ref name=":3">{{cite web|url=http://www.investinazores.com/index.php/pt/diferencial-fiscal-competitivo|title=Diferencial Fiscal Competitivo|website=www.investinazores.com|access-date=2025-04-01|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205124616/http://www.investinazores.com/index.php/pt/diferencial-fiscal-competitivo|url-status=live}}</ref> 16.8% <small>(ерөнхий хэмжээ)</small> |0.0% <small>(сарын 654 евро хүртэлх цалин) + нийгмийн даатгалын шимтгэл</small><ref>{{cite web|url=https://dre.pt/application/file/a/118813087|title=Despacho n.º 1056/2019|last=Governo Regional dos Açores|date=2019|website=Diário da República|access-date=2025-04-01|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205121608/https://dre.pt/application/file/a/118813087|url-status=live}}</ref> |36.2% <small>(€25,200-аас дээш сарын цалин) + нийгмийн даатгалын шимтгэл</small><ref name=":4">{{cite web|url=https://joram.madeira.gov.pt/joram/2serie/Ano%20de%202020/IISerie-020-2020-01-29.pdf|title=Despachon.º 44/2020|last=Governo Regional da Madeira|date=2020|website=Jornal Oficial da Região Autónoma da Madeira|access-date=2025-04-01|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922114850/https://joram.madeira.gov.pt/joram/2serie/Ano%20de%202020/IISerie-020-2020-01-29.pdf|url-status=live}}</ref> | | | |4% <small>(багасгасан хэмжээ)</small><br />9% <small>(дундын хэмжээ)</small><br />16% <small>(стандарт хэмжээ)</small><ref>{{Cite web |title=Taxa normal de IVA nos Açores passa de 18 para 16 por cento a partir de 1 de julho |url=https://portal.azores.gov.pt/web/comunicacao/news-detail?id=3829054 |access-date=2025-04-01 |website=portal.azores.gov.pt |language=pt-PT}}</ref> |[[Португалын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бахам}}<ref>{{cite web |url=http://www.globalpropertyguide.com/Caribbean/Bahamas/Taxes-and-Costs |title=Bahamas capital gains tax rates, and property income tax |publisher=Globalpropertyguide.com |access-date=2025-04-01 |archive-date=2013-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130064318/http://www.globalpropertyguide.com/Caribbean/Bahamas/Taxes-and-Costs |url-status=live }}</ref> | 0%<ref>{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Bahamas.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002105807/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Bahamas.pdf|url-status=dead|title="Taxation and Investment Guides: Bahamas Highlights 2013" Deloitte & Touche|archivedate=2013-10-02}}</ref> | 0% | 0% {{small|+ 8.8% нийгмийн даатгалын татвар}} | | | | 12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<ref>{{citation |url= http://tribune242.com/news/2018/may/30/budget-vat-rise-75-percent-12-percent/ |publisher= Bahamas Tribune |access-date= 2025-04-01 |title= BUDGET: VAT to rise from 7.5 percent to 12 percent |archive-date= 2018-07-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180702164032/http://www.tribune242.com/news/2018/may/30/budget-vat-rise-75-percent-12-percent/ |url-status= live }}</ref> | [[Бахамын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бахрейн}} | 0%<ref>{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Bahrain.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002110351/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Bahrain.pdf|url-status=dead|title="Taxation and Investment Guides: Bahrain Highlights 2013" Deloitte & Touche|archivedate=2013-10-02}}</ref> | colspan="2" | 0% | | | | 10% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />0% {{small|(зайлшгүй шаардлагатай бараа)}} | [[Бахрейны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бангладеш}}<ref name="kpmg"/> | 32.5%<ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/business/economy/2021/06/03/budget-fy22-corporate-tax-rates-to-reduce-in-new-budget|title=Budget FY22: Big tax cut for businesses|date=2021-06-03|access-date=2025-04-01|website=[[Dhaka Tribune]]|archive-date=2021-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724195633/https://www.dhakatribune.com/business/economy/2021/06/03/budget-fy22-corporate-tax-rates-to-reduce-in-new-budget|url-status=live}}</ref> | 0% | 25% | | | | 15% | [[Бангладешийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Барбадос}}{{citation needed|date=2019 оны 12 сар}} | 5.5% {{small|(1 сая [[барбадос доллар]]оос хэтрэхгүй орлого дээр)}}<br />3.0% {{small|(1-20 сая барбадос доллар)}}<br />2.5% {{small|(20-30 сая барбадос доллар)}}<br />1.0% {{small|(30 саяас дээш барбадос доллар)}}<ref name="pwc.com">{{Cite web |url=https://www.pwc.com/bb/en/services/pdf/pwc-tax-insights-barbados-nov-2018.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-01 |archive-date=2019-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709180224/https://www.pwc.com/bb/en/services/pdf/pwc-tax-insights-barbados-nov-2018.pdf |url-status=live }}</ref> | 25% | 38% | | | | 17.5% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />7.5% {{small|(зочид буудлын үйлчилгээ)}} | [[Барбадосын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Беларусь}}<ref name="fita">{{cite web |url=http://www.fita.org/countries/ |title=FITA |publisher=FITA |access-date=2025-04-01 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011126/http://www.fita.org/countries/%20 |url-status=dead }}</ref> | 20% | 43.37% (12% орлогын албан татвар, 1% албан журмын даатгал, 35% нийгмийн даатгал) | 43.37% (12% орлогын албан татвар, 1% албан журмын даатгал, 35% нийгмийн даатгал) | | | | 20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />10% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Беларусийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бельги}}<ref name="kpmg"/> | 25%<ref name="www.sbb.be">{{cite web |url=https://www.sbb.be/nl/blog/de-vennootschapsbelasting-vanaf-2018-welk-tarief-betaalt-u |title=De vennootschapsbelasting vanaf 2018 |access-date=2025-04-02 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722184739/https://www.sbb.be/nl/blog/de-vennootschapsbelasting-vanaf-2018-welk-tarief-betaalt-u |url-status=live }}</ref> | 55% {{small|(ганц бие/салсан үед)}} <br /> 50% {{small|(хууль ёсоор гэрлэсэн үед)}} | 60.45% <br /> ([https://www.socialsecurity.be/site_fr/employer/infos/employers_nsso/which-contributions.htm#:~:text=Les%20cotisations%20personnelles%20des%20travailleurs,but%20lucratif%20est%20de%2025%20%25. 13.07%] {{small|(нийгмийн даатгалын албан татвар)}} <br /> 50% {{small|(холбооны)}}<ref name="www.financeinfo.be">{{cite web |url=https://financeinfo.be/belastingen/belastingschijven/ |title=Belastingschijven |access-date=2025-04-04 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722184900/https://financeinfo.be/belastingen/belastingschijven/ |url-status=live }}</ref> <br /> 3-9% {{small|(хотын)}}<ref name="www.financien.belgium.be">{{cite web |url=https://financien.belgium.be/nl/particulieren/belastingaangifte/gemeentebelasting |title=GEMEENTEBELASTING |date=2015-10-16 |access-date=2025-04-04 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901211632/https://financien.belgium.be/nl/particulieren/belastingaangifte/gemeentebelasting/ |url-status=live }}</ref>) | | | | 21% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />12% {{small|(ресторанууд)}}<br />6% {{small|(зайлшгүй болон сонгогдсон бараа)}} | [[Бельгийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Белиз}} | 0.75% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}<br />19% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}} | colspan="2" | 25%<ref>{{Cite web |title=File Income Tax – Belize Tax Services |url=https://bts.gov.bz/file-income-tax/ |access-date=2025-04-04 |language=en-US}}</ref> | 0% (Ерөнхийдөө чөлөөлөгдсөн) | | | 12.5% | [[Белизийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бенин}}{{Citation needed|date=2009 оны 9 сар}} | 35% | 10% | 35% | | | | 18% | [[Бениний татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бермуд}} | 0%<ref>{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|page=173|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}</ref> | colspan="2" | 0% | | | | 0% | [[Бермудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бутан}} | 26% | 0% | 25%<ref name="www.mof.gov.bt">{{cite web |url=http://www.mof.gov.bt/index.php?deptid=6&id=46 |title=Сангийн яам &#124; Бутаны хааны засгийн газар |publisher=Mof.gov.bt |access-date=2025-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706162835/http://www.mof.gov.bt/index.php?deptid=6&id=46 |archive-date=2011-07-06 |url-status=dead }}</ref> | | | | {{N/A}} | [[Бутаны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Боливи}} | 29% | 0% | 25% | | | | 13% | [[Боливийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Босни}} | 10%<ref name="fipa.gov.ba">{{cite web |url=http://fipa.gov.ba/FipaFiles/File/Publications/investment.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706131255/http://fipa.gov.ba/FipaFiles/File/Publications/investment.pdf |archive-date=2011-07-06 |url-status=dead }}</ref> | colspan="2" | 10% | | | | 17%<ref name="fipa.gov.ba"/> | [[Босни ба Херцеговины татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Ботсвана}} | 22% | 0% | 25% | 25% | | | 14% | [[Ботсванын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бразил}}<ref name="kpmg"/> | {{small|40% (санхүүгийн байгууллага, даатгал, хөрөнгийн үнэлгээний компаниудын хувьд хамгийн өндөр хэмжээ)}} <br /> {{small|34% (хамгийн өндөр хэмжээ)}} <br /> {{small|24% (хамгийн бага хэмжээ)}} <br /> {{small|15% (20,000 бразил доллараас дээш ашиг дээр +10%<ref>{{Cite web |title=IRPJ (Imposto sobre a renda das pessoas jurídicas) |url=https://www.gov.br/receitafederal/pt-br/assuntos/orientacao-tributaria/tributos/IRPJ |access-date=2025-04-04 |website=Receita Federal |language=pt-br}}</ref> + 9% Нийгмийн шимтгэлийн татвар эсвэл санхүүгийн байгууллага, даатгал, хөрөнгийн үнэлгээний компаниудад 15%<ref>{{Cite web |title=Contribuição Social sobre o Lucro Líquido CSLL |url=https://www.gov.br/receitafederal/pt-br/assuntos/orientacao-tributaria/tributos/CSLL |access-date=2022-05-03 |website=Receita Federal |language=pt-br}}</ref>)}} | 0%<ref>{{cite web|url=http://idg.receita.fazenda.gov.br/acesso-rapido/tributos/irpf-imposto-de-renda-pessoa-fisica#c-lculo-anual-do-irpf|title=IRPF (Imposto sobre a renda das pessoas físicas)|website=Receita Federal|access-date=2025-04-04|archive-date=2016-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602144853/http://idg.receita.fazenda.gov.br/acesso-rapido/tributos/irpf-imposto-de-renda-pessoa-fisica#c-lculo-anual-do-irpf|url-status=live}}</ref> | 27.5%<ref>{{Cite web |title=Tabela do Imposto de Renda 2023: veja faixas, alíquotas e como calcular |url=https://economia.uol.com.br/imposto-de-renda/noticias/redacao/2023/02/28/tabela-do-imposto-de-renda-2023-veja-faixas-aliquotas-e-como-calcular.htm |access-date=2025-04-04 |website=economia.uol.com.br |language=pt-br}}</ref> |22.5% | | | 20,03%-30,7%<ref>{{cite web|url=https://www12.senado.leg.br/noticias/materias/2023/08/18/com-reforma-tributaria-imposto-sobre-consumo-deve-variar-de-20-a-30-diz-ifi|title=Com reforma tributária, imposto sobre consumo deve variar de 20% a 30%, diz IFI|date=2023-08-18|website=Senado Federal do Brasil|access-date=2025-04-04}}</ref> | [[Бразилын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бруней}} | 1% (хувиараа бизнес эрхлэгчид ба нөхөрлөл), 18.5% (бусад бүх бизнес)<ref name="mofe.gov.bn">{{cite web | url=https://www.mofe.gov.bn/Divisions/faqs-corporate-tax.aspx | title=Санхүү, эдийн засгийн яам - faqs-corporate-tax }}</ref> | colspan="2" | 0% |0%<ref name="mofe.gov.bn"/> | | | {{N/A}}<ref name="VAT Live"/> | [[Брунейн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Болгар}} | 10% {{small|(ашгийн хуваарилалтад +5%)}} | 10% | 10% | | | | 20% {{small|(зочид буудал, кемпийн байранд 9%)}} | [[Болгарын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Буркина-Фасо}} | 27.5% | 0% | 25% | | | | 18% | [[Буркина-Фасогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бурунди}}<ref>{{cite web |last=Газиано |first=Тодд Ф. |url=http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Burundi |title=Эдийн засгийн эрх чөлөөний индекс |publisher=Heritage.org |access-date=2025-04-04 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216101815/http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Burundi |archive-date=2008-12-16 }}</ref> | 35% | 0% | 35% | | | | 18% | | [[Бурундийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Камбож}} | 20% | 0% | 20% | | | | 10% | [[Камбожийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Камерун}}<ref name="fita"/> | 31.5% | 10% | 35% | | | | 19.25% | [[Камеруны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Канад}} | 26.5-31% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />9-13% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}<ref>{{cite web|url=http://www.cra-arc.gc.ca/tx/bsnss/tpcs/crprtns/rts-eng.html|title=Corporation tax rates – Canada.ca|first=Canada Revenue|last=Agency|website=www.cra-arc.gc.ca|date=2019-11-27|access-date=2025-04-04|archive-date=2017-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717024510/http://www.cra-arc.gc.ca/tx/bsnss/tpcs/crprtns/rts-eng.html|url-status=live}}</ref> | 19% {{small|(15% холбооны + 4% [[Нунавут]]ад)}}<ref name=canada>[https://www.canada.ca/en/revenue-agency/services/tax/individuals/frequently-asked-questions-individuals/canadian-income-tax-rates-individuals-current-previous-years.html Канадын хувь хүний орлогын албан татварын хувь хэмжээ - одоогийн болон өмнөх жилүүд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603170704/https://www.canada.ca/en/revenue-agency/services/tax/individuals/frequently-asked-questions-individuals/canadian-income-tax-rates-individuals-current-previous-years.html |date=2020-06-03 }}, Канадын орлогын агентлаг.</ref>-27.53% {{small|(12.53% холбооны + 15% [[Квебек]]эд)}}<ref>[https://www.revenuquebec.ca/en/citizens/income-tax-return/completing-your-income-tax-return/income-tax-rates/ Орлогын татварын хэмжээ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511173419/https://www.revenuquebec.ca/en/citizens/income-tax-return/completing-your-income-tax-return/income-tax-rates/ |date=2020-05-11 }}, Revenu Québec.</ref><ref>[https://www.canada.ca/en/revenue-agency/services/tax/individuals/topics/about-your-tax-return/tax-return/completing-a-tax-return/deductions-credits-expenses/line-44000-refundable-quebec-abatement.html Line 44000 - Refundable Quebec abatement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603170908/https://www.canada.ca/en/revenue-agency/services/tax/individuals/topics/about-your-tax-return/tax-return/completing-a-tax-return/deductions-credits-expenses/line-44000-refundable-quebec-abatement.html |date=2020-06-03 }}, Канадын орлогын агентлаг.</ref><ref name=quebec>{{Webarchiv|url=https://assets.ey.com/content/dam/ey-sites/ey-com/en_ca/topics/tax/tax-calculators/2020/ey-tax-rates-quebec-2020.pdf |wayback=20200603170837 |text=Квебек, холбооны болон мужийн хувь хүний ​​орлогын албан татварын нэгтгэсэн хэмжээ - 2020 |archiv-bot=2025-04-18 03:54:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603170837/https://assets.ey.com/content/dam/ey-sites/ey-com/en_ca/topics/tax/tax-calculators/2020/ey-tax-rates-quebec-2020.pdf |date=2020-06-03 }}, Ernst & Young.</ref> | 58.50% {{small|(33% холбооны + 25.5% [[Квебек]]эд)}}-44.5% {{small|(33% холбооны + 11.5% [[Нунавут]]ад)}}<ref name=canada/><ref name=quebec/> |27% | | | 5% {{Small|([[Альберта]]д 5% холбооны татвар)}}-15% {{small|(5% холбооны татвар + [[Нью-Брансвик]]т мужийн 10% татвар)}}<ref>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-canadahighlights-2017.pdf|title=International Tax Canada Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170527102835/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-canadahighlights-2017.pdf|archive-date=2017-05-27|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | [[Канадын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Кабо-Верде}} | 25% | 16.5% | 27.5% | | | | 15% | [[Кабо-Вердегийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Кайманы арлууд}} | 0%<ref name=caymandeloitte>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-caymanislandshighlights-2017.pdf|title=International Tax Cayman Islands Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530010033/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-caymanislandshighlights-2017.pdf|archive-date=30 May 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | colspan="2" | 0%<ref name=caymandeloitte/> | | | | 0%<ref name=caymandeloitte/><ref>{{cite web|url=https://www.caymancompass.com/2016/06/23/18-month-budget-govt-revenue-tops-1-2b/|title=18-month budget: Gov't revenue tops $1.2B|work=Cayman Compass|last=Дункан|first=Чарльз|date=2016-06-23|access-date=2025-04-04|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530011047/https://www.caymancompass.com/2016/06/23/18-month-budget-govt-revenue-tops-1-2b/|url-status=live}}</ref><ref group=Note>Борлуулалтын татвар эсвэл GST байхгүй ч Кайманы арлууд арлын улс руу импортолсон бараанд янз бүрийн импортын татвар ногдуулдаг.</ref> | [[Кайманы арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}} | 30%<ref name="ffiCAR">{{cite web |url=http://www.financialfreedomindex.com/central-african-republic.html |title=Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс дахь санхүүгийн эрх чөлөө |publisher=FinancialFreedomIndex.com |access-date=2025-04-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622111420/http://www.financialfreedomindex.com/central-african-republic.html |archive-date=2015-06-22 }}</ref> | {{N/A}} | 50%<ref name="ffiCAR"/> | | | | 19% | [[Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс дахь татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Чад}} | 20% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | | | {{N/A}} | [[Чадын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Чили}}<ref>{{cite web |url=http://www.sii.cl/aprenda_sobre_impuestos/impuestos/imp_directos.htm |title=Servicio de Impuestos Internos |language=es |publisher=Sii.cl |access-date=2013-02-04 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226010953/http://www.sii.cl/aprenda_sobre_impuestos/impuestos/imp_directos.htm%20 |url-status=live }}- Аж ахуйн нэгжийн албан татварын хувьд: 2013 оны 1 сарын 1-нээс мөрдөгдөж буй 20630 (2012 оны 9 сарын 27) хуулиар батлагдсан 20%.</ref> | 25% {{Small|(хамгийн бага хэмжээ)}} 27% {{Small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<ref>{{cite web|url=http://www.sii.cl/preguntas_frecuentes/renta/001_002_4708.htm|title=Preguntas Frecuentes|website=www.sii.cl|access-date=2025-04-04|archive-date=2015-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20151024093311/http://www.sii.cl/preguntas_frecuentes/renta/001_002_4708.htm|url-status=live}}</ref> | 0% {{small|(950 доллараас хэтрэхгүй татвар ногдох сарын орлогын хувьд)}} | 40% {{small|(190000 доллараас дээш татвар ногдох сарын орлогод)}}<ref>{{cite web|url=http://www.sii.cl/valores_y_fechas/impuesto_2da_categoria/impuesto2018.htm|title=Sii {{!}} Servicio de Impuestos Internos|website=www.sii.cl|language=es|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916034440/http://www.sii.cl/valores_y_fechas/impuesto_2da_categoria/impuesto2018.htm|url-status=live}}</ref> | 10% | | | 19% | [[Чилийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Хятад}}<ref name="kpmg"/> | 25% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<ref>[[Хятадын татварын тогтолцоо]]</ref> 15% {{small|(өндөр технологийн компаниудад зориулсан концессын хувь)}}<ref>{{cite web|title="大众创业 万众创新"税收优惠政策指引|url=http://www.chinatax.gov.cn/n810341/n810755/c2576894/content.html|access-date=2025-04-04|website=www.chinatax.gov.cn|archive-date=2021-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605222950/http://www.chinatax.gov.cn/n810341/n810755/c2576894/content.html|url-status=live}}</ref> | 0% | 45%<ref>{{cite web|last1=Жао|first1=Вэньпэй|title=2015最新个人所得税税率表及计算方法【图】|url=http://henan.china.com.cn/finance/2015/0311/190052.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710003018/http://henan.china.com.cn/finance/2015/0311/190052.shtml|url-status=dead|archive-date=2015-07-10|website=中国河南网|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{cite web|last1=KPMG|title=Хятад – Орлогын Татвар|url=https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2011/12/china-income-tax.html|website=KPMG|access-date=2025-04-04|archive-date=2016-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828135004/https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2011/12/china-income-tax.html|url-status=live}}</ref> |20% |0% - {{small| Хятадын засгийн газар Хятадын бүх газар нутгийг эзэмшдэг бөгөөд засгийн газар орон сууцны эздээс татвар авдаггүй.}}<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/05/10/business/china-property-tax.html |title=Why China Doesn't Have a Property Tax |website=Нью-Йорк Таймс |date=2023-05-10 |first=Кит |last=Брэдшер }}</ref> | | 13% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<ref name="VAT Live">{{cite web|date=2019-03-20|title=关于深化增值税改革有关政策的公告|url=http://www.chinatax.gov.cn/n810341/n810755/c4160283/content.html|access-date=2025-04-04|website=国家税务总局|archive-date=2021-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108180320/http://www.chinatax.gov.cn/n810341/n810755/c4160283/content.html|url-status=live}}</ref><br />9% {{small|(эрчим хүч, ном, тээвэр гэх мэт.)}}<br />6% {{small|(бусад үйлчилгээ)}}<br />0% {{small|(экспортын бараа, үйлчилгээ)}} | [[Хятадын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Колумби}}<ref name="fita"/> | 35%<ref>[http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/estatuto_tributario_pr010.html#CAPITULOIX-I/"Estatuto Tributario de los Impuestos Administrados por la Dirección General de Impuestos Nacionales", ARTÍCULO 240 – TARIFA GENERAL PARA PERSONAS JURÍDICAS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202052605/http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/estatuto_tributario_pr010.html#CAPITULOIX-I/ |date=2017-12-02 }} Татаж авсан: 2021/01/25</ref> | 0%<ref name="secretariasenado.gov.co">[http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/estatuto_tributario_pr010.html#241/"Estatuto Tributario de los Impuestos Administrados por la Dirección General de Impuestos Nacionales", ARTICULO 241. TARIFA PARA LAS PERSONAS NATURALES RESIDENTES Y ASIGNACIONES Y DONACIONES MODALES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202052605/http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/estatuto_tributario_pr010.html#241/ |date=2017-12-02 }} Татаж авсан: 2017/12/01</ref> | 35% {{small|(хөдөлмөрийн бус орлого)}}<br />39% {{small|(хөдөлмөрийн орлого)}}<ref name="secretariasenado.gov.co"/> | 10% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />20% {{small|(сугалаа, тоглоом эсвэл үүнтэй төстэй үйл ажиллагаа)}}<ref>[https://taxsummaries.pwc.com/colombia/individual/other-taxes Колумби хувь хүн - Бусад татвар]</ref> | | | 19% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />5% or 0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Колумбийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Коморос}} | 35% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | | | {{N/A}} | [[Коморосын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Күүкийн арлууд}} | 30% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />20% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}} | 18.5% | 30% | | 0% <ref>{{cite web |url=http://www.destination-cook-islands.com/Why-Invest.html |title=Why Invest in the Cook Islands – is it that good – really? |publisher=destination-cook-islands.com |access-date=2025-04-10 |archive-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211053336/http://www.destination-cook-islands.com/Why-Invest.html |url-status=dead }}</ref> | | 15% | [[Күүкийн арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}} | 35% | 0% | 40% | | | | 20% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />5% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}} | [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бүгд Найрамдах Конго Улс}} | 30%<ref>{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|volume=342|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}</ref> | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | 18.9%<ref>{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|page=346|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Бүгд Найрамдах Конго Улсын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Коста-Рика}} | 30% | 0% | 25% | | | | 13% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />4% {{small|(хувийн эрүүл мэндийн үйлчилгээ, онгоцны тийз)}}<br />2% {{small|(эм, хувийн боловсрол)}}<br />1% {{small|(зайлшгүй шаардлагатай хүнс, хөдөө аж ахуй)}}<ref>{{cite web |url=https://www.hacienda.go.cr/contenido/15188-tarifas |title=Finance Ministry Rates |access-date=2025-04-04 |archive-date=2019-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218115417/https://www.hacienda.go.cr/contenido/15188-tarifas |url-status=live }}</ref> | [[Коста-Рикагийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Хорват}}<ref name="fita"/> | 18% {{small|(3 сая [[Хорват куна|кунаас]] дээш ашгийн хувьд)}}<br />12% {{small|(3 сая тонноос хэтрэхгүй ашгийн хувьд)}} | 12% | 40% |10% | | | 25% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<ref>{{cite web |url=http://www.emg.rs/en/news/region/175548.html |title=beograd.com – Strana nije nađena |publisher=Emg.rs |date=2011-02-14 |access-date=2025-04-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302222316/http://www.emg.rs/en/news/region/175548.html |archive-date=2012-03-02 }}</ref><br />13% {{small|(зарим зайлшгүй хүнсний бүтээгдэхүүн)}} | [[Хорватын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Куба}}<ref>{{cite web |url=http://www.mfp.cu/legislaciones/2012/L-113-2012.pdf |title=Ley 113 Gaceta de Cuba |access-date=2025-04-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130717190148/http://www.mfp.cu/legislaciones/2012/L-113-2012.pdf |archive-date=2013-07-17 }}</ref> | 30% | 15% | 50% | | | | 20% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />2.5% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}} | [[Кубын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Курасао}} | 22% | 9.75% | 46.5% | | | | 6%, 7% or 9% | [[Курасаогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Кипр}}<ref name="kpmg"/> | 12.5% | 0% | 35% | 20% | | | 19% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />5% эсвэл 0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Киприйн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Чех}}<ref>{{cite web|url=http://www.euraxess.cz/euraxess-services/incoming-researchers/tax-system/|title=Tax System – EURAXESS Czech Republic|work=Euraxess|access-date=2025-04-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905235058/http://www.euraxess.cz/euraxess-services/incoming-researchers/tax-system|archive-date=2015-09-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-czechrepublichighlights-2015.pdf|title=Czech Republic Highlights 2015|work=Deloitte|access-date=2025-04-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909011703/http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-czechrepublichighlights-2015.pdf|archive-date=2015-09-09}}</ref> | 19%<ref name="www.agn.org">{{cite web |url=http://agn.org/iagn/AGN_Shared_Content/Publications/EU/2016CorporateTax.pdf |title=AGN Tax Brochure – 2016 Corporate Tax – A European Comparison |publisher=AGN International |access-date=2025-04-04 |archive-date=2016-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013215705/http://agn.org/iagn/AGN_Shared_Content/Publications/EU/2016CorporateTax.pdf |url-status=live }}</ref> | 20.1% {{small|(15% хасагдах татвар + ажилтан бол 45% эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал, хувиараа хөдөлмөр эрхэлдэг бол 22.5%)}}<ref>{{cite web|url=https://www.cssz.cz/cz/pojisteni-osvc/platba-pojistneho/zalohy-na-pojistne-na-duchodove-pojisteni.htm|title=Zálohy na pojistné na důchodové pojištění - Česká správa sociálního zabezpečení|website=www.cssz.cz|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021158/https://www.cssz.cz/cz/pojisteni-osvc/platba-pojistneho/zalohy-na-pojistne-na-duchodove-pojisteni.htm|url-status=live}}</ref> | 45.7% {{small|(ажилчдын жилийн нийт орлого 90,000 доллар ба түүнээс дээш байх оргил үе)}}<br />39% {{small|(450,000 доллар ба түүнээс дээш жилийн нийт орлогын хувьд)}}{{Citation needed|date=2024 оны 8 сар|reason=sources or explanation needed for what exactly do these figures include. The actual tax rate is 15 percent to 23 percent, so this likely includes social and healthcare contributions, but need to be cited. I"m not clear on which of these are included and to what extent in the highest tax bracket, so I will leave it to people more knowledgeable}} |15% | | | 21% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<ref>{{cite web |url=http://www.vatlive.com/vat-rates/international-vat-and-gst-rates/ |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=VAT Live |access-date=2025-04-04 |archive-date=2013-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831021449/http://www.vatlive.com/vat-rates/international-vat-and-gst-rates/ |url-status=live }}</ref><br />12% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Чехийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Дани}}<ref>{{cite web |url=http://www.skat.dk/SKAT.aspx?oId=1880327&vId=0 |title=SKAT: Income tax rates |publisher=Skat.dk |access-date=2025-04-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220185303/http://skat.dk/SKAT.aspx?oId=1880327&vId=0 |archive-date=2013-02-20 }}</ref> | 22-25% (бизнесээс хамааран) | 39.8596% {{small|(ажилгүйчүүдэд 34.63%; жилийн эхний [[Дани крон|DKK]]46,000 / $7,245 / €6,172 хасагддаг)}}<ref name="skatdk1">{{cite web|url=https://skat.dk/skat.aspx?oid=2035568|title=Gældende skattesatser|website=skat.dk|access-date=2025-04-04|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008043420/https://skat.dk/skat.aspx?oid=2035568|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skm.dk/skattetal/satser/kommunal-beskatning/kommuneskatteprocenter-og-grundskyldspromiller-top-20-2018|title=Kommuneskatteprocenter og grundskyldspromiller - Top 20 - 2018 - Skatteministeriet|website=www.skm.dk|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621031719/http://www.skm.dk/skattetal/satser/kommunal-beskatning/kommuneskatteprocenter-og-grundskyldspromiller-top-20-2018|url-status=live}}</ref> | 52.07%<ref>{{Cite web |date=2024-05-19 |title=C.C.5.2.15.2 Skatteloft |url=https://info.skat.dk/data.aspx?oid=1948928 |access-date=2025-04-04}}</ref> | 42% | | | 25% | [[Данийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Жибути}} | 25% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | {{N/A}} | [[Жибутийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Доминика}} | 25%<ref>{{cite web |title=Inland Revenue Division - Dominica |url=http://www.ird.gov.dm/tax-laws/corporate-income-tax |website=Inland Revenue Division - Dominica |access-date=2025-04-04 |archive-date=2019-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006050939/http://ird.gov.dm/tax-laws/corporate-income-tax |url-status=live }}</ref> | 0% | 35% | | | | 15% | [[Доминикийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Бүгд Найрамдах Доминикан Улс}} | 27% | 0% | 25% |27%<ref>{{Cite web |title=Impuesto sobre la Renta |url=https://dgii.gov.do/cicloContribuyente/obligacionesTributarias/principalesImpuestos/Paginas/impuestoSobreRenta.aspx |access-date=2025-04-04 |website=dgii.gov.do}}</ref> | | | 18% | [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Зүүн Тимор}} | 10% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | {{N/A}} | [[Зүүн Тиморын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Эквадор}} | 25%<ref>{{cite web|url=http://www.sri.gob.ec/web/guest/declaracion-impuesto-a-la-renta-2018|title=Declaración Impuesto a la Renta 2018 - Servicio de Rentas Internas del Ecuador|access-date=2025-04-04|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421073803/http://www.sri.gob.ec/web/guest/declaracion-impuesto-a-la-renta-2018|url-status=live}}</ref> | 0% | 35% | 35% | | | 12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />15% {{small|(тансаг зэрэглэлийн бараа)}}<br />0% {{small|(экспорт)}} | [[Эквадорын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Египет}}<ref>{{cite web |url=http://www.incometax.gov.eg/ |title=Египетийн орлогын албан татварын хууль |publisher=Incometax.gov.eg |access-date=2013-02-04 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011002/http://www.incometax.gov.eg/%20 |url-status=live }}</ref> | 22.5% {{small|(татвар ногдуулах аж ахуйн нэгжийн ашиг дээр)}}<br />{{small|(+ 5% ашгийн хуваарилалт)}} | 0% | 22.5% | | | | 14% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />10% {{small|(мэргэжлийн үйлчилгээ)}}<br />0% {{small|(экспорт)}} | [[Египетийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сальвадор}} | 30% | 0% | 30% | | | | 13% | [[Сальвадорын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Экваторын Гвиней}} | 35% | 0% | 35% | | | | 15% | [[Экваторын Гвинейн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Эритрей}} | 34% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | {{N/A}} | [[Эритрейн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Эстони}}<ref>{{cite web |title=Эстонийн татварын хэмжээ |url=https://www.emta.ee/en/business-client/taxes-and-payment/income-and-social-taxes/tax-rates |access-date=2025-04-04 |website=Эстонийн татвар, гаалийн зөвлөл |publisher=Бүгд Найрамдах Эстони Улс}}</ref> | 0% {{small|(хуваарилалтаар 20% буюу өмнөх 3 жилийн дунджаас 14% доогуур)}} | 6.9% {{small|(2024 онд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээний бүтэн цагаар ажиллахад: 20%-ийн тогтмол орлогын албан татвар багтсан бөгөөд үүний жилийн эхний 7848 евро нь бага орлоготой хүмүүс татвараас чөлөөлөгдөнө + 2% албан тэтгэврийн шимтгэл + 1.6% ажилчдын төлдөг ажилгүйдлийн даатгал); ажил олгогчоос төлсөн нийгмийн даатгалын татварыг тооцохгүй}} | 23.6% {{small|(2024 онд жилд 25,200 евро-оос дээш орлоготой ажилчдын хувьд: орлогын албан татвар 20% багтсан + 2% албан тэтгэврийн шимтгэл + 1.6% ажилчдын төлдөг ажилгүйдлийн даатгал); ажил олгогчоос төлсөн нийгмийн даатгалын болон ногдол ашгийн татварыг тооцохгүй}} | 20% | | | 22% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />9% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Эстонийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Эсватини|name=Эсватини (Свазиланд)}} | 27.5% | 0%<ref name="ers.org.sz">{{cite web|title=Хувь хэмжээ ба босго|url=https://www.ers.org.sz/IncomeTax/RatesandThres|website=ers.org.sz|publisher=Эсватинийн Орлогын Алба|access-date=2025-04-05}}</ref> | 33%<ref name="ers.org.sz"></ref> | | | | 15% | [[Эвсатинийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Этиоп}} | 30%<ref>{{cite web | url=https://taxsummaries.pwc.com/ethiopia/corporate/taxes-on-corporate-income | title=Tax rates in Ethiopia PWE report}}</ref> | 0% | 35% | | | | {{N/A}} | [[Этиопын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Фолклендын арлууд}} | 26% | 0% | 26% | 15% | | | 0% | [[Фолклендын арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flag|Фарерын арлууд}} | | | | | 0% <ref>{{cite web |url=https://www.nordisketax.net/country.asp?url=/files/far/eng.asp |title=Фарерын арлууд |first=Nordisk |last=eTax |access-date=2025-04-10 |archive-date=2021-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017114918/https://nordisketax.net/country.asp?url=/files/far/eng.asp |url-status=dead }}</ref> | | |[[Фарерын арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Микронезийн Холбооны Улс}} | 21% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | {{N/A}} | [[Микронезийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Фижи}} | 20%<ref>{{Cite web |url=http://www.investmentfiji.org.fj/resources/uploads/embeds/file/2016%20INCENTIVE%20BROCHURE.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-04 |archive-date=2017-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171031151057/http://www.investmentfiji.org.fj/resources/uploads/embeds/file/2016%20INCENTIVE%20BROCHURE.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0% | 20% | | | | 9% | [[Фижийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Финланд}} | 20%<ref>{{cite web|url=http://www.vm.fi/vm/fi/10_verotus/03_elinkeinoverotus/01_yhteisovero/index.jsp|access-date=2025-04-04|title=Финландын Сангийн яам|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619074445/http://www.vm.fi/vm/fi/10_verotus/03_elinkeinoverotus/01_yhteisovero/index.jsp|archive-date=2013-06-19}}</ref> | 0% {{small|+ 8.40% нийгмийн даатгалын татвар}}<ref name="fi-ss-fee">{{cite web |url=http://www.vero.fi/fi-FI/Tietoa_Verohallinnosta/Tiedotteet/Yritys_ja_yhteisoasiakkaat/Tyonantajan_ja_tyontekijan_elake_ja_vaku%2830518%29 |title=Verohallinto > Työnantajan ja työntekijän eläke- ja vakuutusmaksuprosentit 2014 |access-date=2025-04-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714105916/http://www.vero.fi/fi-FI/Tietoa_Verohallinnosta/Tiedotteet/Yritys_ja_yhteisoasiakkaat/Tyonantajan_ja_tyontekijan_elake_ja_vaku(30518) |archive-date=2014-07-14 }}</ref><br> | 53.61% {{small|[[Финляндын Ортодокс сүм]]ийн гишүүдийн хувьд [[Халсуа]]д (31.25% үндэсний татварын хэмжээ + 23.5% хотын татвар + 9.9% нийгмийн даатгалын татвар + 2.1% сүмийн татвар)}}<ref name="fi-municipal">{{Cite web |url=https://www.vero.fi/contentassets/6598f374ce154cd6ae071f50aaff084f/verohallinto_kuntien-ja-seurakuntien-tuloveroprosentit-2020.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-04 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126111917/https://www.vero.fi/contentassets/6598f374ce154cd6ae071f50aaff084f/verohallinto_kuntien-ja-seurakuntien-tuloveroprosentit-2020.pdf |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=May 2024}} |34% | | | 25.5% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />14% {{small|(хоол хүнс, тэжээл)}}<br />10% {{small|(эм, нийтийн тээвэр)}} | [[Финландын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Франц}} | 25% | 0% | 47.2% {{small|(45% + өндөр орлого, эсвэл €177,000 орлого дээр 4% татвар)}}<ref>{{cite web|url=http://europa.eu/youreurope/citizens/work/taxes/income-taxes-abroad/france/index_en.htm|title=Income tax|website=Your Europe – Citizens|language=en|access-date=2025-04-05|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222162630/https://europa.eu/youreurope/citizens/work/taxes/income-taxes-abroad/france/index_en.htm|url-status=live}}</ref> |30% (өндөр орлоготой хүмүүст нэмэлт 4%) | | | 20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />10% {{small|(ресторан, тээвэр, аялал жуулчлалын үйлчилгээ)}}<br />5.5% {{small|(хэрэгслүүд)}}<br />2.1% {{small|(хэвлэл)}} | [[Францын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Францын Полинез}} | 25% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | {{N/A}} | [[Францын Полинезийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Габон}} | 35% | 5% | 35% | | | | 18% | [[Габоны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Гамби}} | 31% | 0% | 30% | | | | {{N/A}} | [[Гамбийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Герман}} | Ойролцоогоор 30% (15% аж ахуйн нэгжийн татвар (+ 5,5% нөхөрлөлийн нэмэгдэл) + 7%-17% худалдааны татвар)<ref name="kpmg.com">{{cite web |url= https://home.kpmg.com/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html |title= Tax rates tool test page |date= 2017-11-10 |website= KPMG |access-date= 2025-04-05 |archive-date= 2016-02-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160228085927/https://home.kpmg.com/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html |url-status= live }}</ref> | 19,6% нийгмийн даатгалын шимтгэл Жилд 11,604 еврогийн орлоготой бол орлогын албан татвар 0% | 45% орлогын татвар + 39,2% жилд 90,600€ хүртэлх нийгмийн даатгалын шимтгэл {{small|(Ажил олгогч хагасыг нь төлнө (14,6% эрүүл мэнд + 18,6% тэтгэвэр + 3,4% халамж + 2,6% ажилгүйдэл)}} | 25% | Тийм | Тийм, гэр бүлийн хүрээнд чөлөөлөлт | 19% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />7% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Германы татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Гүрж}}<ref>{{cite web|url=https://investingeorgia.org/en/georgia/taxation|title=Татварын тогтолцоо|website=Invest in Georgia|access-date=2025-04-05|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000955/https://investingeorgia.org/en/georgia/taxation|url-status=live}}</ref> | 0% {{small|(ашгийн хуваарилалтад 15%)}} | colspan="2" | 20% {{small|(5% ногдол ашиг, хүү, нөөц ашигласны төлбөр)}} | | | | 18% | [[Гүржийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Гана}} | 25% | 25% | {{N/A}} | | | | 3% | [[Ганын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Гибралтар}} | 10% | 17% | 40% | | | | 0% | [[Гибралтарын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Грек}} | 22% | 9% {{small|(8633,33€-аас доош жилийн орлогод татваргүй)}} | 44% |15% | | | 24% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />13% {{small|(хоол хүнс, эрүүл мэнд, аялал жуулчлалын үйлчилгээ)}}<br />6% {{small|(театрын тасалбар, ном, эм)}}<br />{{small|[[Лерос]], [[Лесбос]], [[Кос]], [[Самос]], [[Хиос]] арлууд НӨАТ-ыг 30% бууруулсан (жишээ нь: 17%, 9%, 4%).}} | [[Грекийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Гренланд}} | | | | | 0% | | 0% | [[Гренландын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Гренада}} | 28% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | {{N/A}} | [[Гренадын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Гватемал}}<ref name="fita"/> | 25% | 5% | 7% | | | | 12% | [[Гватемалын татварын тогтолцоо]] |- |{{flagcountry|Гернси}} |0%<ref>{{cite web|url=http://www.ey.com/GL/en/Services/Tax/Worldwide-Corporate-Tax-Guide---XMLQS?preview&XmlUrl=/ec1mages/taxguides/WCTG-2016/WCTG-GG.xml|title=2017 Worldwide Corporate Tax Guide|website=www.ey.com|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202053810/https://www.ey.com/gl/en/services/tax/worldwide-corporate-tax-guide---xmlqs?preview&XmlUrl=%2Fec1mages%2Ftaxguides%2FWCTG-2016%2FWCTG-GG.xml|url-status=live}}</ref> |0% (сард 658.67 фунт стерлингээс бага орлоготой бол)<ref name="Guernsey, Channel Islands - Individual - Significant developments">{{cite web | url=https://taxsummaries.pwc.com/guernsey/individual/significant-developments#:~:text=Guernsey%20operates%20a%20flat%2020,the%20field%20of%20personal%20taxation | title=Гернси, Сувгийн арлууд - Хувийн - Чухал үйл явдлууд }}</ref> |20% (+ 6.6-11.3% Нийгмийн хамгаалал)<ref name="Guernsey, Channel Islands - Individual - Significant developments" /> | | |Үл хөдлөх хөрөнгөөс үл хөдлөх хөрөнгө шилжүүлэхэд баримт бичгийн хураамж авдаг |0%<ref name="auto3">{{cite web|url=https://taxsummaries.pwc.com/404-page|title=404|website=taxsummaries.pwc.com|access-date=2025-04-05|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922001003/https://taxsummaries.pwc.com/404-page|url-status=live}}</ref> | [[Гернсийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Гвиней}} | 35% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | {{N/A}} | [[Гвинейн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Гвиней-Бисау}} | 35% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | {{N/A}} | [[Гвиней-Бисаугийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Гайана}}<ref>{{cite web |url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Guyana.pdf |title=Guyana Highlights 2013 |publisher=Deloitte |access-date=2025-04-05 }} {{dead link|date=2017 оны 9 сар |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 30% | Жилийн 1,560,000 гайана доллароос бага цалинд 28%.28%<ref name="gra.gov.gy">{{cite web |url=https://www.gra.gov.gy/tax-services/income-tax/ |title=Орлогын татвар - Гайанагийн орлогын алба |publisher=Gra.gov.gy |date= |accessdate=2025-04-05 |archive-date=2021-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112190819/https://www.gra.gov.gy/tax-services/income-tax/ |url-status=live }}</ref> | 1,560,000 гайана доллароос дээш жилийн цалинд 40%.<ref name="gra.gov.gy"/> | | | |14% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Гайанагийн татварын тогтолцоо]]<ref name="gra.gov.gy"/> |- |{{flagcountry|Хаити}} |30%<ref name="import-export.societegenerale.fr">{{Cite web |url=https://import-export.societegenerale.fr/en/country/haiti/presentation-taxation |title=Archived copy |access-date=2025-04-05 |archive-date=2018-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125204134/https://import-export.societegenerale.fr/en/country/haiti/presentation-taxation |url-status=live }}</ref> |0% |30%<ref>{{Cite web |url=https://dgi.gouv.ht/wp-content/uploads/2018/01/DECLARATION-DEFINITIVE-DIMPOT-SUR-LE-REVENU-Version-Simplifiee-Categorie-Traitement-et-Salaires.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-05 |archive-date=2018-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829190942/https://dgi.gouv.ht/wp-content/uploads/2018/01/DECLARATION-DEFINITIVE-DIMPOT-SUR-LE-REVENU-Version-Simplifiee-Categorie-Traitement-et-Salaires.pdf |url-status=live }}</ref> | | | |10%<ref name="import-export.societegenerale.fr"/> | [[Хаитийн татварын тогтолцоо]] |- |{{flagcountry|Хондурас}} | 25% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Хондурасын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Хонконг}}<ref name="hkird">{{cite web |url=http://www.ird.gov.hk/eng/tax/budget.htm |title=2008–09 оны төсөв – Татварын хөнгөлөлт |publisher=Ird.gov.hk |access-date=2025-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314001613/http://www.ird.gov.hk/eng/tax/budget.htm |archive-date=2013-03-14 |url-status=dead }}</ref> | 16.5% {{small|(2 сая [[хонконг доллар]]оос дээш ашиг дээр)}}<br />8.25% {{small|(2 сая хонконг доллараас хэтрэхгүй ашиг дээр)}} | 0% | 15% | | | |0% | [[Хонконгийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Унгар}} | 9% | colspan="2" | 15% (+ 18.5% нийгмийн хамгаалал +13% нийгмийн шимтгэлийн татвар) |15% | | |27% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />18% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}<br />5% {{small|(сүү, өндөг, гахайн мах, тахианы мах, интернет үйлчилгээ, рестораны үйлчилгээ, эм, ном)}} | [[Унгарын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Исланд}}<ref name="fita"/> | 20% | 31.48% {{small|(446.136 ISK хүртэлх орлого дээр)<!-- Calculation based on the 2024 taxcode --><ref>{{cite web|url=https://www.skatturinn.is/einstaklingar/stadgreidsla/skattthrep/2024/|title=Skattþrep í staðgreiðslu 2024 &#124; Skatturinn.is|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109214744/https://www.island.is/thjonusta/fjarmal/skattar/skattar-einstaklinga|url-status=live}}</ref>}} | 46.28% |22% | | | 24% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />11% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Исландын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Энэтхэг}} | 22% {{small|(хамгийн өндөр)}}<!-- Option for existing domestic company to pay income-tax at the rate of 22% subject to condition that they will not avail any exemption/incentive. No MAT to be paid. --><br />15% {{small|(хамгийн бага)|Companies incorporated on or after 01-Oct-2019 which do not avail any exemption/incentive and commences their production on or before 31st March, 2023=Applicable to:}}<!-- Companies incorporated on or after 01-Oct-2019 which do not avail any exemption/incentive and commences their production on or before 31st March, 2023 --> <small>[нэмэлт татвар, төлбөр оруулаагүй]<ref name=":2">{{cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1585641|title=Corporate tax rates slashed to 22% for domestic companies and 15% for new domestic manufacturing companies and other fiscal reliefs|website=www.pib.gov.in|language=en-us|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920090528/https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx%3FPRID%3D1585641|url-status=live}}</ref></small> | {{ small | 0% ₹ 0 - 250,000 <br />5% ₹ 250,001 - 500,000<br /> 20% ₹ 500,001 - 1,000,000 <br />I схем (суутгалтай) + EPF эсвэл нийгмийн даатгалд үндсэн цалингийн 12% <br /><br />0% ₹ 0 - 500,000 <br />10% ₹ 500,001 - 750,000 <br />15% ₹ 750,001 - 1,000,000 <br />20% ₹ 1,000,001 - 1,250,000 <br />25% ₹ 1,250,001 - 1,500,000 <br />II схем (суутгалгүйгээр) + EPF эсвэл нийгмийн даатгалд үндсэн цалингийн 12% }} | {{small | 30% ₹ 1,000,001 & + <br /> I схем (суутгалтай) <br /><br />30% ₹ 1,500,001 & + <br />II схем (суутгалгүйгээр) + EPF эсвэл нийгмийн даатгалд үндсэн цалингийн 12% }} <small>4% татвар{{clarify|date=2023 оны 5 сар}} болон орлогын татварт хамгийн өндөр буюу 25%-ийн нэмэгдэл ногдуулдаг. Энэ нь татварын үр дүнтэй хувь хэмжээг 39% болгож байна.</small> |20% | | |28%, 18%, 12%, 5%, 0% {{small|(бараа бүтээгдэхүүнээс хамаарч өөр өөр)}}<ref>{{cite web|url=http://www.cbec.gov.in/htdocs-cbec/gst/goods-rates-booklet-03July2017.pdf|title=GST for GOODS|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708225934/http://www.cbec.gov.in/htdocs%2Dcbec/gst/goods%2Drates%2Dbooklet%2D03July2017.pdf|archive-date=2017-07-08|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cbec.gov.in/htdocs-cbec/gst/services-booklet-03July2017.pdf|title=GST for Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708195617/http://www.cbec.gov.in/htdocs%2Dcbec/gst/services%2Dbooklet%2D03July2017.pdf|archive-date=2017-07-08|url-status=dead}}</ref> | [[Энэтхэгийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Индонез}} | 22% | 5% | 35% | | | |11% | [[Индонезийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Иран}} | 25% | 0% | 35% | | | |9% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />0% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}} | [[Ираны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Ирак}} | 15%<ref>{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Corporate-Taxes-on-corporate-income|title=Ирак - Аж ахуйн нэгжийн орлогын татвар|date=2019-05-29|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013193611/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Corporate-Taxes-on-corporate-income|url-status=live}}</ref> | 3%<ref>{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Individual-Taxes-on-personal-income|title=Ирак - Хувь хүний ​​орлогын татвар|date=2019-05-29|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013193612/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Individual-Taxes-on-personal-income|url-status=live}}</ref> | 15% | | | |0-300%<ref>{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Individual-Other-taxes|title=Ирак - Хувь хүмүүст нөлөөлдөг бусад татварууд|date=2019-05-29|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013200624/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Individual-Other-taxes|url-status=live}}</ref> | [[Иракийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Ирланд}} | 12.5% | 20% {{small|(жилийн эхний €1,650 хасагддаг)}} | 52.1% {{small|(40% орлогын татвар + €44,000-аас дээш орлоготой нийгмийн даатгалын шимтгэл 12.1%)}} |33% | |33%<ref>{{cite web|url=https://www.revenue.ie/en/gains-gifts-and-inheritance/gift-and-inheritance-tax-cat/what-do-you-pay-cat-on.aspx|title=Revenue.ie - Gift & Inheritance Tax|access-date=2025-04-05}}</ref> |23% {{small|(бараа)}}<br />9–13.5% {{small|(үйлчилгээ)}}<br />0% {{small|(тодорхой хоол хүнс)}} | [[Ирландын татварын тогтолцоо]] |- |{{flagcountry|Мэн арал}} | 0% | 10% | 22%[https://www.gov.im/categories/tax-vat-and-your-money/income-tax-and-national-insurance/individuals/residents/rates-and-allowances/] | | | |20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />5% {{small|(гэрийн засвар)}} | [[Мэн арлын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Израил}} | 23%<ref>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-israelhighlights-2019.pdf|title=Archived copy|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809054625/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-israelhighlights-2019.pdf|url-status=live}}</ref> | 0% <small>(сарын 6,330₪-аас доош орлоготой бол)</small> | 50% |25% | | |18% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />0% {{small|(жимс, хүнсний ногоо)}} | [[Израилын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Итали}} | 27.9% {{small|(24% + 3.9% {{small|(татварын зохицуулалттай EBITDA дээр)}})}} | 23% {{small|(жилийн эхний €8,500 хасагддаг); + хотын болон орон нутгийн татвар (0-3%)}} | 43% {{small|(+ хотын болон орон нутгийн татвар (0-3%)}} |26% | | |22% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />10% {{small|(тодорхой бүтээгдэхүүн дээр бууруулсан - жишээ нь хоол -}}<br />4% {{small|(зайлшгүй шаардлагатай бүтээгдэхүүн дээр)}} | [[Италийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Кот-д'Ивуар}} | 25% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Кот-д'Ивуарын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Ямайка}} | 33.3% {{small|(standard rate)}}<br />25% {{small|(reduced rate for small companies)}} | 0% | 25% {{small|(1,500,000 ямайка доллараас дээш орлого дээр)}} | | | |20% {{small|(үйлчилгээ)}}<br />16.5% {{small|(бараа)}} | [[Ямайкын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Япон}}<ref>{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/usa-tax-japan-idUSL2E8EU5VV20120330 |title= US displacing Japan as No 1 for highest corp taxes |work= Ройтерс |date= 2012 |access-date= 2025-04-05 |first= Патрик|last= Темпл- |archive-date= 2016-01-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160109195939/http://www.reuters.com/article/usa-tax-japan-idUSL2E8EU5VV20120330 |url-status= live }}</ref> | 29.74%<ref>{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/us-japan-economy-tax-idUSKBN0TV02D20151212 |title= Япон улс аж ахуйн нэгжийн татварын хэмжээг хоёр үе шаттайгаар 29.74 хувь болгон бууруулна: эх сурвалж |work= Ройтерс |date= 2015 |access-date= 2025-04-05 |archive-date= 2020-08-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200807131220/https://www.reuters.com/article/us-japan-economy-tax-idUSKBN0TV02D20151212 |url-status= live }}</ref> | 15.105% {{small|(5.105% үндэсний + 10% орон нутгийн)}} | 50.5% {{small|(45% үндэсний + 10% орон нутгийн)}} |20.315% | | |10% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />8% {{small|(хүнсний бүтээгдэхүүн, хоол хүнс, захиалгын сонин)}} | [[Японы татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Жерси}}<ref name="kpmg"/> | 0% | 0% | 20%<ref>{{cite web|url=https://www.gov.je/LifeEvents/MovingToJersey/Pages/Tax.aspx|title=Жерси дэх татвар|website=www.gov.je|access-date=2025-04-05|archive-date=2017-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407234420/https://www.gov.je/LifeEvents/MovingToJersey/Pages/Tax.aspx|url-status=live}}</ref> | | |Батлан ​​даалтад өгөх тэмдэгтийн хураамж 50£-ээс эхэлж, аажмаар нэмэгдэж байна |5%<ref>{{cite web|url=http://www.gov.je/LifeEvents/MovingToJersey/Pages/Tax.aspx|title=Жерси дэх татвар|website=www.gov.je|access-date=2025-04-05|archive-date=2015-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625013601/http://www.gov.je/LifeEvents/MovingToJersey/Pages/Tax.aspx|url-status=live}}</ref> | [[Жерсийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Йордан}}<ref name="fita"/> | 20% | 0% | 25%<ref>{{cite web|url=https://en.royanews.tv/news/15953/New-Income-Tax-Law-approved|title=New Income Tax Law approved|website=en.royanews.tv|access-date=2025-04-05|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806164415/https://en.royanews.tv/news/15953/New-Income-Tax-Law-approved|url-status=live}}</ref> | | | |16% | [[Йорданы татварын тогтолцоо]] |- |{{flagcountry|Казахстан}}<ref name="fita"/> | 20%<ref name="kpmg.com"/><ref name="AfghKazCorp"/> | 10% | 10% {{small|(оршин суугчдад)}}<br />15% {{small|(оршин суугч бус хүмүүст)}} | | | |13% | [[Казахстаны татварын тогтолцоо]] |- |{{flagcountry|Кени}} | 30%<ref name="kpmg.com"/> | 10% | 30% {{small|(иргэдэд)}}<br />35% {{small|(харьяалалгүй хүмүүст)}} | | | |16% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />12% {{small|(цахилгаан, түлш)}}<br />0% {{small|(хоол)}} | [[Кенийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Кирибати}} | 35% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Кирибатийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flag|Косово}}<ref>{{cite web|url=http://www.atk-ks.org/en/portfolio/informata-te-pergjithshme-per-tatimet-ne-kosove/|title=Косово дахь татварын ерөнхий мэдээлэл|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218044429/http://www.atk-ks.org/en/portfolio/informata-te-pergjithshme-per-tatimet-ne-kosove/|url-status=live}}</ref> | 10% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />0% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}} | 0% | 10% | | | |0% | [[Косовогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Кувейт}} | 16% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />7.5% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}<ref>{{cite web | url=https://taxsummaries.pwc.com/kuwait/corporate/taxes-on-corporate-income#:~:text=The%20current%20CIT%20rate%20in,taxable%20profit%20under%20the%20law | title=Kuwait - Corporate - Taxes on corporate income }}</ref> 7.5%-ийн татвартай Саудын Арабын хяналтад байдаг бүс нутгаас бусад тохиолдолд 15%-ийн татвартай, зекатад 1%-ийн татвар нэмэх боломжтой. | colspan="2" | 0% | | 0% | |0% | [[Кувейтийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Умард Солонгос}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e-zn1oOvjmQC&pg=PA39|title=Хойд Солонгос: Хөрөнгө оруулалт ба бизнесийн гарын авлага|date=2002-05-01|publisher=Int'l Business Publications|via=Google Books|isbn=9780739740972|access-date=2025-04-06|archive-date=2016-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514031844/https://books.google.com/books?id=e-zn1oOvjmQC&pg=PA39|url-status=live}}</ref> | 25% | 0% | 20% | | | |4% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />2% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}} | [[Умард Солонгосын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Киргиз}} | 10%<ref>{{cite web |last1=Факердинова |first1=Альбина |title=International Tax Kyrgyzstan Highlights 2020 |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-kyrgyzstanhighlights-2020.pdf |publisher=Deloitte |access-date=2025-04-06 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019114534/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-kyrgyzstanhighlights-2020.pdf |url-status=live }}</ref> | colspan="2" | 10% | | | |12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />5% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />1% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}} | [[Киргизийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Лаос}} | 35% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Лаосын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Латви}} | 0% {{small|(ашгийн хуваарилалтын 20%)}}<ref>{{cite web|url=https://www.company-taxes.info/|title=Company Taxes Guide|website=www.company-taxes.info|access-date=2025-04-06|archive-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721051901/https://www.company-taxes.info/|url-status=live}}</ref> | 20%<ref>{{cite web|url=http://europa.eu/youreurope/citizens/work/taxes/income-taxes-abroad/latvia/index_en.htm|title=Income tax|website=Your Europe – Citizens|access-date=2025-04-06|archive-date=2017-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812012655/http://europa.eu/youreurope/citizens/work/taxes/income-taxes-abroad/latvia/index_en.htm|url-status=live}}</ref> | 31.4% |20%<ref>{{Cite web |title=Латвийн татварын тогтолцоо - Латвийн аж ахуйн нэгж, хувь хүмүүсийн татвар: НӨАТ, орлогын татвар, хөрөнгийн олз. Латвийн татварын гэрээнүүд. |url=https://gsl.org/en/taxes/tax-zones/latvia/}}</ref> | | |21% {{small|(стандарт хэмжээ)}} <br />12% {{small|(Эмнэлгийн бүтээгдэхүүн, дотоодын нийтийн тээвэр)}} <br />5% {{small|(Шинэ жимс, хүнсний ногоо, ном, сонин)}}<ref>[https://www.vid.gov.lv/lv/pievienotas-vertibas-nodokla-likmes] Латвийн татварын алба, НӨАТ, 2021 оны 1 сарын 3</ref> | [[Латвийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Ливан}}<ref name="fita"/> | 17% | 2% | 25% | | | |11% | [[Ливаны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Лесото}} | 25% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Лесотогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Либери}} | 25%<ref>{{cite web|url=https://shieldgeo.com/payroll-tax-liberia/|title=Либери дэх цалин, татвар|date=2017-05-11|website=Shield GEO|access-date=2025-04-06|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528154957/https://shieldgeo.com/payroll-tax-liberia/|url-status=live}}</ref> | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Либерийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Ливи}} | 24.5%; 20% аж ахуйн нэгжийн татвар, 4% Жехадын татвар, тэмдэгтийн хураамжийг төлөх аж ахуйн нэгжийн орлогын 0.5% татвар<ref>https://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/country/l/libya/LBY.pdf {{Bare URL PDF|date=September 2022}}</ref> | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Ливийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Лихтенштайн}}<ref>{{cite web |url=http://www.globalpropertyguide.com/Europe/Liechtenstein/Taxes-and-Costs |title=Лихтенштайны хөрөнгийн орлогын татварын хувь хэмжээ, хөрөнгийн орлогын албан татвар |publisher=Globalpropertyguide.com |date=2012-11-20 |access-date=2025-04-06 |archive-date=2013-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130063504/http://www.globalpropertyguide.com/Europe/Liechtenstein/Taxes-and-Costs |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heritage.org/index/country/liechtenstein |title=Лихтенштайны эдийн засаг: Хүн ам, ДНБ, инфляц, бизнес, худалдаа, ГШХО, авлига |publisher=Heritage.org |access-date=2025-04-06 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216054825/http://www.heritage.org/index/country/liechtenstein |url-status=unfit }}</ref> | 12.5% | 3%<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.liechtenstein-business.li/fuer-arbeitnehmende/lohnsteuer/|title=Lohnsteuer – Liechtenstein Wirtschaft|website=www.liechtenstein-business.li|access-date=2025-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330080044/https://www.liechtenstein-business.li/fuer-arbeitnehmende/lohnsteuer/|archive-date=2018-03-30|url-status=dead}}</ref> | 22.4%<ref name=PWC>{{cite web|url=https://taxsummaries.pwc.com/quick-charts/personal-income-tax-pit-rates |title=Personal income tax (PIT) rates }}</ref> |Хувьцааны борлуулалт 0%, үл хөдлөх хөрөнгө 24% | | |8.1% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />3.8% {{small|(байрны үйлчилгээ)}}<br />2.5% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}<ref>{{cite web|url=https://taxsummaries.pwc.com/liechtenstein/corporate/other-taxes#:~:text=Value%2Dadded%20tax%20(VAT),up%20to%2031%20December%202023).|title=Liechtenstein VAT 2024|access-date=2025-04-06|archive-date=2017-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170412061709/http://www.steuerkompetenzcenter.li/socms/media/Gesetze1307698275/mehrwertsteuergese1307712044.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Лихтенштайны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Литва}}{{Citation needed|date=2010 оны 9 сар}} | 15%<ref name=ltdeloitte>{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Lithuania.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002105502/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Lithuania.pdf|url-status=dead|title="Taxation and Investment Guides: Lithuania Highlights 2013" Deloitte & Touche|archivedate=2013-10-02}}</ref> | 31.2% | 42.77% |15% | | |21% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />9% {{small|(хэвлэл, байрны үйлчилгээ гэх мэт.)}}<br />5% {{small|(эм, сонин, сэтгүүл гэх мэт.)}}<br />0% {{small|(тодорхой бараа, үйлчилгээ)}} | [[Литвын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Люксембург}} | 28.69% {{small|(17% орлогын татвар + 1.19% ажилгүйдлийн сангийн шимтгэл + 6.0-10.5% хотын худалдааны татвар}}<ref>https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-luxembourghighlights-2020.pdf {{Dead link|date=2022 оны 2 сар}}</ref> | 8% | 44.2% {{small|(42%<ref>{{cite web |url=http://www.impotsdirects.public.lu/az/t/tarif_pers/index.html |title=Administration des contributions directes du Grand-Duché de Luxembourg : Tarif applicable aux personnes physiques (impôt sur le revenu) |publisher=Administration des Contributions Directes |access-date=2025-04-06 |archive-date=2013-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130328002433/http://www.impotsdirects.public.lu/az/t/tarif_pers/index.html |url-status=live }}</ref> + 3.78% ажилгүйдлийн сангийн нэмэгдэл)}}<ref>{{cite web |url=http://www.ccss.lu/cotisations/parametres-sociaux/ |title=Paramètres sociaux – CCSS |publisher=Centre commun de la sécurité sociale |access-date=2013-03-27 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402194707/http://www.ccss.lu/cotisations/parametres-sociaux/ |url-status=live }} (50% өвчин, 100% хараат, 50% тэтгэвэр)</ref> | | | |17% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />3% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Люксембургийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Макао}}<ref name="kpmg"/> | 12% | 0% | 12%<ref>[https://www.cdqq.gov.mo/en/home-coming/work-employment/tax/ 人才發展委員會 – Tax]</ref> | | | | 0%<ref name="auto3"/> | [[Макаогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Мадагаскар}} | 20% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Мадагаскарын татварын тогтолцоо]] |- |{{flagcountry|Мадейра}} |5% {{Small|([[Мадейрагийн Олон Улсын Бизнесийн Төв]]д лицензтэй компаниудад боломжтой).}} 13% <small>([[Жижиг дунд үйлдвэрлэл|ЖДҮ]] эрхлэгчдэд боломжтой бөгөөд 15000€ татвар ногдох ашиг хүртэл боломжтой)</small> 20% <small>(ерөнхий хэмжээ)</small> |0,0% <small>(сарын 659€ хүртэлх цалин) + нийгмийн даатгалын шимтгэл</small><ref name=":4" /> |45.1% <small>(сарын 25,275€ хүртэлх цалин) + нийгмийн даатгалын шимтгэл</small><ref name=":4" /> | | | |5% <small>(багасгасан хэмжээ)</small> 12% <small>(дундаж хэмжээ)</small> 22% <small>(стандарт хэмжээ)</small><ref>{{cite web|url=http://www.deloitte-guiafiscal.com/iva/taxas-de-iva/|title=Taxas de IVA {{!}} Guia Fiscal 2019|website=www.deloitte-guiafiscal.com|access-date=2025-04-06|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205121612/http://www.deloitte-guiafiscal.com/iva/taxas-de-iva/|url-status=live}}</ref> |[[Мадейрагийн татварын тогтолцоо]] <br /> |- | {{flagcountry|Малави}} | 30% | 0 | 35%<ref>{{Webarchiv|url=https://taxsummaries.pwc.com/malawi/individual/taxes-on-personal-income |wayback=20250207012351 |text=Малави Хувь хүн - Хувь хүний ​​орлогын албан татвар |archiv-bot=2025-04-29 05:24:47 InternetArchiveBot }}, 2023 оны 4 сарын 21, PwC</ref> | | | |{{N/A}} | [[Малавийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Малайз}}<ref name="kpmg"/> | 24% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />18% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}} | 0% | 30%<ref>{{cite web |title=Tax Rate &#124; Lembaga Hasil Dalam Negeri Malaysia |url=https://www.hasil.gov.my/en/individual/individual-life-cycle/how-to-declare-income/tax-rate/ |access-date=2025-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212211410/https://www.hasil.gov.my/en/individual/individual-life-cycle/how-to-declare-income/tax-rate/ |archive-date=2022-12-12 |date=2022-11-11 |url-status=live}}</ref> {{small|+ 11% [[Ажилчдыг хангах сан (Малайз)|EPF]]<ref>{{cite web|url=http://www.kwsp.gov.my/portal/en/web/kwsp/home|title=KWSP – Home – KWSP|website=www.kwsp.gov.my|language=ms-MY|access-date=2025-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130519082040/http://www.kwsp.gov.my/portal/en/web/kwsp/home|archive-date=2013-05-19|url-status=dead}}</ref> + 0.5% [[1969 оны Ажилчдын нийгмийн хамгааллын тухай хууль|SOCSO]]<ref>{{cite web |title=Contributions |url=https://www.perkeso.gov.my/en/our-services/employer-employee/contributions.html |access-date=2025-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212212348/https://www.perkeso.gov.my/en/our-services/employer-employee/contributions.html |archive-date=2022-12-12 |url-status=live}}</ref>}} | | | |10% {{small|(барааны стандарт хэмжээ)}}<br />7% {{small|(үйлчилгээ)}}<br />5% {{small|(барааны багасгасан хэмжээ)}}<ref>{{Cite news|url=http://mysst.customs.gov.my/assets/document/GST%20(REPEAL)%202018%20Appointment%20Of%20Date%20Of%20Coming%20Into%20Operation.pdf|title=Archived copy|access-date=2025-04-06|archive-date=2018-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901113252/http://mysst.customs.gov.my/assets/document/GST%20(REPEAL)%202018%20Appointment%20Of%20Date%20Of%20Coming%20Into%20Operation.pdf|url-status=live}}</ref> |[[Бараа, үйлчилгээний татвар (Малайз)]], [[Малайзын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Мальдив}}<ref>{{cite web |url=http://www.mira.gov.mv/Laws_regulations.aspx |title=Maldives Inland Revenue Authority |publisher=MIRA |access-date=2025-04-06 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011117/https://www.mira.gov.mv/Error.aspx?aspxerrorpath=%2FLaws_regulations.aspx |url-status=live }}</ref> | 15% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />8% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}<ref>{{Cite web |url=http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/BPT%20Act%20English%20Translation.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-06 |archive-date=2012-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425021315/http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/BPT%20Act%20English%20Translation.pdf |url-status=live }}</ref> | 0% | Гадаадын иргэдэд 0%, иргэдэд 15% | | | | 6%<ref>{{Cite web |url=http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/Goods_and_Services_Tax_Act_English.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-06 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929073819/http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/Goods_and_Services_Tax_Act_English.pdf |url-status=live }}</ref> | [[Мальдивын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Мали}} | 30% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Малийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Мальта}} | 35% (30%-ийн хөнгөлөлт эдлэх эрхгүй бол) | 0% | 35% | | 0% | |18% <sub>(Зарим бараа, үйлчилгээний хувьд 7% ба 5%)</sub> |[[Мальтын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Маршаллын арлууд}} | 0.8% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}<br />3% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}} | 0% | 12%<ref>{{cite web|url=http://www.lowtax.net/information/marshall-islands/marshall-islands-income-tax.html|title=Lowtax – Global Tax & Business Portal – Personal Taxation – Income Tax|website=www.lowtax.net|access-date=2025-04-06|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151443/http://www.lowtax.net/information/marshall-islands/marshall-islands-income-tax.html|url-status=live}}</ref> | | | |4% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />2% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}} | [[Маршаллын арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Мавритани}} | 25% | {{N/A}} | {{N/A}} | | 0% | |{{N/A}} | [[Мавританийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Маврики}} | 15% | 0% | 20% | | | |15% | [[Маврикийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Мексик}}<ref name="kpmg"/> | 30%<ref name=mexdeloitte>{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Mexico.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002110408/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Mexico.pdf|url-status=dead|title="Taxation and Investment Guides: Mexico Highlights 2013" Deloitte & Touche|archivedate=2013-10-02}}</ref> | 1.92% | 35% {{small|+ суутгалын бууралт}} | | | |16% | [[Мексикийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Молдав}}<ref name="kpmg"/> | 12% | 12%<ref>{{cite web|url=https://monitorul.fisc.md/editorial/edinaya-stavka-podohodnogo-naloga-s-fizicheskih-lic.html|title=Единая ставка подоходного налога с физических лиц / Editorial / Monitorul fiscal FISC.md|website=monitorul.fisc.md|access-date=2025-04-06|archive-date=2018-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002020319/https://monitorul.fisc.md/editorial/edinaya-stavka-podohodnogo-naloga-s-fizicheskih-lic.html|url-status=live}}</ref> | 12% {{small|(нийгмийн хамгааллын +24%)}} | | | | 20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />10% {{small|([[Зочлох үйлчилгээний салбар|HoReCa]])}} | [[Молдавын татварын тогтолцоо]] |- |{{flagcountry|Монако}} | 0% {{small|(Монакогийн гадна эргэлтийнхээ 25% дээш хувийг бүрдүүлдэг компаниудын хувьд 25%)}}<ref>{{cite web|url=https://en.service-public-entreprises.gouv.mc/Tax/Other-taxes-and-duties/Taxes-on-profits/Corporate-income-tax|title=Аж ахуйн нэгжийн орлогын татвар / Ашгийн татвар / Бусад татвар, хураамжууд / Татвар / Бизнесүүдэд зориулсан төрийн үйлчилгээ- Монако|website=en.service-public-entreprises.gouv.mc|access-date=2025-04-06|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813083336/https://en.service-public-entreprises.gouv.mc/Tax/Other-taxes-and-duties/Taxes-on-profits/Corporate-income-tax|url-status=live}}</ref> | colspan="2" | 0%<ref>{{cite web |url=http://www.globalpropertyguide.com/Europe/Monaco/Taxes-and-Costs |title=Монакогийн хөрөнгийн орлогын татварын хувь хэмжээ, хөрөнгийн орлогын татвар |publisher=Globalpropertyguide.com |access-date=2025-04-06 |archive-date=2013-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130063839/http://www.globalpropertyguide.com/Europe/Monaco/Taxes-and-Costs |url-status=live }}</ref> | | | |19.6% {{small|(highest rate)}}<br />5.5% {{small|(lowest rate)}}<br /><ref>{{cite web|url=http://www.yourmonaco.com/tax_system |title=Монакогийн татварын тогтолцоо. Монте Карлогийн татварын диваажин |publisher=Yourmonaco.com |access-date=2025-04-06}}</ref> | [[Монакогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Монгол}} | 10% | colspan="2" | 10% | | | |10% | [[Монголын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Монтенегро}} | 9%<ref>{{cite web|url=http://www.mf.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?rid=183337&rType=2&file=Law%20on%20Corporate%20Profit%20Tax%20-%20OG%20of%20MN%2061-13%20EN.docx|title=Монтенегрогийн аж ахуйн нэгжийн татварын хууль|access-date=2025-04-06|archive-date=2015-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102160458/http://www.mf.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?rid=183337&rType=2&file=Law%20on%20Corporate%20Profit%20Tax%20-%20OG%20of%20MN%2061-13%20EN.docx|url-status=live}}</ref><ref name="mipa.co.me">{{cite web|url=https://montenegroguides.co/business-finance/tax-guide/|title=Монтенегрогийн татварын гарын авлага|date=2019-01-20|website=Montenegro Guides|access-date=2025-04-06|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095812/https://montenegroguides.co/business-finance/tax-guide/|url-status=live}}</ref> | 9% {{small|(эхний €720)}}<ref name="mipa.co.me"/> | 12.65% {{small|(11% үндэсний татвар + 15% хотын захиргааны орлогын албан татвар)}}<ref name="mipa.co.me"/> Бизнес эрхлэгчдэд дэлхий даяарх орлогынхоо 15%<ref>{{cite web | url=https://taxsummaries.pwc.com/montenegro/individual/taxes-on-personal-income | title=Монтенегро - Хувь хүн - Хувь хүний ​​орлогын албан татвар }}</ref> | | | |21%<ref>{{cite web|url=https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2015/11/montenegro-income-tax.html|title=Монтенегро - Орлогын татвар|date=2018-02-26|website=KPMG|access-date=2025-04-06|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142950/https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2015/11/montenegro-income-tax.html|url-status=dead}}</ref><br />7% <small>(зайлшгүй шаардлагатай бараа - үндсэн хоол хүнс, ус, эм, ном, аялал жуулчлалын үйлчилгээ гэх мэт.)</small><br />0% <small>(шуудангийн үйлчилгээ, боловсрол, нийгмийн хамгааллын үйлчилгээ, эрүүл мэнд, даатгал гэх мэт.)</small> | [[Монтенегрогийн эдийн засаг|Монтенегрогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Монтсеррат}} | 20% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Монтсерратын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Марокко}} | 31% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />10% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}<ref name="kpmg.com"/><ref name=":0">{{cite web|url=https://morocconow.com/|title=Doing Business with Morocco - Investissement & Export &#124; Morocco Now|first=Agence Marocaine de Développement des Investissements et des|last=Exportations (AMDIE)|website=Morocco Now by AMDIE|access-date=2021-09-22|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922002456/https://morocconow.com/|url-status=live}}</ref> | 0% | 38%<ref name=":0" /> | | | |20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />14%, 10%, 7% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}<ref>{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Morocco-Corporate-Other-taxes|title=Morocco Corporate - Other taxes|date=2018-02-26|website=PWC|access-date=2025-04-06|archive-date=2019-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427171034/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Morocco-Corporate-Other-taxes|url-status=live}}</ref> | [[Мароккогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Мозамбик}} | 32% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Мозамбикийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Мьянмар}} | 22% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Мьянмарын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Намиби}} | 32%<ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.pwc.com/na/en/assets/pdf/namibia-tax-reference-and-rate-card-2017.pdf|website=PriceWaterhouseCoopers Namibia|publisher=PWC Namibia|access-date=2025-04-06|title=Namibia Tax Reference and Rate Card 2017|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329074258/http://www.pwc.com/na/en/assets/pdf/namibia-tax-reference-and-rate-card-2017.pdf|url-status=live}}</ref> | 0%<ref name="auto1"/> | 37%<ref name="auto1"/> | | | | 15%<ref name="auto1"/> | [[Намибийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Науру}} | 25% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Науругийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Балба}} | 30% {{small|(санхүүгийн компаниудын хувьд илүү өндөр хэмжээ)}} /<br />25% {{small|(стандарт хэмжээ)}} /<br />20% {{small|(үйлдвэрлэлийн компаниудын хувьд бууруулсан хэмжээ)}}<br />{{small|(ашгийн хуваарилалтын +5% + 10% ажилчдад заавал олгох урамшуулал)}} | 0% {{small|+ 1% нийгмийн даатгалын татвар}} | 36% <small>(20 хувийн нэмэлт татвар багтсан)<ref>{{cite web|url=https://www.nepalisansar.com/government/nepal-federal-budget-fy-2076-77-income-tax-slabs-rates-and-concessions/|title=Nepal Federal Budget FY 2076-77: Income Tax Slabs, Rates and Concessions|date=2019-11-13|website=Nepalisansar|access-date=2025-04-07|archive-date=2019-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725211603/https://www.nepalisansar.com/government/nepal-federal-budget-fy-2076-77-income-tax-slabs-rates-and-concessions/|url-status=live}}</ref></small> | | | |13% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<ref>{{cite web|url=https://ekantipur.com/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712113703/http://www.kantipuronline.com/kolnews.php?&nid=29284|url-status=dead|title=कान्तिपुर - नेपालको राष्ट्रिय दैनिक, Online News and articles from Kantipur Daily|archivedate=2007-07-12|website=ekantipur.com}}</ref><br />288% {{small|(импортын тээврийн хэрэгсэлд)}}<ref>{{cite web|url=http://grassrootsnews.tv/2018/02/10/why-nepal-has-the-highest-vehicle-import-tax-in-the-world/|title=Nepal's Extravagant 288% Import Tax|last=Локен|first=Бенжамин Ж.|date=2018-02-10|website=Grassroots News International|language=en-US|access-date=2025-04-07|archive-date=2019-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623145152/http://grassrootsnews.tv/2018/02/10/why-nepal-has-the-highest-vehicle-import-tax-in-the-world/|url-status=live}}</ref><br /> | [[Балбын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Нидерланд}} | 25% {{small|(245,001€-ээс дээш ашиг дээр)}}<br />15%<ref>{{cite web|url=https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/winst/vennootschapsbelasting/tarieven_vennootschapsbelasting|title=Tarieven voor de vennootschapsbelasting|website=www.belastingdienst.nl|access-date=2025-04-07|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183458/https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/winst/vennootschapsbelasting/tarieven_vennootschapsbelasting|url-status=live}}</ref> {{small|(€245,000-аас ихгүй)}} | 0% {{small|(жилийн эхний 8,700€ татваргүй)}} | 49.5%<ref>{{Cite web |title=Нидерланд - Хувь хүн - Хувь хүний ​​орлогын татвар |url=https://taxsummaries.pwc.com/netherlands/individual/taxes-on-personal-income |access-date=2025-04-07 |website=taxsummaries.pwc.com |language=en-gb}}</ref> |Шинэ бодлогын дагуу татвараас чөлөөлөгдөх хязгаарлалтгүйгээр 36% байна. Хуучин систем нь хөрөнгө оруулалтаас 7.6%-ийн ашиг, банкны хүүгийн 4%-ийн ашиг, 36%-ийн татварыг тооцдог. | | |21% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />9% {{small|(зайлшгүй болон сонгосон бараа)}} | [[Нидерландын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Шинэ Зеланд}} | 28% | 10.5%<ref>{{cite web |url=https://www.ird.govt.nz/how-to/taxrates-codes/itaxsalaryandwage-incometaxrates.html |title=Хувь хүмүүсийн орлогын татварын хувь хэмжээ (мэдээлэл авах) |access-date=2025-04-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417092002/http://www.ird.govt.nz/how-to/taxrates-codes/itaxsalaryandwage-incometaxrates.html |archive-date=2014-04-17 }}</ref> | 39%<ref>{{cite web|url=http://www.ird.govt.nz/income-tax/income-tax-for-individuals/tax-codes-and-tax-rates-for-individuals/tax-rates-for-individuals|title=Хувь хүний ​​татварын хэмжээ|website=www.ird.govt.nz|access-date=2025-04-07|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922001008/https://www.ird.govt.nz/income-tax/income-tax-for-individuals/tax-codes-and-tax-rates-for-individuals/tax-rates-for-individuals|url-status=live}}</ref> | | | |15% | [[Шинэ Зеландын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Шинэ Каледони|FLNKS}}<ref>{{cite web |url=http://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/corporate-taxation-guide.jhtml |title=Doing Business in New Caledonia: Corporate Taxation |work=PriceWaterhouseCoopers International Ltd |year=2011 |access-date=2025-04-07 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011124/https://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/corporate-taxation-guide.jhtml%0A |url-status=live}}</ref> | 30% | 0% | 40%<br />25% {{small|(on local income of non-residents)}}<ref>{{cite web |url=http://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/personal-taxation-guide.jhtml |title=Doing Business in New Caledonia: Personal Taxation |work=PriceWaterhouseCoopers International Ltd |year=2011 |access-date=2025-04-07 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011201/https://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/personal-taxation-guide.jhtml%0A |url-status=live}}</ref> | | | |{{N/A}} | [[Шинэ Каледонийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Никарагуа}} | 30% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Никарагуагийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Нижер}} | 30%<ref name="SGNiger">{{cite web|title=Presentation of Niger: Taxation|url=https://import-export.societegenerale.fr/en/country/niger/presentation-taxation|publisher=[[Société Générale]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301102719/https://import-export.societegenerale.fr/en/country/niger/presentation-taxation|accessdate=2025-04-07|archive-date=2021-03-01}}</ref> | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |7%<ref name="SGNiger"/> | [[Нижерийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Нигери}} | 30% | 7% | 24% | | | |7.5% | [[Нигерийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Ниуэ}} | 0% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |12.5% | [[Ниуэгийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Норфолк Арал}} | 0% | {{N/A}} | {{N/A}} | | 0%<ref>{{cite web |url=https://www.sovereignman.com/offshore/a-hidden-paradise-with-no-income-tax-or-property-tax-12086/ |title=A hidden paradise with no income tax or property tax…|publisher=Sovereign Man|author=Tim Staermose|date=2013-06-20 }}</ref> | |{{N/A}} | [[Норфолк Арлын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Умард Македон}}<ref name="kpmg"/> | 10% | 10% | 18% | | | |18% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />5% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Умард Македоны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Норвеги}}<ref>{{cite web |url=http://www.statsbudsjett.no/Statsbudsjettet-2011/English/?pid=48921#hopp |title=Main features of the Government's tax programme for 2011 |work=Сангийн яам |date=2010-10-05 |access-date=2025-04-07 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011144/https://www.statsbudsjettet.no/Statsbudsjettet-2019/#hopp |url-status=dead}}</ref> | 22%<ref name="regjeringen.no">{{Cite web |last=Finansdepartementet |date=2023-12-20 |title=Skattesatser 2024 |url=https://www.regjeringen.no/no/tema/okonomi-og-budsjett/skatter-og-avgifter/skattesatser-2024/id2997174/ |access-date=2025-04-07 |website=Regjeringen.no |language=nb-NO}}</ref> | 0% (100,000 NOK-аас бага жилийн орлогод)<ref>{{Cite web |title=Exemption card – order and split between employers |url=https://www.skatteetaten.no/en/person/taxes/tax-deduction-card-and-advance-tax/exemption-card/ |access-date=2025-04-07 |website=The Norwegian Tax Administration |language=en}}</ref> | 47.4%<ref>{{Cite web |title=Maximum effective marginal tax rates |url=https://www.skatteetaten.no/en/rates/maximum-effective-marginal-tax-rates/ |access-date=2025-04-07 |website=Норвегийн татварын алба |language=en}}</ref> |37.84%<ref>{{Cite web |title=Gains, losses or dividends on shares |url=https://www.skatteetaten.no/en/rates/factor-for-upward-adjustment-of-gainloss-or-dividend-on-shares/ |access-date=2025-04-07 |website=Норвегийн татварын алба |language=en}}</ref> | |0% |25% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />15% {{small|(хоол унд)}}<br />12% {{small|(тээвэр, кино театр, зочид буудлын үйлчилгээ)}}<ref>{{Cite web |title=Slik fungerer merverdiavgiften |url=https://www.skatteetaten.no/bedrift-og-organisasjon/avgifter/mva/slik-fungerer-mva/ |access-date=2025-04-07 |website=Skatteetaten |language=no}}</ref><br /> | [[Норвегийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Оман}} | 15%<ref>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-omanhighlights-2017.pdf|title="Taxation and Investment Guides: Oman Highlights 2013" Deloitte & Touche|access-date=2025-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905004240/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-omanhighlights-2017.pdf|archive-date=2017-09-05|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-omanhighlights-2017.pdf|title=International Tax Oman Highlights 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905004240/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-omanhighlights-2017.pdf|archive-date=2017-09-05|url-status=dead}}</ref> | colspan="2" | 0% | | | |5% | [[Оманы татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Пакистан}} | 1.25%<ref>{{cite web |url=https://taxsummaries.pwc.com/pakistan/corporate/taxes-on-corporate-income#:~:text=to%20certain%20conditions.-,Minimum%20tax%20on%20turnover,-Where%20the%20tax |title=Minimum tax on turnover |publisher=PWC |accessdate=2025-04-07 }}</ref> {{small|(Хамгийн бага)}} 20%<ref>{{cite web|url=https://taxsummaries.pwc.com/pakistan/corporate/tax-credits-and-incentives |title=Corporate - Tax credits and incentives|website=PWC|access-date=2025-04-07}}</ref> {{small|(Жижиг)}} 29%<ref>{{cite web|url=http://www.fbr.gov.pk/DisplayDocs/25700|title=ITO 2001, See Division III in Part I of the First Schedule|website=www.fbr.gov.pk|access-date=2025-04-07|archive-date=2019-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182201/http://www.fbr.gov.pk/DisplayDocs/25700|url-status=live}}</ref>{{small|(Корпорацийн)}} | 0% {{small|(жилийн PKR.600000 доош орлоготой бол)}} | 45% {{small|(жилд 5.6 саяас дээш)}} |15% {{small|(2025 оны 7 сараас хойш авсан)}}<br> Янз бүр {{small|(2025 оны 7 сараас өмнө авсан)}} | |0% |18% +3%(бүртгэлгүй хүмүүсийн хувьд) {{small|(Бараа)}} <br> 15% {{small|(үйлчилгээ)}}<br> 0% {{small|(үндсэн хүнсний бүтээгдэхүүн)}} | [[Пакистаны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Палау}} | 0% | {{N/A}} | {{N/A}} | | 0%<ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/e/eb/rls/othr/ics/2013/204586.htm|title=Палау|website=АНУ-ын Төрийн департамент}}</ref> | |{{N/A}} | [[Палаугийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Палестин}} | 15% | 5% | 15% | | | |14.5% | [[Палестины татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Панам}} | 25% | 0% | 27% | | | |7% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />15% {{small|(тамхи)}}<br />10% {{small|(архи, зочид буудал)}}<br />5% {{small|(зайлшгүй бараа)}} | [[Панамын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Папуа Шинэ Гвиней}} | 30% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Папуа Шинэ Гвинейн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Парагвай}} | 10% | 8% | 10% | | | |10% | [[Парагвайн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Перу}}<ref name="fita"/> | 30% | 0% | 30% | | | |16% {{small|(стандарт хэмжээ)}} +<br />2% {{small|(хотын сурталчилгааны татвар)}} +<br />0–118% {{small|(''impuesto selectivo al consumo'': архи, тамхи гэх мэт.)}} | [[Перугийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flag|Филиппин}} | 30% | 0% | 35% | | | |12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Филиппиний татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Питкэрний арлууд}} | 0% | colspan="2" | 0%<ref name="pitcairn">{{cite web |language= en |url= http://www.immigration.gov.pn/finances/index.html |title= Байнга асуудаг асуултууд |publisher= Питкэрний арлуудын цагаачлалын газар |access-date= 2025-04-07 |archive-date= 2020-05-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200518164156/http://www.immigration.gov.pn/finances/index.html |url-status= live }}</ref> | | | |0% | [[Питкэрний арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Польш}}<ref name=PolandKPMG>{{cite web|url=https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2011/12/poland-income-tax.html|title=Poland -Income Tax - KPMG Global|website=KPMG|access-date=2025-04-08|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809045338/https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2011/12/poland-income-tax.html|url-status=live}}</ref> | 19% {{small|(9% - жижиг татвар төлөгч, тухайн татварын жилд 1.2 сая евротой тэнцэх хэмжээний орлоготой, "жижиг татвар төлөгч" статустай хүмүүст)}}<ref name=PolandKPMG /> | 9% {{small|(жилд 30,000 злотыгоос доош орлоготой бол)}} • {{small|0% орлогын татвар}}<ref>{{cite web|last=Wilczek|first=Maria|date=2022-01-03|title=Landmark tax reform comes into force in Poland|url=https://notesfrompoland.com/2022/01/03/landmark-tax-reform-comes-into-force-in-poland/|access-date=2025-04-08|website=Notes From Poland|language=en-US|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111023224/https://notesfrompoland.com/2022/01/03/landmark-tax-reform-comes-into-force-in-poland/|url-status=live}}</ref> • {{small|9% Эрүүл мэндийн даатгал (суутгалгүй)}}<ref>{{cite web|title=Polish Deal {{!}} 9% of the health insurance contribution due on the management board fees|url=https://studio.pwc.pl//aktualnosci/english/insights/9-of-the-health-insurance-contribution-due-on-the-management-board-fees|access-date=2025-04-08|website=PwC Studio - Prawo i Podatki|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111023217/https://studio.pwc.pl//aktualnosci/english/insights/9-of-the-health-insurance-contribution-due-on-the-management-board-fees|url-status=live}}</ref> | 41% эсвэл 45% • {{small|32% орлогын татвар}} • {{small|9% эрүүл мэндийн даатгал}} • {{small|Жилд 1.000.000 злотыгоос дээш 4% эв санааны татвар}}<ref>{{cite web|title=Danina solidarnościowa - kogo obowiązuje i jak ją obliczyć?|url=https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-danina-solidarnosciowa-dla-kogo-od-kiedy-jak-udokumentowac|access-date=2025-04-08|website=Poradnik Przedsiębiorcy|language=pl|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091835/https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-danina-solidarnosciowa-dla-kogo-od-kiedy-jak-udokumentowac|url-status=live}}</ref> Хувиараа хөдөлмөр эрхэлдэг 23,9% эсвэл 27.9% (эхний 30,000 злотыг хасахгүй) • {{small|19% тогтмол орлогын татвар}} • {{small|4,9% эрүүл мэндийн даатгал}} • {{small|1 сая злотыгоос дээш 4% эв санааны татвар}} | 19% | | |23% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />8% эсвэл 5% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Польшийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Португал}}<ref name="kpmg"/> | 21% {{small|(эх газар дээр)}} | 14.5% | 56.03% {{small|(48% орлогын татвар + 5% эв нэгдлийн татвар + 11% нийгмийн хамгаалал)}} | 28%[https://taxsummaries.pwc.com/portugal/individual/income-determination] | | |23% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />13% {{small|(дундаж хэмжээ)}}<br />6% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Португалын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Пуэрто Рико}} | 20%<ref name=corptaxdeloitte>{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/matrices/dttl_corporate_tax_rates_2012.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002110510/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/matrices/dttl_corporate_tax_rates_2012.pdf|url-status=dead|title="Corporate Tax Rates 2012" Deloitte & Touche|archivedate=2013-10-02}}</ref> | 0% {{small|(16% санал болгосон)}} | 33.34% | | | |11.5% | [[Пуэрто Рикогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Катар}}<ref name="kpmg"/> | 10% | colspan="2" | 0% | | | |0% | [[Катарын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Румын}} | 16% {{small|(эсвэл нэгээс доошгүй ажилтантай бичил аж ахуйн нэгжийн орлогын 1%, ажилтангүй бичил аж ахуйн нэгжийн хувьд 3%)}}<ref name="mediafax.ro">{{cite web|url=https://www.mediafax.ro/politic/revolutia-fiscala-guvernul-a-adoptat-ordonanta-de-urgenta-care-modifica-esential-codul-fiscal-mesajul-lui-tudose-s-au-inflamat-niste-multinationale-sindicatele-sesizeaza-avocatul-poporului-16811305|title=Revoluţia fiscală &#124; Guvernul a adoptat ordonanţa de urgenţă care modifică esenţial Codul Fiscal/ Mesajul lui Tudose: S-au inflamat nişte multinaţionale/ Sindicatele sesizează Avocatul Poporului|website=Mediafax.ro|access-date=2025-04-08|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922001001/https://www.mediafax.ro/politic/revolutia-fiscala-guvernul-a-adoptat-ordonanta-de-urgenta-care-modifica-esential-codul-fiscal-mesajul-lui-tudose-s-au-inflamat-niste-multinationale-sindicatele-sesizeaza-avocatul-poporului-16811305|url-status=live}}</ref> | 35% {{smalldiv| * 25% нийгмийн хамгаалал (CAS) * 10% эрүүл мэндийн даатгал (CASS) * Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн орлогын татвар 0%. 10000 лейгээс бага орлоготой мэдээллийн технологийн ажилчдад 0% орлогын албан татвар ногдуулна.}}<ref name="mediafax.ro"/> | 45% {{smalldiv| * 25% нийгмийн хамгаалал (CAS) * 10% эрүүл мэндийн даатгал (CASS) * 10% CAS болон CASS-ийн дараа орлогын татвар Хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч (PFA): * Жилд 12 хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс дээш орлоготой бол 25% CAS * 10% CASS, татвар ногдуулах нийлбэрийг жилд 12 хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр хязгаарласан, жишээлбэл хэрэв та бүтэн жилийн турш 22,800 [[румын лей|лейгээс]] дээш орлого олвол 2018 онд CASS-ийн шимтгэлд дээд тал нь 2280 лей төлнө) * 10% орлогын татвар}}<ref name="mediafax.ro"/> |10% | | |19% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />9% {{small|(хоол хүнс, эм, ном, сонин, зочид буудлын үйлчилгээ)}}<br />5% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}<br /><ref name="fita"/> | [[Румыны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Орос}}<ref name="kpmg"/> | 20%<ref name="AfghKazCorp"/> | 13% | 22% (жилд 50 сая рублиэс дээш орлоготой хүмүүст)<ref>{{cite web |title=In Russia, the progression of personal income tax with five rates has come into force (in Russian) |url=https://www.rbc.ru/economics/01/01/2025/676c10ce9a79473ee564d535 |website=RBK |language=ru |date=2025-01-01}}</ref> Оршин суугч бус хүмүүст 35% | | | |20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />10% {{small|(ном, хүнсний зарим зүйл, хүүхдийн бараа)}}<br />0% {{small|(байшин эсвэл орон сууц)}} | [[Оросын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Руанда}} | 30% | 0% | 30% | | | |18% | [[Руандагийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сент-Китс ба Невис}} | 33%<ref>{{cite web|date=2020-11-11|title=Corporate Tax Rates Table - KPMG Global|url=https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html|access-date=2021-05-07|website=KPMG|language=en-US|archive-date=2021-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428075350/https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html|url-status=live}}</ref> | colspan="2" | 0% | | | |{{N/A}} | [[Сент-Китс ба Невисийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flag|Сен-Бартелеми|local}} | 0% | 0% | 0% | | | |0% | [[Сен-Бартелемийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сент-Люси}} | 30% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Сент-Люсийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сен-Мартен|local}} | 20% {{small|(Тухайн татварын жилд 40,000 евротой тэнцэхүйц орлоготой жижиг татвар төлөгчдөд 10%)}} | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Сен-Мартений татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сен-Пьер ба Микелон|local}} | 33.3% {{small|(Тухайн татварын жилд 600,000 евротой тэнцэхүйц орлоготой жижиг татвар төлөгчдөд 15%)}} | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Сен-Пьер ба Микелоны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сент-Винсент ба Гренадин}} | 30% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Сент-Винсент ба Гренадины татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Самоа}} | 27% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Самоагийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сан-Марино}} | 17% | 9% | 35% | | | |0% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />17% {{small|(импортын бараа)}} | [[Сан-Мариногийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}} | 25% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Сан-Томе ба Принсипийн татварын тогтолцоо]] |- |{{flagcountry|Сарк}} | 0%<ref>{{cite web|url=http://www.sark.co.uk/island-life/|title=Meet the Locals and learn about life on the Island of Sark – Sark Island Tourism|date=31 August 2011|access-date=2025-04-09|archive-date=2015-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614050422/http://www.sark.co.uk/island-life/|url-status=live}}</ref> | 0% | 0% | 0% | [[Гернсийн Өмгөөлөгч]]ийн гүйцэтгэсэн үл хөдлөх хөрөнгийн шилжүүлэгт ногдуулсан баримт бичгийн татвар | 0% | [[Саркийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Саудын Араб}}<ref>[http://www.deloittewebguides.com/index.asp?country_id=470000047&layout=countrySnapshotDtt&rf=0 International Tax and Business Guides – Economic Data – Statistics – Tax – EIU – The Economist – Foreign Investment – Deloitte Touche Tohmatsu] {{dead link|date=2013 оны 2 сар}}</ref> |2.5% (Саудын үндэсний өмчит бизнесүүд), 2.5-15% (Саудын эзэмшилд 2.5%, бусад бүх өмчлөлд 15% Закатын хэмжээгээр татвар ногдуулна) | colspan="2" | 0% | | | |15% (стандарт хэмжээ) 5% (үл хөдлөх хөрөнгийн гүйлгээний хэмжээ) | [[Саудын Арабын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сенегал}}<ref name="fita"/> | 25% | 0% | 50% | | | |20% | [[Сенегалын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Серби}}<ref>{{cite web |url=http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319072601/http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf |archive-date=2013-03-19 }}</ref> | 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20130319072601/http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf Аж ахуйн нэгжийн татварын хууль (Сербиэр)] + гаргаж авахад 10%</ref> | 10% | 25% {{small|(улсын эрүүл мэнд, тэтгэвэр, ажилгүйдлийн сангийн нэмэлт шимтгэл)}}<ref>{{cite web|url=http://10.100.73.13/o-nama/pregled-propisa/zakoni/172/zakon-o-porezu-na-dohodak-gradjana.html|title=Закон о порезу на доходак грађана|website=Пореска управа}}{{Dead link|date=2023 оны 10 сар|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |15% | | |20% {{small|(стаднарт хэмжээ)}}<ref>{{cite web |url=https://www.paragraf.rs/propisi/zakon-o-porezu-na-dodatu-vrednost.html |title=Zakon O Porezu Na Dodatu Vrednost (Zakon O Pdv) |publisher=Paragraf.rs |date= |accessdate=2025-04-09 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130152105/https://www.paragraf.rs/propisi/zakon-o-porezu-na-dodatu-vrednost.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.parlament.gov.rs/upload/archive/files/lat/pdf/predlozi_zakona/4562-13Lat.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-09 |archive-date=2021-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210702155631/http://www.parlament.gov.rs/upload/archive/files/lat/pdf/predlozi_zakona/4562-13Lat.pdf |url-status=live }}</ref><br />10% or 0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Сербийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сейшелийн арлууд}} | 33%<ref name="auto2"/> | colspan="2" | 15% | | | |15% | [[Сейшелийн арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сьерра Леон}} | 25% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Сьерра Леоны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сингапур}} | 17%<ref>{{cite web |url=http://www.iras.gov.sg/irasHome/page04.aspx?id=410 |title=Tax rates & tax exemption schemes |publisher=Inland Revenue Authority of Singapore |access-date=2025-04-09 |archive-date=2015-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624150141/http://www.iras.gov.sg/irashome/page04.aspx?id=410 |url-status=live }}</ref> | 0% | 22% {{small|(татвар дээр +20% татвар)}} | | | |9% | [[Сингапурын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Синт Маартен}} | 34.5% | 12.50% | 47.50% | | | |5% | [[Синт Маартены татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Словак}} | 21%{{small| (100,000€ дээш орлого дээр)}}<br />15%{{small|(100,000€ доош орлого дээр)}} | 21% | 25%<ref>{{cite web |url=http://www.kpmg.com/Global/en/IssuesAndInsights/ArticlesPublications/taxnewsflash/Pages/slovakia-proposed-increases-corporate-individual-income-tax-rates.aspx |title=Словак – Аж ахуйн нэгж, хувь хүмүүсийн орлогын татварын хэмжээг нэмэгдүүлэх санал |access-date=2025-04-09 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628023357/http://www.kpmg.com/Global/en/IssuesAndInsights/ArticlesPublications/taxnewsflash/Pages/slovakia-proposed-increases-corporate-individual-income-tax-rates.aspx |url-status=live }}</ref> |25% | | |20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}{{Citation needed|date=2012 оны 2 сар}}<br />10% {{small|(ном, эм)}}<br /> | [[Словакийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Словени}}<ref name="kpmg"/> | 19% | 16% | 50% |27.5% | | | 22% {{small|(стандарт хэмжээ)}} or 9.5% {{small|(хоол хүнс, барилга, засвар, тээвэр, тасалбар, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл)}} or 5% {{small|(ном, сонин)}} | [[Словенийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Соломоны арлууд}} | 30% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Соломоны арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сомали}} | 30%<ref>{{Cite web |url=https://sominvest.gov.so/procedures/tax-regime/ |title=Archive copy |access-date=2025-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328133057/https://sominvest.gov.so/procedures/tax-regime/ |archive-date=2025-03-28 |url-status=dead}}</ref> | 0% | 18% | | | |0% | [[Сомалийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Өмнөд Африк}} | 28%<ref>{{cite web |url=http://www.sars.co.za/Tools/Documents/DocumentDownload.asp?FileID=66401 |title=South Africa budget |access-date=2025-04-09 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226010940/http://www.sars.gov.za/Pages/default.aspx |url-status=dead }}</ref> | 0% {{small|(босго доогуур)}} | 45% |18% | | | 15%<ref>{{Cite news|url=https://www.fin24.com/Budget/south-africans-to-pay-higher-vat-for-first-time-in-two-decades-20180221|title=Өмнөд Африкчууд сүүлийн 20 жилд анх удаа илүү өндөр НӨАТ төлнө|work=Fin24|access-date=2025-04-09|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221141335/https://www.fin24.com/Budget/south-africans-to-pay-higher-vat-for-first-time-in-two-decades-20180221|url-status=live}}</ref> | [[Өмнөд Африкийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Өмнөд Солонгос}}<ref name="fita"/> | 24.2%<ref name="kpmg.com"/> | 6% + 1.8%<ref name=taxrateenfmnt>{{Cite web |url=http://taxinfo.nts.go.kr/docs/customer/law/statuteTax_jomun_detail.jsp?log_law_kind=%EC%A1%B0%EC%84%B8%EB%B2%95%EB%A0%B9&log_law_id=001585&log_law_nm=%EA%B5%AD%EC%84%B8%EC%A7%95%EC%88%98%EB%B2%95&gubun=1&jomun_law_id=001585&law_nm=%EA%B5%AD%EC%84%B8%EC%A7%95%EC%88%98%EB%B2%95&plaw_id=001585&public_ilja=20141119&public_no=12844&leg_revi_gubun=null&law_type_gubun=1 |title="Tax law enforcement system korea (nts.go.kr)" section 3 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222162647/https://www.hometax.go.kr/websquare/websquare.html?w2xPath=/ui/pp/index.xml |url-status=live }}</ref> | 42%<ref>{{cite web|url=http://www.yonhapnews.co.kr/bulletin/2017/12/04/0200000000AKR20171204161900002.HTML|title=여야, 소득세법 개정안은 '그대로'…최고세율 42％로 상향|last=이세원|date=2017-12-04|access-date=2025-04-09|archive-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20171204123305/http://www.yonhapnews.co.kr/bulletin/2017/12/04/0200000000AKR20171204161900002.HTML|url-status=live}}</ref> + 11.4%<ref name=taxrateenfmnt/> | | | |10% | [[Өмнөд Солонгосын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Өмнөд Судан}} | 30% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Өмнөд Суданы татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Испани}}<ref name="kpmg"/> | 25% <small>(эх газарт)</small><br />4% <small>({{flagcountry|Канарын арлууд}}ад)</small> | 0% (жилийн эхний 5,550€ татвараас чөлөөлөгдөнө) | 52.3 47% {{small|(Улсын татвар)}} 3.75% {{small|(Валенсиа дахь нутгийн татвар)}} 6.45% {{small|(Нийгмийн хамгаалал, ажилчдын шимтгэл)}} |26% (оршин суугчид) <br> 19% (оршин суугч бус) | | |21% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />10% or 4% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Испанийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Шри Ланка}}<ref name="kpmg"/> | 30% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />15% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}<ref name="kpmg.com"/> | 0% | 36% {{small|(жилийн орлого 3 сая [[Шри Ланка рупи|рупигээс]] их бол)}} | | | |12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />8% эсвэл 0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}<br /> | [[Шри Ланкын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Судан}} |5% (тусгай чөлөөлөгдсөн компаниуд), 15% бусад ихэнх компаниуд<ref>{{cite web | url=https://orbitax.com/taxhub/corporatetaxrates/SD/Sudan | title=Sudan — Orbitax Corporate Tax Rates }}</ref> | | | | | | | [[Суданы татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Суринам}} | 36%<ref name=":1">{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=April 2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|page=1527|access-date=2025-04-09|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}</ref> | 8% {{small|(жилийн эхний SRD2,646 хасагдах боломжтой)}} | 38%<ref name="www.gov.sr">{{cite web |url=http://www.gov.sr/themas/belastingen/loonbelasting/ |title=loonbelasting |access-date=2025-04-09 |archive-date=2019-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010040756/http://www.gov.sr/themas/belastingen/loonbelasting/ |url-status=live }}</ref> | | | |{{N/A}} | [[Суринамын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Свальбард}} | 16%<ref>{{cite web |title=Norway has no tax agreements with any country in the world, nor does it exchange financial account information... well partly true |url=https://www.linkedin.com/pulse/norway-has-tax-agreements-any-country-world-nor-does-exchange-morris |website=www.linkedin.com |publisher=Linkedin |access-date=2025-04-09}}</ref><ref>{{cite web |title=Свальбардад компани бүртгүүлэх |url=https://ybcase.com/en/jurisdictions/spicbergen |website=ybcase.com |publisher=YB Case |access-date=2025-04-09 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 8%<ref name="Svalbard">{{cite web |title=Свальбард дахь татварын хувь хэмжээ |url=https://www.skatteetaten.no/en/rates/tax-rates-on-svalbard/ |website=www.skatteetaten.no |publisher=Норвегийн татварын алба |access-date=2025-04-09}}</ref> | 22%<ref name="Svalbard"/> | 0%<ref>{{cite web |title=Iceland - Svalbard — Orbitax Withholding Tax Rates |url=https://orbitax.com/taxhub/withholdingtaxrates/IS/SJ/Iceland/Svalbard |website=orbitax.com |publisher=Orbitax |access-date=2025-04-09}}</ref> | |0% |0%<ref>{{cite web |title=Spitsbergen: a tax oasis? |url=https://www.spitsbergen-svalbard.com/2011/02/15/spitsbergen-a-tax-oasis.html |website=www.spitsbergen-svalbard.com |date=2011-02-15 |publisher=Rolf Stange |access-date=2025-04-09}}</ref> | [[Норвегийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Швед}} | 20.6%<ref>{{cite web |url=https://www.ekonomifakta.se/Fakta/Skatter/Skatt-pa-foretagande-och-kapital/Bolagsskatt/ |title=Bolagsskatt - Internationellt |publisher=ekonomifakta.se |date=2019-04-12 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2019-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321093903/https://www.ekonomifakta.se/Fakta/Skatter/Skatt-pa-foretagande-och-kapital/Bolagsskatt/ |url-status=live }}</ref> | 32% {{small|(жилийн эхний 1,930$ хасагдах боломжтой)}} | 45.6% {{small|(32% хотын дундаж орлогын татвар + 20% улсын орлогын татвар)}}<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/offentlig-ekonomi/finanser-for-den-kommunala-sektorn/kommunalskatterna/pong/statistiknyhet/Kommunalskatter/ |title=Totala kommunala skattesatsen ökar marginellt 2017 |publisher=scb.se |date=2016-12-15 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040558/http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/offentlig-ekonomi/finanser-for-den-kommunala-sektorn/kommunalskatterna/pong/statistiknyhet/Kommunalskatter/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.skatteverket.se/privat/etjansterochblanketter/svarpavanligafragor/inkomstavtjanst/privattjansteinkomsterfaq/narskamanbetalastatliginkomstskattochhurhogarden.5.10010ec103545f243e8000166.html |title=När ska man betala statlig inkomstskatt och hur hög är den? |publisher=skatteverket.se |date=2020-01-01 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122220148/https://www.skatteverket.se/privat/etjansterochblanketter/svarpavanligafragor/inkomstavtjanst/privattjansteinkomsterfaq/narskamanbetalastatliginkomstskattochhurhogarden.5.10010ec103545f243e8000166.html |url-status=live }}</ref> |30% | |0% |25% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />12% эсвэл 6% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}<ref>{{cite web |url=http://www.skatteverket.se/skatter/mervardesskattmoms/2512eller6moms.4.7459477810df5bccdd480005156.html |title=VAT rates Sweden – Skatteverket |publisher=Skatteverket.se |date=2010-01-23 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2012-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711200028/http://www.skatteverket.se/skatter/mervardesskattmoms/2512eller6moms.4.7459477810df5bccdd480005156.html |url-status=live }}</ref> | [[Шведийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Швейцар}}<ref name="fita"/> | 17.92%<ref name="kpmg.com"/> | 0% | 50.14% <br /> <small>10.6% {{small|(албан нийгмийн даатгалын шимтгэл)}}<ref name="www.ahv-iv.ch">{{cite web |url=https://www.ahv-iv.ch/p/1.2021.d |title=AHV/IV |access-date=2025-04-09 |archive-date=2021-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908221712/http://www.ahv-iv.ch/p/1.2021.d |url-status=live }}</ref> <br /> 11.5% {{small|(холбооны)}}<ref name="www.estv.admin.ch">{{cite web |url=https://www.estv.admin.ch/estv/de/home/direkte-bundessteuer/direkte-bundessteuer/fachinformationen/tarife.html |title=Tarife Direkte Bundessteuer |access-date=2025-04-09 |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005045143/https://www.estv.admin.ch/estv/de/home/direkte-bundessteuer/direkte-bundessteuer/fachinformationen/tarife.html |url-status=live }}</ref> <br /> 28.025% {{small|(контоны, Женев)}}<ref name="www.estv.admin.chb">{{cite web |url=https://swisstaxcalculator.estv.admin.ch/ |title=Federal Tax Administration |access-date=2025-04-09 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020204721/https://swisstaxcalculator.estv.admin.ch/ |url-status=live }}</ref> <br /> 9.69% {{small|(коммуны, Авюлли и Шанси)}}<ref name="www.estv.admin.chb" /> <br /> 3.04%</small> {{small|(сүмийн татвар, Женев дэх Ромын католик, протестант)}}<ref name="www.estv.admin.chb"/> | | | |8.1% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />3.8% эсвэл 2.5% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Швейцарын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Сири}}<ref name="kpmg"/> | 22% | 5% | 15% | | | |{{N/A}} | [[Сирийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Тайвань}}<ref name="kpmg"/> | 20%<ref>{{cite news |last=Певзнер |first=Алекс |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704596504575271902153036926 |title=Тайвань аж ахуйн нэгжийн орлогын татварыг 17% хүртэл буурууллаа |publisher=Online.wsj.com |date=2010-05-28 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2015-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015182646/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704596504575271902153036926 |url-status=live }}</ref> | 5% | 40% | | | |5%<ref>{{cite web|title=營業稅試算|url=http://service.etax.nat.gov.tw/etwmain/front/ETW158W3|website=財政部稅務入口網|access-date=2025-04-09|language=zh|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821045641/http://service.etax.nat.gov.tw/etwmain/front/ETW158W3|url-status=live}}</ref> | [[Тайванийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Тажикистан}}<ref>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/kz/Documents/tajikistan/Tax%20and%20Investment%20Guide_TJ_2016.pdf|title=Tax and Investment Guide_TJ_2016|publisher=deloitte.tj|access-date=2025-04-09|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528155001/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/kz/Documents/tajikistan/Tax%20and%20Investment%20Guide_TJ_2016.pdf|url-status=live}}</ref> | 13%<br />25% {{small|(оршин суугч бус)}} | 5% | 13%<br />25% {{small|(оршин суугч бус)}} | | | |18% | [[Тажикистаны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Танзани}} | 30% | 15% | 30% | | | | 14% | [[Танзанийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Тайланд}} | 20% | 0% | 35% | | | |7% | [[Тайландын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Того}} | 27% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Тогогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Токелау}} | 0% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Токелаугийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Тонга}} | 25% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Тонгагийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Тринидад ба Тобаго}} | 30% | 0% | 25% {{small|(annual chargeable income less than $1 million)}}<br/> 30% {{small|(annual chargeable income over $1 million)}} <ref>https://taxsummaries.pwc.com/trinidad-and-tobago/individual/taxes-on-personal-income</ref> | | | |12.5% | [[Тринидад ба Тобагогийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Тунис}}<ref name="fita"/> | 30% | 0% | 35% | | | |18% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />12% эсвэл 6% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Тунисын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Турк}}<ref name="kpmg"/> | 25% | 15% | 40% | | | |20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />10% {{small|(хувцас)}}<br />1% {{small|(зарим хүнсний бүтээгдэхүүн)}}<ref name="VAT Live"/> | [[Туркийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Туркменистан}} | 8% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | {{N/A}} | [[Туркменистаны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Төркс ба Кайкосын арлууд}} | 0% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Төркс ба Кайкосын арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Тувалу}} | 30% | {{N/A}} | {{N/A}} | | | |{{N/A}} | [[Тувалугийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Уганда}} | 30%<ref>{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|page=1629|access-date=2025-04-10|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}</ref> | {{N/A}} | {{N/A}} | | | | 18%<ref>{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|page=1633|access-date=2025-04-10|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Угандын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Украин}} | 18%<ref>{{cite web|url=https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|title=Украин дахь аж ахуй нэгжийн татвар|date=2019-12-21|access-date=2025-04-10|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806003845/https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|url-status=live}}</ref> | 0%<ref>{{cite web|url=https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|title=Украин дахь аж ахуй нэгжийн татвар|date=2019-12-21|access-date=2025-04-10|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806003845/https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|url-status=live}}{{cite web|url=https://www.contactukraine.com/taxation/individual-tax-in-ukraine|title=Украин дахь хувь хүний ​​орлогын татвар|date=2019-12-21|access-date=2025-04-10|archive-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602231152/http://www.contactukraine.com/taxation/individual-tax-in-ukraine|url-status=live}}</ref> | 18% {{small|(нийтлэг хэмжээ)}}<br />20% {{small|(зарим үйл ажиллагаа)}}<br />22% {{small|(нийгмийн хамгаалал)}}<ref>{{cite web|url=https://www.contactukraine.com/taxation/individual-tax-in-ukraine|title=Украин дахь хувь хүний ​​орлогын татвар|date=2019-12-21|access-date=2025-04-10|archive-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602231152/http://www.contactukraine.com/taxation/individual-tax-in-ukraine|url-status=live}}{{cite web|url=https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|title=Украин дахь аж ахуй нэгжийн татвар|date=2019-12-21|access-date=2025-04-10|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806003845/https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|url-status=live}}</ref> | | | |2% {{small|(дайны үеийн буцалтгүй эргэлтийн татвар)}} | [[Украины татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} | 0% <small>(чөлөөт бүсийн компаниуд,<ref>{{cite web |url=https://gulfnews.com/business/markets/uae-corporate-tax-free-zone-based-businesses-with-mainland-operations-to-come-under-tax-regime-1.1643631900654 |title=UAE corporate tax: Free zone based businesses with mainland operations to come under tax regime &#124; Markets |publisher=Gulf News |date=2022-01-31 |access-date=2025-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131125413/https://gulfnews.com/business/markets/uae-corporate-tax-free-zone-based-businesses-with-mainland-operations-to-come-under-tax-regime-1.1643631900654 |archive-date=2022-01-31 |url-status=dead}}</ref> түүнчлэн жилд 375,000 AED-ээс бага ашиг орлоготой эх газрын компаниуд,<ref name="UAE to introduce 9% corporate tax on business profits from June 1, 2023 | Markets – Gulf News">{{cite web |url=https://gulfnews.com/business/markets/uae-to-introduce-9-corporate-tax-on-business-profits-from-june-1-2023-1.1643627271956 |title=UAE to introduce 9% corporate tax on business profits from June 1, 2023 &#124; Markets |publisher=Gulf News |date=2022-01-31 |access-date=2025-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131235109/https://gulfnews.com/business/markets/uae-to-introduce-9-corporate-tax-on-business-profits-from-june-1-2023-1.1643627271956 |archive-date=2022-01-31 |url-status=dead}}</ref> татварын тайланг бөглөх шаардлагатай байж магадгүй)</small> 9%<small> (жилд 375,000 AED-ээс дээш цэвэр ашиг олдог эх газрын компаниудын хувьд бусад улс оронд төлсөн татварыг АНЭУ-ын татварт тооцдог, татварын тайлан шаардлагатай)<ref name="UAE to introduce 9% corporate tax on business profits from June 1, 2023 | Markets – Gulf News" /></small> | colspan="2" | 0%<ref name="mofpi1">{{cite web |title=АНЭУ-ын Сангийн яам |url=https://mof.gov.ae/ }}</ref> | 0%<ref>{{Cite web | url=https://taxsummaries.pwc.com/united-arab-emirates/individual/other-taxes | title=Арабын Нэгдсэн Эмират улс - Хувь хүн - Бусад татвар }}</ref> | | |5%<ref name="mofpi1"/> | [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Нэгдсэн Хаант Улс}}<ref>{{cite web |url=http://www.hmrc.gov.uk/budget2008/pn02.pdf |title=HM Revenue & Customs Budget 2008 Press Notice PN02 |publisher=Hmrc.gov.uk |date=2011-06-28 |access-date=2025-04-10 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226010922/http://aka.hmrc.gov.uk/budget2008/pn02.pdf |url-status=dead }}</ref> | 19-25%<ref>{{Cite web |title=Corporation Tax rates and reliefs |url=https://www.gov.uk/government/publications/rates-and-allowances-corporation-tax/rates-and-allowances-corporation-tax |access-date=2025-04-10 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> | 0% 12,570£ хүртэл<ref name=":5">{{cite web|title=Орлогын татварын хувь хэмжээ, хувь хүний ​​тэтгэмж|url=https://www.gov.uk/income-tax-rates|access-date=2025-04-10|website=Орлогын татварын хувь хэмжээ, хувь хүний ​​тэтгэмж|publisher=GOV.UK|archive-date=2021-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223182010/https://www.gov.uk/income-tax-rates|url-status=live}}</ref> | 62% {{small|(Энэ нь 100-125 мянган фунт стерлин дээр 40% орлогын татвар, хувийн тэтгэмжийг үе шаттайгаар хассантай холбоотой үр дүнтэй 20%, ажилчдын 2% үндэсний даатгалаас бүрдэнэ). Дараа нь ахиу хэмжээ 125 мянган фунт стерлингээс дээш орлоготой бол 47% болж буурна (орлогын 45% татвар нэмэх 2% ажилтны үндэсний даатгал)}}<ref>{{cite web |url=https://www.gov.uk/income-tax-rates/income-over-100000 |title=Income Tax rates and Personal Allowances – Income over £100,000 |website=GOV.UK |access-date=2025-04-11}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/58870012 |title=Why some parents effectively pay a 71% tax rate |work=BBC News |date=2024-03-06 |access-date=2025-04-10}}</ref> |24%<ref>{{Cite web |title=Capital Gains Tax: what you pay it on, rates and allowances |url=https://www.gov.uk/capital-gains-tax/rates |access-date=2025-04-10 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> | |40%<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/inheritance-tax|title=Gov.uk - Inheritance Tax|publisher=Gov.uk|access-date=2025-04-11}}</ref> |20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />5% {{small|(гэрийн эрчим хүч, засварын ажил)}}<br />0% {{small|(амьдралын хэрэгцээ: хүнсний бүтээгдэхүүн, ус, жороор олгох эм, эмнэлгийн хэрэгсэл, хэрэгсэл; нийтийн тээвэр; хүүхдийн хувцас; ном, тогтмол хэвлэл)}}<ref>{{cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/moneytaxandbenefits/taxes/beginnersguidetotax/dg_4015895 |title=Directgov – Value Added Tax |publisher=Direct.gov.uk |date=2013-01-09 |access-date=2025-04-10 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226010950/http://www.direct.gov.uk/en/moneytaxandbenefits/taxes/beginnersguidetotax/dg_4015895%20 |url-status=live }}</ref> | [[Нэгдсэн Хаант Улсын татварын тогтолцоо]] [[Үндэсний Даатгал]] |- | {{flagcountry|Америкийн Нэгдсэн Улс}} | 21% {{small|(холбооны)}}, бусад улс оронд төлсөн татварын хөнгөлөлттэй 21% хүртэл | 10% {{small|(холбооны)}} +<br />0–3.07% {{small|(мужийн)}} +<br />0–3.8398% {{small|(орон нутгийн)}} {{small|(дан татвар төлөгчдөд зориулсан 12550 ам.долларын холбооны стандарт хасалт)}} | 50.3% - 37%: [[Калифорни]]д 50.3% (37% {{small|(холбооны)}}<ref>{{Cite news|url=https://www.bankrate.com/finance/taxes/tax-brackets.aspx|title=2017-2018 Tax Brackets {{!}} Bankrate.com|last=Bankrate.com|work=Bankrate|access-date=2025-04-10|archive-date=2018-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717000000/https://www.bankrate.com/finance/taxes/tax-brackets.aspx|url-status=live}} [https://taxfoundation.org/location/california/#:~:text=How%20does%20California's%20tax%20code,4.75%20percent%2C%20and%20an%20average Alt URL]</ref> + 13.3% {{small|(мужийн)}}), [[Техас]]т 37% (37% + 0%) |20% | 0% (жишээ нь Алеутын зүүн тойрог, Аляска) - 3.6361% (Меномин тойрог, Висконсин) <ref>{{cite web |url=https://taxfoundation.org/data/all/state/property-taxes-by-state-county/ |title=Property Taxes by State and County, 2025 |publisher=Tax Foundation |date=2025-03-04 |access-date=2025-04-10}}</ref> |[[АНУ-ын үл хөдлөх хөрөнгийн татвар|18%-40%]] холбооны үл хөдлөх хөрөнгийн болон мужийн өв залгамжлалын татварыг нөхөх<ref>{{cite web|url=https://www.irs.gov/businesses/small-businesses-self-employed/estate-tax|title=IRS information about federal estate taxes|access-date=2025-04-10}}</ref> | 11.5% {{small|(мужийн болон орон нутгийн борлуулалтын татварын хамгийн өндөр давамгайлсан хувь хэмжээ)}}<br />0% {{small|(хамгийн бага давамгайлсан хэмжээ)}} | [[Америкийн Нэгдсэн Улсын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Уругвай}}<ref name="fita"/> | 25% | 0% | 36%<ref>{{cite web|url=https://www.elobservador.com.uy/nota/irpf-sepa-cuales-son-las-nuevas-franjas-a-partir-de-enero-2024-2024117125210|title=IRPF: sepa cuáles son las nuevas franjas a partir de enero de 2024|date=2024-01-17|website=El Observador|access-date=2024-06-19}}</ref> | | | |22% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />11% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}<br />0% {{small|(хэмжээ)}} | [[Уругвайн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Узбекистан}}<ref name="fita"/> | 12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />20% {{small|(банк болон үүрэн холбооны операторууд)}} | colspan="2" | 12% | | | |15% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}<br />0% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}} | [[Узбекистаны татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Вануату}} | 0% | 0% | 0% | | | |0% | [[Вануатугийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Венесуэл}}<ref name="fita"/> | 34% | 0% | 34% | | | |16% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />8% {{small|(багасгасан хэмжээ)}} | [[Венесуэлийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Вьетнам}}<ref name="kpmg">{{cite web |url=http://www.kpmg.dk/getMedia.asp?mb_GUID=F7298515-D33B-41BA-B630-7ED12A1B4EDE.pdf |title=Revision, skat og rådgivning &#124; KPMG &#124; DK |publisher=Kpmg.dk |access-date=2025-04-10 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011033/https://home.kpmg.com/dk/da/home.html |url-status=dead }}</ref> | 20% | 5% | 35%<ref>{{cite web |url=http://www.dpi.hochiminhcity.gov.vn/invest/html/Law-04-2007-QH12.html |title=Department of Planning & Investment _ DPI |publisher=Dpi.hochiminhcity.gov.vn |access-date=2025-04-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100828200917/http://dpi.hochiminhcity.gov.vn/invest/html/Law-04-2007-QH12.html |archive-date=2010-08-28 }}</ref> | | | |10% | [[Вьетнамын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Британийн Виржинийн арлууд}} | 0%<ref name=bvideloitte>{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_British%20Virgin%20Islands.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002105855/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_British%20Virgin%20Islands.pdf|url-status=dead|title="Taxation and Investment Guides: BVI Highlights 2013" Deloitte & Touche|archivedate=2013-10-02}}</ref> | colspan="2" | 0% | | | |{{N/A}} | [[Британийн Виржинийн арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Америкийн Виржинийн арлууд}} | 21–38.50%<ref>{{cite web | url=https://corporate.findlaw.com/finance/u-s-virgin-islands-an-offshore-tax-planning-jurisdiction.html | title=U.S. Virgin Islands: An Offshore Tax Planning Jurisdiction }}</ref> | colspan="2" | <nowiki></nowiki> | | | | | [[Америкийн Виржинийн арлуудын татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Уоллис ба Футуна|local}} | 0% | 0% | 0% | | | |0% | [[Уоллис ба Футунагийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Йемен}} | 20%<ref name=yemendeloitte>{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Yemen.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002105500/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Yemen.pdf|url-status=dead|title="Taxation and Investment Guides: Yemen Highlights 2013" Deloitte & Touche|archivedate=2013-10-02}}</ref> | 10% | 15% | | | |2% | [[Йемений татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Замби}} | 30%<ref name=":12">{{Cite web |date=2022-04-17 |title=Zambian National Budget Highlights 2022 |url=https://www2.deloitte.com/za/en/pages/tax/articles/zambia-national-budget-highlights-2022.html |access-date=2025-04-10 |website=deloitte.com/za/en/}}</ref> | 10% | 30% | | | |16% | [[Замбийн татварын тогтолцоо]] |- | {{flagcountry|Зимбабве}} | 25% | 0% | 45% | | | |15% {{small|(стандарт хэмжээ)}}<br />0% {{small|(сонгогдсон бараан дээр)}} | [[Зимбабвегийн татварын тогтолцоо]] |} ==Эшлэл== {{reflist|30em}} ==Гадаад холбоос== * [http://www.taxfoundation.org/taxdata/show/22661.html АНУ-ын Бизнесинй татварын индексийн жагсаалт 2003–2008], * [http://www.taxfoundation.org/news/show/22469.html OECD цалингийн татвар] (дээд түвшний иргэний орлогын татварын түвшин) *[https://web.archive.org/web/20130626181549/http://www.vatlive.com/vat-rates/european-vat-rates/eu-vat-rates/ Европын НӨАТ] * [http://www.ibfd.org/ IBFD, Хил хоорондын татварын лавлах] * [http://www.doingbusiness.org/ExploreTopics/PayingTaxes/ Төлбөрийн татварууд, Дэлхийн Банк] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Эдийн засгийн жагсаалт]] bonkaq59su73isu4wgl4ho77t25ezfc Бен Гордон 0 37633 874121 841439 2026-10-24T00:32:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874121 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Бен Гордон | Англиар = Ben Gordon | Хоч = | Зураг = Ben Gordon 8544228532.jpg | Хэмжээ = 230px | Тайлбар = Бен Гордон «Бобкэтст» | Байрлал = [[Шидэгч-хамгаалагч]] | Өндөр = 191 [[Сантиметр|см]] | Жин = 91 [[Килограмм|кг]] | Баг = Орландо Мэжик | Дугаар = 7 | Иргэншил = {{USA}}<br>{{GBR}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|mf=yes|1983|4|4}} | Мэндэлсэн газар = [[Англи]], [[Лондон]] | Бага сургууль = Маунт Вернон (Нью-Йорк, Маунт Вернон) | Ахлах сургууль = Коннектикут (2001—2004) | Драфт = 3 | Драфтын жил = 2004 | Сонгогдсон баг = [[Чикаго Буллз]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Чикаго Буллз]] (2004—2009) * [[Детройт Пистонс]] (2009—2012) * [[Шарлотт Бобкэтс]] (2012—2014) * [[Орландо Мэжик]] (2014—) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * [[НБА-гийн шилдэг зургаа дахь тоглогч]] (2005) * [[НБА-гийн шинэ оддын тоглолт|НБА-гийн шинэ оддын I багт]] нэрлэгдсэн (2005) * [[:en:NCAA Men's Division I Basketball Championship|Коллежуудын үндэсний аварга]] ([[:en:2004 NCAA Men's Division I Basketball Tournament|2004]]) }} '''Бенжамин "Бен" Гордон''' ({{lang-en|Benjamin "Ben" Gordon}}, [[1983]] оны [[4 сарын 4|дөрөвдүгээр сарын 4-нд]] [[Англи]]йн [[Лондон]] [[хот]]од төрсөн) — [[Их Британи|Британи]] гаралтай [[Америк]]ийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны «[[Орландо Мэжик]]» багийн [[довтлогч-хамгаалагч]] юм. == Замнал == [[Коннектикут]] мужийн коллежийн багт [[2004]] оны NCAA-ийн аварга болж байсан<ref name="UCONN">{{Webarchiv|url=http://www.uconnhuskies.com/sports/MBasketball/2004/PlayerBios/Gordonbio.html |wayback=20040417033555 |text=UCONN player profile |archiv-bot=2026-10-24 00:32:53 InternetArchiveBot }} URL last accessed July 31, 2006</ref> Гордон 2004 онд [[драфт]]ад оролцон [[Чикаго Буллз]] багт №4 сонголтоор ирж байв.<ref name="SIinter">{{Webarchiv|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2006/writers/andrew_lawrence/11/10/gordon.interview/ |wayback=20080717184427 |text=Q&A: Ben Gordon |archiv-bot=2023-09-26 07:37:21 InternetArchiveBot }} URL last accessed November 17, 2006</ref> 2004-[[2005]] оны рүүки улиралд тэрээр дунджаар 15.1 оноо, 2.6 самбараас бөмбөг авалт, 1.9 оновтой дамжуулалтыг тоглолт бүрт дунджаар 24.2 [[минут]] оролцож гүйцэтгэсэн байна. Түүнчлэн тоглолтын дөрөвдүгээр үед 21 оноо авч байсан нь [[Леброн Жеймс]]ийн 22 оноо авч байсан НБА-гийн амжилттай ойртож очсон үзүүлэлт<ref name="Bullsnews">[http://www.nba.com/bulls/news/fource_0405.html Ben Gordon, Chris Duhon, Andres Nocioni and Luol Deng Bulls Fource] URL last accessed August 1, 2006</ref> хийхийн сацуу тухайн улиралдаа [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|Оны зургаа дахь тоглогчоор]] (хамтад нь [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|Шинэ бүрэлдэхүүний нэгдүгээр баг]]) нэрлэгдсэн нь анхны улиралдаа уг шагналыг хүртсэн цор ганц тоглогч болсон юм. Өөр нэгэн содон амжилтыг давтсан үзүүлэлт бол [[2006]] оны [[4 сарын 14|дөрөвдүгээр сарын 14-нд]] болсон [[Вашингтон Уизардс]] багийн эсрэг тоглолтонд [[Гурван онооны шидэлт|холын зайн шидэлтийг]] 9 удаа дараалан оновчтой гүйцэтгэсэн явдал юм.<ref name="tiesrecord">[http://www.nba.com/bulls/news/82games_0506.html Gordon Ties Record; Bulls Get Key Win] URL last accessed December 24, 2006</ref> [[2007]] оны [[3 сарын 4|гуравдугаар сарын 4-нд]] [[Милуоки Бакс]] багийг 126–121 харьцаагаар хожсон тоглолтонд Гордон 48 оноо авч шилдэг үзүүлэлтээ тогтоосон байдаг байна.<ref>Yahoo! Sports, {{Webarchiv|url=http://sports.yahoo.com/nba/recap?gid=2007030415 |wayback=20070314045218 |text=Chicago 126, Milwaukee 121, OT |archiv-bot=2024-03-22 06:54:19 InternetArchiveBot }} URL last accessed March 27, 2006</ref> Тэр [[Детройт Пистонс]] багтай [[2009]] онд таван жилийн гэрээг 55 сая [[Америк доллар|доллараар]] хийсэн юм.<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=4301111|title=Sources: Gordon, Villanueva to Pistons|publisher=ESPN|accessdate=2009-07-02}}</ref> [[2012]] оны [[3 сарын 21|гуравдугаар сарын 21-нд]] болсон тоглолтонд 45 оноо авахдаа холын зайн шидэлтээс 9 удаа оновчтой довтолж дахин амжилтаа давтсан байна. 2012 оны [[6 сарын 26|зургаадугаар сарын 26-нд]]Шарлотт Бобкэтс багтай нэгдсэн.<ref>{{cite web|title=Bobcats Acquire Ben Gordon, Future First-Round Pick From Pistons |url=http://www.nba.com/bobcats/bobcats-acquire-ben-gordon-future-first-round-pick-pistons|work=NBA.com|date=June 26, 2012|accessdate=June 26, 2012}}</ref> [[2014]] оны [[3 сарын 2|гуравдугаар сарын 2-нд]] багаасаа хасагдсан<ref>[http://www.nba.com/bobcats/news/cats-request-waivers-ben-gordon Cats Request Waivers on Ben Gordon]</ref> Гордоныг [[7 сарын 11|долоодугаар сарын 11-нд]] «[[Орландо Мэжик]]»<ref>[http://www.nba.com/magic/magic-sign-ben-gordon Magic Sign Ben Gordon]</ref> 9 сая доллараар 2 жил элсүүлэхээр гэрээлэв.<ref>[http://basketball.realgm.com/wiretap/234087/Ben-Gordon-Agrees-To-Two-Year-$9M-Contract-With-Magic Ben Gordon Agrees To Two-Year, $9M Contract With Magic]</ref> == Шигшээ == [[2008]] оны [[4 сарын 11|дөрөвдүгээр сарын 11-нд]] [[Их Британы сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Британы шигшээ багт]] дуудагдаж байв.<ref>[http://sports.aol.com/nba/story/_a/chicago-bulls-guard-ben-gordon-called-up/n20080401112009990018 Chicago Bulls guard Ben Gordon called up to British basketball squad]. AP Sports. April 1, 2008. Retrieved on April 5, 2008.</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == *[http://www.nba.com/playerfile/ben_gordon/ Профайл - NBA.com] *{{basketball-reference}} *[https://web.archive.org/web/20160409083516/http://www.mvhoops.com/pages/1/index.htm Mount Vernon Junior Knights Youth Basketball Program] {{Орландо Мэжик багийн бүрэлдэхүүн}} {{2004 оны НБА-гийн драфт}} {{НБА-гийн шилдэг зургаа дахь тоглогч}} [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Их Британийн шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Чикаго Буллз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Детройт Пистонс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Шарлотт Бобкэтс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Орландо Мэжик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн довтлогч-хамгаалагч]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] 74e6oso4s3v3gschxdqyqn6rg5v0u5t Биотехнологи 0 37651 874122 870960 2026-10-24T00:41:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874122 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}[[File:Insulincrystals.jpg|thumb|[[Инсулин]]ий талстууд]] '''Биотехнологи''' нь ямар нэгэн биологийн систем эсвэл организмыг ашиглан, хүний хэрэгцээтэй бүтээгдэхүүнийг сайжруулах эсвэл бий болгох процесс юм. Өөрөөр хэлбэл “биологийн систем, амьд организм эсвэл тэдгээрийн [[уламжлал]]ыг ашиглан, тодорхой хэрэглээнд зориулан, бүтээгдэхүүн эсвэл процессыг, үйлдвэрлэх эсвэл сайжруулахтай холбоотой бүх төрлийн технологийн [[процесс]]ыг биотехнологи гэнэ.<ref>[http://www.cbd.int/convention/text/ Text of the CBD]. Cbd.int. Retrieved on 2013-03-20.</ref> Үйл ажиллагаа болон багаж хэрэгслээс хамааран [[биоинженерчлэл]] болон [[биоэмнэлэгийн инженерчлэл]]ийн салбаруудтай давхацдаг. Мянга мянган жилийн турш, хүн төрөлхтөн shar adika, ХАА, хүнсний бүтээгдэхүүн ба эм бэлдмэлийн үйлдвэрлэлд ашигласаар ирсэн.<ref>[http://www.public.asu.edu/~langland/biotech-intro.html "Incorporating Biotechnology into the Classroom – What is Biotechnology?", from the curricula of the 'Incorporating Biotechnology into the High School Classroom through Arizona State University's BioREACH PROGRAM', accessed on October 16, 2012)]. Public.asu.edu. Retrieved on 2013-03-20.</ref> Биотехнологи гэдэг нэрийг анх Унгарын эрдэмтэн[[Карл Эрек]] [[1919]] онд өгсөн гэж үздэг. 20 зууны сүүл ба 21 зууны эхээр, биотехнологи нь өргөжиж, [[генетик]], [[Рекомбинант ДНХ|рекомбинант генийн]] технологи зэрэг шинжлэх ухаануудыг өөртөө нэгтгэсэн ба [[иммунологи]] (дархлаа судлал) болон эмийн эмчилгээ, оношлогооны аргачлал боловсруулахад хэрэглэгдэх Dashikawa.<ref>[http://www.public.asu.edu/~langland/biotech-intro.html '&#39;Incorporating Biotechnology into the Classroom – What is Biotechnology?'&#39;, from Incorporating Biotechnology into the High School Classroom through Arizona State University's BioREACH PROGRAM, Arizona State University, Microbiology Department, retrieved October 16, 2012]. Public.asu.edu. Retrieved on 2013-03-20.</ref> ==Ерөнхий зүйл== '''Биотехнологи''' нь, хүний зорилгод нийцүүлэн амьд организмыг өөрчлөхтэй холбоотой маш өргөн хүрээний үйл ажиллагааг (түүх) хамарсан ойлголт бөгөөд, [[ургамал]], [[Амьтан|амьтныг]] гаршуулсан ба тэдгээрийн байгалийн шалгарал ба эрлийзжүүлэлт дээр үндэслэгдсэн [[селекци]]йн аргуудыг сайжруулах үеэс эхлэлтэй. Орчин үеийн биотехнологи нь мөн [[генийн инженерчлэл]]ийн эд эсийг үржүүлэх технологийг багтаадаг. Америкийн химийн нийгэмлэгийн тодорхойлсноор, биотехнологи нь, биологийн организм, систем эсвэл процессудыг, үйлдвэрлэлийн олон салбарт ашиглан, үр, гэрийн тэжээмэл амьтан, [[Эм (ерөндөг)|эм бэлдмэл]] зэрэг организм ба материалуудын чанарыг сайжруулах зорилго бүхий амьдралын шинжлэх ухаан юм.<ref>[http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true&_pageLabel=PP_ARTICLEMAIN&node_id=1188&content_id=CTP_003377&use_sec=true&sec_url_var=region1&__uuid=5a1c54a6-ff5a-4f69-84c1-763835d11162 Biotechnology]. Portal.acs.org. Retrieved on 2013-03-20.</ref> Өөр үгээр биотехнологийг, техникийн хөгжлийг, амьдралын шинжлэх ухаанд ашиглан худалдааны бүтээгдэхүүнийг гарган авах энгийн хэрэглээ гэж хэлж болно. Биотехнологи нь цэвэр биологийн шинжлэх ухаануудыг ([[генетик]], [[микробиологи]], [[молекулын биологи]], [[биохими]], [[эмбриологи]], [[эсийн биологи]]) хамардаг. Мөн олон тохиолдолд биологийн судлах хүрээнээс гаднах мэдлэг болон аргуудаас хамаардаг: * [[Химийн инженерчлэл]], * [[Биопроцессын инженерчлэл]], * [[Био-мэдээлэл зүй]], компютерийн шинжлэх ухааны шинэ салбар, * [[Биоробот]]. Нөгөө талаас нь авч үзвэл, орчин үеийн биологийн шинжлэх ухааны салбарууд нь хоорондоо маш их давхцан холбогдсон ба биотехнологоор боловсруулагдсан аргачлалуудаас ихээхэн хамааралтай бөгөөд үнийг амьдралын шинжлэх ухаан гэж ойлгодог. Биотехнологи нь, био-мэдээлэл зүйг ашиглан, биохимийн инженерчлэлийн тусламжтайгаар, ямар ч амьд организмаас/ыг болон ямар ч биомассаас/ыг, шинжлэн судлах, гарган авах, ашиглах ба үйлдвэрлэх, лабораторийн хүрээний эрдэм шинжилгээний болон зохион бүтээх ажил юм.<ref>[http://www.europabio.org/what-biotechnology What is biotechnology?]. Europabio. Retrieved on 2013-03-20.</ref><ref>[http://www.oecd.org/science/innovationinsciencetechnologyandindustry/49303992.pdf KEY BIOTECHNOLOGY INDICATORS (December 2011)]. oecd.org</ref><ref>[http://www.oecd.org/sti/biotechnologypolicies/keybiotechnologyindicators.htm Biotechnology policies – Organisation for Economic Co-operation and Development]. Oecd.org. Retrieved on 2013-03-20.</ref> ==Түүх== [[File:The Brewer designed and engraved in the Sixteenth. Century by J Amman.png|right|thumb|Эсгэлт (Жишээ нь, пиво, дарсны үйлдвэрлэл) нь эртний биотехнологийн нэгэн хэлбэр]] Төдийлөн шууд ухаардаггүй ч, хүний зохиосон [[газар тариалан]]гийн олон төрлүүд нь, “биотехнологийн системийг ашиглан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх” гэсэн өргөн тодорхойлолтод шууд багтдаг. Үнэхээр, [[ургамал]] тариалсныг хамгийн анхны биотехнологийн аж ахуй гэж нэрлэж болно. [[Газар тариалан]] нь, [[Неолитын хувьсгал]]ын үеэс эхлэн хүнс үйлдвэрлэх ноёрхогч арга болсон. Эртний биотехнологийг ашиглан, анхны [[фермер]]үүд, өсөн нэмэгдэж буй хүн амын хүнсний хэрэгцээг хангах зорилгоор, хамгийн сайн үрийг сонгон үржүүлж, хамгийн их хэмжээний ургацыг хураасан. Ургац ба талбай хяналтаас гарах хэмжээний том болох үед, тодорхой организмууд болон тэдгээрийн дайвар бүтээгдэхүүнүүд нь үр дүнтэй бордоо болох, азотын хэмжээг нөхөх ба [[хортон шавьж]]тай тэмцэх чадвартайг нээсэн. Газар тариалангийн түүхийн явцад, [[фермер]]үүд, ургамлыг шинэ орчин нөхцөлд ургуулах, өөр ургамалтай эрлийзжүүлэх зэргээр санаандгүйгээр ургамлын генийг өөрчилж байсан. Энэ нь биотехнологийн анхы хэлбэрийн нэг юм. Эдгээр аргууд нь эртний [[Шар айраг|шар айргийн]] [[ферментац]]ын үед мөн ашиглагдсан <ref>See Arnold, John P. (2005) [1911]. Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology. Cleveland, Ohio: BeerBooks. p. 34. ISBN 978-0-9662084-1-2. OCLC 71834130.</ref> ба эртний [[Месопотами]], [[Египет]], [[Хятад]] болон [[Энэтхэг]]т анх нэвтэрсэн ба одоог хүртэл биотехнологийн үндсэн аргууд хэвээр байна. Шар айргийн эсгэлтийн үед, [[фермент]] агуулсан соёолуулсан үр нь (ихэвчлэн арвайн [[соёолж]]), [[буудай]] дотор байгаа [[цардуул]]ыг [[сахар]] болгон хувиргаж, дараа тусгай [[исгэгчийг]] хийж шар айргийг үйлдвэрлэдэг. Фермент ба исгэгчийн нөлөөгөөр үр дотор байгаа нүүрс устөрөгчид спирт үүсгэн ([[этанол]]) задарна. Хожим өөр бичил биетүүд [[Сүүн хүчлийн нян|сүүний хүчлийн ферментацийн]] процессыг явуулдгийг нээснээр, [[Шар буурцаг|шар буурцгын]] цуу г.м. өөр төрлийн хүнсийг ферментациар гарган авах ба хадгалах боломжийг олгосон. Тухайн үед [[ферментаци]] нь талх эсгэхэд мөн хэрэглэгдэж байсан. [[Луи Пастер]]ын ферментацийн тухай судалгааны ажил хүртэл (1857 он) хүмүүс ферментацийн талаар төдийлөн сайн ойлголттой байгаагүй ч, хүнсний бүтээгдэхүүнийг өөр хэлбэрт хувиргасан нь биотехнологийн анхны хэрэглээ мөн. Мянган мянган жилийн турш хүмүүс [[селекци]]йн үржүүлэх аргыг ашиглан, [[үр тариа]] болон амьтны үржлийг сайжруулан хүнсэндээ ашиглаж ирсэн. Селекцийн үржилд, хэрэгтэй шинж чанартай организмуудыг нийлүүлж анхны шинж чанаруудыг агуулсан үр төл гарган авдаг. Жишээлбэл, энэ аргыг ашиглан хамгийн амттай ба хамгийн том [[эрдэнэ шиш]]ийг гарган авсан. 20 дугаар зууны эхэн үе гэхэд, эрдэмтэд [[микробиологи]]йн талаар гүн ойлголттой болж, тодорхой бүтээгдэхүүнүүдийг гарган авах аргачлалыг судалсан. 1917 онд [[Хайм Вэйцман]] анх цэвэр микробиологийн бичил биетийг үйлдвэрлэлийн процессод ашигласан нь, [[Эрдэнэ шиш (тариалангийн)|эрдэнэ шишийн]] [[цардуул]]аас, [[Клостридиум ацетобутиликум]]ыг ашиглан [[ацетон]]ыг гарган авах байсан бөгөөд, [[Дэлхийн 1-р дайн]]ы үеэр, [[Англи]] улсын [[тэсрэх бодис]]ын үйлдвэрлэл ацетоны хомсдолд орсон байсан.<ref name="Springham_biotechnology">{{cite book |author=Springham, D.; Springham, G.; Moses, V.; Cape, R.E. |title=Biotechnology: The Science and the Business |url=http://books.google.com/books?id=9GY5DCr6LD4C |date=24 August 1999 |publisher=CRC Press |isbn=978-90-5702-407-8 |page=1}}</ref> Биотехнологи нь [[антибиотик]] бий болох нөхцөлийг бүрдүүлсэн. 1928 онд [[Александр Флеминг]] [[''пеницилиум'']] гэдэг хөгцний мөөгийг нээсэн. Түүний энэ нээлт нь Ховард Флорэй, Эрнст Борис Чэйн, Норман Хеатлей нарыг, хөгцний мөөгнөөс үүссэн антибоитикийн нэгдлийг цэвэршүүлэн, одоогийн бидний мэдэх [[пеницилин]]ийг бүтээхэд хүргэсэн. 1940 онд гэхэд, пеницилинийг эмнэлэгт, нянгийн халдвартай хүмүүсийг эмчлэхэд хэрэглэх боломжтой болсон. Орчин цагийн биотехнологийг, Пол Бергийн ген хуваах туршилтын (Стэнфордын ИС) анхны амжилтын үеэс буюу 1971 оноос үүсэлтэй гэж үзэгддэг. 1972 онд Херберт В.Боер ба Станлей Н.Кохен нар генийн материалыг нянд шилжүүлэн суурилуулж, импортлогдсон материал үйлдвэрлэгдэх боломжтой, нэлээд дэвшилттэй шинэ технологийг бий болгож хөгжүүлсэн. Биотехнологийг амжилтад хүрэхэд нөлөөлсөн нэг хүчин зүйл нь, оюуны өмчийн эрхийг хуульчилж, дэлхий даяар хуулийн хэрэгжилтийг хангасанд оршино.<ref>[https://web.archive.org/web/20080402034432/http://www.ibisworld.com/pressrelease/pressrelease.aspx?prid=115 VoIP Providers And Corn Farmers Can Expect To Have Bumper Years In 2008 And Beyond, According To The Latest Research Released By Business Information Analysts At IBISWorld]. Los Angeles (March 19, 2008)</ref> [[Био түлш]]ний өсөн нэмэгдэж буй эрэлт нь биотехнологийн салбарт сайн мэдээ болох юм. АНУ-н эрчим хүчний яамны дүгнэснээр [[этанолын түлш]] нь, 2030 он гэхэд газрын тосны гаралтай түлшний хэрэглээг 30 хувь буруулах магадлалтай юм. Биотехнологийн салбар нь, АНУ-ын [[газар тариалан]]гийн салбарт, био түлшний үндсэн түүхий болох [[Эрдэнэ шиш (тариалангийн)|эрдэнэ шиш]] ба [[Шар буурцаг|шар буурцгийн]] нийлүүлэлтийг эрс нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон. Энэ нь хортон шавьж болон хуурайшилд тэсвэртэй болгож генийг нь өөрчилсөн үр гаргаснаар боломжтой болсон юм. Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлснээр био түлшний үйлдвэрлэлийн төлөвлөгөөг биелүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bio-medicine.org/biology-technology-1/The-Recession-List---Top-10-Industries-to-Fly-and-Flop-in-2008-4076-3/ |wayback=20080602160516 |text=The Recession List — Top 10 Industries to Fly and Fl... (ith anincreasing share accounted for by ...) |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }}, bio-medicine.org</ref> ==Хэрэглээ== [[File:Rose grown from tissue culture.jpg|thumb|Эсийг ургуулан гарган авсан сарнай цэцэг]] Биотехнологи нь үндсэн 4 салбарт ашиглагдаж байна. Үүнд, [[эрүүл мэнд]], үр боловсруулах болон [[ХАА]], [[хүнсний бус хэрэглээний тариалан]] (биозадрах хуванцар, техникийн ургамлын тос, био түлш г.м.) ба [[байгаль орчин]] гэх салбарууд багтана. Жишээлбэл, биотехнологийн нэг хэрэглээ нь [[органик бодис]]ын үйлдвэрлэлд бичил биетүүдийг шууд ашиглах(жишээ нь, [[шар айраг]] болон сүүн бүтээгдэхүүн). Өөр нэг жишээ нь, байгальд орших [[нян]]г уул уурхайн үйлдвэрлэлд [[биошүлтжүүлэгч]] болгон ашиглах юм. Биотехнологи нь мөн, зүйлсийг дахин боловсруулахад, хаягдал ус (бохир ус) цэвэршүүлэхэд, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааны явцад бохирдсон талбайг цэвэршүүлэхэд ([[биоремедиац]]) болон [[биологийн зэвсэг]] хийхэд ашиглагддаг. Биотехнологийн салбаруудыг тодорхойлох зорилгоор цуврал нэр томъёонуудыг бий болгосон. Жишээлбэл: * '''Биоинформатик''' буюу '''био мэдээлэл зүй''' нь салбар хоорондын (биотехнологийн олон салбарт хэрэглэгддэг) талбар бөгөөд [[биологи]]д тулгамдсан асуудлуудыг цахим техникийн тусламжтайгаар шийддэг, биологийн өгөгдлүүдийг (мэдээллүүдийг) хурдан зохион байгуулах болон дүн шинжилгээ хийх боломжийг олгодог салбар юм. Энэ салбарыг цахим биологи гэж нэрлэж болох ба "биологийг [[молекул]]ын хувьд авч үзэж (судалж), дараа нь цахим мэдээлэл зүйг ашиглан тухайн молекулаас тогтсон зүйлтэй холбогдолтой мэдээллийг ойлгож, зохион байгуулалтад оруулах" гэж тодорхойлж болох юм.<ref name="gerstein">Gerstein, M. "{{Webarchiv|url=http://www.primate.or.kr/bioinformatics/Course/Yale/intro.pdf |wayback=20091106154250 |text=Bioinformatics Introduction |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }}." ''Yale University.'' Retrieved on May 8, 2007.</ref> Биоинформатик нь янз бүрийн салбарт (жишээ нь, [[функционал ген]], [[бүтцийн ген]] болон [[протеомик]])чухал үүрэг гүйцэтгэдэг ба биотехнологи болон эм зүйн салбарын үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг нь болдог. * '''Цэнхэр биотехнологи''' нь усны организм дээр ашигладаг биотехнологи ба маш ховор ашиглагддаг салбар. * '''Ногоон биотехнологи''' нь газар тариалангийн үйлдвэрлэлд ашиглагддаг. Жишээ нь, ургамлыг сонгон авч, вегетацийн үржлийн аргаар тарималжуулах. Өөр нэг жишээ бол, [[трансген]] ургамлыг төлөвлөж, [[химийн бодис]] агуулсан (эсвэл агуулагүй) тодорхой нөхцөлд ургуулах юм. Ногоон биотехнологи нь, уламжлалт [[эрчимжсэн газар тариалан]]гаас илүү [[байгаль орчин]]д ээлтэй шийдлүүдийг бий болгох найдварыг төрүүлж байна. Үүний нэг жишээ нь, ургамлыг [[пестицид]] (хортон шавжийн эсрэг хор) ялгаруулдаг болгон инженерчилж, ингэснээр цаашид пистицидыг гаднаас нь хэрэглэх шаардлагыг төгсгөл болгосон. Үүний нэг төлөөлөгч нь [[БиТи эрдэнэ шиш]] юм. Гэсэн хэдий ч ногоон технологийн бүтээгдэхүүн нь хүрээлэн буй орчинд илүү аюулгүй гэдэг нь маш нухацтай мэтгэлцээний сэдэв юм. * '''Улаан биотехнологи''' нь [[анагаах ухаан]]д ашиглагдана. Жишээ нь, [[антибиотик]] үйлдвэрлэдэг организмуудыг төлөвлөх ба зохион бүтээх, мөн генд шууд өөрчлөлт оруулах замаар эмчилдэг [[генийн инженерчлэл]]ийн мэс засал. * '''Цагаан биотехнологи''' буюу үйлдвэрлэлийн биотехнологи нь үйлдвэрлэлийн процесст ашиглагддаг. Жишээ нь, хэрэгцээт (шаардлагатай) [[химийн бодис]]ыг гарган авах зорилгоор организмуудыг төлөвлөх ба зохион бүтээх. Өөр нэг жишээ нь, үнэт химийн бодисыг гарган авах эсвэл аюултай/хортой химийн бодисуудыг устгахад (саармагжуулахад) ферментүүдийг [[катализатор]] болгон ашиглах юм. Цагаан биотехнологоор үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд, уламжлалт аргуудаас бага түүхий эд шаардагддаг. {{Citation needed|date=October 2009}} https://web.archive.org/web/20210307022435/http://www.bio-entrepreneur.net/Advance-definition-biotech.pdf%7D Дээр дурьдагдсан биотехнологуудтай холбоотой хөрөнгө оруулалт ба эдийн засгийн үр ашгийг '''биоэкономи''' буюу '''биоэдийн засаг''' гэж нэрлэгддэг. ===Анагаах ухааны салбарт=== Орчин үеийн биотехнологи нь [[анагаах ухаан]]ы дараах салбаруудад амжилттайгаар ашиглагдаж байна: * Эмийн үйлдвэрлэл буюу фармацевтик * Фармагеномик * Генийн эмчилгээ * Генийн (генетик) шинжилгээ эсвэл ''генийн скрининг'' - генийн өвчнүүдийг тодорхойлох [[молекулын биологи]]йн аргууд. [[Дауны синдром]], [[амниоцентез]], [[хорионы биопси]] зэрэг өвчин үр хөврөлд байгаа эсэхийг шалгахад ашиглаж болно. ====Фармагеномикт==== [[File:Microarray2.gif|thumb|[[ДНХ-ийн микродараалал]]ын чип – зарим нь, нэг удаад сая ширхэг цусны шинжилгээ хийх чадвартай]] фармагеномик нь тухайн хүний генийн удамшилийн эмийн бэлдмэлд үзүүлж байгаа хариу үйлдлийг судалдаг. Энэ нэрийг ''[[фармакологи]]'' гэдэг үгийн язгуур дээр ''геномикс'' гэдэг үгийг нэмснээр гаргаж ирсэн.<ref>Ermak G., Modern Science & Future Medicine (second edition), 164 p., 2013</ref> Иймд энэ салбар нь эм зүйн бүтээгдэхүүн болон генийн хоорондын хамаарлыг судалдаг юм. Фармагеномикийн зорилго нь, тухайн хүний генд тохирохуйц [[эм (ерөндөг)|эмийн бэлдмэлийг]] төлөвлөх ба үйлдвэрлэхэд юм. Фармагеномик үр ашиг: # [[Захиалгат эм]]ийн үйлдвэрлэлийг (tailor-made) хөгжүүлэх. фармагеномикийг ашигласнаар эмийн компаниуд, онцлог [[ген]] эсвэл өвчинтэй холбоотой [[уураг]], [[фермент]] ба [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийн]] [[молекул]] зэрэг дээр суурилсан [[Эм (ерөндөг)|эм бэлдмэлийг]] үйлдвэрлэж болно. Эдгээр захиалгат эм нь, зөвхөн эмчилгээг хамгийн өндөр төвшинд хүргээд зогсохгүй бас хажууд байгаа эрүүл эсэд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг (эсийн гэмтлийг) багасгана. # [[Эм (ерөндөг)|Эмийн]] хэрэглэх тунг илүү нарийвчлалтайгаар тогтоох. Өвчтөний генийн мэдээллийг мэдсэнээр, эмч нь тухайн хүний бие эмийн бэлдмэлийг хэр сайн боловсруулж, шингээхийг тогтоож чадна. Энэ нь эмийн тунг боломжит дээд хэмжээнд тохируулж, эмийн тун ихдэх магадлалыг багасгана. # Эм бэлдмэлийг шинжлэн судлах, нээх болон тэдгээрийг баталгаажуулах үйлдэл сайжрах. Генийг судалгааны бай болгон ашигласнаар, ирээдүйн эмчилгээний аргуудыг судлахад хялбар болсон. Генүүдийг олон төрлийн өвчин болон эмгэгүүдтэй холбосон. Орчин үеийн биотехнологид эдгээр генүүд нь, идэвхтэй, шинэ эмчилгээний аргуудыг сайжруулахад бай (судлагдахуун) болгон ашиглагдаж, ингэснээр эм, эмийн бэлдмэлийг нээх үйл явцыг хурдасгана. # [[Вакцин|Вакцинуудын]] чанар сайжрах. [[Генийн инженерчлэл]]ээр хувиргагдсан организмуудын тусламжтайгаар, илүү аюул багатай вакцинуудыг төлөвлөн үйлдвэрлэх боломжтой. Эдгээр вакцинууд нь, [[дархлаа]]ны хариу үйлдлийг [[халдвар]] дагуулахгүйгээр тогтоодог. Тэд хямд, тогтвортой, хадгалахад хялбар ба нэг зэрэг хэд хэдэн [[патоген|патогенүүдын штаммыг]] нэгэн зэрэг тээх чадвартайгаар зохион бүтээгдэж болдог. ====Фармацевтикийн бүтээгхүүнүүд==== [[File:InsulinHexamer.jpg|thumb|Инсулиний гексамерийн гурван талт тэгш хэмийг тодотгон харуулсан компьютер дүрслэл. [[Цайр]]ын [[ион]]ууд нь тэдгээрийг хооронд нь холбож байна. [[Гистидин]]ий үлдэгдэл нь цайрын хэлхээнд холбогдоно.]] Ихэнх уламжлалт эм бэлдмэлүүд нь харьцангуй жижиг молекулууд бөгөөд, тодорхой [[молекул]]ан байтай холбогдож, тэдгээрийн биологийн процессийн идэвхийг нэмэгдүүлэг эсвэл бууруулдаг. Жижиг молекулуудыг ихэвчлэн уламжлалт [[Органик синтез|органик синтезийн аргаар]] үйлдвэрлэгддэг ба тэдний дийлэнхийг ууж хэрэглэгддэг. Эсрэгээр, [[биофармацевтик]] нь [[уураг]] мэтийн том биологийн молекулуудыг зохион бүтээдэг ба эдгээр нь жижиг молекулуудын тусламжтайгаар хялбар шийдэх боломжгүй зорилгод хүрэхэд зориулагдана. Зарим биофармацевтикийн эмүүд нь Инфликсимаб (аутодархлааны өвчнүүдийг анагаахад ашиглагддаг моноклон эсрэг биет), Этанерсепт (аутодархлааны өвчнүүдийг эмчлэхэд ашиглагддаг нийлмэл уураг) болон Ритуксимабыг (хорт хавдрын эмчилгээнд ашиглагддаг химерийн моноклон эсрэг биет) агуулдаг. Тэдгээрийн том хэмжээ болон ходоод, нарийн гэдэс ба элэг зэрэг эрхтнүүдэд идэвхээ алддаг тул биофармацевтикийн бүтээгдэхүүнүүдийг тарих аргаар байд хүргэдэг. Орчин үеийн биотехнологийг ихэнхдээ генийг нь өөрчилсөн микроорганизмын хэрэглээтэй холбон үздэг. Жишээлбэл, E.coli эсвэл дрожжыг ашиглан нийлэг [[инсулин]] эсвэл [[антибиотик]] гарган авах. Мөн трансген амьтан ба трансген ургамал (БиТи эрдэнэ шиш мэт) үүнд хамаатай. Генийг нь өөрчилсөн сүүн тэжээлтний эсүүд (жишээ нь: хятадын зусагийн өндгөвчийн эс) нь бас зарим төрлийн эмийн бэлдмэлийг үйлдвэрлэхэд ашиглагддаг. Биотехнологийн өөр нэг ирээдүйтэй шинэ салбар нь, ургамлаар эмийн бэлдмэл бүтээлгэх юм. Биотехнологийг [[гепатит B]], [[гепатит C]], [[хорт хавдар]], [[артрит]], [[гемофилий]], яс хугаралт, [[тархмал склероз]] ба зүрх судасны өвчнүүдийг эмчлэхэд гарсан амжилтуудтай мөн холбон ойлгодог. Биотехнологийн салбар нь, тухайн биофармацевтикийн бүтээгдэхүүн, тохирох өвчтөний тархалтыг (тоог) тогтооход ашиглагддаг, [[молекул]]ын төвшний шинжилгээний төхөөрөмжүүдийг хөгжүүлэхэд мөн чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Жишээ нь, [[герцептин]] нь, энэ шинжилгээгээр дэмжигдсэн анхны эмийн бэлдмэл бөгөөд эмэгтэйчүүдийн хөхний хорт хавдрын, хорт хаврын эс нь [[ХЕР2 уураг|ХЕР2 уургийг]] ялгаруулдаг хавдрыг эмчлэхэд ашиглагдаж байна. Орчин үеийн биотехнологи нь одоо байгаа эм бэлдмэлүүдийг маш хямд ба хялбар үйлдвэрлэхэд ашиглагдаж болно. Генийн инжинерчлэлээр гарган авсан анхны бүтээгэдхүүн нь хүний өвчнүүдийг анагаах зориулсан эмүүд байсан. Жишээлбэл, 1978 онд Генентек нь [[хүнчилсэн]] нийлэг [[инсулин]]ыг, [[хүний ген]]ийг [[гэдэсний савханцар]]ын нянд суулгасан [[плазмид вектор]]той холбох замаар гарган авсан. [[Чихрийн шижин]] өвчний эсрэг өргөн хэрэглэдэг инсулинийг өмнө нь нядалсан махны чиглэлийн амьтны (үхэр, гахай) нойр булчирхайнаас гарган авдаг байсан. Генийг нь инженерчлэсэн бактери нь хүний нийлэг инсулинийг харьцангуй бага үнээр их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон. Орчин үеийн биотехнологи нь хөгжиснөөр, хүний өсөлтийн даавар, гемофилийн эсрэг бүлэгнүүлэгч фактор, үр тогтоох эмүүд, эритропоэтин, г.м. олон эмүүдийг хямд ба хялбар үйлдвэрлэх аргуудыг хүн төрлөхтөнд нээж өгсөн. Өнөөдөр хэрэгцээнд байгаа дийлэнх эмүүд нь 500 орчим бай молекул дээр суурилсан байдаг. Өвчинд өртсөн генийн тухай мэдлэг, өвчний зам болон эмд үзүүлэх хариу үйлдэл зэрэг нь мянга мянган шинэ байг судлахад, нээхэд хүргэнэ. ====Генийн (генетик) шинжилгээ==== Генийн шинжилгээ нь удамшлын өвчнүүдийн сул талуудын [[генетик оношлогоо]]г хийх боломжийг олгодог. Мөн хүүхдийн гарал (генетик эцэг эх) эсвэл бүр өвгийг ч тодорхойлох боломжийг олгодог. Генийн шинжилгээ нь [[хромосом]] дахь генүүдийг нэг бүрчлэн судлахаас гадна, том хүрээгээр авч үзвэл [[биохими]]йн шинжилгээгээр генийн өвчлөл, эсвэл цаашид генийн өвчлөлийг үүсгэх магадлалтай мутацлагдсан генүүдийг тодорхойлон олох юм. Генийн шинжилгээ нь [[хромосом]], [[ген]] болон [[уураг]]т гарсан өөрчлөлтийг олж тогтоодог.<ref>{{cite web |url=http://www.ghr.nlm.nih.gov/handbook/testing/genetictesting |title=What is genetic testing? - Genetics Home Reference |publisher=Ghr.nlm.nih.gov |date=2011-05-30 |accessdate=2011-06-07 |archive-date=2006-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060529002711/http://ghr.nlm.nih.gov/handbook/testing/genetictesting |url-status=dead }}</ref> Ихэнхдээ, энэ шинжилгээ нь удамшиж ирсэн [[генийн алдаа]]тай (гажилт) холбоотой өөрчлөлтүүдийг олоход ашиглагддаг. Генийн шинжилгээний үр дүнд өвчтөний генийн сэжиглэгдэж буй төлөв батлагдана эсвэл үгүйсгэгдэнэ. Мөн хүний генийн алдаа (гажилт) нь өргөжин өвчлөх эсвэл уг алдаа удамших боломжтой эсэхийг тогтоодог. 2011 оны үед хэдэн зуун генийн шинжилгээ ашиглагдаж байсан.<ref>{{cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/genetictesting.html |title=Genetic Testing: MedlinePlus |publisher=Nlm.nih.gov |date= |accessdate=2011-06-07}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurogentest.org/patient/public_health/info/public/unit3/DefinitionsGeneticTesting-3rdDraf18Jan07.xhtml |title=Definitions of Genetic Testing |accessdate=2008-08-10 |work=Definitions of Genetic Testing (Jorge Sequeiros and Bárbara Guimarães) |publisher=EuroGentest Network of Excellence Project |date=2008-09-11 |archive-date=2009-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204181251/http://eurogentest.org/patient/public_health/info/public/unit3/DefinitionsGeneticTesting-3rdDraf18Jan07.xhtml |url-status=dead }}</ref> Генийн шинжилгээ нь хүнд тулгарч болзошгүй аюул, өвчний тухай мэдээлэл болон тэдгээрийн удамшлын талаарх асуудлыг дэлгэдэг нь, оюун санааны эсвэл физиологийн асуудлуудыг үүсгэх боломжтой учир, генийн шинжилгээ нь эмчийн зөвлөгөөтэй хамт хэрэглэгддэг. ===Газар тариаланд=== [[Генийн өөрчлөлттэй ургамал|Генийг нь өөрчилсөн ургамлууд]] (ГӨУ) нь [[генийн инженерчлэл]] ашиглан сайжруулсан [[газар тариалан|газар тариалангийн]] ургамлууд юм. Ихэнх тохиолдолд генийн өөрчлөлтийн зорилго нь тухайн [[ургамал]]д байгалиас олгогдоогүй шинэ шинжүүдийг (чадваруудыг) бий болгоход оршдог. Хүнсний ургамалд генийн өөрчлөлтөөр олгосон шинжүүдийн заримаас дурдвал, тодорхой [[хортон шавж]]<ref name="news.google.co.uk">[http://news.google.co.uk/newspapers?id=A0YyAAAAIBAJ&sjid=jOYFAAAAIBAJ&pg=4631,1776980&dq=bacillus+thuringiensis+potato+1996+approved&hl= Genetically Altered Potato Ok'd For Crops] Lawrence Journal-World – 6 May 1995</ref>, өвчин<ref>{{cite book |author=National Academy of Sciences |title=Transgenic Plants and World Agriculture |publisher=National Academy Press |location=Washington |year=2001 }}</ref>, байгалийн сөрөг нөлөөллүүдэд тогтвортой байх<ref>Paarlburg, Robert {{Webarchiv|url=http://www.ilsi.org/Documents/2011%20AM%20Presentations/CERAPaarlberg.pdf |wayback=20141222081325 |text=Drought Tolerant GMO Maize in Africa, Anticipating Regulatory Hurdles |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }} International Life Sciences Institute, January 2011. Retrieved 25 April 2011</ref>, [[химийн боловсруулалт]]ыг тэсвэрлэх<ref>Carpenter J. & Gianessi L. (1999). {{Webarchiv|url=http://agbioforum.org/v2n2/v2n2a02-carpenter.htm |wayback=20121119133446 |text=Herbicide tolerant soybeans: Why growers are adopting Roundup Ready varieties |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }}. AgBioForum, 2(2), 65-72.</ref>), хадгалах хугацааг уртасгах<ref name="Haroldsen1">{{cite journal | doi =10.3733/ca.v066n02p62 | url=http://ucce.ucdavis.edu/files/repositoryfiles/ca6602p62-93331.pdf | title = Research and adoption of biotechnology strategies could improve California fruit and nut crops | year= 2012 | last1 = Haroldsen | first1 = Victor M. | last2=Paulino | first2=Gabriel | last3=Chi-ham | first3=Cecilia | last4=Bennett | first4=Alan B. | journal = California Agriculture | volume = 66 | issue = 2 | pages = 62–69}}</ref>, [[Тэжээллэг чанар|хүнсний чанарыг]] нэмэгдүүлэх<ref>[http://www.irri.org/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=10202&Itemid=100571&lang=en About Golden Rice]. Irri.org. Retrieved on 2013-03-20.</ref> юм. Хүнсний бус ургамалд генийн өөрчлөлтөд оруулж, фармацевтикийн салбар<ref>Gali Weinreb and Koby Yeshayahou for Globes May 2, 2012. [http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000745325&fid=1725 FDA approves Protalix Gaucher treatment]</ref>, биотүлш<ref>Carrington, Damien (19 January 2012) [http://www.guardian.co.uk/environment/2012/jan/19/gm-microbe-seaweed-biofuels GM microbe breakthrough paves way for large-scale seaweed farming for biofuels] The Guardian. Retrieved 12 March 2012</ref> болон үйлдвэрлэлийн салбарт ашиглагддаг түүхий эдийг бэлтгэдгээс<ref>{{Cite journal|last=van Beilen|first=Jan B.|coauthors=Yves Poirier|title=Harnessing plant biomass for biofuels and biomaterials:Production of renewable polymers from crop plants|journal=The Plant Journal|volume=54|issue=4|pages=684–701|date=May 2008|url=http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1365-313X.2008.03431.x|doi=10.1111/j.1365-313X.2008.03431.x|pmid=18476872|access-date=2014-01-05|archive-date=2022-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301002658/http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1365-313X.2008.03431.x|url-status=dead}}</ref> гадна [[биоремедиаци]]д ашиглаж байна.<ref>Strange, Amy (20 September 2011) [http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2011/0913/1224304027463.html Scientists engineer plants to eat toxic pollution] The Irish Times. Retrieved 20 September 2011</ref><ref name=Diaz>{{cite book|author = Diaz E (editor).|title = Microbial Biodegradation: Genomics and Molecular Biology|edition = 1st|publisher = Caister Academic Press|year = 2008|url = http://www.horizonpress.com/biod|isbn = 1-904455-17-4|access-date = 2014-01-05|archive-date = 2016-07-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20160724102936/http://www.horizonpress.com/biod|url-status = dead}}</ref> Фермерүүд нь ГӨ технологийг өргөн хүрээнд ашиглаж байна. 1996 аас 2011 он хүртэл ГӨ технологиор хөгжүүлсэн ургамлыг тариалсан талбайн хэмжээ 17000 км<sup>2</sup>-аас 1600000 км<sup>2</sup> хүртэл 94 дахин өссөн.<ref name=James2011 /> ГӨ технологиор хөгжүүлсэн ургамлуудыг 2010 онд дэлхийн тариалангийн талбайн 10%-д тариалсан.<ref name=James2011>{{cite web|last=James|first=C|title=ISAAA Brief 43, Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011|work=ISAAA Briefs|publisher=International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications (ISAAA)|location=Ithaca, New York|year=2011|url=http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp|accessdate=2012-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210025832/http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp|archive-date=2012-02-10|url-status=dead}}</ref> 2011 онд 11 өөр төрлийн [[трансген]] ургамлыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Бразил]], [[Аргентин]], [[Энэтхэг]], [[Канад]], [[Хятад]], [[Парагвай]], [[Пакистан]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Уругвай]], [[Боливи]], [[Австрали]], [[Филиппин]], [[Мьянмар]], [[Буркина Фасо]], [[Мексик]], [[Испани]] зэрэг улсууд 160 сая гектар талбайд тариалж эхэлсэн.<ref name=James2011 /> [[Генийн инженерчлэл]]ийн аргуудыг ашиглан, организмын [[ДНХ]]-д тодорхой өөрчлөлтөд оруулж гарган авсан [[организм]]аас гаралтай бүтээгдэхүүнүүдийг ГӨ бүтээгдэхүүн гэж нэрлэдэг. Энэ аргууд нь ургамлын шинэ шинжүүдийг нээсэн бөгөөд, мөн хүнсний бүтээгдэхүүний генийн бүтцийн хяналтыг өмнөхөөс эрс сайжруулсан.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bis.gov.uk/files/file15655.pdf |wayback=20131016100707 |text=GM Science Review First Report |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }}, Prepared by the UK GM Science Review panel (July 2003). Chairman Professor Sir David King, Chief Scientific Advisor to the UK Government, P 9</ref> ГӨ хүнсний бүтээгдэхүүний худалдаа нь 1994 онд Flavr Savr хэмээх боловсрох хугацааг нь уртасгасан улаан лоолийг худалдаанд гаргаснаар эхэлсэн.<ref name="James 1996">{{cite web|last=James|first=Clive|title=Global Review of the Field Testing and Commercialization of Transgenic Plants: 1986 to 1995|url=http://www.isaaa.org/kc/Publications/pdfs/isaaabriefs/Briefs%201.pdf|publisher=The International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications|accessdate=17 July 2010|year=1996}}</ref> Өнөөдрийн байдлаар ГӨ нь эрэлт өндөртэй [[шар буурцаг]], [[эрдэнэ шиш]], [[рапс]], [[хөвөнгийн тос]] зэрэг бүтээгдэхүүн рүү чиглэсэн байна. Эдгээрийг [[патоген]] болон [[гербицид]]уудад тэсвэртэй болгох ба хүнсний чанарыг нь нэмэгдүүлэх зорилгоор инжинерчлэсэн. ГӨ-тэй мал амьтад туршилтын журмаар хийгдсэн боловч 2013 оны 11-р байдлаар худалдаанд хараахан гаргаагүй байгаа юм.<ref>{{cite web |url=http://www.fda.gov/animalveterinary/developmentapprovalprocess/geneticengineering/geneticallyengineeredanimals/ucm113672.htm |title=Consumer Q&A |publisher=Fda.gov |date=2009-03-06 |accessdate=2012-12-29 |archive-date=2018-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908125722/https://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm113672.htm |url-status=dead}}</ref> Худалдаанд байгаа ГӨ ХАА-аас гарган авсан хүнсний бүтээгдэхүүнүүдийн хүний биед үзүүлэх нөлөө нь ердийн хүнсний бүтээгдэхүүнүүдээс ялгаагүй гэсэн шинжлэх ухааны [[консенсус]] байдаг.<ref name="AAAS">American Association for the Advancement of Science (AAAS), Board of Directors (2012). [http://www.aaas.org/news/releases/2012/1025gm_statement.shtml Legally Mandating GM Food Labels Could Mislead and Falsely Alarm Consumers]</ref><ref name="decade_of_EU-funded_GMO_research"/><ref name="decade_of_EU-funded_GMO_research">{{cite book |title= A decade of EU-funded GMO research (2001-2010)|url= http://ec.europa.eu/research/biosociety/pdf/a_decade_of_eu-funded_gmo_research.pdf|format= PDF|year= 2010|publisher= Directorate-General for Research and Innovation. Biotechnologies, Agriculture, Food. European Union|doi= 10.2777/97784|isbn= 978-92-79-16344-9|quote="The main conclusion to be drawn from the efforts of more than 130 research projects, covering a period of more than 25 years of research, and involving more than 500 independent research groups, is that biotechnology, and in particular GMOs, are not per se more risky than e.g. conventional plant breeding technologies." (p. 16)}}</ref><ref name="Ronald">{{cite journal | author = Ronald, Pamela | title = Plant Genetics, Sustainable Agriculture and Global Food Security | journal = Genetics | volume = 188 | issue = 1 | pages = 11–20 | year = 2011 | url=http://www.genetics.org/content/188/1/11.long | doi = 10.1534/genetics.111.128553 | pmid = 21546547 | pmc = 3120150}}</ref><ref name="AMA">American Medical Association (2012). {{Webarchiv|url=http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/a12-csaph2-bioengineeredfoods.pdf |wayback=20120907023039 |text=Report 2 of the Council on Science and Public Health: Labeling of Bioengineered Foods |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }} "Bioengineered foods have been consumed for close to 20 years, and during that time, no overt consequences on human health have been reported and/or substantiated in the peer-reviewed literature." (first page)</ref><ref name=FAO2004>FAO, 2004. [http://www.fao.org/docrep/006/Y5160E/y5160e10.htm#P3_1651The State of Food and Agriculture 2003–2004. Agricultural Biotechnology: Meeting the Needs of the Poor]. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome. "Currently available transgenic crops and foods derived from them have been judged safe to eat and the methods used to test their safety have been deemed appropriate. These conclusions represent the consensus of the scientific evidence surveyed by the ICSU (2003) and they are consistent with the views of the World Health Organization (WHO, 2002). These foods have been assessed for increased risks to human health by several national regulatory authorities (inter alia, Argentina, Brazil, Canada, China, the United Kingdom and the United States) using their national food safety procedures (ICSU). To date no verifiable untoward toxic or nutritionally deleterious effects resulting from the consumption of foods derived from genetically modified crops have been discovered anywhere in the world (GM Science Review Panel). Many millions of people have consumed foods derived from GM plants - mainly maize, soybean and oilseed rape - without any observed adverse effects (ICSU)."</ref> ГӨ ургамал нь хэдэн хэдэн экологийн давуу талтай байдаг.<ref name="nytimes.com">Andrew Pollack for the New York Times. April 13, 2010 [http://www.nytimes.com/2010/04/14/business/energy-environment/14crop.html?pagewanted=all&_r=0 Study Says Overuse Threatens Gains From Modified Crops]</ref> Гэсэн хэдий ч ГӨ ургамлыг эсэргүүцэгчид хэд хэдэн зүйл дээр үндэслэдэг. Үүнд, ГӨ ургамлаас гарган авсан хүнсний бүтээгдэхүүн нь үнэхээр аюулгүй байж чадах уу, дэлхийн хүнсний хэрэгцээг ГӨ ургамлаар хангах шаардлага байна уу, ГӨ ургамлууд нь оюуны өмчийн хуулиудаар хамгаалагдах тул эдийн засгийн хувьд ач холбогдолтой байж чадах уу? ===Үйлдвэрлэлийн биотехнологи=== Үйлдвэрлэлийн биотехнологи ([[Европ]]д цагаан биотехнологи гэж нэрлэгддэг) нь биотехнологийг үйлдвэрлэлийн зориулалтаар болон үйлдвэрлэлийн [[ферментаци]]д ашиглах юм. Энэ нь [[микроорганизм]] болон түүнтэй адил [[Эс|эсүүдийг]] эсвэл [[фермент]] мэтийн эсийн хэсгүүдийг ашиглаж, химийн, хүнсний, угаалгын бодисын, цаас болон модон эдлэлийн, сүлжмэлийн, [[биотүлш]]ний үйлдвэрлэлийн салбаруудад шаардлагатай бүтээгдэхүүнүүдийг боловсруулах юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.unido.org/fileadmin/media/documents/pdf/Energy_Environment/Industrial_biotech_and_biomass_utilisation_EGM_report.pdf |title=Industrial Biotechnology and Biomass Utilisation |access-date=2014-01-05 |archive-date=2013-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130405175248/http://www.unido.org/fileadmin/media/documents/pdf/Energy_Environment/Industrial_biotech_and_biomass_utilisation_EGM_report.pdf |url-status=dead }}</ref> Үйлдвэрлэлийн биотехнологи нь [[сэргээгдэх түүхий эд]] ашиглаж, [[хүлэмжийн хий]]н ялгаруулалтыг багасгахад тусалж, өнөөгийн [[газрын тос]] дээр тулгуурласан эдийн засгаас хөндийрүүлэх магадлалтай юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol2-1/0262-industrial-biotechnology.html |title=Industrial biotechnology, A powerful, innovative technology to mitigate climate change |access-date=2014-01-05 |archive-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191501/http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol2-1/0262-industrial-biotechnology.html |url-status=dead }}</ref> ==Мөн үзэх== * [[Генийн инженерчлэл]] * [[Генетик]] буюу ген судлал * [[Ген]] ==Ишлэл== {{Reflist|35em}} == Гадаад холбоос == {{wikibooks|Genes, Technology and Policy}} {{WVD}} {{Wiktionary|biotechnology}} * [https://web.archive.org/web/20180207220840/http://www.ussb.ir/ University Students Society Of Biotechnology] * [https://web.archive.org/web/20100424071548/http://www.biot.tk/ The International Forum on Biotechnology] * [http://www.fbae.org/ Foundation for Biotechnology Awareness and Education], * [http://www.fao.org/docrep/006/y5160e/y5160e00.HTM A report on Agricultural Biotechnology] focusing on the impacts of "Green" Biotechnology with a special emphasis on economic aspects. fao.org. * [https://web.archive.org/web/20110725193049/http://www.economics.noaa.gov/?goal=ecosystems&file=users%2Fbusiness%2Fbiotech US Economic Benefits of Biotechnology to Business and Society] NOAA Economics, economics.noaa.gov * [https://web.archive.org/web/20090430210935/http://croplife.intraspin.com/BioTech/ Database of the Safety and Benefits of Biotechnology] – a database of peer-reviewed scientific papers and the safety and benefits of biotechnology. *[http://www.whatisbiotechnology.org/ What is Biotechnology? – A curated collection of resources about the people, places and technologies that have enabled biotechnology to transform the world we live in today] [[ангилал:Биотехнологи| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 2y8qb0gbwe64ulp5ujjnl67tr2o94dx Кори Брюэр 0 41189 874141 611036 2026-10-24T06:27:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874141 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Кори Брюэр | Хоч = The Drunken Dribbler | Англиар = Corey Brewer | Зураг = 20140101 Corey Brewer.JPG | Хэмжээ = 200px | Тайлбар = Кори Брюэр «[[Миннесота Тимбервулвз|Миннесотад]]» ([[2014]]) | Байрлал = [[Жижиг довтлогч]] (SF)/<br>[[Шидэгч-хамгаалагч]] (SG) | Өндөр = 206 [[Сантиметр|см]] | Жин = 84 [[Килограмм|кг]] | Баг = Хьюстон Рокетс | Дугаар = 33 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|1986|3|5|mf=y}} | Мэндэлсэн газар = [[Теннесси]], [[Портленд (Теннесси)|Портленд]] | Бага сургууль = Портленд (Теннесси, Портленд) | Ахлах сургууль = [[Флорида]] (2004—2007) | Драфт = 7 | Драфтын жил = 2007 | Сонгогдсон баг = [[Миннесота Тимбервулвз]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Миннесота Тимбервулвз]] (2007—2011) * [[Даллас Маверикс]] (2011) * [[Денвер Наггетс]] (2011—2013) * [[Миннесота Тимбервулвз]] (2013—2014) * [[Хьюстон Рокетс]] (2014—одоо) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * [[НБА-гийн аваргууд|НБА-гийн аварга]] (2011) * [[:en:NCAA Men's Division I Basketball Championship|NCAA-гийн аварга]] ([[:en:2006 NCAA Men's Division I Basketball Tournament|2006]]—[[:en:2007 NCAA Men's Division I Basketball Tournament|2007]]) * NCAA-гийн шилдэг тоглогч (Associated Press) (2007) * [[Теннесси]]гийн шилдэг тоглогч (2004) }} '''Кори Уэйн Брюэр''' ({{lang-en|Corey Wayne Brewer}}, [[1986]] оны [[3 сарын 5|гуравдугаар сарын 5-нд]] [[Теннесси]] [[муж]]ийн [[Портленд (Теннесси)|Портленд]] [[хот]]од төрсөн) — [[Америк]]ийн мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд «[[Хьюстон Рокетс]]» багт тоглодог. Тэр [[Флорида]]гийн [[Их сургууль|коллежийн]] багт байхдаа [[2006]], [[2007]] онуудад [[:en:NCAA|NCAA]]-н аварга болж байв. 2007 онд драфтын долоо дахь сонголтоор Миннесота Тимбервулвз багт элсэж байв. ==Товчхон== Брюэрийн Миннесотад элссэн эхний улирал, дунджаар 22.8 минутыг талбай дээр өнгөрүүлсэн бөгөөд оролцсон тоглолтын тоо залуу тоглогчийн хувьд боломжийн байв. 79 тоглолт. Оноо авалт, самбараас бөмбөг авалтын үзүүлэлт тун хангалтгүй байсан тул дараа улиралд хоёрдугаар багт тогтмол сууж өнгөрүүлсэн. [[2009-2010 оны НБА-гийн улирал|2009-2010]] оны улиралд онцгой байж чадсан. Улирлын бүх гараанд гарч 13.0 оноо дунджилсан нь [[Нью-Йорк Никс]], [[Даллас Маверикс]] багууд саналаа тавих шалтгаан болов. Брюэр [[2011]] онд [[Даллас Маверикс]] багт гурван жилийн 8 сая [[Америк доллар|долларын]] цалинтай элссэн.<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/2011/news/03/03/mavericks-brewer.ap/index.html|title=Mavericks sign G-F Corey Brewer|date=2011-03-03|work=nba.com|accessdate=2011-03-03}}</ref> Зургаадугаар сард Даллас [[НБА-гийн шувтаргын тоглолт]]онд [[Майами Хит]] багтай тунаж зургаан тоглолт хийн аваргалахад Брюэр сэлгээгээр оролцож нийт 9 оноо авч байжээ.<ref>http://www.nba.com/2011/news/features/sekou_smith/06/13/mavs-game-6/index.html</ref> [[2011]] онд [[Испани]]йн [[Руди Фернандес]]ийн хамт [[Денвер Наггетс]] багийн хүсэлтээр<ref>{{cite web |url=http://www.nba.com/nuggets/news/fernandez_brewer_trade_12_13_2011.html |title=Nuggets acquire Brewer, Fernandez from Mavericks |work=[[NBA.com]] |date=2011-12-13 |accessdate=2011-12-14}}</ref> очсон бөгөөд Брюэр [[2010-2011 оны НБА-гийн улирал|тухайн ондоо]] 8.9, [[2012-2013 оны НБА-гийн улирал|2013]] онд 12.1 оноо дунджилж бусад үзүүлэлт нь урьдны адил тааруу байсаар байв. Брюэр хурдтай тоглолтыг үзүүлдэг бөгөөд үе үе цагираганд үзүүштэй тохолт хийдэг бөгөөд холын зайн шидэлт төдийлөн гүйцэтгэдэггүй. Миннесота баг нь түүнийг 15 сая доллараар гурван жилийн турш цалинжуулан тоглуулах гэрээг 2013 оны [[7 сарын 12|долоодугаар сарын 12-нд]] үзэглэжээ.<ref>{{cite web |url=http://www.nba.com/timberwolves/news/timberwolves-sign-free-agent-corey-brewer|title=Wolves Sign Free Agent Corey Brewer|work=NBA.com|date=July 12, 2013|accessdate=July 13, 2013}}</ref> [[2014]] оны [[12 сарын 19|арванхоёрдугаар сарын 19-нд]] «Миннесота», «[[Хьюстон Рокетс|Хьюстон]]», «[[Филадельфия Севенти Сиксерс|Филадельфия]]» гурвалсан багийн хэлэлцээрээр «Хьюстонд» нэгдсэн.<ref>[http://www.nba.com/rockets/news/rockets-acquire-veterans-corey-brewer-and-alexey-shved-three-team-trade-timberwolves-and-76ers Rockets Acquire Veterans Corey Brewer and Alexey Shved in Three-Team Trade with Timberwolves and 76ers]</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == *{{basketballstats|nba=Кори Брюэр}} * [http://www.basketball-reference.com/players/b/breweco01.html Үзүүлэлт - www.basketball-reference.com] *[http://www.gatorzone.com/basketball/men/bios.php?year=2006&player_id=2 U. Florida website with career stats] *[https://web.archive.org/web/20140228133847/http://www.coreybrewer.com/ Албан ёсны цахим хуудас] {{Хьюстон Рокетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2007 оны НБА-гийн драфт}} {{2010-2011 оны НБА-гийн аваргууд}} [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Хьюстон Рокетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Миннесота Тимбервулвз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] rinb2p9iq1qsvjjzq94vljtyd0zi0ot Дюссельдорф 0 51531 874135 859473 2026-10-24T04:02:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874135 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы Умард Райн-Вестфали мужийн нийслэл}} {{Инфобокс Германы газар | German_name = <small>''Düsseldörp'' ([[Доод Франк аялгууд|Доод Франк]])<br> ''Düsseldörp'' ([[Рипуар хэл|Рипуар]])</small> | Bürgermeistertitel = Oberbürgermeister | area_metro = <!-- Metropolitan area, in km². XXX.XX (no commas or other text) --> | Gemeindeschlüssel = 05 1 11 000 | pop_metro = 11300000 ([[Райн-Рур]]) | pop_urban = 1500000<ref>{{cite web |url=https://www.duesseldorf.de/fileadmin/Amt12/statistik/stadtforschung/download/Demografie-Monitoring_2013_bis_2018.pdf |title=Demografie-Monitoring Düsseldorf 2013 bis 2018 |author=Amt für Statistik und Wahlen |language=Герман |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121110756/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/rp1_juni09.html |archive-date=2010-01-21 }}</ref> | year = <!-- Year founded (not "year of first recorded mention") --> | name = Дюссельдорф | type = Хот | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Rheinkniebrücke at night.jpg |caption1 = Гэрэлтэж буй [[Райны цамхаг]] болон [[Райнкни гүүр]]тэй Дюссельдорфын шөнийн үзэмж |image2 = GraphyArchy - Wikipedia 00667.jpg |caption2 = [[Шинэ гааль]] |image3 = GraphyArchy - Wikipedia 00589.jpg |caption3 = [[:de:Kö-Bogen|Кё-Боген]] |image4 = GraphyArchy - Wikipedia 00579.jpg |caption4 = [[Умард Райн-Вестфалийн урлагийн цуглуулга#Штэндехаус дахь K21|Штэндехаус]] |image5 = Koenigsallee 2019 -WPWP.jpg |caption5 = [[Хааны гудамж (Дюссельдорф)|Хотын гудамж]] |image6 = Königsallee in Düsseldorf Girardetbrücke bei Nacht.jpg |caption6 = Гирардет гүүр |image7 = Düsseldorf Benrath - Schlosspark - Statuen 31 ies.jpg |caption7 = [[Бенратын ордон|Бенратын ордны]] цэцэрлэг }} | image_flag = File:Flagge der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg | image_coa = Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline,title}} | image_plan = North rhine w D.svg | state = Умард Райн-Вестфали | region = [[Дюссельдорф (бүс нутаг)|Дюссельдорф]] | elevation = 38 | area = 217.41 | postal_code = 40210–40629 | area_code = 0211, 0203, 02104 | licence = D | divisions = 10 дүүрэг, 50 хороолол | mayor = [[Штефан Келлер (улс төрч)|Штефан Келлер]]<ref>[https://www.wahlergebnisse.nrw/kommunalwahlen/2020/index_obb_lr.shtml Wahlergebnisse in NRW Kommunalwahlen 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517032138/https://www.wahlergebnisse.nrw/kommunalwahlen/2020/index_obb_lr.shtml |date=2022-05-17 }}, Land Nordrhein-Westfalen, татаж авсан 2026-06-20.</ref> | leader_term = 2025&ndash;30 | party = [[Германы Христийн Ардчилсан Холбоо|ХАХ]] | ruling_party1 = CDU | ruling_party2 = Greens |website = {{URL|https://www.duesseldorf.de/}} }} '''Дюссельдорф''' ({{Audio|De-Düsseldorf.ogg|'''Düsseldorf'''}}) нь [[Умард Райн-Вестфален]] муж улсын нийслэл нь бөгөөд 598.686 хүн амтай (2013 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ний байдлаар), муж улсдаа хүн амын тоогоороо [[Кёльн]] хотын дараа хоёрдугаарт байранд бичигддэг хот юм. Муж улс нь нийт 5 сая гаран хүн амтай бөгөөд мужийн захиргаа нь Дюссельдорф хотод байрладаг. Дюссельдорф хот нь [[Рейн мөрөн|Райн мөрний]] дэргэд оршдог, [[Райн-Руурын метропол нутаг|Райн-Руурын метропол нутгийн]] төвд байрлалтай ба энэ нутаг нь нийт 10 сая гаран оршин суугчтай европын эдийн засгийн гол төв нь болж явдаг. Германаас олон улсын эдийн засгийн чухал нөлөө бүхий хотуудад [[Майны Франкфурт]], [[Берлин]], [[Хамбург]] болон [[Мюнхен]] хотын дараа 5-дугаарт бичигддэг том хотын нэг юм.<ref>Hans Heinrich Blotevogel: {{Webarchiv|url=http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/rlp/Personal/Blotevogel/original/2006_Blotevogel_Leitlinien_Landesentwicklungspolitik.pdf |wayback=20070711023623 |text=''Metropolräume und ländliche Räume – eine Solidargemeinschaft?'' Vortrag am 24. November 2005, Hannover, veröffentlicht in: Niedersächsisches Ministerium für den ländlichen Raum, Ernährung, Landwirtschaft und Verbraucherschutz sowie Akademie für Raumforschung und Landesplanung: ''Leitlinien der niedersächsischen Landesentwicklungspolitik 2005, 3. Fachkongress am 24. November 2005 im Alten Rathaus, Hannover'', Tagungsbericht, S. 14. |archiv-bot=2024-06-05 20:40:52 InternetArchiveBot }}</ref><ref>Hans Heinrich Blotevogel: {{Webarchiv|url=http://gl.berlin-brandenburg.de/imperia/md/content/bb-gl/leitbild/fachkonferenz-1/blotevogel.pdf |wayback=20160304110352 |text=''Die Bedeutung der Metropolregionen in Europa'' |archiv-bot=2023-09-26 10:09:21 InternetArchiveBot }} (PDF; 736&nbsp;kB), siehe insbesondere Chart ''Metropolfunktionen in Städten'' (Abbildung aus dem Raumordnungsbericht 2005); Vortrag auf der Fachkonferenz ''Berlin-Brandenburg in Europa'', Berlin, 2. März 2006; abgerufen am 18. Juni 2011.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |title=GaWC-Studie 2010 |access-date=2015-05-03 |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527184751/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |url-status=dead }}, Düsseldorf dort nach Frankfurt und München als dritte deutsche „world city“ gelistet, in Kategorie „Beta+“ gleichauf mit Hamburg und Berlin, abgerufen am 20. September 2011.</ref><ref>[http://diepresse.com/text/home/immobilien/markt/664761/Die-grossen-Fische-werden-immer-groesser Online-Portal DIE PRESSE (Österreich): ''Die großen Fische werden immer größer''], Artikel vom 24. April 2011, eingesehen am 19. Juni 2011.</ref> Дюссельдорф нь үзэсгэлэн худалдааны хот ба [[Э.ОН]] болон [[Хенкел (Аж ахуйн нэгж)|Хенкел]] гэх мэт германы [[Германы үнэт цаасны арилжааны индекс|DAX]]-д бүртгэлтэй томоохон концернуудын төв нь байрладаг байна. Мөн эдийн засгийн шалгалт, аж ахуй нэгж- болон хуулийн зөвлөгөө,<ref>{{Webarchiv|url=https://www.duesseldorf.de/wirtschaftsfoerderung/pdf/standortprofil.pdf |wayback=20121021152236 |text=Landeshauptstadt Düsseldorf, Standortprofil Düsseldorf 2008. |archiv-bot=2023-09-26 10:09:21 InternetArchiveBot }} (PDF; 3&nbsp;MB)</ref><ref>[http://www.rp-online.de/region-duesseldorf/duesseldorf/nachrichten/duesseldorf-hochburg-fuer-anwaelte-1.2664858 Gert Kaiser Düsseldorf – Hochburg für Anwälte, 2012-01-07]</ref> [[зар сурталчилгаа]],<ref>{{Cite web |url=http://www.duesseldorf.de/presse/pld/d2008/d2008_07/d2008_07_28/08072813_160.pdf |title=Landeshauptstadt Düsseldorf, Pressemitteilung vom 28. Juli 2008. |access-date=2015-05-03 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825230412/http://www.duesseldorf.de/presse/pld/d2008/d2008_07/d2008_07_28/08072813_160.pdf |url-status=dead }}</ref> болон [[хувцас загвар]]<ref>{{Cite web |url=http://www.anteon.de/images/stories/Anteon/Pressearchiv/IZ_280808.pdf |title=Immobilien Zeitung: ''Mehr Räume für die große Modenschau'' vom 28. August 2008, abgefragt am 1. März 2009. |access-date=2015-05-03 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718195759/http://www.anteon.de/images/stories/Anteon/Pressearchiv/IZ_280808.pdf |url-status=dead }}</ref> мөн түүнчлэн чухал [[Хөрөнгө оруулалтын газар|банкууд]]- болон [[Дюссельдорфын үнэт цаасны арилжаа|үнэт цаасны арилжааны газар]]<ref>[http://www.ft.com/intl/cms/s/0/fbdec328-00cd-11e2-9dfc-00144feabdc0.html#axzz28WXF7yXf http://www.ft.com/home/europe]</ref><ref>[https://www.boersen-zeitung.de/index.php?li=1&artid=2014203800 Martin Renker: ''Bankenstandort Nordrhein-Westfalen ist stark – aber nicht ohne Schwächen'']. Artikel vom 23. Oktober 2014 im Portal ''boersen-zeitung.de'', abgerufen am 25. Oktober 2014</ref> зэрэгт германдаа хамгийн сайн орлоготой газрын тоонд ордог. ==Түүх== {{өргөтгөх хэсэг}} ==Газар зүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto | location = Дюссельдорф (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1981–одоо) | metric first = Y | single line = Y |Jan record high C = 17.3 |Feb record high C = 21.0 |Mar record high C = 25.7 |Apr record high C = 28.8 |May record high C = 33.8 |Jun record high C = 36.8 |Jul record high C = 40.7 |Aug record high C = 38.5 |Sep record high C = 34.0 |Oct record high C = 27.7 |Nov record high C = 21.0 |Dec record high C = 17.5 |year record high C = 40.7 | Jan avg record high C = 12.8 | Feb avg record high C = 13.9 | Mar avg record high C = 18.9 | Apr avg record high C = 24.1 | May avg record high C = 27.9 | Jun avg record high C = 31.5 | Jul avg record high C = 33.2 | Aug avg record high C = 32.4 | Sep avg record high C = 27.3 | Oct avg record high C = 22.0 | Nov avg record high C = 16.6 | Dec avg record high C = 13.1 | year avg record high C = 35.0 |Jan record low C = -20.8 |Feb record low C = -15.4 |Mar record low C = -16.1 |Apr record low C = -6.3 |May record low C = -1.2 |Jun record low C = 2.4 |Jul record low C = 4.8 |Aug record low C = 5.0 |Sep record low C = 0.7 |Oct record low C = -6.2 |Nov record low C = -9.4 |Dec record low C = -15.3 |year record low C= -20.8 |Jan high C = 6.0 |Feb high C = 7.2 |Mar high C = 11.1 |Apr high C = 15.6 |May high C = 19.4 |Jun high C = 22.5 |Jul high C = 24.7 |Aug high C = 24.2 |Sep high C = 20.1 |Oct high C = 15.2 |Nov high C = 10.0 |Dec high C = 6.6 | year high C = 15.2 |Jan mean C = 3.4 |Feb mean C = 4.0 |Mar mean C = 6.9 |Apr mean C = 10.5 |May mean C = 14.3 |Jun mean C = 17.3 |Jul mean C = 19.4 |Aug mean C = 18.9 |Sep mean C = 15.3 |Oct mean C = 11.2 |Nov mean C = 7.1 |Dec mean C = 4.2 |year mean C = 11.0 |Jan low C = 0.5 |Feb low C = 0.7 |Mar low C = 2.6 |Apr low C = 5.0 |May low C = 8.7 |Jun low C = 11.7 |Jul low C = 14.0 |Aug low C = 13.7 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 7.5 |Nov low C = 3.9 |Dec low C = 1.5 | year low C = 6.7 | precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 61.5 |Feb precipitation mm = 56.5 |Mar precipitation mm = 54.1 |Apr precipitation mm = 46.4 |May precipitation mm = 61.1 |Jun precipitation mm = 65.7 |Jul precipitation mm = 73.2 |Aug precipitation mm = 77.0 |Sep precipitation mm = 60.3 |Oct precipitation mm = 61.2 |Nov precipitation mm = 63.8 |Dec precipitation mm = 70.0 | year precipitation mm =750.7 | unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 17.5 |Feb precipitation days = 15.9 |Mar precipitation days = 16.1 |Apr precipitation days = 12.5 |May precipitation days = 13.9 |Jun precipitation days = 14.1 |Jul precipitation days = 14.6 |Aug precipitation days = 14.7 |Sep precipitation days = 14.2 |Oct precipitation days = 15.5 |Nov precipitation days = 17.2 |Dec precipitation days = 18.8 |year precipitation days = 185.1 |Jan sun = 56.9 |Feb sun = 73.1 |Mar sun = 125.0 |Apr sun = 172.6 |May sun = 202.0 |Jun sun = 199.3 |Jul sun = 208.2 |Aug sun = 193.9 |Sep sun = 149.5 |Oct sun = 109.8 |Nov sun = 62.5 |Dec sun = 47.1 |year sun = 1610.6 |Jan humidity = 81.6 |Feb humidity = 78.6 |Mar humidity = 73.5 |Apr humidity = 68.2 |May humidity = 68.5 |Jun humidity = 69.3 |Jul humidity = 68.8 |Aug humidity = 70.8 |Sep humidity = 76.5 |Oct humidity = 80.5 |Nov humidity = 83.6 |Dec humidity = 84.3 | year humidity =75.4 |unit snow days = 1.0 см |Jan snow days = 3.4 |Feb snow days = 2.3 |Mar snow days = 0.7 |Apr snow days = 0 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 0.3 |Dec snow days = 1.8 |year snow days = 8.5 | source 1 = [[NOAA]]<ref name=NOAA>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916125911/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Duesseldorf_10400.csv |archive-date=16 September 2023 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Duesseldorf_10400.csv |title=Düsseldorf Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-20 }}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref>{{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_germany/climate/ |title=Monatswerte Düsseldorf |access-date=2026-06-20 |publisher=Deutscher Wetterdienst |date=2020 |archive-date=2023-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928185254/https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_germany/climate/ |url-status=live }}</ref> Source 3: Wetterdienst.de<ref>{{Cite web|url=https://www.wetterdienst.de/Deutschlandwetter/Duesseldorf/Klima/|title=Klima Düsseldorf|website=Wetterdienst.de}}</ref> }} == Ном, сурах бичиг == === Хотын газар зүй болон эдийн засаг=== * Harald Frater (Hrsg.) u.&nbsp;a.: ''Der Düsseldorf Atlas''. Emons, Köln 2004, ISBN 3-89705-355-1. * Friedrich-Wilhelm Henning: ''Düsseldorf und seine Wirtschaft, Zur Geschichte einer Region''. Droste, Düsseldorf 1981, In zwei Bänden, ISBN 3-7700-0595-3. * Landeshauptstadt Düsseldorf: ''Statistisches Jahrbuch 2007, 105. Jahrgang''. Amt für Statistik und Wahlen, Düsseldorf 2008, o. ISBN. === Түүхийн талаар === * Maik Kopleck (Hrsg.), Alexander Scherer: ''PastFinder Düsseldorf.'' PastFinder-Verlag, Hongkong 2008, ISBN 978-988-99780-5-1. * Friedrich Lau: ''Geschichte der Stadt Düsseldorf''. Bagel, Düsseldorf 1921 in zwei Bänden, Nachdruck aus dem Stadtarchiv von 1980. * Hugo Weidenhaupt (Hrsg.): ''Kleine Geschichte der Stadt Düsseldorf''. Triltsch-Verlag, Düsseldorf 1979, 1983, ISBN 3-7998-0000-X. * Hugo Weidenhaupt (Hrsg.): ''Düsseldorf Geschichte von den Ursprüngen bis ins 20. Jahrhundert. Band 1 Von der ersten Besiedlung zur frühneuzeitlichen Stadt (bis 1614)''. Schwann 1988, ISBN 3-491-34221-X. * Hugo Weidenhaupt (Hrsg.): ''Düsseldorf Geschichte von den Ursprüngen bis ins 20. Jahrhundert. Band 2 Von der Residenzstadt zur Beamtenstadt (1614–1900)''. Schwann 1988, ISBN 3-491-34222-8. * Hugo Weidenhaupt (Hrsg.): ''Düsseldorf Geschichte von den Ursprüngen bis ins 20. Jahrhundert. Band 3 Die Industrie- und Verwaltungsstadt (20. Jahrhundert)''. Schwann 1989, ISBN 3-491-34223-6. * Hugo Weidenhaupt (Hrsg.): ''Düsseldorf Geschichte von den Ursprüngen bis ins 20. Jahrhundert. Band 4 Zeittafel und Register''. Schwann 1990, ISBN 3-491-34224-4. * Fritz Dross: ''Kleine Düsseldorfer Stadtgeschichte'', Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2007. * Erich Keyser (Hrsg.): ''Rheinisches Städtebuch.'' Bd 3,3. Teilband aus: ''Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte.'' Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages. Kohlhammer, Stuttgart 1956. * ''Filmschätze Düsseldorf'' Video-Dokumentation 20er – 80er Jahre, Verlag Rheinische Post 2009. === Архитектур болон соёл урлаг=== * Roland Kanz und Jürgen Wiener (Hrsg.): ''Architekturführer Düsseldorf''. Dietrich Reimer Verlag, Berlin 2001, ISBN 978-3-496-01232-0. * Paul Ernst Wentz: ''Architekturführer Düsseldorf. Ein Führer zu 95 ausgewählten Bauten.'', Droste Verlag, Düsseldorf 1975, ISBN 3-7700-0408-6. * Joachim Erwin (Hrsg.): ''Pläne Projekte Bauten Architektur und Städtebau in Düsseldorf 2000 bis 2015''. Braun, Berlin 2007, ISBN 978-3-938780-00-8. * Rolf Purpar: ''Kunststadt Düsseldorf – Objekte und Denkmäler im Stadtbild'', Grupello, Düsseldorf 2009, ISBN 3-89978-044-2. * Rolf Purpar: ''Düsseldorf''. Vista Point, Köln 2005, ISBN 3-88973-679-3. * Sonja Schürmann: ''Düsseldorf, Eine moderne Landeshauptstadt mit 700jähriger Geschichte und Kultur''. DuMont, 2. Aufl., Köln 1989, ISBN 3-7701-1787-5. * Ewald Grothe: ''Vom Katholikentag zum Fest der Generationen. Die Geschichte des Landeshauses und der Villa Horion 1909 bis 2009'', Düsseldorf 2009 ISBN 978-3-00-027862-4. * Manfred Becker-Huberti (Hrsg.): ''Düsseldorfer Kirchen – Die katholischen Kirchen im Stadtdekanat Düsseldorf'', J.P. Bachem-Verlag, Köln 2009, ISBN 978-3-89978-044-4. * Wolfgang Funken: ''Ars Publica Düsseldorf; Geschichte der Kunstwerke und kulturellen Zeichen im öffentlichen Raum der Landeshauptstadt''. Klartext Verlagsges. m.b.H., 2012, Drei Bände, ISBN 978-3-8375-0873-4, ISBN 978-3-8375-0874-1 und ISBN 978-3-8375-0875-8. * {{DNB-Portal|4013255-9|TYP=Ном ба утга зохиол:}} === Бусад === * Udo Achten u.&nbsp;a.: ''Düsseldorf zu Fuß. 19 Stadtrundgänge durch Geschichte und Gegenwart''. Klartext, Essen 2009, ISBN 978-3-89861-564-8. * Heinz Stolz: ''Düsseldorf – ein Haus- und Lesebuch''. Schwann, Düsseldorf 1959. * Oswald Gerhard, Wilhelm Kleeblatt: ''Düsseldorfer Sagen aus Stadt und Land''. Verlag der Goethe-Buchhandlung Düsseldorf, Düsseldorf 1982. * Landeshauptstadt Düsseldorf (Hrsg.): ''125 Jahre Berufsfeuerwehr Düsseldorf'', Düsseldorf 1997. * Rudi vom Endt: ''Düsseldorf – So wie es war …''. Droste Verlag, Düsseldorf 1962, S. 20, ISBN 3-7700-0075-7. == Цахим холбоос == * [http://www.duesseldorf.de/ Дюссельдорф хотын албан ёсны вэб хуудас] * [http://www.duesseldorf-tourismus.de/ Дюссельдорф хотын албан ёсны Марктинг & Аялал жуулчлалын ХХК вэб хуудас] * [https://web.archive.org/web/20150724043842/http://www.geschichte-in-duesseldorf.de/ Дюссельдорф хотын түүх] * [http://www.youtube.com/watch?v=uCpPcxc4FoM ''Düsseldorf – Come Closer (English)'', Дюссельдорф хотын талаар] * [https://web.archive.org/web/20150424014216/http://www.stadt-news.de/ Stadt-News –Дюссельдорф хотын интернэт сонин ] * [http://www.duesselportal.de/ Дюссельдорфын иргэд- болон хотын портал] == Лавлах холбоос == <references /> {{Германы хот}} {{Германы мужийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Германы мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Дюссельдорф| ]] [[Ангилал:Райн мөрний суурин]] [[Ангилал:Германы урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Райнланд]] [[Ангилал:Умард Райн-Вестфалены коммун]] [[Ангилал:Умард Райн-Вестфалены суурин]] [[Ангилал:Умард Райн-Вестфалены тойроггүй хот]] e1h1t2m0f0zmwgw5u3mhvi4d7jkdeog Хятадын Коммунист Нам 0 52038 874137 861007 2026-10-24T04:13:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 874137 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Хятадын Коммунист Нам | native_name = {{nobold|{{lang|zh-Hans-CN|中国共产党}}<br />{{lang|zh-Latn|Zhōngguó Gòngchǎndǎng}}}} | abbreviation = | founders = {{unbulleted list|[[Чэнь Дусю]]|[[Ли Дажао]]}} {{Collapsible list | title = {{nobold|...{{nbsp}}''ба бусад''}} | [[Хятадын Коммунист Намын Үндэсний Анхны Их Хурал|1-р Үндэсний Их хурлын]] төлөөлөгчид: | [[Хенк Сневлит]] | {{ill|Владимир Нейман|de|Nikolski (Geheimdienstoffizier)|zh|尼克爾斯基}} | [[Ли Да]] | [[Ли Ханжунь]] | [[Жан Гуотао]] | {{ill|Лю Ренжин|zh|刘仁静}} | [[Мао Зэдун]] | [[Хэ Шухэн]] | [[Дун Биву]] | [[Чэнь Таньчю]] | [[Ван Жиньмэй]] | {{ill|Ден Энмин|zh|邓恩铭}} | [[Чэнь Гунбо]] | [[Жоу Фохай]] | {{ill|Бао Хуйсэн|zh|包惠僧}} }} | logo = Danghui.svg | logo_size = 150px | colorcode = {{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}} | general_secretary = [[Ши Жиньпин]] | standing_committee = {{unbulleted list|[[Ши Жиньпин]]|[[Ли Кэчян]]|[[Ли Жаньшу]]| [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]]|[[Ван Хунин]]|[[Жао Лэжи]]|[[Хань Жэнь]]}} | founded = {{unbulleted list | {{start date and age|1921|07|23}} (1-р Үндэсний Их Хурал) | [[Хятадын Коммунист Намын Үндэсний Анхны Их Хурлын Байр]], 106 Rue Wantz, [[Шанхай]]н Францын концесс }} | headquarters = [[Жуннаньхай]], [[Шичен дүүрэг]], [[Бээжин]] | newspaper = ''[[Ардын өдөр тутмын]]'' | youth_wing = {{unbulleted list|[[Хятадын Коммунист Залуучуудын Холбоо]]|[[Хятадын Залуу Пионерууд]]}} | wing1_title = [[Зэвсэгт хүчин|Зэвсэгт жигүүр]] | wing1 = {{unbulleted list|[[Ардын Чөлөөлөх Арми]]|[[Ардын Зэвсэгт Цагдаа]]}} | wing2_title = Ажилчдын жигүүр | wing2 = [[Бүх Хятадын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо]] | wing3_title = Хэвлэлийн жигүүр | wing3 = [[Хятадын Медиа Групп]] | wing4_title = [[Аналитик төв|Судалгааны газар]] | wing4 = [[Бодлогын Судалгааны Төв Газар]] | membership_year = 2022 | membership = {{increase}} 96,710,000<ref>{{cite news |last1=Guo |first1=Rui |title=China's Communist Party hits 96.7 million, boosted by young and educated |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3183669/chinas-communist-party-grows-near-97-million-its-made-younger |access-date=1 July 2022 |work=South China Morning Post |date=30 June 2022 |language=en}}</ref> | ideology = {{collapsible list | title = {{nobold|[[Хятадын онцлогтой Социализм]]}} | bullets = yes | [[Коммунизм]] | [[Марксизм-Ленинизм]] | [[Маоизм|Мао Зэдуны Онол]] | [[Дэн Сяопины Онол]] | [[Гурвалсан төлөөлөл]] | [[Ши Жиньпины Онол]] }} {{unbulleted list | [[Социалист эх оронч үзэл]] | [[Хятадын үндсэрхэг үзэл]] }} | international = {{unbulleted list|[[Коммунист ба Ажилчны Намуудын Олон Улсын Уулзалт|КАНОУУ]]|[[Олон Улсын Коммунист Семинар|ОУКС]] (татан буугдсан)}} | national = [[Нэгдсэн Фронт (Хятад)|Нэгдсэн Фронт]]<ref>{{Cite web |title=CHINA'S OVERSEAS UNITED FRONT WORK: BACKGROUND AND IMPLICATIONS FOR THE UNITED STATES |url=https://www.uscc.gov/Research/china%E2%80%99s-overseas-united-front-work-background-and-implications-united-states |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014190725/https://www.uscc.gov/Research/china%E2%80%99s-overseas-united-front-work-background-and-implications-united-states |archive-date=14 October 2019 |access-date=27 October 2019 |website=ussc.gov}}</ref> | slogan = "Ард түмэнд үйлчил"<br />({{хэл-хят1|为人民服务}}) | anthem = "[[Интернационал (төрийн дуулал)|Интернационал]]"<br />({{хэл-хят1|国际歌}}){{parabr}}[[File:Internationale orchestral arrangement.ogg|180px]] | seats1_title = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] ([[13-р Ардын төлөөлөгчдийн их хурал|13-р]]) | seats1 = {{Composition bar|2090|2980|hex={{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}}} | seats2_title = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурлын байнгын хороо|АТИХ-ын байнгын хороо]] | seats2 = {{Composition bar|118|175|hex={{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}}} | flag = [[File:Flag of the Chinese Communist Party.svg|200px|border]] | colours = {{Color box|{{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}|border=silver}} Улаан | website = [http://cpc.people.com.cn/ cpc.people.com.cn] | country = Хятадын }} '''Хятадын Коммунист Нам''' товч. '''ХКН'''([[Хятад хэл|хятад.]] 中国共产党, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Zhōngguó Gòngchǎndǎng'' ) 1921 оны 7-р сарын 23-нд байгуулагдсан [[Хятад|БНХАУ]]-ын тэргүүлэгч, эрх баригч улс төрийн нам. Хятадын Коммунист Нам 2024 оны байдлаар 99 сая гаруй гишүүнтэй, дэлхийн улс төрийн хамгийн том байгууллага. 2017 оны 10-р сард зохион байгуулагдсан 19-р Үндэсний Конгрессоос сонгогдсон [[Ши Жиньпин]] өнөөгийн тэргүүлэх удирдагч юм. ХКН-ын туйлын зорилго бол коммунист нийгэм байгуулах явдал юм. Хятадын Коммунист Нам үйл ажиллагаандаа "Марксизм-Ленинизм, Мао Зэдуны үзэл баримтлал", Дэн Сяопиний онол, Зяан Зэминий "Гурван төлөөллийн онол" , "шинжлэх ухааны үзэл баримтлал" -аар удирдуулж байгаагаа тунхаглаж байна. "Ху Зинтао ба Ши Жиньпиний шинэ үеийн Хятадын онцлогтой социализмын үзэл санаа зэрэг юм. Оросын 1917 оны [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсалын]] нөлөөгөөр [[Коминтерн|Коминтерний]] тусламжтайгаар марксизм-ленинизмын үзэл санааг Хятадад түгээж үндэсний хувьсгалт хөдөлгөөн өрнүүлж Хятадын Коммунист нам 1921 оны 7-р сард байгуулагдсан ажээ. == Түүх == ХКН-ыг 1921-1927 онуудад намыг тэргүүлж байсан '''[[Чэн Дишиу]]''' тэргүүтэй хэсэг нөхдүүд байгуулсан байна. Ли Дажао Хойд Хятадад анхны Марксист дугуйланг зохион байгуулсан ажээ. ХКН-ын Анхдугаар их хурлыг 1921 оны 6-р сарын сүүл, 7-р сарын эхээр Шанхай хотод 12 төлөөлөгчтэй нууц байдалд зохион байгуулсан байна. Хурлаар Хятадад социализм байгуулах намын эцсийн зорилгыг тунхаглав. Хятадын зүүний үзэлтэй сэхээтний төлөөллөөс бүрдсэн "дугуйлан" -аас дэлхийн хамгийн том улс төрийн нам болтлоо өргөжсөн юм. 1927-1930 онд Ли Лисань намыг удирдаж ХКН-ыг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. ХКН-ын түүхийг дараах үе шатанд хувааж болно. # [[Гоминдан]] намтай нэгдэн милитарист бүлэглэлүүдийн эсрэг фронтын үе (1922-1927). # Хятад дахь Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс буюу улс орны эрх мэдлийн төлөө Гоминдантай хийсэн тэмцлийн үе (1927-1937). # Японы түрэмгийллийн эсрэг тэмцэл, Хоёрдугаар Гоминдантай нэгдсэн фронтыг байгуулсан үе (1937-1945). # Хятад дахь иргэний дайн (1946-1949) - Гоминдантай хийсэн дайны үе. # Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс байгуулагдсаны дараа үе (1949 оноос хойш) - нам улс орондоо эрх баригч нам болон төлөвшсөн үе. == Гишүүд == ХКН 2015 оны байдлаар 86 сая, 2024 оны байдлаар 99 сая гаруй гишүүнтэй байна. Үүүнээс: ** тариаланчид -25,9 сая ** удирдах бөгөөд техник ажилтнууд -12,5 сая ** намын ажилтнууд -9 сая ** албан хаагчид - 7,4 сая ** ажилчид - 7,3 сая == Удирдлага == === ХКН-ын дээд удирдлага === * [[Чэн Дишиу]], Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1921-1927 * Цю Цюбо, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1927-1928 * Шян Жунфа, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1928-1931 * Ли Лисан, Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч 1929-1930 * Ван Мин 1931 онд Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч * Бо Гу, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1932-1935 * Ло Фу, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1935–1943 * [[Мао Зэдун]], Намын төв хорооны Улс төрийн Товчооны дарга (1943—1956) * [[Дэн Сяопин]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1956—1966) * [[Ху Яобан]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1980—1987) * [[Жао Зыян]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1987—1989) * [[Жян Зэминь]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1989—2002) * [[Ху Жиньтао]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (2002—2012) * Ши Жиньпин, ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (2012 оноос) [[File:Xi Jinping March 2017.jpg|thumb|250px|Ши Жиньпин]] === ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны өнөөгийн гишүүд: === * [[Ши Жиньпин]] - ХКН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНХАУ-ын дарга, ХКН-ын Төв хорооны Цэргийн зөвлөлийн дарга. * [[Ли Цян]] - БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд * Ли Жаншу - БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дарга * Ван Ян - Бүх хятадын ардын улс төрийн Зөвлөлдөх үндэсний хорооны дарга * Ван Хунин - ХКН-ын Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга * Жао Лэжи - ХКН-ын Сахилга бат шалгах төв комиссын дарга * Хан Жэн - БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч ХКН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн газрын гишүүд''''':''''' * Ван Хунин * Дин Сюэсян * Ян Сяоду * Чэнь Си * Го Шэнкунь * Хуан Куньмин * Ю Цюань == ХКН-ын Их хурал == * ХКН-ын 1-р их хурал — 1921 оны 7-р сарын 23-31 -нд * ХКН-ын 2-р их хурал — 1922 оны 7-р сарын 16-23 -нд * ХКН-ын 3-р их хурал — 1923 оны 6-р сарын 12-20 -нд * ХКН-ын 4-р их хурал — 1925 оны 1-р сарын 11-22 -нд * ХКН-ын 5-р их хурал — 1927 оны 4-р сарын 24-5-р сарын 9 * ХКН-ын 6-р их хурал — 1928 оны 6-р сарын 18-ноос 7-р сарын 11 -нд * ХКН-ын 7-р их хурал — 1945 оны 4-р сарын 23-6-р сарын 11 -нд * ХКН-ын 8-р их хурал — 1956 оны 9-р сарын 15-27 болон 1958 оны 5-р сарын 5-23 -нд * ХКН-ын 9-р их хурал — 1969 оны 4-р сарын 1-24 -нд * ХКН-ын 10-р их хурал — 1973 оны 8-р сарын 24-28 -нд * ХКН-ын 11-р их хурал — 1977 оны 8-р сарын 12-18 -нд * ХКН-ын 12-р их хурал — 1982 оны 9-р сарын 1-11 -нд * ХКН-ын 13-р их хурал — 1987 оны 10-р сарын 25-наас 11-р сарын 1 -нд * ХКН-ын 14-р их хурал — 1992 оны 10-р сарын 12-18 -нд * ХКН-ын 15-р их хурал — 1997 оны 9-р сарын 12-18 -нд * ХКН-ын 16-р их хурал — 2002 оны 11-р сарын 8-14 -нд * ХКН-ын 17-р их хурал — 2007 оны 10-р сарын 15-21 -нд * ХКН-ын 18-р их хурал — 2012 оны 11-р сарын 8-14 -нд * ХКН-ын 19-р их хурал — 2017 оны 10-р сарын 18-24 -нд * ХКН-ын 20-р их хурал — 2022 оны 10-р сарын 16-22 -нд Жич: 1977 оноос хойш 5 жил тутам болж БНХАУ-ын улс төрийн амьдралыг тодорхойлдог ирсэн. == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Communist Party of China|Хятадын Коммунист Нам}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Хятадын коммунист нам| ]] [[Ангилал:Хятадын нам|Коммунист]] [[Ангилал:Коммунист нам]] [[Ангилал:Коминтерний салбар]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн байгууллага]] [[Ангилал:Маоизм]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Хятадын иргэний дайн|Коммунист нам]] [[Ангилал:Хятадын засгийн газар|Коммунист нам]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] oqfgk07uromln0golppvc1ja9sull62 Инбаунд маркетинг 0 60124 874139 813000 2026-10-24T05:35:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874139 wikitext text/x-wiki '''Инбаунд маркетинг''' буюу татах маркетинг нь [[блог]], подкаст, [[видео]], [[цахим ном]], мэдээллийн и-мэйл, [[хайлтын системийн оновчлол]], [[сошиал медиа маркетинг]] болон [[Контент маркетинг|контент маркетингийн]] бусад аргачлалуудыг ашиглан маркетинг хийснээр худалдан авалтын янз бүрийн үе шатандаа байгаа хэрэглэгчдийг татах аргачлал юм. Эсрэгээрээ [[радио]], [[Телевиз|телевизийн]] [[сурталчилгаа]], тараах материал, спам, [[телемаркетинг]], шууд утасдах зэрэг уламжлалт зар сурталчилгаа нь аутбаунд маркетингт тооцогдоно. [[Уламжлалт маркетинг]] нь боломжит хэрэглэгчийн анхаарлыг татах зорилготойгоор маркетингийн мессежийг хүргэдэг, маркетер төвтэй байдаг бол инбаунд маркетинг нь боломжит хэрэглэгчдэд хэрэгтэй, сонирхолтой [[Контент|контентыг]] бүтээх замаар вэб хуудас руугаа татдаг, хэрэглэгч төвтэй байдаг.  Дэвид Скотт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ худалдан авахыг "уриалсан, гуйсан, гувшсан" төлбөртэй зар сурталчилгаанд суурилсан уламжлалт аутбаунд маркетингаас илүүтэйгээр блог, цахим ном, [[инфографик]] гэх мэт хэрэглэгчдэд хэрэгтэй мэдээллийг хүргэх замаар итгэлийг нь хүлээхийг зөвлөсөн байдаг. Инбаунд маркетинг хэмээх нэр томъёо нь Сэт Годины гаргасан зөвшөөрөх маркетингтай ижил утгатай. Инбаунд маркетинг хэмээх [[Нэр томъёо|нэр томъёог]] HubSpot компанийг үндэслэн байгуулагч, гүйцэтгэх захирал Брайн Халлиган анх 2005 онд томъёолон гаргажээ. HubSpot компаний үзэж байгаагаар инбаунд маркетинг нь ялангуяа өндөр үнэ цэнийг хүргэдэг, худалдан авалтын өмнөх судалгааны цикл урттай, мэдлэг мэдээлэлд суурилсан бүтээгдэхүүн, үйлчилгээтэй бизнесүүдэд илүү үр дүнтэй. == Инбаунд аргачлал == [[Файл:Inbound marketing methodology.png|alt=Инбаунд маркетингийн аргачлал|thumb|459x459px|Инбаунд маркетингийн аргачлал]] Инбаунд маркетинг нь боломжит хэрэглэгчдийг контентоор татах, сэжим болгон хувиргах, борлуулах, халамжлах гэсэн үндсэн дөрвөн үе шаттай. Эдгээр үе шатуудад чиглэсэн контент маркетинг хийснээр танихгүй хэрэглэгчийг өөрийн үнэнч хэрэглэгч болгоход чиглэдэг. '''Боломжит хэрэглэгчдийг татах.''' Хэрэглэгчид танайх руу өөрсдөө ирж болно. Хэрэгтэй, сонирхолтой [[контент]] бүтээн зорилтот хэрэглэгчиддээ зөв цаг үед хүргэснээр тэдний анхаарлыг татаарай. Чухам хэн танай хамгийн төгс худалдан авагч болохыг мөн тулгардаг асуудлуудыг олж тодорхойлсноор тэдний чухам хайж буй үнэ цэнэтэй контентыг нь бүтээж болно. Өөрөөр хэлбэл тулгарч буй асуудлуудыг нь хөндсөн төдийгүй шийдлийг ойлгуулсан контент гэсэн үг. Хүмүүст хэрэгтэй сайн контент вэб хуудсанд органик хайлтын урсгал татдаг. Бизнесийн блог, сошиал медиа, и-мэйл зэрэг олон төрлийн сувгуудаар контентоо түгээснээр нь зорилтот хэрэглэгчдээ татна. '''Сэжим бүртгэх.''' Боломжит хэрэглэгчид вэб хуудсанд хандалт хийх үед түүнд хэрэгтэй, сонирхолтой, үнэ цэнэтэй байж болох контентыг (цахим ном, сэтгүүл, видео хичээл, судалгаа, үнэ төлбөргүй зөвлөгөө, г.м.) татаж авахыг санал болгосноор [[Борлуулалтын сэжим|сэжим]] болгон бүртгэнэ. Санал болгож буй контентын авахын тулд хэрэглэгч өөрийн нэр, и-мэйл хаяг гэх мэт мэдээллийг оруулснаар сэжим үүснэ. '''Борлуулах.''' Худалдан авалтын судалгаанд хэрэгтэй контентыг хүргэх замаар сэжмийн арчилгаа хийснээр худалдан авалтын шийдвэр гаргахад бэлтгэн улмаар амжилттай борлуулалт хийснээр өөрийн хэрэглэгчээ болгоно. Орчин үед хэрэглэгчид эхлээд өөрийн хэрэгцээ шаардлагаа ойлгох, дараа нь шийдлүүдийг хайх, эцэст нь бүтээгдэхүүн үйлчилгээний сонголтуудыг судлаж үзээд шийдвэрийнхээ дийлэнх хувийг борлуулалтын ажилтан, худалдагчтай уулзахаас өмнө гаргадаг болсон. Энэхүү [[Худалдан авалтын замнал|худалдан авалтын замналд]] хийх судалгаанд хэрэгтэй контентуудыг бүтээн хүргэж худалдан авалтын шийдвэр гаргахад нь бэлтгэхийг сэжмийн арчилгаа гэнэ. '''Халамжлах.''' Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ амжилттай борлуулах дангаараа хангалтгүй. Судалгаагаар хуучин хэрэглэгчид шинэ хэрэглэгчдээс даруй 67%-аар илүү өндөр ахиуц ашгийг авчирдаг. Хэрэглэгчидтэйгээ байнгын харилцаа, холбоотой байж, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг хэрэглэхэд бий болж туршлагад анхаарах, хэрэглэгчдийн санал сэтгэгдлийг нь сонсох, судлах, хэрэгтэй мэдээлэл, контентуудыг хүргэснээр дараа, дараагийн дахин худалдан авалтуудыг хийдэг төдийгүй бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тухай мэдээ, мэдээллийг найз нөхөддөө хүргэж, түгээж, зөвлөж байдаг брэнд эванжелистуудыг бий болгодог. == Инбаунд маркетингийн автоматжуулалт == Орчин үед [[Маркетингийн автоматжуулалт|маркетингийн автоматжуулалтын]] [[Програм хангамж|програм хангамжууд]] зах зээл дээр олноор бий болж үүлэн тооцооллын технологийн дэвшлийн ач тусаар үнэ өртөг нь эрс буурч өргөн дэлгэр хэрэглэгдэх болсонтой инбаунд маркетингийн автоматжуулалтыг өргөн хэрэглэх болсон. Инбаунд маркетингийн автоматжуулалтын шийдлүүд нь [[контент менежмент систем]], хайлтын системийн оновчлол, вэб аналитик, сошиал медиа маркетинг, сошиал мониторинг, онлайн зар сурталчилгаа, и-мэйл маркетинг, контакт менежмент систем, маркетингийн аналитик, сэжмийн арчилгаа, сэжмийн үнэлгээ зэрэг арга, хэрэгслүүдийг агуулсан байдаг. Инбаунд маркетинг нь [[Дижитал маркетинг|дижитал маркетингийн]] аргачлал тул хэрэглэгчдийн мэдээлэл, хийсэн үйлдэл, зан төлөв зэрэг их хэмжээний өгөгдөл бий болдог. Автоматжуулснаар эдгээр мэдээллийг цуглуулах, шинжлэх, дүгнэлт гаргах зэрэг боломжууд бий болно. Хэрэглэгчдийн эдгээр мэдээлэл нь тухайн хэрэглэгчид тохируулсан ухаалаг контентыг хүргэх, хэрэглэгчдийг сегментчлэх, зорилтот бүлгүүдийг үүсгэхэд ашиглагддаг. Мөн өгөгдөлд суурилсан сэжмийн үнэлгээ хийснээр нь чанартай борлуулалтын сэжмүүдийг цаг тухай нь автоматаар тодорхойлон борлуулалтын ажилтнуудад мэдээлэх боломжтой. Инбаунд маркетингийн автоматжуулалтын шийдлүүдийг харилцагчийн менежментийн шийдлүүдтэй интеграцчилснаар маркетинг, борлуулалт, харилцагчийн үйлчилгээний функцүүдийг харилцан уялдаа, эргэх холбоог хангах, маркетингийн хөрөнгө оруулалтын үр өгөөжийг тооцох боломж нэмэгдэнэ. Инбаунд маркетингийн автоматжуулалтын шийдлүүдээс HubSpot, Marketo, Eloqua, Act-on, Pardot хамгийн өргөн хэрэглэгдэж байна. Орчин үеийн зах зээл нь өндөр чанарын саналуудаар дүүрэн байдаг. Маркетингийн ажилд түрэмгий ашиглах нь өөрчлөгдөж буй орчинд үйлчлүүлэгчдийг илүү үр дүнтэй татах явдал юм.<ref>{{Cite web |url=https://leadstartup.ru/db/agile-marketing |title=Маркетинг - удирдлагын уян хатан аргыг хэрхэн хэрэгжүүлэх. |access-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221002326/https://leadstartup.ru/db/agile-marketing |archive-date=2019-12-21 |url-status=dead}}</ref> == Инбаунд хөдөлгөөн == Инбаунд маркетингийн аргачлалын бизнесийн удирдлагад хийж буй [[Инновац|инновацыг]] түгээх, дэлгэрүүлэх, нэвтрүүлэх зорилготойгоороо дэлхийн 160 мянга гаруй маркетерууд, энтрепренёрууд нэгдсэн inbound.org нийгмийн онлайн бүлгэм идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. Инбаунд маркетингийн конференц жил бүр зохион байгуулагдаж 15 мянга шахам маркетерууд оролцдог байна. == Тэмдэглэл == <references /> == Мөн үзэх == [[Маркетингийн автоматжуулалт]] [[Дижитал маркетинг]] [[Сошиал медиа маркетинг]] [[Вэб маркетинг]] [[Хайлтын системийн оновчлол]] [[Хайлтын системийн сурталчилгаа]] [[Онлайн сурталчилгаа]] [[Сошиал сурталчилгаа]] [[И-мэйл маркетинг]] [[Ангилал:Маркетинг]] kb2gb9a2dhgtoje6y3lpkwhfnimgmty Говь (компани) 0 65353 874126 872937 2026-10-24T02:26:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874126 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = Говь ХК | Logo = GOBI Wordmark& amp;Symbol 1500.png | Unternehmensform = [[Хувьцаат компани]] | Gründungsdatum = 1981 оны 9 сарын 5 | Sitz = [[Улаанбаатар]], {{MNG}} | Leitung = Б.Амарсайхан <small>(гүйцэтгэх захирал)</small><br>Ц.Баатарсайхан <small>(ТУЗ-ийн дарга)</small> | Mitarbeiterzahl = {{increase}} 1,300 (2025 он) | Branche = Ноос, [[ноолуур]]ан бүтээгдэхүүн | Produkte = GOBI <br /> GOBI Organic <br /> GOBI Kids <br /> Goyo <br /> YAMA | Homepage = [http://www.gobi.mn/ www.gobi.mn] }} [[Файл:Headquarter of the Gobi Corporation.jpg|300x300px|thumb|right|Говь ХК-ийн төв байр]] “'''ГОВЬ'''” ХКfffffffffffffffffffffffffffffffffgggvggffffffffffffffffffffgggfffffffffffffffffdddffнь 1981 онд [[Япон]] улсын хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан үндэсний ууган үйлдвэрлэгч юм. “ГОВЬ” ХК-ийн төрийн мэдлийн [[Хувьцаа|хувьцааг]] 2007 оны 7 сард “Эф Си Ай” ХХК олон улсын нээлттэй дуудлага худалдаагаар худалдан авснаар “ГОВЬ” ХК хувийн хэвшлийн бүтэц зохион байгуулалт, менежменттэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн.<ref name=":2">{{Cite web |title=2024 оны жилийн тайлан ГОВЬ ХК |url=https://info.gobicashmere.at/uploads/Gobi_Annual_Report_2024_WEB_e0b5026523.pdf?updated_at=2025-03-31T01:28:23.305Z |access-date=2025-09-15 |website=info.gobi.mn}}</ref>  [[Монгол]] ямааны 100% [[Ноолуур|ноолуурыг]] ашиглан дэлхийн зэрэглэлд нийцсэн хамгийн сүүлийн үеийн техник, технологиор үйлдвэрлэл явуулдаг дэлхийд цөөнд тооцогддог ноолуурын цогц үйлдвэр юм. Компанийн нэр нь Монголын түүхий ноолуурын дийлэнх хэсгийг нийлүүлдэг, ховор амьтан ургамлын өлгий болсон байгалийн өвөрмөц тогтоцтой [[Говь|Говь цөлийг]] бэлгэддэг. “ГОВЬ” ХК нь Улаанбаатар хотод гурван салбар, Дархан хотод нэг салбар дэлгүүртэй. Мөн [[Герман]] улсын [https://www.google.com/maps/place/GOBI+Cashmere+-+Berlin/@52.5036544,13.3218197,17z/data=!3m2!4b1!5s0x47a850fca9d68d1b:0x22eac2c62d5aac84!4m6!3m5!1s0x47a850fcc9bbe4c1:0xacc22b80672c7644!8m2!3d52.5036544!4d13.3218197!16s%2Fg%2F11c2p0ns2n?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkxMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Берлин], [https://www.google.com/maps/place/GOBI+Cashmere+-+Berlin/@52.5036544,13.3218197,17z/data=!3m2!4b1!5s0x47a850fca9d68d1b:0x22eac2c62d5aac84!4m6!3m5!1s0x47a850fcc9bbe4c1:0xacc22b80672c7644!8m2!3d52.5036544!4d13.3218197!16s%2Fg%2F11c2p0ns2n?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkxMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Дюссельдорф] хотуудад салбар дэлгүүрүүдтэйгээс гадна олон улсад найман франчайз дэлгүүр ажиллуулж байна.<ref name=":2" /> Түүнчлэн Герман, АНУ, Их Британи, Франц болон Польш улсад зориулсан албан ёсны онлайн дэлгүүрүүдээр үйл ажиллагаагаа өргөжүүлжээ. Тус компани нь түүхий эдийг зуучлагчгүйгээр малчдаас шууд худалдан авч, дэвшилтэт технологиор боловсруулан өндөр чанарын ноолууран бүтээгдэхүүнийг хэрэглэгчдэд хүргэдэг. == Түүх == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аж Үйлдвэрийн Хөгжлийн Байгууллагын ([https://www.facebook.com/unidomongolia/ ЮНИДО]) төслийг хэрэгжүүлэх хүрээнд ноолуур болон тэмээний ноос боловсруулах туршилтын үйлдвэр байгуулагдсан. Тус төслийн хүрээнд 78 инженер Япон улсад гурван сарын сургалтад хамрагдан ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах аргачлал болон үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг ажиллуулах чиглэлээр бэлтгэгджээ.<ref>{{Cite web |title=UNIDO Publications in 1978 |url=https://open.unido.org/assets/data/publications/1978.html |access-date=2023-11-16 |website=open.unido.org |archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113065304/https://open.unido.org/assets/data/publications/1978.html |url-status=dead }}</ref> Ноолуур нь Монголын нүүдэлчин малчдын хувьд олон зуун жилийн туршид амин чухал баялаг байсаар ирсэн. Улсын гол экспортын бүтээгдэхүүний нэг болох ноолуур нь говь, тал, уул, ой зэрэг олон төрлийн бүс нутагт тархан амьдардаг ямааны хялгасан үснээс боловсруулан гаргадаг. Монголын бусад гол экспортын бүтээгдэхүүнд нүүрс, зэс, алт зэрэг ашигт малтмал багтдаг.<ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=How One Mongolian Sweater Company Is Making Cashmere More Eco-Friendly |url=https://www.afar.com/magazine/gobi-cashmere-merges-tradition-with-eco-friendly-practices |access-date=2023-11-16 |website=AFAR Media |language=en}}</ref> 2012 онд ашигт малтмалын салбарын огцом өсөлтөөс үүдэн инфляц нэмэгдэж, тухайн жил 12%-т хүрэв. Үүний улмаас бизнес эрхлэгчдэд хүндрэл учирсны дунд “ГОВЬ” ХК-ийн үйлдвэрлэлийн өртөг өсөж, ялангуяа түүхий эдийн үнэ нэмэгдсэн. COVID-19 цар тахлын үед дэлхийн ноолуурын эрэлт буурч, түүхий эдийн үнэ унахад хүргэсэн. Үнийн бууралтаас үл хамааран олон улсад ноолуурын эрэлт буурснаар Монголын хүн амын 1/4-ийг эзлэх нүүдэлчин амьдралтай малчдын өрхийн орлогын гуравны нэгийг хангадаг<ref name=":2" /> ноолуурын үйлдвэрлэл мөн адил буурсан. Энэ уналт нь малчдын амьжиргаа, нүүдэлчин өв соёл, тогтвортой байдалд сөрөг нөлөө учруулсан. == Түүхэн товчоон == * 1976 он - [https://www.unido.org/ ЮНИДО]-ийн төслийн хүрээнд ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах туршилтын үйлдвэр ашиглалтад оров. * 1977 он - Япон улсын Засгийн газраас [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Засгийн газарт 5.0 тэрбум иенийн буцалтгүй тусламж олгож, Улаанбаатар хотноо ноос ноолуур боловсруулах үйлдвэр байгуулах тухай Монгол-Японы Засгийн газрын хэлэлцээр байгуулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=Exploring the Wonders of GOBI Cashmere: A Behind-the-Scenes |url=https://www.gobicashmere.com/us/blogs/culture/exploring-the-wonders-of-gobi-cashmere-a-behind-the-scenes/ |access-date=2023-11-16 |website=www.gobicashmere.com |language=en-US }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1981 он - Ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах үйлдвэрийн машин тоног төхөөрөмжийн угсралт, тохируулгын ажлыг гүйцэтгэн, технологийн шугамыг ашиглалтад хүлээн авч, Монгол-Японы хамтын ажиллагааны хүрээн дэх анхны байгууламж “ГОВЬ” үйлдвэр үүд хаалгаа нээлээ.<ref name=":1" /> * 1987 он - Компьютерын автомат удирдлага бүхий Япон улсын SET-092 сүлжих машиныг үйлдвэрт суурилуулав. * 1991 он - Олон улсын ISO-9000 стандартыг үе шаттайгаар нэвтрүүлж<ref name=":1" />, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний 98% экспортлон Олон улсын чанарын цом, гэрчилгээг авсан Монгол улсын анхны үйлдвэр боллоо.<ref>{{Cite web |last=Mongolia |first=Escape To |title=From Goat to Coat: What to Know and Where to Buy the Best Mongolian Cashmere |url=https://www.escapetomongolia.com/blog/from-goat-to-coat-what-to-know-and-where-to-buy-the-best-mongolian-cashmere |access-date=2023-11-16 |website=www.escapetomongolia.com}}</ref> * 1993 он - Монгол Улсын Засгийн газрын Өмч Хувьчлалын Комиссын тогтоолоор “ГОВЬ” УҮГ-ыг “ГОВЬ” ХК болгон зохион байгуулж, МХБ-д бүртгүүлэн, нийт дүрмийн сангийн 25.1% буюу 1,919,061 ширхэг хувьцаа нь хөрөнгийн биржээр арилжаалагдсан. * 1997 он - Монголд анх удаа ноос ноолууран хөнжил, ноолууран давуу, драп, нарийн номерын ээрмэл утас үйлдвэрлэх “Говь-2″ үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав. * 1998 он - Гадаад зах зээлээ өргөжүүлэн Япон улсад “Алтай”, Бельги улсад “Gobi Europe”, АНУ-д “Gobi- USA” зэрэг охин компаниуд байгуулж, дэлхийн 30 гаруй оронтой түншийн харилцаагаа өргөжүүлэн тогтоов. * 2000 он - Утас будах технологи нэвтрүүлэв. Орчин үеийн компьютерын системд холбогдсон STOLL-330 сүлжих машиныг суурилуулав. * 2007 он - "ГОВЬ” компанийн төрийн өмчлөлд байсан 73.45%-н хувьцааг “ЭФ СИ АЙ” ХХК Олон улсын нээлттэй дуудлага худалдаагаар худалдан авснаар “ГОВЬ” ХК хувийн эзэмшилд бүрэн шилжлээ. * 2008 он - Үйлдвэрийн дэргэдэх Төв дэлгүүрийн барилгын дизайныг Японы алдарт архитектор Сайко Кейчиро хийж гүйцэтгэн, шинэ дэлгүүр тухайн оны 6 сард нээлтээ хийлээ. <ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=How One Mongolian Sweater Company Is Making Cashmere More Eco-Friendly |url=https://www.afar.com/magazine/gobi-cashmere-merges-tradition-with-eco-friendly-practices |access-date=2023-11-16 |website=AFAR Media |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title= |work=Gobi Cashmere Introduction |url=https://ambasadamongolii.pl/wp-content/uploads/2022/11/Gobi-Profile-ENG.pdf |access-date=2023-11-16 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604211115/http://ambasadamongolii.pl/wp-content/uploads/2022/11/Gobi-Profile-ENG.pdf |url-status=dead }}</ref> * 2009 он - Японы Токио хотод салбар дэлгүүрээ нээлээ. Италийн “VVA Consulting Company”-тай хамтран ажиллах гэрээг байгууллаа. “ГОВЬ” Үйлдвэрт техник, технологийн шинэчлэлтүүдийг үе шаттайгаар хийсэн. * 2010 он - Монголын ноолуурын салбарт анх удаагаа Принт технологийг нэвтрүүлэв. * 2011 он - Үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа 2 дахин нэмэгдүүлэв. Италийн алдарт хувцас загвар зохион бүтээгч Саверио Палателлатай хамтарсан анхны коллекц болох “Gobi by [https://www.saveriopalatella.it/ Saverio Palatella]” худалдаанд гарлаа. “ГОВЬ” ХК-ийн 30 жилийн тэмдэглэлт ой энэ онд тохиов. * 2013 он - Үйлдвэрийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлж “Whole Garment” буюу оёдолгүй сүлжмэл бүтээгдэхүүний шинэ технологийг нэвтрүүлэв. * 2014 он - Монгол ямааны ноолуурын үндсэн 4 өнгө болох цагаан, цайвар шаргал, бор, хөх саарал өнгийн ноолуурыг цайруулж будахгүйгээр байгалийн өнгөөр нь бэлэн бүтээгдэхүүн болгон гаргасан "GOBI Organic" брэндийг худалдаанд гаргалаа. * 2015 он - Японы алдарт бизнесмен [[:en:Kazuo_Inamori|Казүо Инамори]]-гоос үндэслэсэн [[:en:Amoeba_Management|АМЁБ]] менежментийг бие даан нэвтрүүлж эхэллээ. * 2016 он - ХБНГУ улсад албан ёсны нэрийн дэлгүүрээ нээлээ. * 2017 он - Оёдлын шинэ үйлдвэр ашиглалтад оруулсан ба цахим худалдааны хуудас ашиглалтад орсон [https://www.gobicashmere.com www.gobicashmere.com]. * 2019 он - “ГОВЬ” ХК нь “[https://mcs.mn/en/ Эм Си Эс]”-ээс Гоёо Кашмерыг бүрэн худалдаж авсан<ref name=":0">{{Cite journal |title=Annual report GOBI 2021 |url=https://www.mse.mn/issuers/activityreport/354_20220613145454report.pdf |journal=}}</ref>. Монголын [https://www.mongolchamber.mn/?locale=en Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим]аас зохион байгуулсан Эдийн засгийн шилдэг 100 аж ахуйн нэгжийн 19-р байранд шалгарсан. * 2021 он - [[:en:WPP_plc|WPP]] Группын нэг хэсэг болох “[[:en:Ogilvy_(agency)|Ogilvy]]” агентлагтай маркетингийн зөвлөгөө өгөх чиглэлээр хамтран ажиллахаар болсон. * 2022 он - Технологийн илүүдэл түүхий эдийг ашиглан байгаль орчинд ээлтэй “Cashmere Reborn” цуглуулгаа гаргасан. * 2023 он - Италийн алдарт дизайнер [https://www.giorgiospina.com/?lang=en Giorgio Spina] "ГОВЬ" ХК-ийн ерөнхий дизайнераар сонгогджээ.<ref>{{Cite web |title=Giorgio Spina |url=https://www.jargaldefacto.com/article/giorgio-spina |access-date=2023-11-16 |website=Jargal Defacto |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031151838/https://www.jargaldefacto.com/article/giorgio-spina |url-status=dead }}</ref> Олон улсын [[:en:Oeko-Tex|OEKO-TEX]] болон [https://sustainablefibre.org/ Sustainable Fiber Alliance]-ын сертификатуудыг амжилттай авч жил бүр хүчинтэй хугацааг шинэчлэж байна. * 2024 - Үйлдвэрлэлийн удирдлагын систем (MES) болон [[:en:SAP_S/4HANA|SAP S/4 HANA]] ERP зэрэг шинэчлэлтүүдийг хэрэгжүүлэв. Мөн брэндийн цогц шинэчлэл хийж, шинэ лого, бэлгэ тэмдэг болон брэндийн өнгийг танилцуулснаар олон улсын хэмжээнд танигдах байдал болон брэндийн байр сууриа бэхжүүлэхийг зорив.<ref name=":2" /> == Үйл ажиллагааны товчоон == "ГОВЬ" ХК нь “Дэлхийн хамгийн том ноолуурын дэлгүүр”-ийг эзэмшдэг бөгөөд Улаанбаатар хотын [[Төрийн ордон|Төрийн орд]]<nowiki/>ны хажууд байрлах [https://galleriaub.mn/ Galleria Ulaanbaatar Mall]-д 2,500 м² (27,000 ft²) талбай бүхий дэлгүүртэй. Салбар дэлгүүрүүдийн интерьер дизайн нь Монголын өв уламжлалаас сэдэвлэсэн бөгөөд байгаль, газар нутгийн онцлогийг тусгасан байдаг. Тус компани анхан шат, ээрэх, нэхэх, сүлжих болон оёх гэсэн 5 үйлдвэртэй. Эдгээрээс анхан шатны үйлдвэр нь жилд ойролцоогоор 1,200 тонн түүхий ноолуур боловсруулах хүчин чадалтай. Боловсруулсан түүхий эдээс жил бүр ойролцоогоор 1,300 тонн ноолууран утас үйлдвэрлэгдэж, түүнээс 1.7 сая ширхэг сүлжмэл бүтээгдэхүүн, 650,000 ширхэг нэхмэл бүтээгдэхүүн, 160,000 ширхэг оёмол бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжтой.<ref name=":2" /> Дэлхийн түүхий ноолуурын 40 хувийг Монгол Улс дангаараа нийлүүлдэг бол үлдсэн хэсгийг БНХАУ, Иран болон Афганистан улсууд нийлүүлдэг. 2008 онд Ц.Баатарсайхан компанийн гүйцэтгэх захирлаар томилогдож, улсын өмчит үйлдвэрийг Монголын хамгийн том ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч болгон өөрчлөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүнийг Монгол Улсын Засгийн газраас улсын эдийн засагт оруулж буй хичээл зүтгэл, нөр их хөдөлмөрийг нь үнэлэн [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Хөдөлмөрийн Баатар]] цолоор шагнажээ.<ref name=":0" /> 2024 оны 3-р сард түүнийг Б. Амарсайхан залгамжилж, компанийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж эхэлсэн. "ГОВЬ" ХК нь олон улсын нэр хүндтэй загвар зохион бүтээгчидтэй хамтран ажиллаж ирсэн бөгөөд тэдгээрийн дунд Martin Parker, [https://josephabboud.com/ Joseph Abboud], [https://www.tadashishoji.com/ Tadashi Shoji], [https://www.narcisorodriguez.com/ Narciso Rodriguez], [[:en:Donna_Karan|Donna Karan]] болон [https://www.giorgiospina.com/?lang=en Giorgio Spina] багтдаг. Эдгээр хамтын ажиллагааны үр дүнд Монгол ноолуурыг олон улсын тавцанд сурталчилсан коллекциудыг танилцуулсаар байна. == Брэндийн шинэчлэлт == 2024 онд “ГОВЬ” ХК олон улсын зах зээл дээрх байр сууриа бэхжүүлэх, брэндийн танигдалтыг нэмэгдүүлэх зорилгоор цогц брэндийн шинэчлэл хийсэн. Энэ хүрээнд компанийн үндсэн үнэ цэнэ болох ямаа, малчид, ажилтнууд болон хэрэглэгчдийн нэгдлийг илэрхийлсэн шинэ лого, бэлгэ тэмдэг нэвтрүүлсэн.<ref name=":2" /> Түүнчлэн брэндийг илтгэх өнгөнүүдийг шинэчлэн, ноолуурын байгалийн өнгөнөөс сэдэвлэн цагаан, цайвар шаргал, зөвхөн Монголд байдаг дулаан саарал, гүн бор өнгийг сонгосон. Үүнээс гадна хавар, зун, намар, өвлийг бэлгэдсэн улирлын бэлгэ тэмдгийг танилцуулснаар ноолуурын зөвхөн хүйтэн улирлын хэрэглээ бус жилийн аль ч улиралд өмсөх боломжтой тансаг хэрэглээг илэрхийлжээ. Шинэчлэлийн хүрээнд “Truly Mongolian.” гэх концепцыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь түүхий ноолуурыг бэлтгэхээс эхлээд эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүртэлх бүх л үйл явц Монгол улсад явагддаг болохыг тодотгов. Энэхүү концепц нь олон зууны уламжлал, ур чадварыг тусган харуулж, бүрэн утгаараа Монгол брэнд гэдгийг илтгэсэн. Мөн 100% Монгол ноолуураар халуун дулаан мэдрэмж, тансаг байдал, баяр баяслыг түгээхийн зэрэгцээ нүүдэлчдийн ахуй амьдрал, байгаль орчинд эерэг хувь нэмэр оруулах эрхэм зорилготойгоор үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байна. == Охин компани == "ГОВЬ” ХК нь нийтдээ 7 охин компанитай бөгөөд тэдгээр нь [https://web.archive.org/web/20231102053729/https://www.northdata.de/Gobi+Cashmere+Europe+GmbH,+Berlin/Amtsgericht+Cottbus+HRB+12839 ГОВЬ Кашмер Европ] (''Gobi Cashmere Europe GmbH''), [https://opencorporates.com/companies/us_ca/4306075 ГОВЬ Монгол Кашмер АНУ] (''Gobi Mongolian Cashmere USA Corp''), ГОВЬ Кашмер (Өвөр Монгол) ХХК (''Gobi Cashmere (Inner Mongolia) Ltd.''), [https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/13970601 Говь Кашмер НВУ ХХК] (''Gobi Cashmere UK Ltd''.), [https://www.bloombergtv.mn/news/gpy8 Говь Кашмер Казахстан] (''Gobi Cashmere Kazakhstan LLP''), Говь Австрали (''Gobi Australia'') болон Говь Кашмер Солонгос ХХК (Gobi Cashmere Korea Ltd). Эдгээр охин компаниуд нь өөрсдийн бүс нутагт ГОВЬ брэндийн ноолууран бүтээгдэхүүний борлуулалт, маркетингийн үйл ажиллагааг хариуцахын зэрэгцээ, дэлхий даяарх хэрэглэгчдэд бүтээгдэхүүнээ хүргэх зорилгоор ложистикийн үйл ажиллагаа явуулдаг. == Дэлгэрэнгүй сурвалж == {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1981 онд байгуулагдсан]] l8oof9j6hgkl8y5m6zjphmm0uzfk7r1 4Minute 0 66343 874114 870855 2026-10-23T20:34:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874114 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 | name = 4Minute | зураг = 4minute at MTV-DAUM Music Fest.jpg | alt = | caption = 2011 онд | хэмжээ = 300 | landscape = yes | background = group_or_band | үндсэн_нэр = [[Солонгосоор|Сол]] 포미닛 → Пуминит | бусад_нэр = [[англи]] [[Латин үсэг|латинаар]] Four minute | маягтай_бичих = 4MINUTE | alias = | бүрдсэн_газар = {{KOR2}} | дуулдаг_хэл = [[Солонгос хэл]] | зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]] | урсгал = K-pop, hip hop, R&B, Dance-pop, | танил_үе = 2009 - 2016 | хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] | хөтөч = [[Cube Entertainment]]<br>Universal Music Group | associated_acts = 2Yoon | цахим_хаяг = {{URL|http://www.4min.co.kr/}} | одооны_гишүүн_тоо = | одооны_гишүүн = | орхисон_гишүүн_тоо = (5) | орхисон_гишүүн = Jihyun<br>Gayoon<br>Jiyoon<br>[[Hyuna]]<br>Sohyun }} '''4Minute''' ([[Солонгосоор|Сол:]] 포미닛) нь [[Cube Entertainment]]-аас 2009 онд байгуулагдсан таван гишүүнтэй [[Өмнөд Солонгос]]ын охидын хамтлаг байсан. Тус хамтлаг ''Jihyun'', ''Gayoon'', ''Jiyoon'', ''Hyuna'', ''Sohyun'' гэсэн 5 гишүүнтэйгээр<ref name="KBS">{{cite web|url=http://rki.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=e&menu_cate=artist&id=&board_seq=234117&page=0|title=4minute|date=March 25, 2015|work=KBS World|access-date=November 15, 2018|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116001058/http://rki.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=e&menu_cate=artist&id=&board_seq=234117&page=0|url-status=live}}</ref> 2009 оны 6 сарын 18нд ''"Hot Issue"'' дуугаар албан ёсны дэбютээ хийж, нэг бүрэн хэмжээний Япон цомог ''"Diamond" (2010)'', нэг бүрэн хэмжээний Солонгос цомог ''"4Minutes Left" (2011)'' болон нийт долоон Солонгос өргөтгөсөн цомог (EP) гаргажээ.<ref>{{Cite news|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2010121513442854016|script-title=ko:포미닛, 日 정규 앨범 '다이아몬드' 발매|last=Bak|first=Gyeon-uk|date=December 15, 2010|work=Asia Economy Daily|access-date=November 15, 2018|language=ko-KR|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116001153/http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2010121513442854016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://sports.donga.com/3//20110417/36485359/3|script-title=ko:포미닛 "쩍벌춤, 피멍 들며 3개월 연습했는데…"|last=I|first=Jeong-yeon|date=April 18, 2011|work=Sports DongA|access-date=November 15, 2018|language=ko|title=포미닛 "쩍벌춤, 피멍 들며 3개월 연습했는데…"|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116001332/http://sports.donga.com/3//20110417/36485359/3|archive-date=November 16, 2018}}</ref> Тэд 2009 оны ''Golden Disc Awards''-аас ''"Rookie Award"'' шагнал,<ref>{{Cite news|url=https://news.joins.com/article/3916951|script-title=ko:[9보] 이승기·이승철, 골든디스크 본상 수상|date=December 10, 2009|work=JoongAng Ilbo|access-date=November 15, 2018|language=ko-KR|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116001103/https://news.joins.com/article/3916951|url-status=live}}</ref> 2010 оны ''Billboard Japan Music Awards''-аас ''"K-pop New Artist"'' шагнал, 2011, 2012 болон 2014 оны ''Seoul Music Awards''-аас ''"Bonsang"'' шагналыг тус тус хүртжээ. 2016 оны 6 сард [[Cube Entertainment]]-ын тус хамтлагтай хийсэн 7 жилийн гэрээний хугацаа дуусч, гэрээгээ цааш сунгахгүй байхаар шийдэн улмаар ''4MINUTE'' хамтлаг тарсан юм. == Түүх == === 2009–10: ''For Muzik'', ''Hit Your Heart'' болон ''Diamond'' === 5сарын 14нд ''Cube Entertainment'' 5 гишүүнтэй охидын хамтлаг ''4Minute'' нэртэй байх ба анхны гишүүн нь [[Wonder Girls]]-ын хуучин гишүүн ''Kim Hyuna'' байх болно гэж зарлажээ.<ref>{{cite news|url= http://star.mt.co.kr/view/stview.php?no=2009051408060785479&type=1&outlink=1 | title = '현아그룹', 5인조 '4Minute'로 팀명 확정..6월 데뷔 | date = May 14, 2009 | accessdate = January 15, 2014 | last = Gil (길) | first = Hyeah-Sung (혜성) | language = Korean}}</ref> Энэ албан ёсны мэдэгдлийн өмнө хамтлаг "Hyuna group" гэж албан бусаар нэрлэгддэг байсан юм.<ref name="hyuna group">{{cite news | script-title=ko:'원더걸스' 전 멤버 현아, 그룹 '포미닛'으로 활동 재개 | url = http://www.segye.com/content/html/2009/05/14/20090514000549.html | publisher = News World Communications | work = Segye Ilbo | date = May 14, 2009 | accessdate = January 15, 2014 | last = Rhu (류) | first = Myung-June (명준) | language = Korean}}</ref> Дараагийн гишүүн ''Nam Ji-hyun'' 5 сарын 22нд зарлагдаж,<ref>{{cite news | script-title=ko:‘현아 그룹‘ 새 멤버 남지현 공개 | url = http://sports.khan.co.kr/news/sk_index.html?cat=view&art_id=200905221119014&sec_id=540101&pt=nv | work = Kyunghyang Shinmun | date = May 22, 2009 | accessdate = January 15, 2014 | language = Korean}}</ref> үлдсэн гишүүд дараах өдөр нь зарлагдсан.<ref>{{cite news | script-title = ko:'포미닛' 얼굴 첫 공개, 드디어 베일 벗다 | url = http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2009061243257 | work = Hankyung.com | date = June 12, 2009 | accessdate = January 15, 2014 | last = Kim (김) | first = Si-Eun (시은) | language = Korean | archive-date = Нэгдүгээр сар 16, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140116115029/http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2009061243257 | url-status = dead}}</ref> ''4Minute'' 6сарын 15нд анхны дуу болох ''Hot Issue''-г гаргасан бөгөөд 6сарын 18нд ''MNet Countdown'' дээр анхны телевизийн үзүүлбэрээ гүйцэтгэсэн байна.<ref>{{cite web | url = http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3651163&ctg=15 | script-title = ko:데뷔하루 앞둔 포미닛 "라이브 걱정없어, 실력으로 승부하겠다" | work = Newsen | date = June 17, 2009 | author = 김형우 (Gimhyeongwoo) | language = Korean | accessdate = July 3, 2017 | archive-date = Аравдугаар сар 23, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141023125923/http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3651163&ctg=15 | url-status = dead }}</ref> 8 сарын 20нд хамтлаг хоёр дахь дуу ''Muzik''-тай хамт ''For Muzik'' нэртэй анхны мини цомгоо гаргасан ба дуу нь ''Inkigayo Mutizen'' шагналыг хүртсэн юм.<ref>{{cite news | url = http://www.allkpop.com/article/2009/09/4minute-captures-first-kchart-win#axzz2qTECdV1Q | title = 4minute Captures First Inkigayo Mutizen | publisher = 6Theory Media | work = Allkpop | date = September 27, 2009 | accessdate = January 15, 2014}}</ref> 8сарын 27нд Өмнөд Солонгосын радио, телевизийн сүлжээ ''KBS''-с ''Won't Give You (안줄래)'' -г хэтэрхий ил задгай гэж үзэн тоглуулахыг нь хориглосон. Харин ''Cube Entertainment'' уг дууг "залуу охины цэвэр мэдрэмжийн тухай" байх зорилготой байсан гэж, хориг тавьсан шийдвэрт нь маш их сэтгэл дундуур байсан юм. 10 сарын 15нд ''What a Girl Wants'' дуугаа гаргаж, 12 сарын 2нд Солонгосын дуучин ''Mario'' болон ''Amen'' нартай хамт ''Jingle Jingle'' шинэ жилийн дууг гаргасан.<ref>{{cite news|url=http://news.donga.com/3//20091202/24513321/1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116111303/http://news.donga.com/3//20091202/24513321/1 |archive-date=January 16, 2014 |title=4Minute Mario, releases winter song 'Jingle Jingle |work=The Dong-a Ilbo |date=December 2, 2009 |accessdate=January 15, 2014 |last=Kim (김) |first=Won-Gyung (원경) |language=Korean }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.allkpop.com/article/2009/12/4minutes-jingle-jingle-mv-released | title = 4minute's OFFICIAL "Jingle Jingle" MV released! | publisher = 6Theory Media | work = Allkpop | date = December 4, 2009 | accessdate = January 15, 2014}}</ref> 2010 оны 1 сарын 5нд ''Universal Music Group'' тэдний олон улсын цомгийн үйл ажиллагаанд туслах болно гэж мэдэгдсэн байна.<ref>{{cite news | last = Lee (이) | first = Eun-Jung (은정) | url = http://www.yonhapnews.co.kr/entertainment/2010/01/05/1101000000AKR20100105070300005.HTML |script-title=ko:포미닛.비스트, 유니버설 통해 해외 진출 | newspaper = [[Yonhap]] | date = January 5, 2010 | accessdate = January 16, 2014 | language = Korean |trans-title=4Minute.BEAST, international launch through Universal}}</ref> Удалгүй 5сарын 5нд Японд ''Muzik'' дуугаараа дэбютээ хийж,<ref>{{cite news | script-title=ko:포미닛 | url = http://www.yonhapnews.co.kr/culture/2010/05/09/0901000000AKR20100509013700005.HTML | newspaper = Yonhap | date = May 9, 2010 | accessdate = January 16, 2014 | language = Korean}}</ref> 5 сарын 8нд Япон дахь анхныхаа тоглолтыг хийсэн юм.<ref name="JapanTimes">{{cite web | url = http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fm20100430a1.html | title = Only got 4Minutes to take the world | date = April 30, 2010 | last = Poole | first = Robert Michael | work = Japan Times | accessdate = July 8, 2010}}</ref> Дуу нь ''Oricon'' чартын дууны жагсаалтанд 21-р байранд орсон байна. 5 сарын 19нд ''Hit Your Heart'' нэртэй мини цомгоо ''HuH'' нэртэй титль дуутайгаар гаргаж,<ref>{{cite news | url = http://www.allkpop.com/article/2010/05/4minute-releases-huh-hit-your-heart-mv#axzz2qTECdV1Q | title = 4minute releases Huh (Hit Your Heart) MV | publisher = 6Theory Media | work = Allkpop | date = May 19, 2010 | accessdate = January 16, 2014}}</ref> агентлаг нэгт [[Beast]] хамтлагтай ''Who's Next?'' шоуны үеэр хамтран дуулжээ. ''HuH'' дуу нь ''Gaon'' дууны чартын 3-рт бичигдсэн<ref name="gaon 2">{{cite web | url = http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?sec=ent5&idxno=2010060316172900737 | title = Wonder Girls celebrates 2nd win on Gaon charts with "2DT" – 아시아경제 | date = June 3, 2010 | accessdate = June 4, 2010}}</ref> ба 5 сарын 24нд Хойд Солонгосд цацдаг Өмнөд Солонгосын FM радио ''Voice of Freedom''-д ''Huh'' дууг багтаасан юм.<ref>{{cite web | url = https://www.bloomberg.com/news/2010-05-24/south-korean-song-blasted-into-north-as-propaganda-war-revived-on-sinking.html | title = S. Korea Renews Propaganda With Pop Song, Eating Advice | last = Lim | first = Bomi | date = May 25, 2010 | publisher = Bloomberg | accessdate = January 16, 2014}}</ref> 7сарын 5нд ''Hit Your Heart'' цомгийн хоёр дахь дуу ''I My Me Mine'' MV-г гаргасан. 7сарын 30нд ''I My Me Mine'' Япон хувилбарыг гаргаж, 10сарын 12нд гурав дахь Япон дуу ба анхны давхар дуу ''First/Dreams Come True'' нэртэйгээр Youtube дээр гаргаж, 10сарын 27нд дуугаа гаргасан. 12сардаа тэд Японд тоглолтоо зохион байгуулж, Япон цомгоо ''Diamond'' нэртэйгээр 12сарын 15нд гаргасан ба ''Oricon'' чартад 18р байранд орсон байна. 2015оны 1сарын 26нд ''Cube Entertainment'' ''4Minute'' ''Cold Rain'' нэртэйгээр дараагийн мини цомгоо гаргана гэж мэдэгдэж, хамтлаг анх удаагаа баллад дуу гаргасан гэж тэмдэглэгдсэн. 2сарын 9нд 6дахь ''EP Crazy'' цомгоо титль дууны MV-тэй хамт гаргаж, тэдний цомог нь ''Billboard''-ын дэлхийн цомгийн жагсаалтад 1р байранд орсон юм. 4сарын 4нд Мьянмар дахь ''4Minute Fan Bash'' тоглолтоо зохион байгуулж, үүнд 7,000 фэнүүд оролцсон байна. 2016оны 1сарын 20нд ''Act. 7'' нэртэйгээр долоо дахь мини цомгоо гаргах болно гэж мэдэгдэн, 2сарын 1нд Америкийн продюсер ''Skrillex''-тэй хамтран ажилласан ''Hate'' титль дуутайгаар ''Act. 7'' цомгоо гаргасан юм. == Бүрэлдэхүүн == === Таван гишүүн === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="color:#fcf;"| ! colspan="2" style="text-align:center;"| Тайзны нэр ! colspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн нэр ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Боловсролын байдал ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн өдөр, газар |- ! монгол ! анхдагч ! монгол ! анхдагч |- | '''Жихён''' || Jihyun || Нам Жихён || 남지현 || ''Ахлагч'', вокал, хамтлагийн нүүр царай || ''Sangmyung'' их сургууль || {{birth date and age |1990|01|09}}<br />[[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Гаюн''' || Gayoon || Хо Гаюн || 허가윤 || Үндсэн вокал || ''Dong Duke'' Эмэгтэйчүүдийн ахлах сургууль, ''Dongguk'' их сургууль || {{birth date and age |1990|05|18}}<br />[[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Жиюн''' || Jiyoon || Жон Жиюн || 전지윤 || Туслах вокал, туслах реппэр || ''Byeongjeom'' дээд сургууль, ''Kyung Hee'' их сургууль || {{birth date and age |1990|10|15}}<br />[[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Хёна''' || Hyuna || Ким Хёна || 김현아 || Үндсэн бүжигчин, вокал, хамтлагийн нүүр царай || ''Choong Chun'' дунд сургууль, Солонгосын хөгжим урлагийн ахлах сургууль, ''Konkuk'' их сургууль || {{birth date and age |1992|06|06}}<br />[[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Сухён''' || Sohyun || Квон Сухён || 권소현 || Туслах бүжигчин, вокал, реппэр, макнэ || ''Kumho Junior'' ахлах сургууль, ''Pungmoon'' охидын ахлах сургууль || {{birth date and age |1994|08|30}}<br />[[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |} ==Уран бүтээл== ===Студийн цомог=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" |Нэр ! scope="col" rowspan="2" |Цомгийн дэлгэрэнгүй ! scope="col" colspan="2" |Чартад жагссан байдал ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em" |Борлуулалт |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|Gaon Chart (KOR)<br><ref name="gaon">{{cite web |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/search/list.gaon?Search_str=%ED%8F%AC%EB%AF%B8%EB%8B%9B&x=0&y=0 |script-title=ko:검색결과 - 포미닛 |language=ko |trans-title=Search Results - 4Minute |work=[[Gaon Chart]] |publisher=Korea Music Content Industry Association |access-date=March 18, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403071311/http://gaonchart.co.kr/main/section/search/list.gaon?Search_str=%ED%8F%AC%EB%AF%B8%EB%8B%9B&x=0&y=0 |archive-date=April 3, 2012 |url-status=live }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|Oricon (JPN)<br><ref name="oricon albums">{{cite web |url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/493547/ranking/cd_album/ |script-title=ja:４Ｍｉｎｕｔｅのアルバム売り上げランキング |language=ja |trans-title=4Minute album sales rankings |work=Oricon Style |publisher=Oricon Inc |access-date=March 18, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810134907/http://www.oricon.co.jp/prof/artist/493547/ranking/cd_album/ |archive-date=August 10, 2011 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"|'''4Minutes Left''' | * Цацагдсан огноо: 2011.04.05 {{small|(Сол)}}<ref name="album release">{{cite web |url=http://news.nate.com/view/20110401n09013 |script-title=ko:포미닛, 첫 정규앨범 발매…더블 타이틀곡 활동 |language=ko |trans-title=4Minute, first studio album to have double title track |last=Cho |first=Wooyoung |work=[[Nate News]] |publisher=SK Communications |date=April 1, 2011 |access-date=March 31, 2011}}</ref> * Агентлаг: [[Cube Entertainment]], Universal Music Group * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| #4Minutes Left (Intro) #Mirror Mirror (거울아 거울아) #Heart to Heart #Sweet Suga Honey! #Pretend (모르는 척) #You Know #Already Gone #First (Kor.ver) #Hide & Seek #Badly (나쁘게)}} | 2 || 145 | * KOR: 38,678<!--34,004 + 4,674--><ref>Cumulative sales of ''4Minutes Left'': * {{cite web |url=http://gaonchart.co.kr/digital_chart/album.php?nationGbn=K&current_year=2011&chart_Time=year |title=Gaon Album Chart – 2011 Year End Chart |work=[[Gaon Chart]] |publisher=Korea Music Content Industry Association |access-date=February 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228230556/http://gaonchart.co.kr/digital_chart/album.php?nationGbn=K&current_year=2011&chart_Time=year |archive-date=February 28, 2014 }} * {{cite web |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?pageno=3&termGbn=year&hitYear=2012&targetTime=3&nationGbn=K |title=2012년 Album Chart |page=3 |work=[[Gaon Chart]] |publisher=Korea Music Content Industry Association |access-date=December 17, 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825194145/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?pageno=3&termGbn=year&hitYear=2012&targetTime=3&nationGbn=K |archive-date=August 25, 2016 }}</ref> * JPN: 2,344<ref>{{cite web | title=オリコンランキング情報サービス「you大樹」 | trans-title=Physical sales with 4MINUTES Left having 2,344 in Japan. | url=http://onehallyu.com/topic/517-kpop-physical-sales-in-japan-update-to-2016052/ | work=[[Oricon]] | access-date=May 6, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160429190729/http://onehallyu.com/topic/517-kpop-physical-sales-in-japan-update-to-2016052/ | archive-date=April 29, 2016 | url-status=dead }}</ref> |- !scope="row"|'''Diamond''' | * Цацагдсан огноо: 2010.12.15 {{small|(Япон)}} * Агентлаг: Universal Music Group * Формат: CD, digital download, streaming {{hidden|Цомгийн дуунууд| #For Muzik #Muzik (Jap.ver) #Bababa #Hot Issue #Hide & Seek #Who's Next? (feat. [[BEAST]]) #Huh #Can't Make Up My Mind (Jap.ver) #What a Girl Wants #First (Jap.ver) #I My Me Mine (Jap.ver) #Already Gone #December (Jap.ver)}} | 10 || 27 | * JPN: 12,273<ref name="OricRef">{{cite web | title=オリコンランキング情報サービス「you大樹」 | trans-title=Oricon Ranking Information Service "You Big Tree" | url=http://ranking.oricon.co.jp | work=[[Oricon]] | access-date=October 10, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20040409011503/http://ranking.oricon.co.jp/ | archive-date=April 9, 2004 | url-status=live }} (subscription only)</ref> |} ===Эмхэтгэсэн цомог=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" |Нэр ! scope="col" rowspan="2" |Цомгийн дэлгэрэнгүй ! scope="col" colspan="2" |Чартад жагссан байдал ! scope="col" rowspan="2" style="width:8em" |Борлуулалт |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| Gaon Chart (KOR)<br><ref name="gaon" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| Oricon (JPN)<br><ref name="oricon albums" /> |- !scope="row"|'''Best of 4Minute''' | * Цацагдсан огноо: 2012.09.26 {{small|(JPN)}} * Агентлаг: Far Eastern Tribe Records * Формат: CD, digital download, streaming | — | 37 | * JPN: 6,110 |- |} ===Өргөтгөсөн цомог (EP)=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" | Нэр ! scope="col" rowspan="2" | Цомгийн дэлгэрэнгүй ! scope="col" colspan="3" | Чартад жагссан байдал ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em" | Борлуулалт |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|Gaon Chart (KOR)<br /><ref name="gaon" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|Oricon (JPN)<br /><ref name="oricon albums" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|Billboard World Album charts(US)<br><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/4minute/chart-history/wlp/|title=4Minute Chart History: World Albums|magazine=Billboard|access-date=May 11, 2020}}</ref> |- !scope="row"|''For Muzik'' | * Цацагдсан огноо: 2009.08.28 {{small|(Сол)}} * Агентлаг: Cube Entertainment, Mnet Media * Формат: CD, digital download, streaming | 2 || — || — | {{N/A}} |- !scope="row"|''Hit Your Heart'' | * Цацагдсан огноо: 2010.05.19 {{small|(Сол)}} * Агентлаг: Cube Entertainment, Universal * Формат: CD, digital download, streaming | 3 || 205 || — | * KOR: 28,064<!--23,218 + 4,846--><ref>Cumulative sales of ''Hit Your Heart'': * {{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/notice/view.gaon?idx=36 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315060225/http://www.gaonchart.co.kr/main/section/notice/view.gaon?idx=36|title=2010년 가온차트 부문별 Top 100위 |language=ko |trans-title=2010 Gaon Chart Top 100 Ranking |date=February 8, 2011 |archive-date=March 15, 2011|access-date=March 13, 2011 |work=[[Gaon Chart]] |publisher=Korea Music Content Industry Association}} * {{cite web |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?pageno=3&termGbn=year&hitYear=2011&targetTime=3&nationGbn=K |title=2011년 Album Chart |page=3 |work=[[Gaon Chart]] |publisher=Korea Music Content Industry Association |access-date=December 17, 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825203252/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?pageno=3&termGbn=year&hitYear=2011&targetTime=3&nationGbn=K |archive-date=August 25, 2016 }}</ref> |- !scope="row"|''Volume Up'' | * Цацагдсан огноо: 2012.04.09 {{small|(Сол)}} * Агентлаг: Cube Entertainment, Universal * Формат: CD, digital download, streaming | 1 || 114 || — | * KOR: 57,786<!--56,174 + 1,612--><ref>Cumulative sales of ''Volume Up'': * {{cite web |url=http://gaonchart.co.kr/digital_chart/album.php?nationGbn=K&current_year=2012&chart_Time=year |title=Gaon Album Chart – 2012 Year End Chart |work=[[Gaon Chart]] |publisher=Korea Music Content Industry Association |access-date=February 28, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228230601/http://gaonchart.co.kr/digital_chart/album.php?nationGbn=K&current_year=2012&chart_Time=year |archive-date=February 28, 2014 }} * {{cite web |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?pageno=3&termGbn=year&hitYear=2013&targetTime=3&nationGbn=K |title=2013년 Album Chart |page=3 |work=[[Gaon Chart]] |publisher=Korea Music Content Industry Association |access-date=December 17, 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825182056/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?pageno=4&termGbn=year&hitYear=2013&targetTime=3&nationGbn=K |archive-date=August 25, 2016 }}</ref> * JPN: 1,744 |- !scope="row"|''Name Is 4Minute'' | * Цацагдсан огноо: 2013.04.26 {{small|(Сол)}} * Агентлаг: Cube Entertainment, Universal * Формат: CD, digital download, streaming | 2 || 83 || 13 | * KOR: 15,620<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/digital_chart/album.php?nationGbn=K&current_year=2013&chart_Time=year |title=Gaon Album Chart – 2013 Year End Chart |work=[[Gaon Chart]] |publisher=Korea Music Content Industry Association |access-date=February 28, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228230619/http://gaonchart.co.kr/digital_chart/album.php?nationGbn=K&current_year=2013&chart_Time=year |archive-date=February 28, 2014 }}</ref> * JPN: 1,998 |- !scope="row"|''4Minute World'' | * Цацагдсан огноо: 2014.03.17 {{small|(Сол)}} * Агентлаг: Cube Entertainment, Universal * Формат: CD, digital download, streaming | 2 || — || 13 | * KOR: 11,779<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year&pageNo=2|script-title=ko:2014년 Album Chart|trans-title=2014 Album Chart|page=2|website=Gaon Music Chart|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815110943/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year&pageNo=2|archive-date=August 15, 2016|url-status=dead}}</ref> * JPN: 922 |- !scope="row"|''Crazy'' | * Цацагдсан огноо: 2015.02.09 {{small|(Сол)}} * Агентлаг: Cube Entertainment, Universal * Формат: CD, digital download, streaming | 2 || — || 1 | * KOR: 22,102<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/total.gaon?serviceGbn=S1060|script-title=ko:2015년 Album Chart|trans-title=2015 Album Chart|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=April 5, 2021}}</ref> * JPN: 783<!--783--> * US: 1,000 |- !scope="row"|''Act. 7'' | * Цацагдсан огноо: 2016.02.01 {{small|(Сол)}} * Агентлаг: Cube Entertainment, Universal * Формат: CD, digital download, streaming | 2 || 274 || 3 | * KOR: 12,810<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/total.gaon?serviceGbn=S1060|script-title=ko:2016년 상반기 결산 Album Chart|trans-title=First half of 2016 Album Chart|website=Gaon Music Chart|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013005306/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/total.gaon?serviceGbn=S1060|archive-date=October 13, 2016|url-status=dead}}</ref> * JPN: 257 |- |} ==Телевизийн шоу== ===Шоу нэвтрүүлэг=== {| class="wikitable" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! Он !! Шоу !! Суваг !! Тайлбар |- | 2009 || ''MTV 4minute'' || MTV || Баримтат цуврал |- |rowspan="2"| 2010 || ''4minute's Friend Day'' || MTV || <ref>{{cite web | url = http://www.allkpop.com/article/2010/06/preview-of-4minutes-mtv-friend-day-show | title = Preview of 4minute's MTV Friend Day show | date = June 22, 2010 | work = allkpop.com}}</ref> |- |''4minute's All In'' || SBS || <ref>{{cite web | url = http://www.allkpop.com/article/2010/08/4minute-cries-while-recording-due-to-low-recognition | title = 4minute cries while recording due to low recognition | date = August 18, 2010 | work = allkpop.com}}</ref> |- |rowspan="3"| 2011 || ''4Minute's Mr. Teacher'' || E-Channel || <ref>{{cite web | url = http://www.allkpop.com/article/2011/03/g-na-attempts-to-become-4minutes-english-teacher-on-4minutes-mr-teacher | title = G.NA attempts to become 4minute's English teacher on "4minute's Mr. Teacher" | date = March 5, 2011 | work = allkpop.com}}</ref><ref>{{cite web | url = http://soeulmateskoreanaddicts.wordpress.com/2011/01/08/4minute-for-reality-show-%E2%80%9C4minute%E2%80%99s-mr-teacher%E2%80%9D-with-nickhuns-brother/ | title = 2PM Nichkhun's brother Nichan to teach 4minute on "4minute's Mr. Teacher" | date = January 8, 2011 | work = soeulmateskoreanaddicts.wordpress.com | access-date = July 3, 2017 | archive-date = Аравдугаар сар 19, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161019225921/https://soeulmateskoreanaddicts.wordpress.com/2011/01/08/4minute-for-reality-show-%e2%80%9c4minute%e2%80%99s-mr-teacher%e2%80%9d-with-nickhuns-brother/ | url-status = dead }}</ref> |- | ''4Minute @ Shikshin Road'' || || |- |''Exciting Cube TV'' || Mnet || [[Beast]], G.NA болон [[Cube Entertainment]]-ын бусад уран бүтээлчидтэй <ref>{{cite web | url = http://www.4-minute.com/forums/topic/14989-121005-exciting-cube-tv-dvd-to-be-released/ | title = [NEWS&#93; [12.10.05&#93; Exciting CUBE TV DVD to be released! | work = 4-Minutes Forum | publisher = 4-minute.com | date = October 5, 2012 | accessdate = May 25, 2013}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2012 || ''4Minute's Travel Maker'' || QTV Korea || Аялалын цуврал.<ref>{{cite web | url = http://www.allkpop.com/article/2012/07/4minute-to-star-in-new-reality-show-4minutes-travel-maker | title = 4minute to star in new reality show '4minute's Travel Maker' | date = July 12, 2012 | work = allkpop.com}} - references TV Report Naver</ref><ref>{{cite web | url = http://www.allkpop.com/article/2012/07/4minute-and-g-na-take-a-trip-to-busan-on-4minutes-travel-maker | title = 4minute and G.NA take a trip to Busan on '4minute's Travel Maker' | date = July 20, 2012 | work = allkpop.com}} - references Nate</ref> |- | rowspan="2"| 2015 || ''4Minute's Video'' || K-Star ||7сарын 6нд цацагдаж эхэлсэн. |- |''Cube TV'' || IHQ || [[Cube Entertainment]]-ын бусад уран бүтээлчидтэй хамт. |} == Тоглолт == * 4Minute Energy LIVE Volume 1: 1st Concert (Tokyo) (2010) * 4Minute Live in Manila (2010) * 4Minute Energy LIVE Volume 2: DIAMOND (Tokyo & Osaka) (2010) * 4Minute Volume Up Party (2013) * 4Minute Like Water Concert (Seoul) (2013) * 4Minute LIVE PARTY ROCK Concert (Sydney) (2013) * 4Minute solo Concert Fan Bash (Myanmar) (2015) * 4Minute Solo Concert Fan Bash Tour In Latin America (Argentina) (2015) ==Шагнал болон номинаци== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" | Шагнал гардуулах ёслол ! scope="col" | Он ! scope="col" | Төрөл ! scope="col" | Нэр дэвшсэн бүтээл ! scope="col" | Үр дүн ! scope="col" class=unsortable | {{abbr|Холбоос|Reference(s)}} |- ! scope="row" | Asia Model Awards | style="text-align:center" | 2010 | BBF Popular Singer Award — Female Group | rowspan="3" |''4Minute'' | {{won}} | <ref>{{Cite web |date=2010-01-15 |title=포미닛 '아시아 모델상 시상식' 여자그룹상! |trans-title=4minute wins 'Asian Model Award Ceremony' Female Group Award! |url=https://news.nate.com/view/20100115n17774 |access-date=2022-09-14 |website=Sports Korea |publisher=Nate (web portal)|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | Asia Song Festival | rowspan="2" style="text-align:center" |2010 | Asian Influencer Artist Award |{{won}} | <ref>{{Cite web |date=2010-12-16 |title=포미닛 '대구의 매력' 전세계에 알린다 |url=https://n.news.naver.com/mnews/article/001/0004823339?sid=103 |access-date=2022-09-14 |website=Yonhap News Agency |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | Billboard Japan Music Awards | K-pop New Artist Award|| {{won}} | <ref>{{Cite web |last=Cheon |first=Seongwoo |date=2011-02-08 |title=4Minute wins K-pop award in Japan |url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20110208000905 |access-date=2022-09-14 |website=The Korea Herald |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | Cyworld Digital Music Awards | style="text-align:center" | 2009 | Rookie of the Month – June |"Hot Issue"|| {{won}} | <ref name="Page 5">{{Cite web |title=지난 시상식, Page 5 |url=http://music.cyworld.com/chart/chart_dma_last_award.asp?curPage=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701185316/http://music.cyworld.com/chart/chart_dma_last_award.asp?curPage=5 |archive-date=2015-07-01 |access-date=2019-06-18 |website=Cyworld |language=ko}}</ref> |- ! rowspan="13" scope="row" | Golden Disc Awards | rowspan="2" style="text-align:center" | 2009 | Rookie of the Year | ''4Minute'' || {{won}} | <ref name=":3">{{cite web |title=History |url=https://www.goldendisc.co.kr/en/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108103741/https://www.goldendisc.co.kr/en/history |archive-date=January 8, 2022 |access-date=May 2, 2022 |website=Golden Disc Awards |language=ko}}</ref> |- | rowspan="2" | Digital Song Bonsang |"Hot Issue"|| {{nom}} | <ref>{{cite web |title=Digital Song Bonsang Nominees |url=http://isplus.joins.com/goldendisk/nominate/2009golden_nominees02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091105012420/http://isplus.joins.com/goldendisk/nominate/2009golden_nominees02.html |archive-date=November 5, 2009 |access-date=May 2, 2022 |website=Golden Disc Awards |language=ko}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center" | 2012 | rowspan="2" | "Mirror Mirror"|| {{Won}} | style="text-align:center" | <ref name=":3" /> |- |Digital Daesang|| {{nom}} | rowspan="2" |<ref>{{cite web |date=29 November 2011 |title=Korean 2011 Golden Disk Awards release nominations |url=https://sg.news.yahoo.com/korean-2011-golden-disk-awards-release-nominations-101812574.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526192032/https://sg.news.yahoo.com/korean-2011-golden-disk-awards-release-nominations-101812574.html |archive-date=26 May 2022 |access-date=26 May 2022 |website=Yahoo! Singapore |language=en-SG}}</ref> |- |Album Bonsang |"4Minutes Left"|| {{nom}} |- | rowspan="2" style="text-align:center" | 2013 | Album Bonsang | rowspan="2" | "Volume Up"|| {{Won}} | <ref name=":3" /> |- |Album Daesang|| {{nom}} | <ref>{{cite web |title=The 27th Golden Disk Awards Nominees |url=http://kpopwave.joinsmsn.com/awards/27goldendisk/en/nominate.aspx?ptab_idx=2&pr_idx=1649&#main_menu |archive-url=https://web.archive.org/web/20130110074149/http://kpopwave.joinsmsn.com/awards/27goldendisk/en/nominate.aspx?ptab_idx=2&pr_idx=1649&#main_menu |archive-date=January 10, 2013 |access-date=May 10, 2022 |website=Ilgan Sports |url-status=dead|language=ko}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center" | 2014 | Digital Song Bonsang | rowspan="2" | "What's Your Name?"|| {{Won}} | <ref name=":3" /> |- | Digital Daesang|| {{nom}} | <ref name="nominees">{{cite web |title=The 28th Nominees |url=http://isplus.live.joins.com/award/28goldendisk/en/nominate.aspx?ptab_idx=1&pr_idx=disk& |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218194256/http://isplus.live.joins.com/award/28goldendisk/en/nominate.aspx?ptab_idx=1&pr_idx=disk&#main_menu |archive-date=December 18, 2013 |access-date=May 15, 2022 |website=Ilgan Sports}}</ref> |- | style="text-align:center" | 2015 | Best Dance Performance | "Whatcha Doin' Today"|| {{nom}} | |- | rowspan="3" style="text-align:center" | 2016 | Album Bonsang | "Crazy"|| {{nom}} | <ref name="nominees2">{{cite web |title=30th Anniversary Candidates |url=http://isplus.live.joins.com/award/30goldendisc/en/nominate.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20151214145806/http://isplus.live.joins.com/award/30goldendisc/en/nominate.aspx |archive-date=December 14, 2015 |access-date=May 7, 2022 |website=Ilgan Sports}}</ref> |- | Popularity Award | rowspan="2" |''4Minute''|| {{nom}} | |- | Global Popularity Award|| {{nom}} | |- ! scope="row" rowspan="2" | Gaon Chart Music Awards | style="text-align:center" | 2013 | Song of the Year – May | "What's Your Name?" |{{Won}} | |- | style="text-align:center" | 2016 | Popular Singer of the Year | ''4Minute'' |{{nom}} | <ref>{{cite web|title=5th Gaon Chart K-pop Awards, Popular Singer of the Year Nominees|url=http://www.kpopawards.co.kr/sub.php?sub=3&ti=11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130022204/http://www.kpopawards.co.kr/sub.php?sub=3&ti=11|archive-date=January 30, 2016|access-date=January 22, 2016|website=5th Gaon Chart K-pop Awards|publisher=Kpop Construction}}</ref> |- ! scope="row" | KOCCA Rookie Music Awards | style="text-align:center" | 2009 |Rookie of the Month |"Hot Issue" |{{won}} | <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-08-04 |title=포미닛 'Hot Issue', 루키 뮤직어워드 신인으로 선정 |trans-title=4minute's 'Hot Issue' selected for Rookie Music Awards |url=https://www.khan.co.kr/culture/popular_music/article/200908041508411 |access-date=2022-09-14 |website=Sports Kyunghyang |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | Korean Culture and Entertainment Awards | style="text-align:center" | 2015 | Top 10 Singer Award | rowspan="6" |''4Minute'' |{{won}} | <ref name=":4">{{Cite web |last=Baek |first=Ji-eun |date=2016-01-20 |title=걸그룹 '포미닛' 2월 컴백, 앨범 '액트 세븐(Act.7)' 그녀들이 기대되는 이유는? |url=https://www.g-enews.com/article/GlobalBiz/2016/01/201601201413152952642_1 |access-date=2022-09-14 |website=Global Economic News |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | Korean Entertainment Arts Awards | style="text-align:center" | 2009 |Best New Artist Award |{{won}} | <ref>{{Cite web |date=2009-12-30 |title=카라, FT아일랜드, 소녀시대, 샤이니 남녀가수상과 그룹가수상 수상 |trans-title=Kara, FT Island, Girls' Generation, SHINee wins Male and Female Singer Award and Group Singer Awards |url=https://n.news.naver.com/mnews/article/088/0000149577?sid=102 |access-date=2022-09-14 |website=Maeil Newspaper |publisher=Naver |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | Korea Lifestyle Awards | style="text-align:center" | 2015 |Best Performance of the Year Award |{{won}} | <ref name=":4" /> |- ! scope="row" | Korea SNS Industry Awards | style="text-align:center" | 2016 |Grand Prize |{{Won}} | <ref>{{Cite web |last= |date=2016-02-03 |title=[포토]SNS 산업대상 수상한 포미닛-2 |trans-title=[Photo] 4minute wins the SNS Industry Grand Prize |url=https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01430086612546912&mediaCodeNo=257 |access-date=2022-09-14 |website=Edaily |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | Melon Music Awards | style="text-align:center" | 2009 |Best New Artist |{{nom}} | <ref>{{Cite web |date=2009-12-16 |title=[2009 멜론뮤직어워드0] 2NE1, 신인상 수상 |trans-title=[2009 Melon Music Awards] 2NE1 wins Rookie of the Year Award |url=https://entertain.naver.com/read?oid=015&aid=0002173285 |access-date=2022-03-06 |website=[[The Korea Economic Daily]] |publisher=Naver |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | Mnet 20's Choice Awards | style="text-align:center" | 2010 |20's Most Influential Stars |{{won}} | <ref>{{Cite web |last=Lee |first=Rachel |date=2012-05-29 |title=Who are 4minute? |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2022/09/688_111965.html |access-date=2022-09-14 |website=The Korea Times |language=en}}</ref> |- ! rowspan="9" scope="row" | Mnet Asian Music Awards | rowspan="2" style="text-align:center" | 2009 | Best New Female Artist | "Hot Issue" || {{nom}} | <ref>{{cite web|date=November 21, 2009|title=2009 Mnet Asian Music Awards Part1|url=http://mwave.interest.me/mnettv/videodetail.m?searchVideoDetailVO.clip_id=100689|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208142625/http://mwave.interest.me/mnettv/videodetail.m?searchVideoDetailVO.clip_id=100689|archive-date=December 8, 2015|access-date=December 13, 2015|publisher=mwave.interest.me|df=mdy-all}}</ref> |- |Best House & Electronic Song |"Muzik" |{{nom}} | |- | rowspan="2" style="text-align:center" | 2010 | Best Dance Performance – Female Group |"HuH"|| {{nom}} | rowspan="2" style="text-align:center" | |- |Best Female Group |''4Minute''|| {{nom}} |- | style="text-align:center" | 2011 | rowspan="2" |Best Dance Performance – Female Group |"Mirror Mirror"|| {{nom}} | |- | style="text-align:center" | 2012 |"Volume Up"|| {{nom}} | |- | style="text-align:center" | 2013 |Best Female Group | ''4Minute'' || {{nom}} | |- | style="text-align:center" | 2014 | rowspan="2" | Best Dance Performance – Female Group |"Whatcha Doin' Today"|| {{nom}} | |- | style="text-align:center" | 2015 | "Crazy" || {{nom}} | |- ! scope="row" | RTHK International Pop Poll Awards | style="text-align:center" | 2010 | Top New Act | rowspan="5" |''4Minute'' | {{won|place=Bronze}} | <ref>{{cite web |date=April 26, 2010 |title="RTHK International Pop Poll" Award Presentation Reveals the Top Ten Foreign Music Awards |url=https://app3.rthk.hk/press/main.php?id=331 |access-date=April 26, 2022 |publisher=RTHK}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | Seoul Music Awards | style="text-align:center" | 2011 | rowspan="3" | Bonsang (Main Prize)|| {{Won}} | rowspan="2" | <ref name="seoul music awards winners">{{cite web|date=August 18, 2014|title=제23회서울가요대상|url=http://www.seoulmusicawards.com/?idx=award_list|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818025852/http://www.seoulmusicawards.com/?idx=award_list|archive-date=August 18, 2014}}</ref> |- | style="text-align:center" | 2012 || {{Won}} |- | style="text-align:center" | 2014 || {{Won}} | <ref>{{cite web|title=EXO won Grand Prize at 'The 23rd Seoul Music Awards'| date=January 24, 2014 |url=https://tw.celebrity.yahoo.com/exo-won-grand-prize-at-the-23rd-seoul-054016255.html?noredirect=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731213402/https://tw.celebrity.yahoo.com/exo-won-grand-prize-at-the-23rd-seoul-054016255.html?noredirect=1|archive-date=July 31, 2018|access-date=January 21, 2016}}</ref> |- ! scope="row" | Style Icon Awards | style="text-align:center" | 2014 | Top 10 Style Icons || {{won}} | <ref>{{Cite magazine |last=Benjamin |first=Jeff |date=2014-10-28 |title=Diplo, Girls' Generation-TTS, 4Minute, CL & More Shine at 2014 Style Icon Awards |url=https://www.billboard.com/music/music-news/style-icon-awards-diplo-cl-girls-generation-tts-4minute-6296941/ |access-date=2022-09-14 |magazine=Billboard |language=en-US}}</ref> |} ==Албан ёсны сайтууд== *Daum Cafe - http://cafe.daum.net/4minute *Homepage - http://www.4min.co.kr/ *Youtube - http://www.youtube.com/4minuteofficial *Твиттер - http://twitter.com/#!/cubeunited ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] [[Ангилал:Охидын хамтлаг]] l0wwcep1poekycv40mefq5g1gbnc5z9 Лхагвасүрэнгийн Гантулга 0 75653 874103 624053 2026-10-23T13:36:32Z ~2026-56730-41 108489 /* */ 874103 wikitext text/x-wiki '''Лхагвасүрэнгийн Гантулга''' нь [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх|үндэсний бөхийн]] улсын начин цолтой, чөлөөт бөхийн спортын мастер. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин П.Ганбаяраар дөрөв давж тавын даваанд улсын начин До.Ганхуягт өвдөг шороодсон. !1024 |- !2007 |АХ-ын 86 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Д.Бумбаяраар дөрөв, улсын заан Ц.Мягмарсүрэнгээр тав давж " Монгол улсын начин " хэмээх эрхэм цолыг хүртсэн. !512 |- !2009 |АХ-ын 88 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ш.Уламбаяраар дөрөв давж тавын даваанд улсын харцага Л.Пүрэвжавт өвдөг шороодсон. !512 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2004 |Говь-Алтай аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Соронзонболдод өвдөг шороодон үзүүрлэж " Аймгийн заан " цол хүртсэн. !128 |- !2005 |Говь-Алтай аймгийн баяр наадамд залуу бөх А.Алтанбаганаар долоо даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Гантулга, Лхагвасүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] 39zn7ygcrnubq7iecqy070vdx1wqoqe Монгол улсын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 0 84821 874145 870032 2026-10-24T08:47:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874145 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улс дахь хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ''' нь хөдөлмөрийн хөлс, ажилчдын цалин хөлс, хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ юм. Энэ дүнг Монголын засгийн газар шийдвэрлэдэг. 2017 оноос эхлэн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ сард ₮240000 буюу $98.75 байна. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 2013 онд 25 хувиар өсгөсөн.<ref name="автоссылка3">[http://ikon.mn/n/wox Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 22 жилийн хугацаанд 9,600-аас 240,000 төгрөг болж нэмэгджээ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="автоссылка2">[http://ikon.mn/n/pxg “Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 240,000 төгрөг болгох шийдвэр 2017 оноос хэрэгжинэ“<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.today.mn/p/24908 |title=Алдаа 500<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2018-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180315070500/http://www.today.mn/p/24908 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mnb.mn/i/105114 |title=Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 240 мянга боллоо<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2017-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023063607/http://www.mnb.mn/i/105114 |url-status=dead }}</ref> Монголд хөдөлмөрийн насны хүн амын 7 хүртэлх хувь нь цалингийн доод хэмжээг авдаг. 2019 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ ₮320000 ($122.7) (нийт), ₮288000 ($110.43) (цэвэр) байна.<ref>{{Cite web |url=http://xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |title=Mongolia to raise minimum wage - Xinhua {{!}} English.news.cn<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820132025/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1">[http://www.mlsri.edu.mn/pdf/1481364131_1481364010_zulaa-%D0%A5%D0%A5%D0%94%D0%A5.pdf]</ref> 2020 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн доод тал нь ₮420000 ($160.51) (нийт).<ref>[www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2019-04/04/content_74647209.htm]</ref><ref>{{Cite web |url=http://medeel.mn/?p=23247 |title=Archive copy |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407030024/http://medeel.mn/?p=23247 |url-status=dead }}</ref> Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 2023 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс 550 мянган төгрөг болгож шинэчлэн тогтоосон. Хүснэгт дэх цалингийн доод хэмжээг татварыг төлөхөөс өмнө бүхэлд нь жагсаасан байна: == Түүх == {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan=8 | Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ |- !Огноо !₮ дэх үнэ !$ дэх үнэ |- |1 Нэгдүгээр сар 2024 |660000 |195.61 |- |1 Нэгдүгээр сар 2023 |550000 |163.11 |- |1 Нэгдүгээр сар 2020 |420000<ref>[www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2019-04/04/content_74647209.htm]</ref><ref>{{Cite web |url=http://medeel.mn/?p=23247 |title=Archive copy |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407030024/http://medeel.mn/?p=23247 |url-status=dead }}</ref> |160.51 |- |1 Нэгдүгээр сар 2019 |320000<ref>{{Cite web |url=http://xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |title=Mongolia to raise minimum wage - Xinhua {{!}} English.news.cn<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820132025/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1"/> |124.74 |- |1 Нэгдүгээр сар 2017 |240000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |98.7 |- |1 Есдүгээр сар 2013 |192000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |79.00 |- |5 Дөрөвдүгээр сар 2011 |140400<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |57.7 |- |1 Нэгдүгээр сар 2008 |108000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |44.44 |- |1 Аравдугаар сар 2007 |90000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |37 |- |1 Нэгдүгээр сар 2007 |69000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |28.3 |- |1 Хоёрдугаар сар 2006 |53000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |21,8 |- |1 Долдугаар сар 2005 |42500<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |17.4 |- |1 Гуравдугаар сар 2004 |40000<ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |16.4 |- |1 Нэгдүгээр сар 2003 |30000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |12.3 |- |1 Аравдугаар сар 2001 |24750<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |10.1 |- |1 Аравдугаар сар 20000 |18000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |7.4 |- |7 Долдугаар сар 1998 |12000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |4.9 |- |1 Нэгдүгээр сар 1997 |11900<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |4.8 |- |1 Нэгдүгээр сар 1995 |9600<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |3.9 |} == Ном зүй == * [https://www.forum.mn/res_mat/2012/Tsalin%20hulsnii%20sudalgaa_2011.pdf] * [https://web.archive.org/web/20220821003011/https://www.ndaatgal.mn/tailan/huuli/hhdh.pdf] * [http://nli.gov.mn/gariinavlaga/HODOLMORIIN%20ERH%20ZUI.pdf] * [https://www.mongolbank.mn/documents/tovhimol/group9/9-19.pdf] * [http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/---publ/documents/publication/wcms_343034.pdf] * [http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---asia/---ro-bangkok/---ilo-beijing/documents/publication/wcms_508710.pdf] * [http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---asia/---ro-bangkok/---ilo-beijing/documents/publication/wcms_497512.pdf] * [http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/1575/Law%20of%20Mongolia%20on%20Minimum%20Wage%201998.pdf] * [https://web.archive.org/web/20180315070615/http://www.naog.gov.mn/%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%8D%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%8C.pdf] * [https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/661195/Low_Pay_Commission_2017_report.pdf] * [https://web.archive.org/web/20180315070613/https://www.pwc.de/de/newsletter/laender/assets/oe-kompakt-ausgabe-124.pdf] * [https://www.pwc.com/mn/en/publication/assets/dbg_2015.pdf] * [http://hrss.org.cn/upload/lawcrawl/Conditions_of_employment/MGN99556%20ENG.pdf]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nwpc.dole.gov.ph/pages/statistics/stat_comparative.pdf] * [https://www.state.gov/documents/organization/160094.pdf] * [https://www.state.gov/documents/organization/252995.pdf] * [http://library.fes.de/pdf-files/bueros/bukarest/13270.pdf] * [https://web.archive.org/web/20220401120444/http://store.ectap.ro/articole/1279.pdf] * [http://feaa.ucv.ro/annals/v1_2012/EIB-6.pdf] * [https://mpra.ub.uni-muenchen.de/79863/1/MPRA_paper_79863.pdf] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://countryeconomy.com/national-minimum-wage/mongolia] * [https://www.google.com/publicdata/explore?ds=ml9s8a132hlg_] * [http://ikon.mn/n/wox] * [http://ikon.mn/n/pxg] * [http://ilo.org/dyn/natlex/natlex4.detail?p_lang=en&p_isn=91034&p_country=MNG&p_count=131&p_classification=12.02&p_classcount=6] * [https://web.archive.org/web/20171023063607/http://www.mnb.mn/i/105114] * [http://lehmanlaw.mn/blog/minimum-wage-increased/] * [http://www.nwpc.dole.gov.ph/pages/statistics/stat_comparative.html] * [https://web.archive.org/web/20180315070446/http://theubpost.mn/2016/04/23/minimum-wage-being-raised-to-240000-mnt/] * [https://akipress.com/news:587219/] * [https://web.archive.org/web/20201027013417/http://www.legalinfo.mn/law/details/566] * [http://www.zasag.mn/news/view/13170] * [https://web.archive.org/web/20230506111935/http://www.olloo.mn/n/37376.html] * [https://www.roc-taiwan.org/mn_en/post/1223.html] * [https://web.archive.org/web/20180130083843/http://www.shuud.mn/content/read/217939.htm] * [https://web.archive.org/web/20230506094919/http://sorgog.mn/news.php?news=6059] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг]] s9b7v049gfc380z4e94astwwbonrbr9 Мормоны ном 0 106342 874147 869198 2026-10-24T09:18:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874147 wikitext text/x-wiki [[Файл:Мормоны ном.jpg|thumb|Мормоны ном]] '''Мормоны ном''' ({{lang-en|Book of Mormon}})<ref >https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm?lang=mon</ref> нь [[Мормоны шашин|Есүс Христийн Хожмын Үеийн Гэгээнтнүүдийн сүмийн]] үндсэн судрын нэг гэж нэрлэгддэг. Үүнийг мөн өөрөөр [[Есүс Христ|Есүс Хрис]]<nowiki/>тийн бас Нэгэн Гэрээ ч гэдэг. МЭӨ 600-МЭ 400 онуудын түүхийг агуулсан гэдэг бөгөөд дотроо 15 номоос бүрдсэн. Эртний [[Америк]] тивд амьдарч байсан хүмүүс болох Нифайн хүмүүсийн ялтсаас орчин цагийн [[англи хэл]] рүү [[Иосеф Смит]] орчуулан 1830 оны 3-р сард [[Нью-Йорк Муж Улс|Нью-Йорк]]<nowiki/>ийн [[Палмариа]]<nowiki/>д анх хэвлүүлсэн. Нийт 90 хоног арай хүрэхгүй хугацаанд орчуулагдсан 588 хуудастай ном.<ref>https://www.britannica.com/topic/Book-of-Mormon</ref> Өдгөө дэлхийн 112 орны хэл дээр орчуулагдсан бөгөөд 2020 оны байдлаар 192 сая гаруй хувь хэвлэгдсэн байдаг гэсэн тоо байдаг.<ref>https://www.deseret.com/faith/2020/10/4/21500695/october-general-conference-mormon-lds-elder-matthew-holland-elder-jeffrey-holland-elder-gong-covid</ref> [[Монгол хэл]]ээр 2002 онд анх Мөнхцэцэг орчуулан, [[Мормоны шашин|Есүс Христийн Хожмын Үеийн Гэгээнтнүүдийн сүм]] АНУ-д хэвлүүлсэн. Нийт 6,000 гаруй шүлэгтэй, Есүс Христ гэсэн нэр 4,000 гаруй удаа гардаг ба "Иехова", "Иммануэл", "Ариун Мессая", "Бурхан хурга", "Израилын Цагаатгагч" гэх зэрэг 100 гаруй янзаар нэрлэгдсэн байдаг. <ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/manual/gospel-topics/book-of-mormon?lang=eng</ref> ==Агуулга== "Есүс Христийн бас нэгэн гэрээ" гэдэг нь Мормоны номын хамгийн чухал тодотгол. Энэ ном Христийн сургаалыг заадаг бөгөөд түүхүүдийнх хамгийн оргил хэсэг нь МЭ 34 онд Есүс Христ амилсныхаа дараа өөрөө Америк тивд нифайчууд дээр ирж хэсэг хугацаанд хамт байсан үйл явдал юм. Судрын дагуу 3 Нифай 11:8-10 <ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/3-ne/11?lang=mon</ref>"... мөн болгоогтун, тэд тэнгэрээс бууж ирж буй Хүнийг үзэв; мөн тэрээр цагаан орхимжоор хувцаслагдсан байв; мөн тэрээр бууж ирээд мөн тэдний дунд зогсов; (тэрхүү хүн) шүлэг 10-т "Болгоогтун, би бол дэлхийд ирэх болно хэмээн бошиглогчдын гэрчилсэн тэр Есүс Христ" гэж айлджээ. Энэхүү номд гарах бүлэг хүмүүс анх өөрсдийн бошиглогч нарт нь Бурханаас ирсэн усан онгоц хийх зааврыг даган Америк тивд ирж чадсан бөгөөд тэдний төрийн түүхүүд, шашны амьдралын түүхүүд нь уг судрын гол агуулга болно. Жаредчууд: Ифер 6:11<ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/ether/6?lang=mon</ref> "Мөн тийн тэд гурван зуун дөчин дөрвөн өдөр усан дээр урагш туугджээ". Нифайчууд/леменчүүд: 1 Нифай 17:8<ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/1-ne/17?lang=mon</ref> "Мөнхүү улиран тохиох дор Их Эзэн надад ярьж, өгүүлсэн нь: Би чиний хүмүүсийг энэ усыг гаталгахын тулд, чамд миний үзүүлэх тэр жаягаар, чи усан онгоц барих болно хэмээв" гэжээ. ===Хамрах соёлын тухай=== Уг судрын хамрах он тооллол, түүх соёлын тухайд, '''а) Жаредчууд:''' Америк тив дээр МЭӨ 2200 - МЭӨ 200 орчим он хүртэл оршин тогтноод бүрэн сөнөсөн үндэстэн. Ифер 15-р бүлэг "Сая сая жаредчууд тулалдаанд хөнөөгдөв—Жаред үндэстэн бүрмөсөн устгагдав". Мормоны номны нэгэн хэсэгт жаредчуудын мөхсөн соёлын үлдэгдлийг нифайчууд олж илрүүлж байгаа тухай Мозая 8:8-11<ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/mosiah/8?lang=mon</ref>-т "хүний мөн амьтны ясаар хучигдсан, мөн түүнчлэн янз бүрийн барилгуудын балгасуудаар дүүрсэн нэгэн нутагт очсон", "... үнэний гэрчлэл болгон сийлбэрээр дүүрэн, мөн цэвэр алт болох хорин дөрвөн ялтсыг авчирсан болой", "мөн ялтсууд дээрх сийлбэрүүд эсвэл уг хэлийг хөрвүүлж чадах хэн ч энэ нутагт байсангүй" гэж өгүүлдэг (МЭӨ 121 он). '''б) Нифайчууд:''' МЭӨ 600 - МЭ 421 он хүртэл Америк тивд оршиж, дайсан үндэстэндээ бүр мөсөн устгагдсан. Мормон 6-р бүлэг "Леменчүүд ялагч байж, мөн Нифайн үндэстэн устгагдав—Зуу зуун мянга нь илдэнд хөнөөгдөв" (МЭ 385 он). Зарим археологчид болон антропологичдын үздэгээр Хойд Америк тивд ойролцоогоор МЭӨ 100 - МЭ 500 он хавьцаа хөгжиж байсан Hopewell хэмээх соёл Мормоны номын нифайчуудын соёлын нэг хэсэг байх магадлатай. Уг соёл МЭ 400 оны орчим үл мэдэгдэх шалтгаанаар оршин тогтнохоо больж, материаллаг соёл нь зогсон, хүн ам нь алга болсоныг энэхүү Мормоны номын нифайчууд улс, үндэстнээрээ сүйрсэн түүхтэй холбож үзэх таамаглал байдаг. '''в) Леменчүүд:''' Анх нэгэн эцэг эхийн үр удам байсан ч МЭӨ 559 он орчмоос тусдаа амьдарч, МЭ 421 онд удам угсаа нэгт ахан дүүс нифайчуудынхаа хүн ам, соёл иргэншлийг бүрэн сөнөөж Хойд Америкийн зарим индиан овгуудын өвөг дээдэс болон үлдсэн. Тэд нифайчуудыг устгаад иргэний дайнд нэрвэгдэж дотроо хуваагдсан мэт байдаг. Мормон 8:8 <ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/morm/8?lang=mon</ref>"Мөн түүнчлэн болгоогтун, леменчүүд нэг нэгэнтэйгээ дайнд оржээ; мөн энэ нутгийн бүх гадаргуу үргэлжийн аллага хийгээд цус урсгалтын талбар болов; мөн дайны төгсгөлийг хэн ч үл мэднэ". Үүнээс өөр мэдээлэл үлдээгүй (МЭ 421). ==Зохиогчид== Мормоны номын эртний олон бошиглогчид нэгээс нөгөөд, үеэс үед шашны, сургаалын, сүнслэг зүйлсийг бичсэн төмөрлөг ялтсуудыг дамжуулан өгч хамгийн чухал зүйлсийг бичихийг зааварладаг байв. Жишээ нь: Иаков 7:27<ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/jacob/7?lang=mon</ref> "Мөн би, Иаков, булшиндаа удахгүй доош орох ёстойгоо ойлгов; иймийн тул, би хүү Иностоо хэлэв: Эдгээр ялтсуудыг авагтун". Уг судрыг бичсэн бошиглогчид болох Нифай, Иаков, Инос, Алма, Хиламан, Мормон, Ифер, Моронай гэх мэт хүмүүс бүгд өөр өөрийн өвөрмөц бичгийн хэл, ярианы хэлтэй, өөрсдийн цаг үеүдэд Бурханаас хүлээн авч байсан өөр өөр илчлэлт, илэрхийлэлттэй байсан гэдгийг энэхүү судрыг уншихдаа ажиглаж болно. Тэд "Ёс бус явдал хэзээ ч аз жаргал байгаагүй", "Зоригийг хэрэглэ, гэвч бүү дээрэлх" гэх мэтээр бичиж байв. Бошиглогч Мормон МЭ 325 - 385 он хүртэл өөрөөсөө өмнөх бүх бошиглогч нарын бичээсүүдийг хураангуйлан нэг алтан ялтас хийн хүү Моронайдаа өгөв. Моронай үүн дээр мөхсөн жаредчуудын 24 судрыг хураангуйлан бичиж мөн өөрийн нэртэй бүлгүүдийг нэмж сийлэн газарт нуужээ. Моронай 10:2<ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/moro/10?lang=mon</ref> "Мөн та нарт ухуулах замаар хэдэн үг хэлснийхээ дараа, би эдгээр цэдгийг лацдах болно" (МЭ 421 он). ==Хэл бичиг== Мормоны номын хэл, бичиг бол эртний хэл, бичгийн систем билээ. Эртний судруудаас Мормоны номын 90% орчмыг өөрийн гараар хураангуйлсан бошиглогч Мормоны хүү Моронай дараах үгсийг бичжээ. Мормон 9:32-33<ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/morm/9?lang=mon</ref> "Мөн эдүгээ, болгоогтун, энэ цэдгийг, бидний ярианы маягийн дагуу, биднээр доош дамжигдан мөн өөрчлөгдсөн, шинэчлэгдсэн египет хэмээн бидний дунд нэрлэгддэг үсгүүдээр бид өөрсдийн мэдлэгийн дагуу бичсэн болой. 33 "Мөн хэрэв бидний ялтсууд хангалттай том байсан аваас бид [[еврей хэл]] дээр бичих байсан; гэвч еврей хэл түүнчлэн биднээр шинэчлэгдсэн бөлгөө" гэжээ. Иосеф Смитэд тэнгэр элч энэхүү алтан ялтсыг хаана нуусныг, хэзээ өөртөө авах, хэрхэн орчуулах зэргийг зааварласан бөгөөд тэрхүү ялтсаас хуулбарлан авсан нэг хэсгийг өөрийн итгэлт хүн Мартин Харрист өгч эртний үсэг бичгийн мэргэжилтэн рүү явуулжээ. Мартин Харрис: “Би Нью-Йорк хотод очиж, бичиг үсгийн мэдлэгээрээ алдаршсан, боловсон эр профессор Чарльз Антонд орчуулагдсан бичгүүдийг тэдгээрийн орчуулгын хамт үзүүлэв. Орчуулга нь египет хэлнээс орчуулагдсаныг, өмнө нь түүний үзсэн аль ч орчуулгаас илүү зөв байсныг профессор Антон нотлов. Тэгээд би орчуулагдаагүй байсныг нь түүнд үзүүлэхэд тэрбээр өгүүлэн, тэдгээр нь египет, халдеи, ассири болон араб хэлээр байна хэмээн хэллээ" (Иосеф Смитийн Түүх 1:64<ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/pgp/js-h/1?lang=mon</ref>). ==Алтан ялтас== Мормоны номын анхны эх бичвэр болох бошиглогч Мормоны хураангуйлсан, мөн Иосеф Смитийн орчуулсан тэрхүү алтан ялтас одоо хаана байгаа тухай, Иосеф Смитийн Түүхийн 1:59, 60<ref>https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/pgp/js-h/1?lang=mon</ref>-д дурдсанаар: "[тэнгэр] элч, тэдгээрийг (орчуулагч чулуу гэх мэт зүйлс) [буцааж авахыг] хүсэх хүртэл, тэдгээр нь хамгаалагдах болно хэмээх энэ үүргийг хүлээлгэхийн хамт тэдгээрийг надад гардуулав" мөн "Тохиролцсоны дагуу, уг элч тэдгээрийг хүсэхэд би түүнд тэдгээрийг гардуулж өгсөн билээ" гэсэн нь Иосеф Смит алтан ялтсыг орчуулсны дараа тэнгэр элчид буцаан өгсөн аж. Энэхүү алтан ялтсыг харсан 11 гэрч (3 гэрч/8 гэрч) байсан ба өөр цөөн тооны хүн даавуунд боолттой байхад нь гараараа хүрч, тэмтэрч үзсэн байдаг. Тэрхүү 11 гэрч өөрсдийн гэрчлэлээ хүн төрөлхтөнд үлдээжээ. Тэдний 8 нь "Энэ ажлын орчуулагч Бага Иосеф Смит нь яригдаж асан тэр ялтсуудыг бидэнд үзүүлэв, алт мэт үзэгдэх тэдгээрийг болой; мөн сайх Смитийн орчуулсан хуудас болгоныг бид өөрсдийн гараар гардаж барьсан бөлгөө; мөн түүнчлэн бид тэдгээрийн дээрх сийлбэрүүдийг харав, энэ бүгд нь эртний зүйл, мөн уран хийцтэй гэдэг нь үзэгдсэн бөлгөө" хэмээн гэрчилжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Book of Mormon|Мормоны ном}} * [https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/half-title?lang=mon Монгол хэлээрх орчуулга] * [https://web.archive.org/web/20210512085743/https://media.ldscdn.org/pdf/lds-scriptures/book-of-mormon/book-of-mormon-34406-mon.pdf Монгол хэлээрх орчуулга (pdf)] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Мормоны ариун ном]] m6rrw3k9ezu5cqy8ltyewqd6cajjwr0 Гантогтохын Ирээдүй 0 114602 874125 855092 2026-10-24T02:06:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874125 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бизнес эрхлэгч (1995 онд төрсөн)}} {{Инфобокс ютубер | name = Гантогтохын Ирээдүй | logo = | logo_caption = Face Avatar (Logo) | image = Ireedui Gantogtokh in 2024.jpg | image_size = | image_caption = Гантогтохын Ирээдүй 2024 онд | birth_name = Гантогтохын Ирээдүй | birth_date = {{Birth date and age|1995|03|20}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], Монгол | education = [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] | occupation = {{flatlist| * [[Ютубер]] * [[Програм хангамжийн инженерчлэл|Програм хангамжийн инженер]] * [[Бизнес эрхлэлт|Бизнес эрхлэгч]] }} | spouse = Мөнхнарангийн Нисгэгч | mother = Баярмагнайн Цээлхажав | father = Дамдинжавын Гантогтох | pseudonym = Noyon IZ | youtube_id = UC_wumTZ1M_g5r9K05RBJbGg | youtube_display_name = Гантогтохын Ирээдүй | youtube_years_active = 2016–одоо | youtube_genre = {{flatlist| * [[Видео тоглоомын соёл|Видео тоглоом]] * инээдэм * [[реакшн бичлэг]] * [[влог]] }} | youtube_subscribers = 196 мянга<!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | youtube_views = 11.9 сая<!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | stats_update = 12 сарын 12, 2025 | website = {{URL|http://ireedui.com}} }} '''Гантогтохын Ирээдүй''' нь (1995 оны 3-р сарын 20-нд) [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. Түүнийг хүмүүс ихэвчлэн '''[https://www.youtube.com/noyoniz "ДОМОГ IZ"]'''<ref>{{Cite web |url=https://goymedeelel.com/14906/ |title=Хамгийн залуудаа ТЭРБУМТАН болсон Г.Ирээдүй гэх залуугийн амжилтанд хүрсэн түүх |access-date=2021-05-23 |archive-date=2021-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523060819/https://goymedeelel.com/14906/ |url-status=dead }}</ref> нэрээр нь буюу [[YouTube]] дээрх хөгжилтэй видео болон түүний үүсгэн байгуулсан Миборни ХХК-р мэддэг. ==Өмнөх амьдрал== Ирээдүй нь [[Улаанбаатар]] хотод Гантогтох, Баярмагнай нарын гэрт 1995 оны 3 дугаар сарын 20-нд тэдний анхны буюу том хүү болон мэндэлжээ.Тэрээр 2001 онд Нийслэлийн 43-р сургуульд элсэн орж 2011 онд ШУТИС-ХБС лицей ахлах сургуулийг төгсөж улмаар 2011 онд [[Мэдээлэл, Холбооны Технологийн Сургууль]]-д мэдээллийн технологийн инженер мэргэжлээр суралцаж 2015 онд төгссөн. ==Кареер== ===Нөлөөлөгч=== Гантогтохын Ирээдүй нь 2016 оноос хойш [[YouTube]] платформ дээр өөрийн бичлэгүүдийг байршуулж эхэлсэнээр түүнийг маш олон хүмүүс үзэж, дагаж, таниж эхэлсэн байдаг.<ref>{{cite web|title=Г.ИРЭЭДҮЙ: Мөнгө амжилтын хэмжүүр биш ч сэтгэл хангалуун амьдрах нөхцөл болох нь бий|url=https://unuudur.mn/?p=126652|website=Unuudur.mn|access-date=29 June 2020|language=mn}}</ref><ref>{{cite web |title=Тэрбумтан Домог IZ:Дансаа бичингүүт чинь Мөнгө явуулах хэмжээний биш байгаад минь уучлаарай – BUSGUI |url=https://www.busguichuud.com/?p=7957 |access-date=12 May 2021 |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513195606/https://www.busguichuud.com/?p=7957 |archive-date=13 Тавдугаар сар 2021 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=WeUttarPradesh|title=IREEDUI GANTOGTOKH (IZ)- A Self-Made Digital World Tycoon!|url=https://www.uttarpradesh.org/entertainment/ireedui-gantogtokh-iz-a-self-made-digital-world-tycoon-268404-2/|access-date=2021-05-23|website=Uttar Pradesh News, UP News ,Hindi News Portal ,यूपी की ताजा खबरें|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=nitesh|date=2021-05-19|title=IREEDUI GANTOGTOKH (IZ)- A Digital World Mastermind!|url=https://bollywoodmascot.com/bollywood-news/ireedui-gantogtokh-iz-a-digital-world-mastermind/|access-date=2021-05-23|website=Bollywood Mascot|language=en-US}}</ref> ===Бизнес эрхлэгч=== Гантогтохын Ирээдүй нь Миборни ХХК (2014 он) , МИХОРНИ ХХК (2021 он), МИБОРНИ САНГ (2021 онд) байгуулсан<ref>[https://gogo.mn/r/66y0l Домог IZ: Чаддаг юмаа тултал хий]</ref> бөгөөд тэрбээр Монгол улсын зах зээлд өөрийн сошиал медиа маркетинг, онлайн сургалтынхаа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг таниулж маш олон хэрэглэгчтэй болж чадсан юм.<ref>{{cite web |title=MEBORNY - Crunchbase Company Profile & Funding |url=https://www.crunchbase.com/organization/meborny |website=Crunchbase |access-date=12 May 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Домог IZ Г.Ирээдүй короновирусийн халдвар авчээ |url=http://peoplenews.mn/%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3-iz-%D0%B3-%D0%B8%D1%80%D1%8D%D1%8D%D0%B4%D2%AF%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B2%D0%B0/ |website=PeopleNews - Сэтгүүл |access-date=12 May 2021 |date=1 May 2021 |archive-date=13 Тавдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513195605/http://peoplenews.mn/%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3-iz-%D0%B3-%D0%B8%D1%80%D1%8D%D1%8D%D0%B4%D2%AF%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B2%D0%B0/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Г.Ирээдүй хүмүүсийн хор шарыг хөдөлгөхийн тулд л Домог IZ дүрийг бүтээдэг гэв |url=http://ia.dorgio.mn/p/28290 |website=Мэдээллийн хөтөч |access-date=12 May 2021 |language=mn |date=19 January 2021 |archive-date=13 Тавдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513195608/http://ia.dorgio.mn/p/28290 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|date=|title=Ireedui Gantogtokh aka IZ talks about his journey in the world of digital marketing|url=https://knnit.com/ireedui-gantogtokh-aka-iz-talks-about-his-journey-in-the-world-of-digital-marketing/|url-status=live|access-date=23 May 2021|website=Knnit}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ireedui Aka IZ - Proficient Entrepreneur Who Is Expert In The Field Of Digital Entrepreneurship - Inventiva|url=https://www.inventiva.co.in/stories/inventiva/ireedui-aka-iz-proficient-entrepreneur-who-is-expert-in-the-field-of-digital-entrepreneurship/|access-date=2021-05-23|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tech guru Ireedui Gantogtokh aka IZ reveals the secret of being a good digital marketer|url=https://english.newstracklive.com/news/tech-guru-ireedui-gantogtokh-aka-iz-reveals-the-secret-of-being-a-good-digital-marketer-sc17-nu293-ta293-1160834-1.html|access-date=2021-05-23|website=https://english.newstracklive.com/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ireedui Gantogtokh aka IZ — a digital geek in the Digital realm shines as an Entrepreneur - NEPAL NEWS|url=https://nepalbreakingnews.com/ireedui-gantogtokh-aka-iz-a-digital-geek-in-the-digital-realm-shines-as-an-entrepreneur/|access-date=2021-05-23|language=en-US|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523060820/https://nepalbreakingnews.com/ireedui-gantogtokh-aka-iz-a-digital-geek-in-the-digital-realm-shines-as-an-entrepreneur/|url-status=dead}}</ref> ==Хувийн амьдрал== Гантогтохын Ирээдүй нь Нисгэгчийн Мөнхнарантай гэрлэж дундаасаа Нэгүн гэх хүүтэй бөгөөд тэрбээр Монгол, Англи, Орос хэлтэй. ==Улс төрийн замнал== 2024 оны 9-р сард Гантогтохын Ирээдүй нь Монгол Ардын Намын дэргэдэх Социал Демократ Залуучуудын Холбоо (SDY Mongolia)-ны удирдах зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдсон.<ref>https://dorgio.mn/p/156786</ref> 2024 оны 11-р сард тэрээр Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Ням-Осорын Учралын зөвлөхөөр томилогдсон.Энэ албан тушаалд байх хугацаандаа залуучуудын оролцооны бодлого, төрийн харилцаа, дижитал харилцааны шинэчлэлийн чиглэлд ажилласан. 2025 оны 6-р сард Н.Учрал Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засгийн хөгжлийн сайдаар томилогдсоноор Ирээдүй зөвлөхийн ажлаа үргэлжлүүлж, эдийн засгийн бодлогын стратеги, олон улсын имидж бүрдүүлэлт болон салбар хоорондын залуучуудын санаачилгыг уялдуулах үүрэг гүйцэтгэж байна. 2026 оны хоёрдугаар сард Г. Ирээдүй нь Монгол Улсын Их Хурлын дарга Нямосорын Учралын зөвлөхөөр улиран томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Улсын Их Хурлын даргын зөвлөхүүд |url=https://www.parliament.mn/nc/1717/ |access-date=2026-02-07 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist}} ==External links== * [https://web.archive.org/web/20210523054015/https://ireedui.com/ Official Website] * {{Facebook|noyoniz|Ireedui Gantogtokh}} * {{Instagram|noyoniz|Ireedui Gantogtokh}} * {{YouTube|c=noyoniz|Ireedui Gantogtokh}} {{YouTube navbox}} {{Portal bar|Biography|Internet|4=Video games}} {{DEFAULTSORT:Ирээдүй, Гантогтохын}} [[Ангилал:YouTube суваг]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1995 онд төрсөн]] 4826ts8r1gn6m7q8a5wdpbpvyqx1x1b Аюултай Хулгана (2015 оны ТВ цуврал) 0 116683 874119 760251 2026-10-23T23:35:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874119 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Телевиз|нэр=Аюултай Хулгана|компани=[[Fremantle (компани)|FremantleMedia Kids & Family Entertainment]] {{small|(2015–17)}}<br>[[Boulder Media]]<br>[[Boat Rocker Media]] {{small|(2018-19)}}<br>[[CBBC|CBBC Production]]<br>[[Windmill Lane Studios]]<ref>{{cite web |title=DangerMouse |url=https://www.windmilllane.com/dangermouse/ |work=Windmill Lane |publisher=Windmill Lane |accessdate=19 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519083827/https://www.windmilllane.com/dangermouse/ |archive-date=19 Тавдугаар сар 2021 |url-status=dead}}</ref>|төгсгөлийн_сэдэв="Danger Mouse" (Богино хувилбар) — Санж Сен ба Филиппа Александр|нээлтийн_сэдэв="Danger Mouse" — Санж Сен ба Филиппа Александр|үргэлжлэх_хугацаа=11 минут<br>22 минут {{small|(зөвхөн тусгай ангиуд)}}|сүүлд_цацагдсан=2019 оны 3 сарын 12|анх_цацагдсан=2015 оны 9 сарын 28|дистрибьютор=[[Fremantle (компани)|FremantleMedia]] {{small|(2015–17)}}<br>[[Boat Rocker Media]] {{small|(2018–одоо)}}<ref>https://deadline.com/2018/01/fremantlemedia-moves-out-of-kids-content-sells-unit-to-canadas-boat-rocker-1202268907/</ref>|өмнөх='''[[Аюултай Хулгана (1981 оны ТВ цуврал)|Аюултай Хулгана]]'' (анхны цуврал)|зургийн_формат=[[HDTV]] [[1080i]]|суваг=[[CBBC]]|гүйцэтгэх_продюсер=Чапман Маддокс<br>Боб Хиггинс<br>Тим Сирл<br>Брайан Косгров {{small|(2015–16)}}|формат=[[хүүхэлдэйн кино]]|хөгжмийн_зохиолч=Санж Сен|хэл=[[Англи хэл|Англи]]|ангийн_тоо=100|улирлын_тоо=2|улс={{GBR}}|оролцон_тоглосон=[[Александр Армстронг]]<br>[[Кевин Элдон]]<br>[[Стивен Фрай]]<br>[[Шауна Макдональд]]<br>[[Эд Гауган]]<br>[[Марк Силк]]<br>[[Дэйв Ламб]]|найруулагч=Роберт Каллен {{small|(2015–17)}}<br>Айдан МакАтир {{small|(2018–19)}}|хөгжүүлэгч=[[Брайан Косгров]]|суурилсан_зүйл=''[[Аюултай Хулгана (1981 оны ТВ цуврал)|Аюултай Хулгана]]'' — Брайан Косгров ба Марк Холл|жанр=Үйлдэл<br>Адал явдал<br>Инээдмийн<br>Тагнуулч-Фи}} '''''Аюултай Хулгана''''' ({{Lang-en|Danger Mouse}}) нь [[Их Британи|Британийн]] цуврал хүүхэлдэйн сериал юм. Эхний анги нь [[2015]] оны [[9 сарын 28]]-нд дэлгэцнээ гарсан. FremantleMedia Kids & Family Entertainment, Boulder Media, Boat Rocker Media, CBBC Production ба Windmill Lane Studios-ийн бүтээл. [[CBBC]] телевизээр гарчээ. == Дүрүүд == * [[Файл:IMAG0073 1.jpg|thumb]][[Александр Армстронг]] — Аюултай Хулгана * [[Кевин Элдон]] — Пенфольд * [[Стивен Фрай]] — Хурандаа К * [[Шауна Макдональд]] — Профессор Скавкенклак * [[Эд Гауган]] — Барон Силас фон Гринбэк * [[Марк Силк]] — Неро * [[Дэйв Ламб]] — Стилетто Мафиоза == Эшлэл == <references /> == Холбоос == * {{Netflix title|80045820}} * {{IMDb title|4196822|Аюултай Хулгана}} *{{Facebook|DangerMouse|Аюултай Хулгана}} *{{Твиттер|dangermouseHQ|Аюултай Хулгана}} [[Ангилал:Их Британийн телевизийн цуврал]] [[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:Инээдмийн телевизийн цуврал кино]] bjrs6b3q5jpkedfmunl8q6prbvccxg0 Төмөр хөшиг 0 118515 874104 874094 2026-10-23T13:46:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 874104 wikitext text/x-wiki [[Файл:Iron Curtain as described by Churchill.PNG|thumb|333x333px|Төмөр хөшиг]] '''"Төмөр хөшиг'''" ([[Англи хэл|англи]]. ''Iron Curtain'', [[Орос хэл|орос.]] ''Железный занавес'') — Их Британийн Ерөнхий сайд [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчиль]] 1946 оны 3-р сарын 5-нд АНУ-ын Фултон хотод "[[хүйтэн дайн]]" эхлэл болсон гэж үздэг хэлсэн үгэндээ хэрэглэсэн улс төрийн хэллэг юм. "Төмөр хөшиг" гэж [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], болон бусад социалист орнуудыг барууны хөрөнгөтөн орнудаас улс төр, эдийн засаг, мэдээллээр тусгаарласан улс төрийн хилийн зурвасыг ийнхүү зүйрлэж хэлсэн байдаг юм. У.Черчиль:-“Балт дахь Шчецинээс [[Адриатын тэнгис|Адриатын тэнгисийн]] [[Триест]] хүртэл үргэлжилсэн тив дамансан төмөр хөшиг буулаа. Энэхүү хөшигний цаана Төв болон зүүн Европын эртний улсуудын нийслэлүүд оршдог. [[Варшав]], [[Берлин]], [[Праг|Прага,]] [[Вена]], [[Будапешт]], [[Белград]], [[Бухарест]], [[Софи]] зэрэг алдартай хотууд, тэдгээрийн эргэн тойронд байгаа хүн ам нь миний хэлдэгээр ЗХУ-ын хүрээнд, ямар нэг хэлбэрээрээ Зөвлөлтийн нөлөөнд, зарим тохиолдолд Москвагийн өсөж буй хяналт доор байна" гэсэн байдаг. "Төмөр хөшиг" гэдэг улс төрийн нэр томьёог У.Черчилээс өмнө [[Жорж Клемансо]] (1919) болон [[Йозеф Геббельс]] (1945) нар хэрэглэж байжээ. 1945 онд [[Дэлхийн 2-р дайн|Дэлхийн 2 дугаар дайн]] дууссанаас эхлээд 1991 онд Хүйтэн дайн дуустал Европыг хоёр тусдаа бүс болгон хуваасан улс төрийн зааг хил юм. Энэ нэр томъёо нь ЗХУ (СССР) өөрийгөө болон түүний дагуул орнуудыг хаах гэсэн оролдлогыг бэлгэддэг байсан. Төмөр хөшигний зүүн талд ЗХУ-тай холбогдсон эсвэлийн орнууд байсан бол баруун талд нь [[НАТО]]-гийн гишүүн буюу төвийг сахисан орнууд байв. Төмөр хөшигний хоёр талд олон улсын эдийн засаг, цэргийн тусдаа холбоог тусад нь хязгаарлан бий болгосон ажээ. Хожим нь энэ нь "зүүн" ба "баруун" хэсгийг хуваасан 7000 километр урт (4300 миль) урт хашаа, хана, уурхайн талбай, харуулын цамах зэргээс бүрдсэн биеэт саадыг илэрхийлэх нэр томъёо болжээ. [[Берлиний хана]] ч энэ биеэт саадын нэг бэлэг тэмдэг байсан. Төмөр хөшигний зүүн талын улсууд нь Польш, Зүүн Герман, Чехословак, Унгар, Румын, Болгар, Албани, ЗХУ; Гэсэн хэдий ч Зүүн Герман, Чехословак, ЗХУ 1990 -ээд оноос хойш оршин тогтнохоо больсон. ЗСБНХУ-ын бүрэлдэхүүнд өнөөгийн Орос, Беларусь, Латви, Украин, Эстони, Молдав, Армени, Азербайжан, Гүрж, Узбекистан, Киргизстан, Тажикистан, Литва, Туркменистан, Казахстан улсууд багтаж байжээ. Төмөр хөшиг нурах үйл явдлууд Польшид тайван замаар эхэлж, Унгар, Зүүн Герман, Болгар, Чехословак зэрэг орнуудад үргэлжилсэн. Румын улс засгийн газраа хүчирхийллийн аргаар түлхэн унагасан Европ дахь цорын ганц социалист улс болжээ.Төмөр хөшиг гэдэг нэр томъёог хатуу тусгаарлах зүйрлэл болгон ашиглах нь наад зах нь 19-р зууны эхэн үеэс эхэлдэг. Энэ нь анх театрууд дахь галд тэсвэртэй хөшиг гэж нэрлэгддэг байсан. Нацист Германы суртал ухуулгын сайд [[Йозеф Геббельс]] анх ЗХУ-ын тухай зүйрлэлийг ашигласан боловч Хүйтэн дайны бэлгэдэл болсон нь түүнийг Уинстон Черчиллийн 1946 оны 3-р сарын 5-нд [[Миссури]] мужийн Фултон хотод хэлсэн үгэндээ ашигласантай холбоотой юм. Нэг талаас, төмөр хөшиг нь хүчирхэг блокуудын хооронд тусгаарлах хаалт байсан бөгөөд нөгөө талаас Европын ногоон бүсээс харахад байгалийн биотипүүд, эсвэл эргэн тойрны нутаг дэвсгэр гэх мэт өвөрмөц соёл, угсаатны болон хэл шинжлэлийн бүс нутаг бий болсон. [[Ангилал:Дайны дараах европын түүх]] [[Ангилал:Хүйтэн дайны нэр томьёо]] [[Ангилал:Хил]] [[Ангилал:Уинстон Черчилль]] jz8lvyqtnfunjerjjt93zye5ntnppae Намбарын Энхбаярын Засгийн газар 0 134633 874149 777877 2026-10-24T09:46:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874149 wikitext text/x-wiki [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[МАХН]] ялалт байгуулж, намын дарга [[Намбарын Энхбаяр]] нь тус оны 7 сарын 27 нд [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|21 дэхь Ерөнхий сайд]] болж<ref>{{Cite news |last=Зууны мэдээ |first=сонин |date=2000/07/27 |title=Монгол Улсын 21 дэх Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр |pages=1 |work=Зууны мэдээ сонин |url=https://esan.mn/reader?id=77c8dd38-3c57-4e56-b3af-bc25f60c2097&type=pdf&slug=zuuny-medee-2000-07-27&fileId=dd58b806dbd625c023aabb5c4f741b9a45b8a272c11e3baefcaadf005d798b9d&page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516065818/https://esan.mn/reader?id=77c8dd38-3c57-4e56-b3af-bc25f60c2097&type=pdf&slug=zuuny-medee-2000-07-27&fileId=dd58b806dbd625c023aabb5c4f741b9a45b8a272c11e3baefcaadf005d798b9d&page=8 |archive-date=2024-05-16 |access-date=2024-05-16 |url-status=dead}}</ref>, 8 сарын 10 нд яамдын сайдыг томилж<ref name=":0">{{Cite news |last=Ч |first=Болдбаатар |date=2000/08/11 |title=Сайдууд ажлаа хүлээж авлаа |pages=2 |work=Зууны мэдээ сонин |url=https://esan.mn/preview?id=0bd91a44-1249-4961-9575-1d09686a9c97&type=pdf&slug=zuuny-medee-2000-08-11&fileId=86450a045ea6f672b6c20f6483700d6eac2e725bb85b0d4ede8d7fd6af14250b&version=1&preview=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516065817/https://esan.mn/preview?id=0bd91a44-1249-4961-9575-1d09686a9c97&type=pdf&slug=zuuny-medee-2000-08-11&fileId=86450a045ea6f672b6c20f6483700d6eac2e725bb85b0d4ede8d7fd6af14250b&version=1&preview=0 |archive-date=2024-05-16 |access-date=2024-05-16 |url-status=dead}}</ref>, засгийн газраа байгуулсан. [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] МАХН, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] хоёр ойролцоо тооны санал авсан тул, [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар|Цахиагийн Элбэгдорж тэргүүтэй хамтарсан засгийн газарт]] албаа хүлээлгэж өгсөн. == Засгийн газрын сайд нар == {| class="wikitable" |+Яамдын сайдууд<ref name=":0" /><ref>{{Cite news |last=Б |first=Оюун-Эрдэнэ |date=2000/08/08 |title=Зууны мэдээ |pages=1 |work=Зууны мэдээ сонин |url=https://esan.mn/preview?id=b259f589-9e02-425c-bf08-bde4aeaf7f05&type=pdf&slug=zuuny-medee-2000-08-08&fileId=d13a8ab35c42e03c3a2f2b981244ae05fe13e5ccedf2085cd94fbd412a1eba4c&version=1&preview=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516065818/https://esan.mn/preview?id=b259f589-9e02-425c-bf08-bde4aeaf7f05&type=pdf&slug=zuuny-medee-2000-08-08&fileId=d13a8ab35c42e03c3a2f2b981244ae05fe13e5ccedf2085cd94fbd412a1eba4c&version=1&preview=0 |archive-date=2024-05-16 |access-date=2024-05-16 |url-status=dead}}</ref> !Албан тушаал !Сайдын нэр !Ажилласан огноо !Нам |- |Ерөнхий сайд |[[Намбарын Энхбаяр]] |2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сар | rowspan="13" |[[МАХН]] |- |Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга |[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] | rowspan="12" |2000 оны 8 сар - 2004 оны 9 сар |- |Батлан хамгаалахын сайд |[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]] |- |Байгаль орчны сайд |[[Уламбаярын Барсболд]] |- |Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд |[[Аюурзанын Цанжид]] |- |Санхүү, эдийн засгийн сайд |[[Чүлтэмийн Улаан]] |- |Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд |[[Цэндийн Нямдорж]] |- |Үйлдвэр, худалдааны сайд |[[Чимиддоржийн Ганзориг]] |- |Дэд бүтцийн сайд |[[Бямбын Жигжид]] |- |Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд |[[Шийлэгийн Батбаяр]] |- |Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд |[[Даржаагийн Насанжаргал]] |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[Пагважавын Нямдаваа]] |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад хэргийн сайд]] |[[Лувсангийн Эрдэнэчулуун]] |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2004 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] h1xadt8ya5am7k09gfx0jwwsiweu7p9 Тархи–компьютерын интерфэйс 0 141595 874142 829215 2026-10-24T07:11:32Z Amherst99 5169 /* */ 874142 wikitext text/x-wiki '''Тархи–компьютерын интерфэйс''' ({{langx|en|brain–computer interface}}) (BCI) нь заримдаа '''тархи–машины интерфэйс''' (BMI) гэж нэрлэгддэг бөгөөд энэ нь [[тархи]]ны цахилгаан үйл ажиллагаа ба гадаад төхөөрөмжийн хооронд шууд харилцах холболт юм. Энэ төхөөрөмж нь ихэвчлэн компьютер эсвэл робот гар зэрэгтэй холбогддог. BCI-уудыг ихэвчлэн хүний танин мэдэхүй болон мэдрэх хөдөлгөөний үйл ажиллагааг судлах, зураглах, дэмжих, сайжруулах эсвэл сэргээх зорилгоор ашигладаг. Эдгээрийг ихэвчлэн биеийн хөдөлгөөн (гар эсвэл хөл) гэх мэт зуучлагчгүйгээр ажилладаг хүн машины интерфэйс гэж үздэг. BCI хэрэгжүүлэлтүүд нь электрод тархины эдэд хэр ойр байгаагаас хамааран дараах байдлаар ангилагдана: Гадаад (non-invasive): EEG, MEG, MRI, Хэсэгчлэн дотогш (partially invasive): ECoG ба судасны дотуурх (endovascular), Дотогш нэвтрэх (invasive): микроэлектродын массив (microelectrode array). BCI-ийн судалгаа анх 1970-аад онд Калифорнийн Их Сургуулийн (UCLA) Жак Видалаас эхэлсэн бөгөөд АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Сангаас санхүүжилт авч, дараа нь BATPA-тай гэрээ байгуулан үргэлжилсэн. Видалын 1973 оны өгүүлэл нь “тархи–компьютерын интерфэйс” гэх нэр томьёог шинжлэх ухаанд анх танилцуулсан. Тархины кортикаль хувирамтгай чанарын (cortical plasticity) ачаар, суулгасан хиймэл эрхтнүүдийн дохио нь тархинд дасан зохицсоны дараа байгалийн мэдрэхүй эсвэл хөдөлгөөний суваг мэт боловсруулж чаддаг. Олон жилийн амьтны туршилтын дараа, анхны нейропротез төхөөрөмжүүд 1990-ээд оны дунд үед хүний биед суулгагдсан. [[Ангилал:Хүн ба компьютерын харилцаа]] [[Ангилал:Өгөгдлийн төхөөрөмж]] s7f21613qh53j88a7swj566n96027un Австрийн Шинжлэх Ухааны Академи 0 143493 874109 837132 2026-10-23T14:30:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 874109 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wien - Österreichische Akademie der Wissenschaften.JPG|thumb|297x297px|Австрийн Шинжлэх Ухааны Академи]] '''Австрийн Шинжлэх ухааны Академи''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Österreichische Akademie der Wissenschaften'') — Австрийн Үндэсний шинжлэх ухааны байгууллага. [[Файл:OEAW Logo.svg|thumb|418x418px]] 1713 онд [[Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэг|Лондоны эзэн хааны нийгэмлэг]] болон [[Францын академи]] зэргээс санаа авч [[Готфрид Лейбниц]] ийм шинжлэх ухааны байгууллагыг сангаачилж байсан юм. Гэвч сүүлд 1847 оны 5-р сарын 14-нд [[Вена]] хотод Эзэн хааны шинжлэх ухааны академи байгуулагдсан байна. 1918 онд уг байгууллагыг Шинжлэх ухааны академи гэж нэрлээд сүүлд 1947 онд Австрийн шинжлэх ухааны Академи гэх нэрээ авчээ. Академийн номын сан 100 мянган ботиос бүрддэг байна. Албан ёсны цахим хуудас:- https://www.oeaw.ac.at/ jdybpvlfsb7hz5j7djnnna7hh61zigt Бльюмон Групп 0 144891 874123 873369 2026-10-24T00:45:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874123 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Бльюмон Групп | image = Bluemon Center.jpg | founded = 2000 | founder = Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ | key_people = Executive Director S.Bat-Yeruul | brands = Tse, The Bull, Shulundu, Sura, Buuzger, Pepper lunch, Dessert39, Nike, Converse, Fila, Vans, The North Face | owner = Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ | num_employees = 1639 | website = https://www.bluemon.mn/mn | headquarters = Монгол улс, Улаанбаатар хот, Сүхбаатар дүүрэг, 8-р хороо, Бага тойруу, Ж.Самбуугийн гудамж-32, БльюМон төв }} '''Бльюмон Групп''' (англиар Bluemon Group) нь Монгол Улсын Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүрэгт байрлах Bluemon Center-д төвтэй, олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг, нийт 1600 гаруй ажилтантай үндэсний хэмжээний компани юм. 2000 онд байгуулагдсан тус групп нь олон улсын худалдаа, жижиглэн худалдааны түгээлт, ресторануудын сүлжээ, үл хөдлөх хөрөнгө болон үл хөдлөхийн хөгжүүлэлт, мөн брэнд франчайзингийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. <ref>{{Cite web |title=BlueMon Group official website |url=https://www.bluemon.mn/mn |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116130730/https://www.bluemon.mn/mn |archive-date=2026-01-16 |url-status=dead}}</ref> [https://www.linkedin.com/company/3865168/admin/dashboard/] ==== Группийн "Язгуур Бодлого" буюу Үзэл санаа бэлэгдэл ==== Монгол Улсын 1924 оны Анхдугаар Үндсэн Хуулийн удиртгалд багтсан тунхаг, Жанжин Д.Сүхбаатарын ''“Бидний улс эв саналаа нэгтгэн нийтийн хүчийг нийлүүлэн нэгэн зэргээр зориглон хөдөлбөл үл хүрэх газаргүй бөгөөд мэдэхгүй ба чадахгүй гэдэг явдал огт үгүй болж... цэнгэлийн манлайг олж болохыг дан ганц бидний Сэтгэлийн чин зориг мэднэ!”'' хэмээх сургаалыг группийн язгуур бодлогын суурь болгон авч үзэж, орчин цагийн менежментийн онол, арга зүйтэй хослуулан байгууллагынхаа Үнэт зүйлс, Замнал, Хэтийн зорилгыг тодорхойлдог. [https://web.archive.org/web/20260224102442/https://www.bluemon.mn/mn/concepts]   == Үүсэл хөгжил == Тус групп 2000 онд Улаанбаатар хотын Хороолол дүүрэгт, Од кино театрын ойролцоо байрлах Tse Pub and Cafe-г нээн анхны үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Энэхүү паб нь Монгол Улсад анх удаа сүлжээ пабын концепцыг нэвтрүүлж, “Бүх бүтээгдэхүүн 500 төгрөг” гэсэн өвөрмөц үнийн бодлогоороо хямд, чөлөөт уур амьсгалтай уулзалтын орчныг бүрдүүлсэн нь шинэлэг санаа байв. Уг концепц ялангуяа залуусын дунд богино хугацаанд өндөр эрэлттэй болж, группийн цаашдын өсөлт, хөгжлийн суурийг тавьсан юм.<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations/tse |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20260224102444/https://www.bluemon.mn/mn/operations/tse |archive-date=2026-02-24 |url-status=dead}}</ref> Жил ирэх тусам Бльюмон Групп үйл ажиллагаагаа тэлж, нийтийн хоол үйлчилгээний салбарт өөрсдийн брэндүүдийг нутагшуулсан бөгөөд олон улсын франчайз сүлжээ ресторан, кафе шопийн эрхийг мөн эзэмшдэг. Худалдааны чиглэлээр дэлхийн алдартай брэндүүдийн Монгол дахь албан ёсны дистрибьюторээр ажилладаг. Түүнчлэн үл хөдлөхийн салбарт Түрэлт ХХК, Bluemon Properties охин компаниудаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж байна. Тус групп нь бизнесийн цар хүрээ, тогтвортой өсөлт, нийгэм-эдийн засагт оруулж буй бодит хувь нэмрээрээ 2025 онд '''[https://ikon.mn/n/3g0z Монгол Улсын ТОП 100]''' аж ахуйн нэгжид багтсан. [https://web.archive.org/web/20260224102601/https://www.bluemon.mn/mn/posts/bluemon-top-100?utm_source=chatgpt.com] 2025 онд БльюМон Групп нь үйлчилгээний салбарт оруулсан хувь нэмэр, инноваци ба тогтвортой хөгжлийг дэмжсэн бодлогынхоо хүрээнд Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимаас (МҮХАҮТ) “Оны үйлчилгээний бизнес эрхлэгч” хэмээх нэр хүндтэй шагналыг хүртсэн юм. [https://www.facebook.com/reel/1584063339610952] [https://www.mongolchamber.mn/a/2419] [https://www.facebook.com/reel/2263550710819050] == Үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирал == Цэвээн-Очирын Санжжав (1969 онд Монгол Улс, Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын бизнес эрхлэгч, удирдах албан тушаалтан юм. Тэрээр Монгол Улсад олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг Бльюмон Группийн үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирлаар ажиллаж байна. [https://www.linkedin.com/in/sanjjav-chinggis-tseveen-ochir-82aa36379/] === Намтар === Ц.Санжжав 1969 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Тэрээр 1981–1986 онд [https://www.conservatory.edu.mn/ Монгол Улсын Консерватори]д суралцаж, мэргэжлийн бүжигчний боловсрол эзэмшсэн. Улмаар 1994–1998 онд [https://portal.num.edu.mn/en/ Монгол Улсын Их Сургуулийн] Олон улсын харилцааны сургуульд суралцаж, Олон улсын эдийн засгийн харилцаа мэргэжлээр дээд боловсролын зэрэг хамгаалсан. Ц.Санжав 1985–1991 онд Түмэн-Эх ардын дуу, бүжгийн чуулгад мэргэжлийн бүжигчнээр ажиллаж байв. Үүний дараа бизнесийн салбарт шилжин орж, 1996–1998 онд Орон Зай лаунжийг үүсгэн байгуулж, удирдан ажилласан. 1998 онд тэрээр боловсруулах хүнсний үйлдвэрлэлийн компанид дэд захирлаар томилогдсон. 2001 онд Сан Хэ ХХК-ийн харьяа оёдлын үйлдвэрийн захирлаар ажилласан бөгөөд мөн оноос эхлэн C & C ХХК (2001), New Bull ХХК (2007), Шөлөндө ХХК, Түрэлт ХХК (2009), New Buffalo ХХК (2010) зэрэг олон компанийг үүсгэн байгуулж, удирдсан. Үүний дараа тэрээр Бльюмон Группийг үүсгэн байгуулж, өнөөг хүртэл үүсгэн байгуулагч, Ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ – creativemongolia |url=https://cm.nmma.co/135961/ |access-date=2026-01-19 |language=en-US}}</ref> Ц.Санжжав нь төрөлх Мөст сумынхаа нутгийн иргэдээс бизнес, эдийн засгийн салбарын шилдэг төлөөлөгч хэмээн үнэлэгдэж байсан бөгөөд 2022 онд Монгол Улсын төрийн дээд шагнал болох “Монгол Улсын гавьяат үйлдвэрийн ажилтан” цолоор шагнагдсан юм.<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2022-07-08 |title=“БльюМон” Группийн Ерөнхий захирал Ц.Санжжав “Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан” цол хүртлээ |url=https://ikon.mn/n/2lxc |access-date=2026-01-19 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бизнесийн салбарууд ба үйл ажиллагаа == ==== Олон улсын худалдаа ==== БльюМон Групп нь спорт болон өдөр тутмын хувцас, гутлын ангилалд багтах дараах дэлхийн томоохон брэндүүдийн Монгол Улс дахь албан ёсны дистрибьютер, борлуулагч ба эдгээр брэндийн үйл ажиллагааг Монголын зах зээлд амжилттай өргөжүүлж, Улаанбаатар хот болон бусад бүс нутагт олон салбар дэлгүүрийг хөгжүүлэн ажиллуулж байна. Үүнд:<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [https://www.facebook.com/BlueMonSports Nike] – албан ёсны дистрибьютер * [https://www.facebook.com/ConverseBlueMon Converse] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/VansMongoliaOfficial Vans] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/filamongolia Fila] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/thenorthfacemn The North Face] – албан ёсны борлуулагч [https://web.archive.org/web/20260224102617/https://cnbc.mn/news/h11x8?utm_source=chatgpt.com] ==== Нийтийн хоолны брэндүүд ==== Хоол, ундааны үйлчилгээ нь БльюМон Группийн үндсэн үйл ажиллагааны нэг юм. Тус групп нь Улаанбаатар хотод дотоодын болон олон улсын брэндүүдийн дор 60 гаруй салбар ресторан, хоолны газрыг ажиллуулж байна. Үүнд:<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20260224102520/https://www.bluemon.mn/mn/operations |archive-date=2026-02-24 |url-status=dead}}</ref> * [https://www.facebook.com/tsepub Tse Pub] – чөлөөт хэв маягийн паб * [https://www.facebook.com/thebullhotpot The Bull Hot Pot Restaurant] – Монголын анхны халуун тогооны хамгийн том сүлжээ ресторан * [https://www.facebook.com/Shulundu Шөлөндө] – Түргэн хоолны сүлжээ * [https://www.facebook.com/SuraBluemon Sura Korean Restaurant] – Солонгос хоолны ресторан * [https://www.facebook.com/JignuurBuuz Buuzger] – Монгол үндэсний хоолны сүлжээ * [https://www.facebook.com/dessert39.mongolia Dessert39] – амттан, кофе шопын брэнд [https://web.archive.org/web/20260224102614/https://cnbc.mn/news/h2e2i1?utm_source=chatgpt.com] * [https://www.facebook.com/PepperLunch.mn Pepper Lunch] – Япон гаралтай fast casual ресторан франчайз [https://www.rli.uk.com/pepper-lunch-to-launch-in-mongolia/?utm_source=chatgpt.com] [https://www.linkedin.com/posts/yuto-tago-0066aa5a_zarigmn-activity-7338703620869132290-y7ef/?utm_source=chatgpt.com] [https://en.traicy.com/posts/2025063024902/?utm_source=chatgpt.com] ==== Үл хөдлөх хөрөнгө, барилга ба хөгжүүлэлт ==== * Худалдаа, оффис болон жижиглэнгийн зориулалттай үл хөдлөх хөрөнгийн удирдлага, хөгжүүлэлт * Орон сууц болон бизнесийн зориулалттай үл хөдлөх хөрөнгийн хөгжүүлэлтийн төслүүд * Түрээсийн үйлчилгээ, үл хөдлөх хөрөнгийн менежмент == Компанийн соёл ба нийгмийн нөлөө == Бльюмон Групп нь дотоод манлайллыг хөгжүүлэх, ажилтнуудын бүтээлч оролцоог дэмжихэд онцгой ач холбогдол өгдөг. Үүний хүрээнд “[https://www.facebook.com/reel/858297276726328 Bluemon Got Talent]” зэрэг дотоод арга хэмжээ, манлайллын сургалт, хөгжлийн хөтөлбөрүүдийг тогтмол зохион байгуулж, инновац, хамтын нийгэмлэгийн соёлыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн компанийн соёлын бодлогыг хэрэгжүүлж байна. Тус групп нь ажилтны сэтгэл ханамж, хөдөлмөрийн үнэлэмжийг эрхэмлэдэг хүчирхэг компанийн соёлоороо танигдсан. 25 жилийн ойн хүрээндээ Бльюмон Групп нийт ажилтнууддаа 3.2 тэрбум төгрөгөөс давсан мөнгөн урамшуулал олгосон нь хүний нөөцөд чиглэсэн бодлого, ажилтны оролцоо, үнэнч байдлыг дэмжих хөрөнгө оруулалтыг тодотгосон үйл явдал болсон юм.[https://ikon.mn/n/3kp8] [https://ikon.mn/n/3kgv?utm_source=chatgpt.com] [https://www.facebook.com/reel/1222621853297857] Мөн 25 жилийн ойн үеэр Bluemon Center-ийн Bluemon Gallery-д “Бидний замнал (Our Journey)” нэртэй үзэсгэлэнг зохион байгуулж, группийн түүх, хөгжлийн замнал, хамт олны бодит түүхийг олон нийтэд таниулсан.[https://www.facebook.com/reel/881370121028274/?s=single_unit] [https://www.facebook.com/reel/25286687144286970] [https://web.archive.org/web/20260224102522/https://cnbc.mn/news/h21h9] == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] q6n59kt597olvlr6cjnno8ybmd42jtj Zoomex 0 145185 874117 856569 2026-10-23T21:57:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874117 wikitext text/x-wiki '''Zoomex''' нь криптовалют арилжааны платформ юм. Тус платформ нь 200 гаруй төрлийн криптовалютын фьючерсийн гэрээ зэрэг арилжааны төрөл бүрийн үйлчилгээг санал болгодог.<ref>{{Cite web |last=Mike |first=Lawrence |date=2025-09-22 |title=12 Best DEXs for Perpetual Futures Trading in February 2026 |url=https://coingape.com/cryptocurrency-exchanges/decentralized-exchanges-for-futures-trading/ |access-date=2026-02-11 |website=CoinGape |language=en |archive-date=2026-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205200931/https://coingape.com/cryptocurrency-exchanges/decentralized-exchanges-for-futures-trading/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=BeInCrypto |date=2024-08-02 |title=How Zoomex Exchange Is Revolutionizing Crypto Trading |url=https://beincrypto.com/zoomex-exchange-revolutionizing-crypto-trading/ |access-date=2026-02-11 |website=BeInCrypto |language=en}}</ref> Zoomex нь өгөгдлийн шифрлэлт болон "хүйтэн түрийвч" (cold storage) зэрэг аюулгүй байдлын шийдлүүдийг төвлөрсөн бус санхүүгийн (DeFi) боломжуудтай хослуулсан байдаг.<ref>{{Cite web |date=2023-12-21 |title=Crypto News Flash {{!}} Real-Time Bitcoin & Blockchain News |url=https://www.crypto-news-flash.com/ |access-date=2026-02-11 |language=en-US}}</ref> == Түүх == 2022 онд Zoomex нь ФИФА-гийн хөлбөмбөгийн ДАШТ-д зориулсан тусгай аян зохион байгуулсан. Энэхүү аяны хүрээнд тэд алдарт хөлбөмбөгчин Лионель Мессигийн гарын үсэгтэй шагналыг санал болгож байв.<ref>{{Cite web |last=Soroka |first=Svetlana |date=2022-11-17 |title=ZOOMEX Organizes World Cup Campaign with a Prize Signed by Leo Messi |url=https://partners.coinspeaker.com/zoomex-organizes-world-cup-campaign-with-a-prize-signed-by-leo-messi |access-date=2026-02-11 |website=Coinspeaker |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260910155242/https://partners.coinspeaker.com/zoomex-organizes-world-cup-campaign-with-a-prize-signed-by-leo-messi |archive-date=2026-09-10 |url-status=dead}}</ref> 2022 оны 8-р сарын 11-нд [[Вильярреал КФ]] болон Zoomex компаниуд хамтран ажиллах гэрээ байгуулж, тус платформ нь клубын тухайн улирлын крипто арилжааны албан ёсны түнш болсон. 2022/23 оны улиралд Вильярреал клубын эрэгтэй багийн өмсгөлийн ар талд Zoomex-ийн лого байрласан байна.<ref>{{Cite web |title=Checking your browser before redirecting. |url=https://villarrealcf.es/en/zoomex-villarreal-cf-s-new-official-crypto-exchange-partner/ |access-date=2026-02-11 |website=villarrealcf.es}}</ref><ref>{{Cite web |title=Villarreal CF x Zoomex – Sheldon Herron |url=https://sheldonherron.com/?portfolio-item=villarreal-cf-x-zoomex |access-date=2026-02-11 |language=en }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2023 онд Zoomex нь 2.5 сая долларын шагналын сантай "Zoomex World Trading Champion" олон улсын арилжааны тэмцээнийг эхлүүлсэн. Энэхүү арга хэмжээнд дэлхийн өнцөг булан бүрээс арилжаачид оролцож, ур чадвараа сорьдог.<ref>{{Cite web |date=2023-12-21 |title=Crypto News Flash {{!}} Real-Time Bitcoin & Blockchain News |url=https://www.crypto-news-flash.com/ |access-date=2026-02-11 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=Zoomex Exchange Review: A Detailed Look |url=https://blockchainreporter.net/zoomex-exchange-review-a-detailed-look/ |access-date=2026-02-11 |website=blockchainreporter.net |language=en-US}}</ref> 2023 оны 5-р сарын 18-нд Zoomex нь Формула-2-ын Феррари багийн авьяаслаг жолооч Оливер Берманыг ивээн тэтгэхээ зарлав. Тус компанийн лого Берманы машин болон уралдааны хувцас дээр дүрслэгдсэн байна.<ref>{{Cite web |last=Klichova |first=Kseniia |date=2023-05-18 |title=Zoomex Announces Sponsorship of Ferrari Driver Oliver Bearman and Launches 1 BTC Giveaway to Celebrate |url=https://partners.coinspeaker.com/zoomex-sponsorship-ferrari-driver-oliver-bearman-launches-1-btc-giveaway |access-date=2026-02-11 |website=Coinspeaker |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911131048/https://partners.coinspeaker.com/zoomex-sponsorship-ferrari-driver-oliver-bearman-launches-1-btc-giveaway |archive-date=2026-09-11 |url-status=dead}}</ref> 2025 оны 3-р сард Zoomex нь [[Хаас Ф1|MoneyGram Haas F1 Team]]-ийн албан ёсны түнш болж, Формула-1-ийн ертөнцөд анхны алхмаа хийв.<ref>{{Cite web |last=Chainwire |first=Decrypt / |date=2025-03-18 |title=ZOOMEX becomes an Official Partner of MoneyGram Haas F1 Team 7 |url=https://decrypt.co/310483/zoomex-becomes-an-official-partner-of-moneygram-haas-f1-team-7 |access-date=2026-02-11 |website=Decrypt |language=en-US}}</ref> 2025 оны 10-р сард Zoomex Сингапур дахь TOKEN2049 арга хэмжээнд оролцсон.<ref>{{Cite web |title=Zoomex & Haas F1 on Ethereum and Stablecoins - TOKEN2049 Singapore 2025 |url=https://www.token2049.com/previous-sessions/zoomex-haas-f1-on-ethereum-and-stablecoins---token2049-singapore-2025 |access-date=2026-02-11 |website=www.token2049.com |language=en}}</ref> Тухайн үед Аргентины дэлхийн аварга [[Эмилиано Мартинес]]-ийг брэндийн дэлхийн онцгой элч төлөөлөгчөөр томилсон байна.<ref>{{Cite web |last=Partners |first=Pinion |date=2025-10-16 |title=Zoomex Announces Argentine Football Star Emiliano Martínez as Its Global Exclusive Brand Ambassador {{!}} The AI Journal |url=https://aijourn.com/zoomex-announces-argentine-football-star-emiliano-martinez-as-its-global-exclusive-brand-ambassador/ |access-date=2026-02-11 |website=aijourn.com |language=en-GB}}</ref> 2025 оны 12-р сард "Zoomex Card" албан ёсоор гарсан нь хэрэглэгчдэд дижитал хөрөнгөө ашиглан дэлхий даяар сая сая худалдаачдаар үйлчлүүлэх боломжийг олгосон юм.<ref>{{Cite web |last=BeInCrypto |date=2025-12-26 |title=Zoomex Launches Zoomex Card |url=https://beincrypto.com/zoomex-card-official-launch/ |access-date=2026-02-11 |website=BeInCrypto |language=en}}</ref> == Эшлэл == [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан санхүүгийн компаниуд]] 8nnxng43ewylaribe6iag1jtn34p09o Зүүнгар–Чин улсын дайн 0 147631 874155 873535 2026-10-24T11:02:33Z HorseBro the hemionus 100126 874155 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], ба [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Хятад болон [[Ар Монгол]] | date = 1688–1759 | result = Чин улсын пиррик ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Ар Монгол]], ба [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс эзлэж авсан нь.]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван Гаог хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авхуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу Зүрчид овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Таши нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Жиоцанга болон Таши нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атай цайз руу довтлох үеэр Жиоцанга болон Таши нарыг Мин улсын өөр нэг Зүрчидийн нэг холбоотон Ниган Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Ниган Вайланыг Ташигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь.]] Нурхач нь залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул Хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхач Мин улсын жанжин Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Ниган Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхач жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байгаа нь.]] 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхач ба Хадагийн удирдагчийн хамт ''"луу-барын жанжин"'' цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Ала гэх нутагд шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгооны 30,000 хүчтэй эвслийн хүчийг 1593 онд ялалт юм.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин улсын удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэбаш, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн харьятын нэг хэсэг болж, Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = '''Маргаантай:''' * 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} * 1628–1635{{Sfn|Atwood|2004|p=170}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = '''{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]'''<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] удирдагч [[Лигдэн хаан]] Өвөр Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Манжууд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлож, ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урважээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид дагаар орсон бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид дагаар орсон.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачд]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх|Халхын]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Манж нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} Лигдэн хаан Ууваг гурван өдрийн бүслэлтэд Манж, Хорчин нарт ялагдсан гэж Атвуд тэмдэглэсэн байдаг.{{Sfn|Atwood|2004|p=334}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлоод, Лигдэн хаан дараа Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөр Монголын Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нарын цэргийн эвсэл Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Өвөр Монголын бусад түмэн бослого гаргаж, [[Жаочэнгийн тулалдаан|Жаочэнгийн тулалдаанд]] Аваг, [[Үзэмчин]], [[Сөнөд]], өмнөд Халхын түмний эвсэл Лигдэн хааны эсрэг тэмцсэн боловч Лигдэн хааны эсрэг эвсэл ялагдал хүлээжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} Дараа нь Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтлов. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдэн хаан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} Атвудын хэлснээр 1628–1629 онд Лигдэн хаан Сюаньфу, Датун, Юйлинь зэрэг газруудад довтолжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахайгийн Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгдээд, үүний тулд тэрээр [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдэн хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна Манжид асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Манжууд мөн [[Монгол хаад|Монгол хаадын]] Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1635 оны 6-р сард Лигдэн хааны хүүхдүүд болон эхнэрүүд Манжид дагаар оржээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} 1636 он гэхэд Манжууд Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, дагаар орсон тул Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== {{Main|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон}} [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1643 онд Манж нараас Монголчуудад зориулан гаргасан анхны хуулийн эмхэтгэл{{efn|Үүнийг ''"Лифан Юань Зэли"'' буюу ''"Хамаарал бүхий нутаг дэвсгэрийн шүүхийн хууль, журам"'' гэж нэрлэдэг. Энэхүү хуулийн эмхэтгэлийг [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] ''"Мэнгу лүли"'', харин [[Монгол хэл|Монгол хэлээр]] ''"Монголын цааз бичиг"'' гэж нэрлэдэг.{{sfn|Atwood|2004|p=334}}}} хэрэгжиж эхэлжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=334}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], Халхын [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} [[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]] Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1686 онд Хошуудын ноён Хоорол Чин улсад шилжин оров. Чин улсын эрх баригчид [[Алшаа аймаг|Алшаа]] нутгийг Хооролд өгчээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=310}}{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} ==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ==== == Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *'''{{flag|Чин улс}}''' **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} === Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо === === Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил === === Дайны явц === [[Файл:French news of Galdan's defeat.png|thumb|1696 оны Зүүнгарын [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааныг]] Манжийн [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай Францын мэдээ.]] === Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал === == Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = '''Тодорхой бус:''' *Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн *1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон *Чимидоржийн хэлснээр 8 жил үргэлжилсэн гэж тэмдэглэсэн{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=90}} | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=80}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *'''{{flag|Чин улс}}''' **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=88}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = Илүү их хохирол амссан | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 100,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=87}}–300,000{{sfn|Perdue|2005|p=235}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} 10,000{{sfn|Solomon|Alice|2020|83}} | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 6,000{{sfn|Baabar|1999|p=85}}{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=87}}–10,000{{sfn|Perdue|2005|p=234}} }} == Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = '''Тодорхой бус:''' *Дайн 1729 онд эхэлсэн *1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон | result = '''Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}{{Sfn|Perdue|2005|p=257}}{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}} * Хилийн асуудлыг шийдвэрлэв{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}} * Зүүнгар–Чин улсын хоорондох худалдааны эхлэл{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}} **1734-өөс 1755 он хүртэл үргэлжилсэн{{Sfn|Perdue|2005|p=397}} * Зүүнгарын цэргийн ялалт{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *'''{{flag|Чин улс}}''' **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өөлд]]{{Урвалт}}{{sfn|Atwood|2004|p=452}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Цэвэгдорж]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Данзандорж]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвээнжав{{Зугтсан}}{{sfn|Atwood|2004|p=452}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Данзан{{POW}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=239}} | width = 350px | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 60,000 <small>(1729)</small>{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=93}}<br>{{flag icon|Чин улс}} 60,000 <small>(1730)</small>{{Sfn|Atwood|2004|p=194}} | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 20,000 <small>(1731)</small>{{Sfn|Atwood|2004|p=194}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000 <small>(1732)</small>{{Sfn|Atwood|2004|p=194}} | casualties1 = Хүнд{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=97}} | casualties2 = Хүнд{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=97}} }} === Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа === === Дайны явц === {{Quote|''"...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн [[Ван|ванд]] илгээсэн захидал.{{sfn|Gantulga|2019b|p=13}}}} === Эвлэрэл (1734–1739) === === Худалдаа === == Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь == {{Инфобокс дайн | conflict = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын пиррик ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл * [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = Чин улсын цэргүүд ба Зүүнгарын бослогчид [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүйн тулалдаанд]] байлдаж байгаа нь. | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгаруудыг бүрмөсөн устгаж, [[Өвөр Ази|Өвөр Азид]] ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад урвалтаарее орж, зарим нь Чин улсын талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} [[Хадах]], [[Агуй]] нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. [[Жаохуй]], [[Шүхэдэ]] нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. [[Танкелү]] зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг [[Цэвдэнжав|Цэвдэнжаваас]] боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн гамшигт" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} Амьд үлдсэн Зүүнгарын ард түмнүүдийг ''"[[Өөлд]]"'' хэмээн нэрлэх болсон бөгөөд Атвудын тэмдэглэснээр энэ нь Зүүнгаруудыг доромжилсон утгатай үг байж болзошгүй юм.{{Sfn|Atwood|2004|p=426}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Чин улс мөн [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөний дараа Ойрадын хуучин нутаг дэвсгэр рүү нүүдэллэн ирсэн казахчуудад Тайж цол олгож, алба татвар авч байв. Казахын Их Жүз [[Или мөрөн]] руу нүүдэллэсэн бол Дунд Жүзын, ялангуяа [[Керей]], [[Найман]], [[Уаг]] овгууд [[Зүүнгарын хотгор|Зүүнгарын]] [[Зүүнгарын хотгор|хотгор]] тийш шилжин суурьшжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=294}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} [[Файл:Oirat-map-ru.png|thumb|[[Халимаг|Халимгаас]] гаднах [[Ойрад аялга|Ойрад аялгны]] тархалтыг харуулсан газрын зураг.{{Efn|Маргаантай байгаа аялгуунуудыг үүнд оруулаагүй болно.}}]] Үүний эсрэгээр, 1775 он гэхэд [[Ойрадууд]] тархай бутархай болж, бусад Ойрад бүлгүүдтэй ямар ч холбоогүй болсон байв.{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] орчин үеийн [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] хойд хэсэгт байрлах [[Байдраг гол|Байдраг голын]] савд шилжин суурьшсан бөгөөд хожим нь 1759 он гэхэд орчин үеийн [[Увс аймаг|Увс аймагт]] шилжин суурьшжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=150}} Хойдын зарим хэсгийг [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужын]] Фуюгийн Их Мингадай болгон шилжүүлэн суурьшуулжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} 1697 болон 1702 онд Чин улсад дагаар орсон [[Данжила]], Равдан{{efn|Зүүнгарын Хаант Улсын удирдагч, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хаантай]] битгий андуураарай.}} нарын харьяанд байсан Баянхонгор аймгийн [[Өөлд]] хошууныхныг 1761 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] зүүн хэсэг рүү нүүлгэн шилжүүлжээ. 1764 онд Өөлдүүдийн өөр нэг хэсгийг [[Мянгад|Мянгадуудын]] хамт [[Ховд гол|Ховд голын]] сав газар буюу [[Эрдэнэбүрэн сум|Эрдэнэбүрэн сумын]] орчимд нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Атвудын тэмдэглэснээр, тэд "Монголжсон" ажээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=426}} 1777 онд [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] зүгээс [[Зүүнгарчуудын эх нутаг руугаа хийсэн нүүдэл|эргэн ирсний]] дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнийг бүх Монголчуудыг Чин улсын дор нэгтгэсний илэрхийлэл хэмээн ойлгох болжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=452}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Мөн Чин улсын засгийн газар отог нэгжийг хошуу, сум болгон өөрчилсөн.{{Sfn|Atwood|2004|p=431}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или мөрөн зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History of Mongolia XI |publisher=Soyombo printing |year=2019a |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite journal |last=Umetbaev |first=T. Sh. |last2=Todikova |first2=M. A. |date=2020 |title=Galdan-Tseren and Russia: 1730s–1740s |journal=The Newman in Foreign Policy. |publication-date=2020 |volume=5 |issue=56 |pages=12–17.}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] fd3gyz1lwz21b9x6nbe2j2xhw91k92h 874156 874155 2026-10-24T11:25:31Z HorseBro the hemionus 100126 874156 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], ба [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Хятад болон [[Ар Монгол]] | date = 1688–1759 | result = Чин улсын пиррик ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Ар Монгол]], ба [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс эзлэж авсан нь.]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван Гаог хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авхуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу Зүрчид овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Таши нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Жиоцанга болон Таши нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атай цайз руу довтлох үеэр Жиоцанга болон Таши нарыг Мин улсын өөр нэг Зүрчидийн нэг холбоотон Ниган Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Ниган Вайланыг Ташигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь.]] Нурхач нь залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул Хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхач Мин улсын жанжин Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Ниган Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхач жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байгаа нь.]] 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхач ба Хадагийн удирдагчийн хамт ''"луу-барын жанжин"'' цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Ала гэх нутагд шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгооны 30,000 хүчтэй эвслийн хүчийг 1593 онд ялалт юм.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин улсын удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэбаш, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн харьятын нэг хэсэг болж, Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = '''Маргаантай:''' * 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} * 1628–1635{{Sfn|Atwood|2004|p=170}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = '''{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]'''<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] удирдагч [[Лигдэн хаан]] Өвөр Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Манжууд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлож, ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урважээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид дагаар орсон бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид дагаар орсон.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачд]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх|Халхын]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Манж нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} Лигдэн хаан Ууваг гурван өдрийн бүслэлтэд Манж, Хорчин нарт ялагдсан гэж Атвуд тэмдэглэсэн байдаг.{{Sfn|Atwood|2004|p=334}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлоод, Лигдэн хаан дараа Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөр Монголын Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нарын цэргийн эвсэл Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Өвөр Монголын бусад түмэн бослого гаргаж, [[Жаочэнгийн тулалдаан|Жаочэнгийн тулалдаанд]] Аваг, [[Үзэмчин]], [[Сөнөд]], өмнөд Халхын түмний эвсэл Лигдэн хааны эсрэг тэмцсэн боловч Лигдэн хааны эсрэг эвсэл ялагдал хүлээжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} Дараа нь Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтлов. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдэн хаан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} Атвудын хэлснээр 1628–1629 онд Лигдэн хаан Сюаньфу, Датун, Юйлинь зэрэг газруудад довтолжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахайгийн Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгдээд, үүний тулд тэрээр [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдэн хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна Манжид асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Манжууд мөн [[Монгол хаад|Монгол хаадын]] Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1635 оны 6-р сард Лигдэн хааны хүүхдүүд болон эхнэрүүд Манжид дагаар оржээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} 1636 он гэхэд Манжууд Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, дагаар орсон тул Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== {{Main|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон}} [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1643 онд Манж нараас Монголчуудад зориулан гаргасан анхны хуулийн эмхэтгэл{{efn|Үүнийг ''"Лифан Юань Зэли"'' буюу ''"Хамаарал бүхий нутаг дэвсгэрийн шүүхийн хууль, журам"'' гэж нэрлэдэг. Энэхүү хуулийн эмхэтгэлийг [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] ''"Мэнгу лүли"'', харин [[Монгол хэл|Монгол хэлээр]] ''"Монголын цааз бичиг"'' гэж нэрлэдэг.{{sfn|Atwood|2004|p=334}}}} хэрэгжиж эхэлжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=334}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], Халхын [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} [[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]] Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1686 онд Хошуудын ноён Хоорол Чин улсад шилжин оров. Чин улсын эрх баригчид [[Алшаа аймаг|Алшаа]] нутгийг Хооролд өгчээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=310}}{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} ==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ==== == Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *'''{{flag|Чин улс}}''' **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} === Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо === === Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил === === Дайны явц === [[Файл:French news of Galdan's defeat.png|thumb|1696 оны Зүүнгарын [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааныг]] Манжийн [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай Францын мэдээ.]] === Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал === == Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = '''Тодорхой бус:''' *Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн *1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон *Чимидоржийн хэлснээр 8 жил үргэлжилсэн гэж тэмдэглэсэн{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=90}} | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=80}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *'''{{flag|Чин улс}}''' **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=88}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = Илүү их хохирол амссан | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 100,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=87}}–300,000{{sfn|Perdue|2005|p=235}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} 10,000{{sfn|Solomon|Alice|2020|83}} | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 6,000{{sfn|Baabar|1999|p=85}}{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=87}}–10,000{{sfn|Perdue|2005|p=234}} }} == Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = '''Тодорхой бус:''' *Дайн 1729 онд эхэлсэн *1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон | result = '''Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}{{Sfn|Perdue|2005|p=257}}{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}} * Хилийн асуудлыг шийдвэрлэв{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}} * Зүүнгар–Чин улсын хоорондох худалдааны эхлэл{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}} **1734-өөс 1755 он хүртэл үргэлжилсэн{{Sfn|Perdue|2005|p=397}} * Зүүнгарын цэргийн ялалт{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}} * Чин улс Зүүнгарыг эзлэн авч чадаагүй нь{{sfn|Zlatkin|1983|p=248}} * Зүүнгар [[Ар Монгол|Халхыг]] байлдан дагуулж чадаагүй{{sfn|Zlatkin|1983|p=248}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *'''{{flag|Чин улс}}''' **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өөлд]]{{Урвалт}}{{sfn|Atwood|2004|p=452}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Цэвэгдорж]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Данзандорж]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвээнжав{{Зугтсан}}{{sfn|Atwood|2004|p=452}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Данзан{{POW}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=239}} | width = 350px | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 60,000 <small>(1729)</small>{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=93}}<br>{{flag icon|Чин улс}} 60,000 <small>(1730)</small>{{Sfn|Atwood|2004|p=194}} | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 20,000 <small>(1731)</small>{{Sfn|Atwood|2004|p=194}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000 <small>(1732)</small>{{Sfn|Atwood|2004|p=194}} | casualties1 = Хүнд,{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=97}} гэхдээ Чин улсаас бага хохирол амссан гэж тэмдэглэгдсэн{{sfn|Zlatkin|1983|p=248}} | casualties2 = Хүнд{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=97}} }} === Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа === === Дайны явц === {{Quote|''"...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн [[Ван|ванд]] илгээсэн захидал.{{sfn|Gantulga|2019b|p=13}}}} === Эвлэрэл (1734–1739) === === Худалдаа === == Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь == {{Инфобокс дайн | conflict = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын пиррик ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл * [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = Чин улсын цэргүүд ба Зүүнгарын бослогчид [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүйн тулалдаанд]] байлдаж байгаа нь. | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгаруудыг бүрмөсөн устгаж, [[Өвөр Ази|Өвөр Азид]] ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад урвалтаарее орж, зарим нь Чин улсын талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} [[Хадах]], [[Агуй]] нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. [[Жаохуй]], [[Шүхэдэ]] нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. [[Танкелү]] зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг [[Цэвдэнжав|Цэвдэнжаваас]] боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн гамшигт" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} Амьд үлдсэн Зүүнгарын ард түмнүүдийг ''"[[Өөлд]]"'' хэмээн нэрлэх болсон бөгөөд Атвудын тэмдэглэснээр энэ нь Зүүнгаруудыг доромжилсон утгатай үг байж болзошгүй юм.{{Sfn|Atwood|2004|p=426}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Чин улс мөн [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөний дараа Ойрадын хуучин нутаг дэвсгэр рүү нүүдэллэн ирсэн казахчуудад Тайж цол олгож, алба татвар авч байв. Казахын Их Жүз [[Или мөрөн]] руу нүүдэллэсэн бол Дунд Жүзын, ялангуяа [[Керей]], [[Найман]], [[Уаг]] овгууд [[Зүүнгарын хотгор|Зүүнгарын]] [[Зүүнгарын хотгор|хотгор]] тийш шилжин суурьшжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=294}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} [[Файл:Oirat-map-ru.png|thumb|[[Халимаг|Халимгаас]] гаднах [[Ойрад аялга|Ойрад аялгны]] тархалтыг харуулсан газрын зураг.{{Efn|Маргаантай байгаа аялгуунуудыг үүнд оруулаагүй болно.}}]] Үүний эсрэгээр, 1775 он гэхэд [[Ойрадууд]] тархай бутархай болж, бусад Ойрад бүлгүүдтэй ямар ч холбоогүй болсон байв.{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] орчин үеийн [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] хойд хэсэгт байрлах [[Байдраг гол|Байдраг голын]] савд шилжин суурьшсан бөгөөд хожим нь 1759 он гэхэд орчин үеийн [[Увс аймаг|Увс аймагт]] шилжин суурьшжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=150}} Хойдын зарим хэсгийг [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужын]] Фуюгийн Их Мингадай болгон шилжүүлэн суурьшуулжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} 1697 болон 1702 онд Чин улсад дагаар орсон [[Данжила]], Равдан{{efn|Зүүнгарын Хаант Улсын удирдагч, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хаантай]] битгий андуураарай.}} нарын харьяанд байсан Баянхонгор аймгийн [[Өөлд]] хошууныхныг 1761 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] зүүн хэсэг рүү нүүлгэн шилжүүлжээ. 1764 онд Өөлдүүдийн өөр нэг хэсгийг [[Мянгад|Мянгадуудын]] хамт [[Ховд гол|Ховд голын]] сав газар буюу [[Эрдэнэбүрэн сум|Эрдэнэбүрэн сумын]] орчимд нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Атвудын тэмдэглэснээр, тэд "Монголжсон" ажээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=426}} 1777 онд [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] зүгээс [[Зүүнгарчуудын эх нутаг руугаа хийсэн нүүдэл|эргэн ирсний]] дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнийг бүх Монголчуудыг Чин улсын дор нэгтгэсний илэрхийлэл хэмээн ойлгох болжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=452}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Мөн Чин улсын засгийн газар отог нэгжийг хошуу, сум болгон өөрчилсөн.{{Sfn|Atwood|2004|p=431}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или мөрөн зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History of Mongolia XI |publisher=Soyombo printing |year=2019a |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite journal |last=Umetbaev |first=T. Sh. |last2=Todikova |first2=M. A. |date=2020 |title=Galdan-Tseren and Russia: 1730s–1740s |journal=The Newman in Foreign Policy. |publication-date=2020 |volume=5 |issue=56 |pages=12–17.}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 6g68rcghblnfk0w0w62zfycspbnqmbi Загвар:Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс 10 148984 874148 874083 2026-10-24T09:29:12Z Egzs 88168 нэмэлт өөрчлөлт 874148 wikitext text/x-wiki {{Navbox | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | name = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс | title = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = [[Файл:State_emblem_of_the_People's_republic_of_Mongolia_(1960–1992).svg|center|75px]] | listclass = hlist | group1 = '''Түүх''' | list1 = * [[Ардын хувьсгал]] * [[Зүүнтний бодлого]] ** [[Баруунтан]] ** [[Зүүнтэн]] * [[1932 оны зэвсэгт бослого]] * [[Шинэ эргэлтийн бодлого]] * [[Лхүмбийн хэрэг]] * [[Их Хэлмэгдүүлэлт]] * [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|Тусгаар тогтнол]] * [[Монгол ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ийн гишүүнчлэл]] * [[Союз-39]] * [[Сэхээтний төөрөгдөл]] * [[Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа|Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа]] * [[Өөрчлөн байгуулалт]] * [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|Ардчилсан хувьсгал]] | group2 = '''Улс төр''' | list2 = * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн Хууль]] * [[Сайд нарын Зөвлөл]] ** [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|Ерөнхий сайд]] * [[Ардын Их Хурал]] ** [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид|Тэргүүлэгчид]] * [[Улсын Бага Хурал]] ** [[Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчид|Тэргүүлэгчид]] * [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|Улс төрийн Товчоо]] ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо|Төв Хороо]] * [[Монголын Ардын Арми]] | group3 = '''Газарзүй''' | list3 = * [[Улаанбаатар]] * [[БНМАУ-ын засаг захиргааны нэгж|Засаг захиргааны нэгж]] * [[Монгол-Хятадын хил]] * [[Монгол-Оросын хил]] ** [["БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1958 оны гэрээ|1958]] ** [[“БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1976 оны гэрээ|1976]] | group4 = ''' Дайн ''' | list4 = * [[Халх голын дайн]] * [[Монгол улс дэлхийн хоёрдугаар дайны үед|Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] * [[БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж]] * [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | group5 = ''' [[БНМАУ-ын эдийн засаг|Эдийн засаг]] ''' | list5 = * [[Төгрөг]] ** [[Данзан доллар]] * [[Анхдугаар 5 жилийн төлөвлөгөө]] * [[Нэгдэл]] * [[Атрын аян]] * [[Эрдэнэт үйлдвэр]] * [[Дархан]] * [[АПУ]] * [[Улаанбаатар төмөр зам]] * [[Монголын Уул уурхай|Уул уурхай]] * [[Монгол улсын "Их өр"|Их өр]] | group6 = ''' Нийгэм ''' | list6 = * [[Транс-Монголын төмөр зам]] * [[Соёлын довтолгоо]] * [[Нэгдэлжих хөдөлгөөн]] * [[Монголын кино|Кино урлаг]] * [[Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа]] * [[Сэхээтэн]] * [[Боловсрол]] * [[Бүх нийтээр бичигтэн болсон түүх]] * [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]] * [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэл]] * [[Монголын Пионерын Байгууллага|Пионер]] * [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Шашин шүтлэг]] }}<noinclude> 2yb5a225j22hdzdt9z51adz0p91s15k Наваанжанцангийн болд 0 148988 874105 2026-10-23T13:50:04Z Bold ananda 108486 УГЗ Наваанжанцангийн Болд найруулагчийн намтар, уран бүтээлийн жагсаалт 874105 wikitext text/x-wiki {{Уран бүтээлчийн намтар|Нэр=Наваанжанцангийн Болд|Зураг=|Зургийн тайлбар=|Төрсөн газар=[[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]]|Мэргэжил=Театр, киноны найруулагч, продюсер, зохиолч|Шагнал=[[Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]] (2021)<br>[[Алтан гадас одон]] (2016)<br>[[Соёлын Тэргүүний Ажилтан]]}} '''Наваанжанцангийн Болд''' нь Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн, театр, киноны нэрт найруулагч, соёлын зүтгэлтэн, продюсер, зохиолч хүн юм. Тэрээр үндэсний болон олон улсын чанартай томоохон түүхэн баяр наадам, соёлын арга хэмжээнүүдийг найруулан зохион байгуулж, театрын урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан уран бүтээлч билээ.<ref>{{Cite news |title= |url= |access-date=}}</ref> == Боловсрол == * 1976–1978 онд УБИС-ийн Кино драмын ангид суралцсан. * 1979–1985 онд [[Украин]] улсын [[Киев]] хотын И. К. Карпенко-Карыйн нэрэмжит Театр урлагийн дээд сургуулийг (ТУДС) найруулагч мэргэжлээр төгссөн. == Ажил эрхлэлт == * 1985–1989 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Хөгжимт жүжгийн театрт уран сайхны удирдагч, найруулагч * 1990–1991 онд «Түмэн эх» чуулгын найруулагч * 1999–2004 онд [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Театрт]] (УДЭТ) найруулагч * 2007–2016 онд Үндэсний Урлагийн Их Театрт (ҮУИТ) дэд захирал * 2016–2018 онд БСШУСЯ-ны Соёл, урлагийн бодлогын газрын даргаар тус тус ажиллаж байжээ. == Уран бүтээлийн онцлог, шагнал == Н. Болд найруулагчийн 2000 онд УДЭТ-ын тайзнаа тавьсан А. Гриний ''“Аранзал дарвуулт хөлөг”'' жүжиг нь жүжгийн санааг өргөсөн аятайхан тавилт, үйл явдлын агаар орчныг бүрдүүлсэн хийгээд ерөнхий атмосфер нь зөв болж чадсан хэмээн үнэлэгддэг. Тэрээр 2001 онд тавьсан С. Жаргалсайханы ''“Би эрчүүдийг хүснэ”'' драмын жүжгээрээ '''Оросын Олон улсын театрын наадмын тэргүүн шагнал''' хүртжээ. Монголын соёл, урлагийн салбарт оруулсан хувь нэмрийг нь өндрөөр үнэлж, Соёлын Тэргүүний Ажилтан (СТА) цол тэмдэг, 2016 онд Төрийн дээд шагнал '''[[Алтан гадас одон]]'''-гоор шагнасан бөгөөд улмаар 2021 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар '''[[Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]]''' (УГЗ) цол хүртээсэн байна. == Уран бүтээлийн жагсаалт == === Найруулагчаар ажилласан жүжгүүд === * 1983: "Аз жаргалын цэцэг" хөгжимт үлгэрийн жүжиг (Украин улс, Ворошиловград хот) * 1984: "Баядера" оперетта (Украин улс, Киев хотын опереттын театр) * 1985: "Калифорний оршуулга" эмгэнэлт инээдмийн жүжиг (Украин улс, Черкасс хотын драмын театр) * 1985: "Хурим" (Дорнод аймаг) * 1986: "Сэтгэлд харвасан туяа" (Дорнод аймаг) * 1986: "Дарга орлосон сард" (Дорнод аймаг) * 1986: "Дөшинжирмийнхэн" (Дорнод аймаг) * 1986: "Нээлттэй хурал үргэлжилж байна" (Дорнод аймаг) * 1987: "Учиртай гурван толгой" дуурь (Дорнод аймаг) * 1987: "Арвай хээрийн талд" инээдмийн жүжиг (Дорнод аймгийн Эрээнцав САА) * 1988: "Яаралтай цахилгаан" (Дорнод аймаг) * 1989: "Шуурга" (Дорнод аймаг) * 1993: "Өрлөг жанжны өчил" (УДЭТ, Г. Доржсамбуутай хамтарсан) * 2000: "Аранзал дарвуулт хөлөг" /Улаан дарвуулт хөлөг/ (УДЭТ) * 2001: "Би эрчүүдийг хүснэ" (УДЭТ) * 2001: "Тэмүжин" (УДЭТ) * 2002: "Жамухын нууц" /Жамуха/ (УДЭТ) * 2003: "Дурлал яг үлгэр шиг, бас үхэл шиг" (УДЭТ) * 2003: "Шөнө дундын бүжиг" (Хувьсал продакшн / УДЭТ) * 2003: "Галзуу хот" (Хүүхэлдэйн театр) * 2004: "Стриптиз блюз" (Цүки хаус театр) * 2005: "Зун орсон цас" мюзикл (Гайз, УДБЭТ) * 2006: "Нэг л уучилья" (Цүки хаус театр) * 2006: "Чингис хаан" рок дуурь (ҮУИТ / Цэргийн дуу бүжгийн эрдмийн чуулга) * 2007: "Янаг дурлал" /Янаг жаргал/ мюзикл (Улсын цирк, Gas-666 хамтлаг) * 2008: "Үлэмжийн чанар" дуулалт жүжиг (ҮУИТ / УДБЭТ) * 2012: "Найрын ширээний ууц" мюзикл (Соёлын Төв Өргөө) * 2014: "Балжин хатан" (Дорнод аймаг, Баян-Уул сум) * 2015: "Хүүхнүүдийн armi" (С. Сосорын хамт) * 2016: "Сүүдэргүй сүүдэр" (С. Сосорын хамт) === Төрийн концерт, наадам, олон нийтийн арга хэмжээ === * 1985: Октябрийн хувьсгалын 68 жилийн ойд зориулсан хүндэтгэлийн koncert (Дорнод ХЖТ) * 1987: МҮЭ-ийн XIII их хуралд зориулсан хүндэтгэлийн концерт (Дорнод ХЖТ) * 1988: ЗХУ-ын Чита мужид болсон БНМАУ-ын Дорнод аймгийн соёл урлагийн өдрүүдийн концерт (ЗХУ, Чита хот) * 1989: “Мөнх тэнгэрийн дор” Халх голын ялалтын 50 жилийн ойд зориулсан Төрийн концерт (Дорнод ХЖТ) * 1991: “Монголын нууц товчоо”-ны 750 жилийн ойн Төрийн концерт (СТӨ) * 2003: “Миний шинэ орон зай” МУГЖ Т. Ариунаагийн бие даасан тоглолт (UB палас) * 2003: “Төрийн сүлд өршөө” АЖ П. Цэрэндагвын уран бүтээлийн цэнгүүн (УДЭТ) * 2003: “Гэгээн Муза-2003” анхдугаар наадам (УДЭТ) * 2003: “Жүжигчид дуулж байна” Улсын анхдугаар уралдаан (УДЭТ) * 2004: “Миний амьдралын 100 жил” АЖ Д. Мэндбаярын уран бүтээлийн цэнгүүн (УДЭТ) * 2004: “Тэнгэрт өргөх цацал” АПУ компанийн 80 жилийн ойн хүндэтгэлийн toglolt (СТӨ) * 2004: “Ханьсахын жаргал” дуучин Д. Батсайхан, G. Эрдэнэтунгалаг нарын тоглолт (UB палас) * 2004: “Түгээмэл аялгуу” СГЗ Ү. Хүрэлбаатарын уран бүтээлийн тоглолт (Монгол бөхийн өргөө) * 2005: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 799 жил, АХ-ын 84 жилийн ойн Үндэсний баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2005: Япон улсын Нагоя хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн тоглолт (Япон улс) * 2005: “Сэтгэлийн гэгээ ээж” МУГЖ Д. Энхзулын уран бүтээлийн тоглолт (МБӨргөө) * 2005: “Миний Монгол” МУГЖ Ц. Түвшинтөгсийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨргөө) * 2005: “Санасан шүү...” МУГЖ С. Цогтсайхан, СТА Б. Батмэнд нарын тоглолт (UB палас) * 2005: Сүхбаатар дүүрэг байгуулагдсаны 40 жилийн ой хүндэтгэлийн концерт (СТӨ) * 2005: “Сэтгэлийн гэгээтэй дүрүүд” АЖ Ж. Лхамхүүгийн уран бүтээлийн тоглолт (СТӨ) * 2005: “Цэнгийн алтан ээмэг” СТА С. Нэргүйн бие даасан анхны тоглолт (UB палас) * 2006: Д. Нацагдоржийн мэндэлсний 100 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (УДБЭТ) * 2006: “Театр, жүжиг, би...” АЖ Б. Мөнхдоржийн уран бүтээлийн тоглолт (УДЭТ) * 2006, 2007: Их эзэн Чингис хааны хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлэх дэг, ёслол (Д. Сүхбаатарын талбай) * 2006: Улаанбаатар чуулгын анхны тоглолт (СТӨ) * 2006, 2007, 2010: “Гоёл” наадам (СТӨ / УДЭТ) * 2006, 2008: “Miss Mongolia” тоглолт (СТӨ / УДЭТ) * 2007: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 801 жил, Ардын хувьсгалын 86 жилийн ойн Үндэсний их баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2007: Зүүн өмнөд Азийн олон улсын ЭКСПО наадмын урлагийн тоглолт (БНХАУ, Жилин муж) * 2007: “NUANS Popera Concert” тоглолт (UB палас) * 2008: Монгол улсад авто тээврийн салбар үүсч хөгжсөний 85 жилийн ойн баяр наадам (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2008: Испани Зарагоза хотноо болсон Дэлхийн Экспо наадмын урлагийн тоглолт (Испани) * 2008: “Хүү нь тандаа” дуучин Баярын Хонгорын уран бүтээлийн тоглолт (UB палас) * 2008: “Гоолингоо” СТА Д. Бурмаагийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2008: “Би чамд хайртай” СТА Д. Хишигбаяр, Р. Дэлгэрмаа нарын тоглолт (Улсын цирк) * 2009: Улаанбаатар төмөр замын 60 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭТ) * 2009: “Хөсөгтөн” хамтлагийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2009: “Дөрвөн цагийн аяз буюу Миний Монголын аялгуу” тоглолт (МБӨ) * 2010: БНХАУ-ын Шанхай хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн хөтөлбөр (БНХАУ) * 2010: Үндэсний дуу бүжгийн эрдмийн чуулгын 60 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭЧ) * 2010: “Ардын дуу” СТА Л. Баяр-Эрдэнийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2010: “Миний нутаг” СТА Д. Амаржаргалын уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2011: Улаанбаатар хот үүсэн байгуулагдсаны 372 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (СТӨ) * 2011: “Түмэндээ өргөх дуу” МУГЖ С. Ганзоригийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2011: Тусгаар тогтнолын талбайн гэрэлт хөшөөний нээлтийн ёслол (Тусгаар тогтнолын талбай) * 2011: “Улаанбаатар кино наадам-Academy awards-2011” наадам (ҮДБЭТ) * 2011: “Цасан бороо” Мотив хамтлагийн тоглолт (МБӨ) * 2012: БНСУ-ын Ёосү (Yeosu) хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн хөтөлбөр (БНСУ) * 2012: “Нэг л дотно” дуу, яруу найргийн цэнгүүн (МБӨ) * 2012: “Хонгорхон чамдаа” СТА Э. Оюумаагийн уран бүтээлийн тоглолт (Улсын цирк) * 2013: БНХАУ-д болсон Олон улсын ардын урлагийн наадам (БНХАУ, Жинин муж) * 2013: “Хатан салхины аялгуу” МУГЖ С. Цогтсайханы уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2013: “Хүрээ дуунууд” МУГЖ Л. Чулуунчимэгийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2013: “Урлагийн зүрх” СТА Б. Болдбаатарын уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2013: “Салхины дууль” Хүннү гүрний 2222 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭЧ) * 2014: БНХАУ-д болсон Монголын соёлын өдрүүд (БНХАУ, Бээжин хот) * 2015: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 809 жил, Ардын хувьсгалын 94 жилийн Үндэсний их баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2015: Хубилай Сэцэн хааны мэндэлсний 800 жилийн ойн “Монгол Төрийн их дуулал” гала-тоглолт (Д. Сүхбаатарын талбай) * 2015: “Нар зөвийн эх орон” СГЗ А. Эрдэнэ-Очирын утга уянгын цэнгүүн (Улаанбаатар палас) * 2015: Хүүхдийн хөдөлгөөн, байгууллага үүсеж хөгжсөний 90 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (СТӨргөө) * 2016: ОХУ-д болсон Монголын урлагийн мастеруудын тоглолт (ОХУ, Москва хот) * 2016: Олон улсын ардын урлагийн наадмын хүндэтгэлийн тоглолт (БНХАУ, Хэнэнь муж) * 2018: “Спасибо Россия” ОХУ-ын соёл урлагийн сургууль төгсөгчдийн нэгдсэн тоглолт (РЦНК) * 2018: “Амьдрал мэт театр” уран бүтээлийн тоглолт (СТӨ) * 2018: “Эх талын шуранхай” Дорнод аймгийн ХЖТ-ын 70 жилийн ойн концерт (Чойбалсан хот) * 2018: Соёлын төв өргөөний 30 жилийн ойд зориулсан гала-тоглолтууд (СТӨ) * 2021: Монгол Улсын Үндэсний номын сангийн 100 жилийн ойн хүндэтгэлийн арга хэмжээ (СТӨргөө) * 2022: Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын 30 жилийн ойн наадмын нээлт (Сэлэнгэ аймаг, Мандал сум) * 2023: Зүүн азийн залуучуудын спортын их наадмын нээлт, хаалт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн, Төв талбай) * 2023: "Ардын дуу мину" бүрэн хэмжээний концерт (ҮУИТеатр) * 2023: МУГЖ Ш. Даваахүүгийн нэрэмжит Монголын үндэстэн ястны ардын богино дуу дуулаачдын ОУ-ын уралдааны концерт (“Хүн театр”) * 2023: МУ-ын ХБ, АЖ Д. Цэрэндагва, Д. Мэндбаяр нарын хүндэтгэлийн арга хэмжээ (Корпорейт конвейшн центр) * 2023: "Ханьсах сэтгэлийн дуу" concert (ҮУИТеатр) * 2023: Говьсүмбэр аймаг байгуулагдсаны 70 жилийн ойн наадмын нээлт, хаалт (Говьсүмбэр аймаг) * 2024: "Жигүүр гранд" компаний ерөнхийлөгч Д. Баттөрийн хүндэтгэлийн тоглолт (Шангри-ла холл) 7fltkn8xfhmsu9l84itv4j2y2vg79ez Цахилгаан динамик 0 148989 874107 2026-10-23T14:18:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:VFPt Solenoid correct2.svg|thumb|293x293px]] '''Цахилгаан динамик''' нь цахилгаан соронзон орон зайг хамгийн ерөнхий хэлбэрээр нь (өөрөөр хэлбэл цаг хугацаанаас хамааралтай хувьсах талбаруудыг авч үздэг) болон цахилгаан цэнэгтэй биетүүдтэй харилцан үйлчлэлийг (цахилг..." 874107 wikitext text/x-wiki [[Файл:VFPt Solenoid correct2.svg|thumb|293x293px]] '''Цахилгаан динамик''' нь цахилгаан соронзон орон зайг хамгийн ерөнхий хэлбэрээр нь (өөрөөр хэлбэл цаг хугацаанаас хамааралтай хувьсах талбаруудыг авч үздэг) болон цахилгаан цэнэгтэй биетүүдтэй харилцан үйлчлэлийг (цахилгаан соронзон харилцан үйлчлэл) судалдаг физикийн салбар юм. Цахилгаан динамикийн сэдэвт цахилгаан ба соронзон үзэгдлүүдийн хоорондын хамаарал, цахилгаан соронзон цацраг (янз бүрийн нөхцөлд, чөлөөт болон материтай харилцан үйлчлэлцэх янз бүрийн тохиолдолд), цахилгаан гүйдэл (ерөнхийдөө хувьсах) болон түүний цахилгаан соронзон оронтой харилцан үйлчлэл (энэ тохиолдолд цахилгаан гүйдлийг хөдөлж буй цэнэгтэй бөөмсийн багц гэж үзэж болно) багтдаг. Цэнэглэгдсэн биетүүдийн хоорондох аливаа цахилгаан ба соронзон харилцан үйлчлэлийг орчин үеийн физикт цахилгаан соронзон орон зайгаар дамжин хэрэгждэг гэж үздэг тул цахилгаан динамикийн сэдэв юм. 7cb7q5ztil01h8xys64qrmq6i6whklg Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэг 0 148990 874110 2026-10-23T15:38:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Arms of the Royal Society.svg|thumb]] [[Файл:Royal Society 20040420.jpg|thumb|307x307px]] '''Байгалийн тухай мэдлэгийг хөгжүүлэх Эзэн хааны нийгэмлэг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Royal Society of London for Improving Natural Knowledge''), '''Эзэн хааны нийгэмлэг''' (''Royal Society'') — Их Британий тэргүүлэх шинжлэх ухааны нийгэм..." 874110 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arms of the Royal Society.svg|thumb]] [[Файл:Royal Society 20040420.jpg|thumb|307x307px]] '''Байгалийн тухай мэдлэгийг хөгжүүлэх Эзэн хааны нийгэмлэг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Royal Society of London for Improving Natural Knowledge''), '''Эзэн хааны нийгэмлэг''' (''Royal Society'') — Их Британий тэргүүлэх шинжлэх ухааны нийгэмлэг бөгөөд 1660 онд байгуулагдаж 1662 онд эзэн хааны зарлигаар баталгаажуулсан дэлхийн хамгийн эртний нийгэмлэгүүдийн нэг юм. Нийгэмлэгийн уриа бол - ''«Nullius in verba»'' (латин хэлээр «Хэнийг ч үгээр бус, хэний ч үгэнд суурилахгүй») — гэдэг нь нэр хүндтэй хүний үгээр бус зөвхөн ​​туршилт, тооцооллоос гарсан нотолгоо байх ёстой гэсэн санаа агуулж байгаа юм. Засгийн газраас дэмжигддэг хувийн байгууллага болохын хувьд тус нийгэмлэг нь Их Британид шинжлэх ухааны судалгааг зохион байгуулах, хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд шинжлэх ухааны бодлогын гол асуудлуудаар зөвлөх байгууллага болдог байна. Нийгэмлэг 1 мянга гаруй гишүүнтэй юм. Эрхэм зорилго, чиг үүргийнхээ хувьд Эзэн хааны Нийгэмлэг нь Британийн шинжлэх ухааны академи буюу заримдаа "Британийн Шинжлэх Ухааны Академи" гэж нэрлэгддэг. Гэсэн хэдий ч 1901 онд тус Нийгэмлэгийн санаачилгаар тусдаа онцгой Британийн академи байгуулагдсан байна. 1665 оноос Эзэн хааны нийгэмлэг дэлхийн хамгийн ууган шинжлэх ухааны "''Philosophical Transactions of the Royal Society"'' (Phil. Trans.) сэтгүүл хэвлэн гаргаж ирсэн байна. == Түүх == [[Файл:Portrait of The Honourable Robert Boyle (1627 - 1691) Wellcome M0006615.jpg|thumb]] Эзэн хааны Нийгэмлэг байгуулагдахаас өмнө 1645 оноос Лондонд, 1648 оноос Оксфордод уулздаг байсан "Үл үзэгдэх Коллеж" байв. Энд [[Роберт Бойл]], [[Жон Уилкинс]], [[Жон Эвелин]] нар тэргүүлж байсан санаа нийлсэн ухаантнуудын хувийн клуб байжээ. Эдгээр хүмүүсийн анхны албан ёсны уулзалт 1660 оны 11-р сарын 28-нд Лондонгийн Грешам коллеж ([[Англи хэл|англи.]] ''Gresham College'') -д болсон хурлын тэмдэглэл байдаг. Роберт Бойл тус нийгэмлэгийн дүрмийг боловсруулсан байна. Тус нийгэмлэгийн зорилго нь "бурханлиг, метафизик, ёс суртахуун, улс төр, дүрэм, уран илтгэх урлаг, логиктой зөрчилдөхгүйгээр туршилтаар дамжуулан байгалийн болон бүх ашигтай урлагийн талаарх мэдлэгийг сайжруулах" явдал гэж заасан байна. Хоёр жилийн дараа эзэн хаан [[II Чарльз]] тус нийгэмлэгийг олон нийтийн байгууллага болгон өргөмжилсөн бөгөөд нийгэмлэг байгуулагдсан анхны албан ёсны уулзалт 1663 оны 4-р сарын 22-нд болсон ажээ. 1663 оноос нийгэмлэг албан ёсоор «The Royal Society of London for Improving Natural Knowledge» гэж нэрлэгдэж байсан бөгөөд орчин цагт — «The Royal Society» гэгддэг байна. 1873-1967 онуудад төв байр нь Пикадилли гудамжны Бёрлингтон-хаусд байрлаж байсан. Берлингтон-Хаус багтаамж багатай байснаас шалтгаалан 1967 онд нийгэмлэгийн төв байр Карлтон-Хаус-Террас руу нүүсэн байна. 1945 оны 3-р сарын 22-нд Эзэн хааны нийгэмлэгт анхны эмэгтэй гишүүд сонгогдсон байна. 1947 онд эмэгтэй математикч Мэри Картрайт Эзэн хааны нийгэмлэгийн гишүүнээр сонгогдсон анхны эмэгтэй болжээ. === Нийгэмлэгийг үүсгэн байгуулагч анхны гишүүд === * Ральф Батерст (1620—1704) * Уильям Болл (1627—1690) * Роберт Бойль (1627—1691) * Уильям Браункер (1620—1684) * Александр Брюс (1629—1681) * Жонатан Годдард (1617—1675) * Абрахам Хилл (1633—1721) * Сэр Роберт Морэй (1608—1673) * Сэр Пол Нейл (1613—1686) * Сэр Уильям Петти (1623—1687) * Лоуренс Рук (1622—1662) * Жон Уилкинс (1614—1672) * Сэр Кристофер Рен (1632—1723) == Эзэн хааны нийгэмлэгийн Ерөнхийлөгч нар == === 17-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог, нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- |1 |Роберт Морэй |''Sir Robert Moray'' | align="center" |1660—1662 | rowspan="7" align="center" |II Чарльз |- |2 |Уильям Браункер |''William Brouncker, 2nd Viscount Brouncker'' | align="center" |1662—1677 |- |3 |Жозеф Уильямсон |''Sir Joseph Williamson'' | align="center" |1677—1680 |- |4 |Кристофер Рен |''Sir Christopher Wren'' | align="center" |1680—1682 |- |5 |Жон Хоскинс |''Sir John Hoskyns, 2nd Baronet'' | align="center" |1682—1683 |- |6 |Сирил Вич |''Sir Cyril Wyche'' | align="center" |1683—1684 |- | rowspan="2" |7 | rowspan="2" |Сэмюэл Пипс | rowspan="2" |''Samuel Pepys'' | rowspan="2" align="center" |1684—1686 |- | rowspan="2" align="center" |[[II Жэймс|II Жэймс Стюарт]] |- |8 |Жон Вон |''John Vaughan, 3rd Earl of Carbery'' | align="center" |1686—1689 |- |9 |Томас Пембрук |''Thomas Herbert, 8th Earl of Pembroke'' | align="center" |1689—1690 | rowspan="2" align="center" |II Мариа Ораны III Вильхельм |- |10 |Роберт Саутвелл |''Sir Robert Southwell'' | align="center" |1690—1695 |- |11 |Чарльз Монтегю |''Charles Montagu, 1st Earl of Halifax'' | align="center" |1695—1698 | rowspan="2" align="center" |Ораны III Вильхельм |- | rowspan="2" |12 | rowspan="2" |Жон Сомерс | rowspan="2" |''John Somers, 1st Baron Somers'' | rowspan="2" align="center" |1698—1703 |- | rowspan="2" align="center" |Анна |- | | | | |} === 18-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- | rowspan="2" |13 | rowspan="2" |[[Исаак Ньютон]] | rowspan="2" |''Sir Isaac Newton'' | rowspan="2" align="center" |1703—1727 | align="center" |Анна |- | align="center" | [[I Жорж (Их Британийн хаан)|I]] [[I Жорж (Их Британийн хаан)|Жорж]] |- |14 |Ганс Слоан |''Sir Hans Sloane, 1st Baronet'' | align="center" |1727—1741 | rowspan="3" align="center" |[[II Жорж]] |- |15 |Мартин Фолкс |''Martin Folkes'' | align="center" |1741—1752 |- | rowspan="2" |16 | rowspan="2" |Жорж Паркер | rowspan="2" |''George Parker, 2nd Earl of Macclesfield'' | rowspan="2" align="center" |1752—1764 |- | rowspan="7" align="center" |[[III Жорж]] |- |17 |Жеймс Дуглас |''James Douglas, 14th Earl of Morton'' | align="center" |1764—1768 |- |18 |Жеймс Берроу |''Sir James Burrow'' | align="center" |1768—1768 |- |19 |Жеймс Вест |''James West'' | align="center" |1768—1772 |- |20 |Жеймс Берроу |''Sir James Burrow'' | align="center" |1772—1772 |- |21 |Жон Прингл |''Sir John Pringle, 1st Baronet'' | align="center" |1772—1778 |- |22 |Жозеф Бэнкс |''Sir Joseph Banks, 1st Baronet'' | align="center" |1778—1820 |} === 19-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог, нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- |23 |Уильям Волластон |''William Hyde Wollaston'' | align="center" |1820—1820 | rowspan="3" align="center" |[[IV Жорж]] |- |24 |Хемфри Дэви |''Sir Humphry Davy, 1st Baronet'' | align="center" |1820—1827 |- |25 |Дэвис Гилберт |''Davies Gilbert'' | align="center" |1827—1830 |- | rowspan="2" |26 | rowspan="2" |Август Фредерик | rowspan="2" |''Prince Augustus Frederick, Duke of Sussex'' | rowspan="2" align="center" |1830—1838 | align="center" | IV Вильхельм |- | |- |27 |Спенсер Комптон |''Spencer Joshua Alwyne Compton,'' ''2nd Marquess of Northampton'' | align="center" |1838—1848 | rowspan="12" align="center" |[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викториа]] |- |28 |Уильям Парсонс |''William Parsons, 3rd Earl of Rosse'' | align="center" |1848—1854 |- |29 |Жон Роттсли |''John Wrottesley, 2nd Baron Wrottesley'' | align="center" |1854—1858 |- |30 |Бенжамин Броди |''Benjamin Collins Brodie, 1st Baronet'' | align="center" |1858—1861 |- |31 |Эдуард Сабин |''Sir Edward Sabine'' | align="center" |1861—1871 |- |32 |Жорж Эйри |''Sir George Biddell Airy'' | align="center" |1871—1873 |- |33 |Жозеф Гукер |''Sir Joseph Dalton Hooker'' | align="center" |1873—1878 |- |34 |Уильям Споттисвуд |''William H Spottiswoode'' | align="center" |1878—1883 |- |35 |Томас Хаксли |''Thomas Henry Huxley'' | align="center" |1883—1885 |- |36 |Жорж Стокс |''Sir George Gabriel Stokes, 1st Baronet'' | align="center" |1885—1890 |- |37 |Уильям Томсон |''William Thomson, 1st Baron Kelvin'' | align="center" |1890—1895 |- |38 |Жозеф Листер |''Joseph Lister, 1st Baron Lister'' | align="center" |1895—1900 |} === 20-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Период пребывания на посту !Монарх |- | rowspan="2" |39 | rowspan="2" |Уильям Хаггинс | rowspan="2" |''Sir William Huggins'' | rowspan="2" align="center" |1900—1905 | align="center" |[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викториа]] |- | |- |40 |Жон Стретт |''John Strutt, 3rd Baron Rayleigh'' | align="center" |1905—1908 | rowspan="2" align="center" valign="top" |[[VII Эдуард]] |- | rowspan="2" |41 | rowspan="2" |Арчибальд Гейки | rowspan="2" |''Sir Archibald Geikie'' | rowspan="2" align="center" |1908—1913 |- | rowspan="7" align="center" |V Жорж |- |42 |Уильям Крукс |''Sir William Crookes'' | align="center" |1913—1915 |- |43 |Жозеф Томсон |''Sir Joseph John «J. J.» Thomson'' | align="center" |1915—1920 |- |44 |Чарльз Шеррингтон |''Sir Charles Scott Sherrington'' | align="center" |1920—1925 |- |45 |Эрнест Рутерфорд |''Ernest Rutherford, 1st Baron Rutherford of Nelson'' | align="center" |1925—1930 |- |46 |Фредерик Хопкинс |''Sir Frederick Gowland Hopkins'' | align="center" |1930—1935 |- | rowspan="2" |47 | rowspan="2" |Уильям Брэгг | rowspan="2" |''Sir William Henry Bragg'' | rowspan="2" align="center" |1935—1940 |- | rowspan="4" align="center" |[[VI Жорж]] |- |48 |Хенри Дейл |''Sir Henry Hallett Dale'' | align="center" |1940—1945 |- |49 |Роберт Робинсон |''Sir Robert Robinson'' | align="center" |1945—1950 |- | rowspan="2" |50 | rowspan="2" |Эдгар Эдриан | rowspan="2" |''Edgar Douglas Adrian, 1st Baron Adrian'' | rowspan="2" align="center" |1950—1955 |- | rowspan="10" align="center" |[[II Элизабет|II Елизабет]] |- |51 |Сирил Хиншелвуд |''Sir Cyril Norman Hinshelwood'' | align="center" |1955—1960 |- |52 |Хоуард Флори |''Howard Walter Florey, Baron Florey'' | align="center" |1960—1965 |- |53 |Патрик Блэкетт |''Patrick Maynard Stuart Blackett, Baron Blackett'' | align="center" |1965—1970 |- |54 |Алан Хожкин |''Sir Alan Lloyd Hodgkin'' | align="center" |1970—1975 |- |55 |Александер Тодд |''Alexander Robertus Todd, Baron Todd'' | align="center" |1975—1980 |- |56 |Эндрю Хаксли |''Sir Andrew Fielding Huxley'' | align="center" |1980—1985 |- |57 |Жорж Портер |''George Hornidge Porter, Baron Porter of Luddenham'' | align="center" |1985—1990 |- |58 |Майкл Атиа |''Sir Michael Francis Atiyah'' | align="center" |1990—1995 |- |59 |Аарон Клуг |''Sir Aaron Klug'' | align="center" |1995—2000 |} === 21-р зуун === {| class="wikitable" ! !Портрет !Овог, нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- |60 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:BobMayHarvard.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BobMayHarvard.jpg|80x80px]] |Роберт Мэй |''Robert McCredie May, Baron May of Oxford'' | align="center" |2000—2005 | rowspan="5" align="center" |[[II Элизабет|II Елизабет]] |- |61 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Martin_Rees-6Nov2005.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Martin_Rees-6Nov2005.jpg|120x120px]] |Мартин Рис |''Martin John Rees, Baron Rees of Ludlow'' | align="center" |2005—2010 |- |62 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Paul_Nurse_portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paul_Nurse_portrait.jpg|105x105px]] |Пол Нерс |''Sir Paul Maxime Nurse'' | align="center" |2010—2015 |- |63 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Nobel_Prize_2009-Press_Conference_KVA-04.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nobel_Prize_2009-Press_Conference_KVA-04.jpg|118x118px]] |Венкатраман Рамакришнан |''Venkatraman Ramakrishnan'' | align="center" |2015—2020 |- |64 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Adrian-smith1.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Adrian-smith1.jpg|114x114px]] |Эдриан Смит |''Adrian Smith'' | align="center" |2020—2025 |- |65 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Paul_Nurse_portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paul_Nurse_portrait.jpg|105x105px]] |[[Пол Нерс]] |''Sir Paul Maxime Nurse'' | align="center" |2025 — оноос хойш |[[III Чарльз]] |} dpsdkjabgx8lnrxc8g9737pwfqzbcyf Роберт Бойл 0 148991 874111 2026-10-23T16:04:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:The Shannon Portrait of the Hon Robert Boyle.jpg|thumb]] '''Роберт Бойл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Boyle''; 1627 оны 1-р сарын 25-нд Ирландын Уотерфорд төрсөн — 1691 оны 12-р сарын 31-нд [[Лондон|Лондонд]] нас барсан) — англи-ирландын байгалийн философич, физикч, химич, зохион бүтээгч болон ш..." 874111 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Shannon Portrait of the Hon Robert Boyle.jpg|thumb]] '''Роберт Бойл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Boyle''; 1627 оны 1-р сарын 25-нд Ирландын Уотерфорд төрсөн — 1691 оны 12-р сарын 31-нд [[Лондон|Лондонд]] нас барсан) — англи-ирландын байгалийн философич, физикч, химич, зохион бүтээгч болон шашин судлаач. Коркийн гүн Ричард Бойлийн 7 дахь хүү. [[Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэг|Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн]] үүсгэн байгуулагчдын нэг. == Намтар == Роберт Бойл 1627 оны 1-р сарын 25-нд англи гаралтай Ирландын төрийн зүтгэлтэн, томоохон газар эзэмшигч, язгууртан Коркийн гүн Ричард Бойлын арван дөрвөн хүүхдийн арван гурав дахь хүүхэд болж төрсөн. Тэрээр гурван настайдаа эхийгээ алджээ. Тэрээр анхны хүмүүжил, боловсролоо гэртээ болон Итон коллежид авсан байна. Арван хоёр настайд нь эцэг нь Женев рүү илгээж, тэнд хэдэн жилийн турш франц хүний ​​удирдлага дор суралцаж, дараа нь Итали, Франц руу аялж боловсролоо дуусгажээ. Ирланд руу буцаж ирээд Бойл эцгийнхээ нас барсны дараа ихээхэн хөрөнгө өвлөн үлдэж, Дорсетширийн Сталбриж дэх өөрийн эдлэн газарт суурьшиж, анх философи, шашинд анхаарлаа хандуулжээ. 1654 онд тэрээр Оксфорд руу нүүж, физик, химийн чиглэлд өөрийгөө зориулсан бөгөөд 1665 онд Оксфордын Их Сургуульд физикийн хүндэт докторын зэрэг хамгаалжээ. 1668 онд тэрээр эгч дээрээ Лондон руу очиж удаан хугацаагаар амьдарчээ. Бага наснаасаа Бойл бусад нэр хүндтэй эрдэмтэд, сэхээтнүүдтэй холбоо тогтоожээ. Тэрээр захидалдаа "Үл үзэгдэх коллеж" гэж нэрлэгддэг хувийн клубд идэвхтэй оролцож, хожим нь [[Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэг]] болсон Шинжлэх ухааны нийгэмлэгийг байгуулахад чухал хувь нэмэр оруулж 1668 онд тус нийгэмлэгийн гишүүнээр сонгогдсон байна. 1669 онд түүний эрүүл мэнд ноцтой муудаж эхэлсэн юм. Тэрээр олон нийтийн ажлаа аажмаар орхиж, Эзэн хааны нийгэмлэгтэй харилцахаа больжээ. 1691 онд түүний эрүүл мэнд улам дордож, тэр жилийн 12-р сарын 31-нд, хорин гаруй жилийн турш хамт амьдарч, шинжлэх ухааны судалгаа хийсэн эгч Катеринаа нас барснаас хойш ердөө долоо хоногийн дараа саажилтаар нас баржээ. Түүнийг Гэгээн Мартин-ин-зе-Филдсийн оршуулгын газарт оршуулсан бөгөөд түүний оршуулгын номлолыг түүний найз Бишоп Гилберт Бернет айлджээ. Бойл гэрээслэлдээ "Бойлын лекцүүд" гэгддэг цуврал лекцүүдийг үлдээжээ. Роберт Бойлын нэр нь физикт хэрэглэгддэг дараах ойлголтуудын нэрэнд багтсан байдаг: * Бойл-Марриотын хууль * Бойлын температур * Бойлын цэг == Бүтээлүүд == * «New experiments, physico-mechanical, touching the spring of the Air and its effects, made in the most part in a new pneumatical engine» (Оксфорд., 1660, 1662 и 1682); * «Considerations touching the usefulness of experimental Natural Philosophy» (1663); * «Experiments and considerations upon Colors, with a letter containing observations on a diamond that shines in the dark» (1663 и 1670); * «Continuation of new experiments touching the spring and weight of the air» (1669); * «Considerations on the usefulness of experimental and natural philosophy, second part» (1671); * «A continuation of new experiments, physico-mechanical, touching the spring and weight of the Air and their effects» (1682); * «Experiments and observations about the porosity of bodies» (1684); * «An experimental History of Cold» (Philosoph. Transact., 1665); * «A new frigorific experiment, showing how a considerable degree of cold may be suddenly produced, without the help of snow, ice, hail, wind or nitre» ; * «А new casy Instrument (Aräometer)» (1675). no3gef4nbzitfhk7haot1ecugtzkwn4 Чэн Дишиу 0 148992 874138 2026-10-24T04:52:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Chen Duxiu4.jpg|thumb]] '''Чэн Дишиу''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 陳獨秀, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Chén Dúxiù''; жинхэнэ нэр- '''Цинту́нг'''; 1879 оны 10-р сарын 9-нд төрсөн — 1942 оны сарын 27-нд нас барсан) — Хятадын хувьсгалч, улс төрч, философич, Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист н..." 874138 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chen Duxiu4.jpg|thumb]] '''Чэн Дишиу''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 陳獨秀, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Chén Dúxiù''; жинхэнэ нэр- '''Цинту́нг'''; 1879 оны 10-р сарын 9-нд төрсөн — 1942 оны сарын 27-нд нас барсан) — Хятадын хувьсгалч, улс төрч, философич, [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд ХКН-ын анхны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. [[Синьхайн хувьсгал]] болон «5-р сарын 4-ний хөдөлгөөн»-ий удирдагчдын нэг. "Шинэ Соёлын Хөдөлгөөн"-ий санаачлагч, үзэл суртлыг боловсруулагч. "Синь Циннянь" (Шинэ Залуучууд) сэтгүүлийг үндэслэгч. [[Мао Зэдун|Мао Зэдунтай]] нам доторх тэмцэл, мөргөлдөөний улмаас 1927 онд намын бүх албан тушаалаас нь чөлөөлөгдөж, дараа нь ХКН-аас хөөсөн байна. == Намтар == Чэн Дишиу 1879 оны 10-р сарын 9-нд Аньхуй мужийн Хуайнин тойрогт (одоогийн Аньцин) чинээлэг албан тушаалтны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг Чэн Яньжун хүүгээ хоёр настай байхад тахлаар нас баржээ. Тиймээс түүнийг эхлээд өвөг эцэг, дараа нь ах нь өсгөж хүмүүжүүлжээ. Чэн гэртээ уламжлалт Күнзийн боловсрол эзэмшиж Күнзийн уран зохиол, философийн бүтээлүүдийг мэдэх нь Чин улсын төрийн албанд орох гол шаардлагуудын нэг байв. Чэн маш хичээнгүй, авьяаслаг сурагч байв. 1897 онд тэрээр Ханжоу дахь Цюши академид (одоогийн Жэжян Их Сургууль) элсэн орж, франц хэл, хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийг судалсан. Тэр жилдээ Гао Сяолантай гэрлэжээ. 1900 онд тэрээр Шанхай руу нүүж, 1901 онд боловсролоо үргэлжлүүлэхээр Япон руу явсан. Японд Чэн социалист үзэл санаатай танилцаж, Манжийн эсрэг хөдөлгөөнд нэгдэж эхэлсэн. 1902 онд Чэн Хятад руу буцаж ирээд [[Наньжин]] хотод суурьшжээ. Тэнд тэрээр хоёр радикал улс төрийн нам байгуулахад хувь нэмэр оруулсан боловч [[Сунь Ятсен]] болон түүний Хувьсгалт Холбоо (Тунмэнхуй)-д элсэхээс татгалзсан, учир нь тэрээр олон гишүүдийн үндсэрхэг үзэл бодлыг дэмждэггүй байжээ. Тэр жилийн 9-р сард Чэн суралцахаар Япон руу буцаж ирсэн боловч 1903 оны 3-р сард түүнийг эх орон руу нь цөлөн гаргасан байна. Энэ үеэс эхлэн Чэн Дишиу Шанхай, Аньхуй мужийн хувьсгалт байгууллагуудын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож байсан гэдэг. Шанхайд Чэн сэтгүүлч Жан Шижао, Сэ Сяоши, Жан Жи нарын хамт хувьсгалт "Гуоминжи Рибао" (Үндэсний өдөр тутмын сонин) сониныг хэвлүүлж эхэлсэн. Тус сонин 1903 оны 6-р сараас 10-р сар хүртэл хэвлэгдэж байгаад хориглосны дараа Чэн Аньцин руу буцсан байна. 1904 оны 3-р сарын 31-нд Чэний редакторласан Аньхуй Сухуабао (Аньхуйн мэдээ) сонины анхны дугаар хэвлэгджээ. Зургаан сар хүрэхгүй хугацаанд эргэлт 1000-аас 3000 болж нэмэгдэж ард түмний дунд нэр хүндтэй болсон ажээ. Чэн 1905 оны намар Аньхуй мужийн Уху хотын нэгэн сургуульд багшилж эхэлсэн. Тэнд тэрээр "Юүэ ван хуй" нийгэмлэг ([[Хятад хэл|хятад:]] 岳王会, пиньинь: Yuè wáng huì) нэртэй Манжийн эсрэг нууц байгууллага байгуулж, түүний удирдагч болжээ. 1907 оны хавар Чэн Япон руу буцаж ирээд [[Васэда Их Сургууль|Васэда их сургуульд]] элсэн орж, англи, франц хэл сурч, Баруун Европын соёлд автжээ. Жилийн дараа тэрээр эх орондоо буцаж ирээд Ханжоу дахь цэргийн сургуульд багшаар ажиллаж, төрөлх хэл, түүх заасан. Тэнд тэрээр [[Синьхайн хувьсгал]] гарсан мэдээ авчээ. 1911 оны Синьхайн хувьсгалын дараа тэрээр мужийн захиргаанд ажиллаж байжээ. Түүнийг Аньхуй мужийн шинэ цэргийн засгийн газрын нарийн бичгийн даргаар ажиллахаар урьсан бөгөөд мөн Аньхуй дээд сургуулийн даргын албан тушаалыг санал болгосон. 1913 онд тэрээр [[Юань Шикай|Юань Шикайгийн]] эсрэг "хоёр дахь хувьсгал"-д оролцсон. Чэнийг Уху хотод баривчилсан боловч удалгүй суллагджээ. 1914 оны хавар тэрээр Жан Шижаод "Зиаинь" ([[хятад хэл]]: 甲寅) сэтгүүлийг хэвлүүлэхэд нь туслахаар Япон руу богино хугацаанд очсон. Энд Чэний "Эх оронч үзэл ба өөрийгөө ухамсарлах үзэл" өгүүлэл анх "Дишиу" гэсэн нууц нэрээр хэвлэгдсэн. Энэ нь ард түмний төрийг байгуулах үүргийг тодорхойлсон юм. Зохиолч ард түмний үндэсний бахархлыг сэргээхийг уриалж, тэднийг эрхийнхээ төлөө тэмцэж, нийтлэг аз жаргалын төлөө тэмцэхийг уриалсан юм. 1917 онд Чэн [[Бээжин Их Сургууль|Бээжин Их Сургуулийн]] Философийн факультетийн деканы албан тушаалд томилогдон, мөн уран зохиолын багшаар ажиллаж байжээ. "Синь Циннянь" сэтгүүлийн редакцийн алба түүнтэй хамт Бээжин рүү нүүжээ. Бээжинд Чэн Ли Дажао болон түүний Марксист үзэлтэй гишүүдтэй танилцсан байна. == Хятадын коммунист намын үүсэл == 1920 оны зун Чэн Дишиу Шанхайд Марксист дугуйлан байгуулжээ. 1921 онд үндэсний хувьсгалт хөдөлгөөний өсөлт, Октябрийн хувьсгалын нөлөөгөөр Хятадад Марксист-Ленинист үзэл санаа тархаж байгаа энэ үед [[Хятадын Коммунист Нам]] байгуулагдаж, Анхдугаар Их хурлаа хийж, Чэн Төв товчооны нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ. Жан Гуотао, Ли Да нар мөн товчоонд сонгогджээ. Их хурлын зохион байгуулалтад 1920-1921 онд Хятадад айлчилсан [[Коминтерн|Коминтерний]] Гүйцэтгэх хорооны Дорнодын хэлтсийн Алс Дорнодын секторын дарга Григорий Войтинский туслалцаа үзүүлж байжээ. Тухайн үед тус улсад байгуулагдсан янз бүрийн Марксист дугуйланг төлөөлж байсан ердөө 13 төлөөлөгч Их хуралд оролцсон байна. Их хурал нь пролетариатын дэглэм тогтоохыг пролетариатын ойрын зорилт гэж зарлаж, Хятадад социализм байгуулахыг эцсийн зорилго гэж зарлав. Их хурал нь мөн Коминтернийг дэлхийн коммунист хөдөлгөөний тэргүүлэх байр суурь гэж хүлээн зөвшөөрч, тус байгууллагатай илүү нягт хамтран ажиллахаар шийджээ. 1922 онд ХКН-ын нийт гишүүдийн тоо 200-аас хэтрээгүй. Чэн Дишиу 1927 он хүртэл намын гарцаагүй удирдагч байв. == Амьдарлын сүүлийн жилүүд == 1932 онд Чэнийг Үндэсний үзэлтний засгийн газар баривчилж, таван жил шоронд хорьжээ. Чэн нь 1930-аад оны үймээн самууныг даван туулсан цөөн хэдэн ХКН-ын анхны удирдагчдын нэг байсан ч өөрийн үүсгэн байгуулсан нам доторх нөлөөгөө дахин олж авч чадаагүй юм. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Чэнийн нэр хүнд үгүй болжээ. Хожим нь Чэн Дишиу либертари социализмыг дэмжигч болж, Үндэсний үзэлтнүүд болон Коммунистуудтай холбоо барихаа больсон байна. Түүний хуучин бүх нөхөд болон ХКН-ын анхны удирдагчид алагдсан эсвэл [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] удирдсан шинэ үеийн ХКН-ын удирдагчдын дунд нэр хүндгүй болжээ. Чэнийг 1937 онд Японтой дайн эхэлсний дараа шоронгоос сулласан. Энэ үед Коммунист намыг Хятадын төв хэсгээс хөөж, Яньань тусгай бүс рүү нүүлгэсэн байв. Суллагдсаныхаа дараа Чэн 1938 оны зун Чунцин хотод суурьших хүртлээ улс орон даяар аялж байжээ. Чунцин хотод Чэн хотын сургуулиудын нэгэнд багшаар ажилд оржээ. Эрүүл мэндийн асуудлаас болж тэрээр Сычуань мужийн Жианжин хэмээх жижиг хот руу нүүж, үлдсэн амьдралынхаа туршид философи, эртний Хятадын филологи судлахад зарцуулсан. Тэрээр 1942 оны 5-р сарын 27-нд 63 насандаа таалал төгссөн. Түүнийг төрсөн Аньцин хотод нь оршуулжээ. rlb4x3y5jv6nn29p27aeh1xmrkxseim Ошин 0 148993 874150 2026-10-24T10:00:30Z Orgio89 4242 Хуудас үүсгэв: "'''Ошин''' (おしん) бол NHK телевизээр 1983 оны 3 дугаар сарын 4-нөөс 1984 оны 3 дугаар сарын 31-ний хооронд анх гарсан Японы цуврал өглөөний драмын кино (асадора) бөгөөд нийтдээ үйлдвэрлэгдсэн 3 дахь асадора юм. Ерөнхийдөө 15 минутын 297 ангитай энэхүү бүтээл нь Мэйжийн э..." 874150 wikitext text/x-wiki '''Ошин''' (おしん) бол NHK телевизээр 1983 оны 3 дугаар сарын 4-нөөс 1984 оны 3 дугаар сарын 31-ний хооронд анх гарсан Японы цуврал өглөөний драмын кино (асадора) бөгөөд нийтдээ үйлдвэрлэгдсэн 3 дахь асадора юм. Ерөнхийдөө 15 минутын 297 ангитай энэхүү бүтээл нь Мэйжийн эрин үеэс эхлээд 1980-аад оны эхэн үе хүртэлх Танокура Шин (田倉しん, Танокура Шин)-ийн амьдралыг харуулдаг. Уг бүтээлд Шинийг Ошин гэж дууддаг бөгөөд «О-» нь хуучны хүндэтгэлийн угтвар юм. Энэ нь тус улсын түүхэн дэх хамгийн олон хүн үзсэн цувралуудын нэг байсан бөгөөд англиас эхлээд араб хэл хүртэлх олон янзын хадмал орчуулгатайгаар бусад 68 оронд цацагджээ. 1984 онд тус драмын эхэн үеийн ангиудыг (бяцхан Ошинд голлон төвлөрсөн) Санрио компани хүүхэлдэйн кино болгон бүтээсэн байна. Уг кинонд Сугако Хашидагийн зохиолыг дахин ашигласан бөгөөд бяцхан Ошиний дүрд тоглосон Аяко Кобаяши Ошиний дууг оруулжээ. ==Түүх== Ошин бол нөхөр Рёоэй Вадатайгаа хамтран «Яохан» супермаркетийн сүлжээг үндэслэсэн Вада Кацү (和田加津)-гаар загварчилсан Японы нэгэн эмэгтэйн зохиомол намтарт суурилсан юм. Энэхүү түүхийн бүтцийг Сугако Хашидагийн цуглуулсан нэр усгүй захидлуудын эмхтгэлээс санаа авч хөгжүүлжээ. «Энэ бол Мэйжийн үеийн нэгэн эмэгтэйн үхлийн дэргэдээ хэлсэн яриагаар бүрдсэн, ярьж үл болом өнгөрсөн амьдрал юм» гэж Хашида хэлжээ. «Түүний зарц хийж, янханы газарт зарагдаж байхдаа амссан зовлон зүдгүүрийг ярьж өгөх нь бидний үеийнхний биелүүлэх ёстой үүрэг гэж би мэдэрсэн. Гэвч уг сэдэв нь дэндүү харгис, харанхуй байсан тул Японы бүх л телевизийн сүлжээ уг шоуг голсон юм. Бүр NHK хүртэл эсэргүүцсэн» гэж Хашида ярьсан байдаг. Хашидад «Бид Мэйжийн асуудлуудтай нүүр тулж чадахгүй» гэж хэлж байжээ. Тухайн үеийн станцын захирал Микио Кавагүчи (川口幹夫, Кавагүчи Микио) зөвшөөрөл өгснөөр уг асуудал шийдэгджээ. ==Үйл явдал== (Энэ нийтлэлийн үйл явдлын хураангуй хэт урт эсвэл хэт дэлгэрэнгүй байж магадгүй юм. Шаардлагагүй зүйлсийг хасч, илүү товч болгож сайжруулахад тусална уу. (2017 оны 1 сар) (Энэ мессежийг хэзээ, хэрхэн устгах талаар суралцах) Түүх 1983 онд эхэлдэг. 17 дахь дэлгүүрийнхээ нээлтийн баярт оролцохын оронд Танокура Шин (Ошин) галт тэргээр аялахаар шийддэг. Түүнийг хаашаа алга болсныг мэдэхгүй гэр бүлийнхэн нь сандарч тэвдэнэ. Ошиний ач хүү Кэй түүний нэгэн цагт ярьж өгч байсан кокеши хүүхэлдэйн түүхийг дурсдаг. Түүхийн талаар бодож эргэцүүлсний үндсэн дээр зөн совингоо даган өөрийн гэсэн аялалд гарч Ошинийг Ямагатагаас олдог. Тэр хоёр тэндээс цаг хугацаагаар аялж, олон жилийн өмнө амьдарч байсан газруудаа оролцуулан Японы янз бүрийн хэсгээр яван, амьдралдаа даван туулсан хүнд хэцүү цаг үеүдээ дурсаж эхэлдэг. ==Ямагата дахь бага нас== 1907 оны Ямагатад долоон настай Ошинийг эцэг нь түрээслэгч тариачны амьдралаа залгуулахын тулд хүүхэд харагчаар ажиллахаар явуулдаг. Түүний эзэн нь модон материал наймаачин бөгөөд түүний гэрийн ахлах шивэгчний зүгээс бие махбод болон үгээр дарамталдаг байсан ч Ошин гэр бүлийнхээ төлөө үүнийг тэвчихээр хатуу шийдсэн байлаа. Нутгийн нинжин сэтгэлтэй багш наймаачинд Ошинийг бага сургуульд явуулж, бас нялх хүүхдийг хамт авч явахыг зөвшөөрөхийг ятгадаг. Гэвч Ошиний ангийн хүүхдүүд түүнийг шоолж, хүүхдэд гэмтэл учруулна хэмээн сүрдүүлдэг байна. Ошин дургүйцсэн ч сургуульд явахаа болино. Гэвч тэрээр гэр бүлийнхэндээ мөнгө хулгайлсан гэж шударга бусаар буруу цагт оргож, гэртээ эх дээрээ очихын тулд цасан шуурганд олон хоног тэмцэн явсаар хлдөж үхэх шахдаг. Ошинийг Японы эзэнт гүрний армийн цэрэг байгаад оргодол болсон, өөрийгөө «анчин» гэж тодорхойлсон Шүнсакү хэмээх эр авардаг. Ошин цас хайлтал урт өвлийг түүнтэй хамт өнгөрөөдөг. Шүнсакүгийн удирдлага дор тэрээр уншиж, бичих чадвараа сайжруулдаг. Цасан шуурга намдахад тэднийг цэргийн анги олж, Шүнсакүг буудаж хөнөөдөг. Дараа нь цэргүүд Ошинийг овоохой руу дагуулан очиж Шүнсакүгийн талаар байцаадаг. Тэгээд ахлах цэрэг овоохойд орж ирэн Ошинд уг анги түүнийг гэрт нь хүргэж өгөх болно гэж хэлдэг. Гэвч Ошин өөрөө явах замаа мэдэхээ хэлж, саналаас татгалзан бие даан гэртээ алхаж харьдаг. ==Кага-яад ажилласан нь== Гэртээ эргэн ирснээр Ошинийг дахин хүүхэд харагчаар ажиллахаар явуулдаг бөгөөд энэ удаад Саката дахь Кага-яа руу явуулжээ. Ошин оргодол Шүнсакүтэй холбоотой байсан тул эхлээд юм бүхэн таагүй эхэлдэг. Тэрээр мөн түүнтэй чацуу, гэр бүлийн ууган охин бөгөөд өв залгамжлагчаар томилогдсон Каёотой муудалцдаг. Гэвч Кага-яаны тэргүүн хатагтай, эзэн нь Каёог эрх зангаа татаж, илүү ухаалаг болгохын тулд Ошинийг үлгэр дуурайлал болгон хардаг. Каёо үүнийг дургүйцэн хүлээж авдаг ч тэд эцэстээ сайн найзууд болцгоодог. Хатагтай Яширо Ошиний чадварыг олж харан түүнд унших, бичих, сампин ашиглан тооцоолохыг биечлэн зааж сургадаг. Каёогийн эх үйлчлэгч хүнд байхад тохирохгүй нийгмийн байр суурьтай хэмээн үзэж Ошинд үзүүлж буй анхаарал халамжид нь сэтгэл хангалуун бус байдаг. Гэвч Ошин Каёог унаж буй цахилгааны шонгоос аварсны дараа тэд Ошинийг гэр бүлийн гишүүнээ болгон хүлээж авдаг. Ошин Кага-яад 16 нас хүртлээ найман жил болсон юм. Энэ хугацаанд хамт ажиллагсад нь гээд хүн бүр түүнд хайртай байлаа. Энэ завсар Ошиний хайрт эмээ өөд болж, нинжин сэтгэлт хатагтай Яширо үхэж буй эмээтэйгээ сүүлчийн мөчийг өнгөрүүлэхээр Ошинийг цаг алдалгүй гэрт нь буцаадаг. Эмээгийнх нь үхэл Ошинийг амьдралдаа ямар нэгэн зүйлд хүрэх, дахин ядуу зүдүү амьдрахгүй байх шийдвэрийг нь бататгадаг. Нэгэн өдөр Кōта Такакура хэмээх нууцлаг эр Сакатад ирдэг. Ошин далайн эрэг дээр байсан Каёог хайж байх зуур Кōта цагдаа нараас зугтахын тулд Ошинийг найз охин нь хэмээн халхавч болгон ашигладаг. Баян чинээлэг газрын эзний хүү, улс төр, нийгмийн шинэчлэлийг дэмжигч, улс төрийн үйл ажиллагаа болон газар тариалангийн реформоор дамжуулан өртэй тариачдын амьдралыг сайжруулахыг хүсдэг идеалист энэ эр Каёо болон Ошиний амьдралыг өөрчилдөг. Кōта Ошинд өөрийн улс төрийн хөдөлгөөний үйл ажиллагаагаа танилцуулж, өөрийн үзэл санаа, хүсэл тэмүүллээрээ охиныг татаж чаддаг. Харамсалтай нь Каёо болон Ошин хоёулаа Кōтад дурлачихдаг; гэвч Кōта Каёогийн сэтгэлийг харилцан хүлээж авдаггүй бөгөөд үүнийг ердөө л хоногийн зугаа гэж үзэн, харин Ошинд хайртайгаа зарласан байдаг. Энэ зуур хатагтай Яширо Ошинийг сайн хүнтэй суух боломжийг нь нэмэгдүүлэхийн тулд япон цайны ёслол болон бусад эмэгтэй хүний урлагт сургадаг. Тэрээр Ошинийг Сакатагийн баян айлын хоёр дахь хүүтэй гэрлүүлэхээр төлөвлөдөг ч Ошиний Кōтаг нууцаар хайрлах сэтгэлээс болж уг гэрлэлт бүтэлгүйтдэг. Зураг зурах, утга зохиолд дуртай болж өссөн Каёо Кага-яаг өвлөн авах хүсэлгүйгээс гадна гэрлэх боломжоо сайжруулахын тулд эмэгтэй хүний урлагт суралцахыг хүсдэггүй. Тэрээр өөрийн хайртай хүнтэйгээ гэрлэх ёстой гэдэгт итгэдэг. Итгэл төгс бус тэрслүү Каёо гэрлэхээр товлосон өдрөө гэрээсээ оргож, дургүйцсэн Кōтатай хамт Токио руу зугтдаг. Зүрх нь шимширч, Каёогийн гэртээ зугтсан шийдвэрт санаа нь зовж, мөн Кōтагийн тухай үнэнийг Кага-яагийнханд хэлж чадахгүй болсон гэмшсэн сэтгэлтэй Ошин Кага-яаг орхин гэртээ буцахаар шийддэг. ==Ямагатад буцаж ирсэн нь== Буцаж ирээд Ошин нэхмөлийн үйлдвэрт ажиллаж байгаад сүрьеэ туссаны улмаас гэртээ буцаагдсан эгч Харүтэйгээ дахин уулздаг. Харүгийн хамгийн сүүлчийн хүсэл бол өөрийн нууц амраг, өмнөх удирдагч Хираног харах явдал байсан бөгөөд түүнийг ятгаж байж уулзуулдаг. Уулзах үеэрээ Хирано нэхмөлийн үйлдвэрийн хүнд хэцүү нөхцөл байдал болон ажлаа алдахаас айгаад ажилчдынхаа нийгмийн хамгааллыг сайжруулж чадаагүй бүтэлгүйтлээ дэлгэн ярьдаг. Энэ завсар Ошиний эцэг гэр бүлийнхээ орлогыг нэмэгдүүлэхийн тулд түүнийг баарны үйлчлэгчээр ажиллахыг хүсч байгааг Ошин олж мэдэх болно. Ажилд зуучлагч уг хүн өмнө нь Харүгийн хамт ажиллагсдыг янхандалд хуурч мэхэлж байсныг Харү Ошинд анхааруулдаг. Харү Ошинд Токио дахь нэр, хаяг болон бага зэргийн мөнгө өгч тийшээ зугтахыг ятгадаг. Харү 1916 онд 19 насандаа таалал төгсдөг. Харүг асарч сувилахаар гэртээ ирсэн байсан Ошиний эх Фүжи Ошинийг Токио руу явах шийдвэрийг нь дэмждэг. Эгч нь өөд болсны дараа Ошин үсчин болох Харүгийн мөрөөдлийг биелүүлэхээр Токио руу оргодог. ==Токио дахь үсчний амьдрал== Ошин уламжлалт японы үс засалтад Ишо дор суралцдаг. Дагалдан болсноос хойш хоёр жилийн дараа Ошин эхээсээ Каёогийн дүү Саёо уушигны хатгалгаа өвчний улмаас гэнэт өөд болсныг дуулгасан захидал хүлээн авдаг. Ошин мөн Сакатад байхдаа түүнийг хүүхэд харагчаар харж байсан юм. Ошин гашуудаж буй гэр бүлд нь зочлохоор чөлөө авдаг. Түүнд Каёо гэртээ эргэж ирээгүй бөгөөд Токиогийн аль нэг газарт байгаа гэдгийг хэлдэг. Каёогийн эх түүнийг үлдэхийг гуйсан ч Ошин үлдэж чадахгүй байлаа. Каёо болон Кōта нар хоёр жилийн өмнө Сакатагаас явснаас хойш Ошин сэтгэл санааны хувьд одоо ч шаналсаар л байв. Жилийн дараа Ошин үйлчлүүлэгчдийн гэдэг зарах ажилаар явж байхдаа Гинза дахь нэгэн кофе шопт Каёотой тааралддаг. Каёо Гинзагийн дээд зэрэглэлийн нэгэн кофе шопт зөөгчөөр ажиллаж байжээ. Кōта улс төрийн ажилтай байсан тул ихэвчлэн харагддаггүй байв. Саёо таалал төгссөнийг мэдээд Каёо гэр бүлдээ зочлохоор шийдэж, Сакатад нэг сар саатдаг. Энэ хооронд хатагтай Яширо Каёог Токиогийн Эзэн хааны их сургуулийг (өнөөгийн Токиогийн их сургууль) төгссөн, гэр бүлийн бизнесээ амжилттай авч явахад туслахын тулд хүргэн орж ирэхэд бэлэн байгаа Осакагийн будаа наймаачны гурав дахь хүү Масаотой гэрлүүлэхээр товлодог. Каёо Кōтаг эргэн ирэхэд нь байхын тулд Токио руу явахыг хүсдэг. Гэвч хатагтай Яширо зүрхний шигдээсээр унахад Каёо дургүйцсэн ч үлдэхээс аргагүйд хүрдэг. Кōтаг Токио руу эргэн ирэхэд нь түүнд мэдэгдэхийн тулд Ошин руу утастаж хэлдэг. Ошин Каёогийн түрээслэгч өрөөг цэвэрлэхээр очихдоо Кōтатай уулздаг. Тэрээр Ошинд Кōтаг Токиотон болсныг Каёод бүү мэдэгд гэж хэлээд, Каёог хайрладаггүй бөгөөд зөвхөн Ошинтэй хамт байж чадаагүй үеийнхээ сэтгэл санааны хоосон орон зайг нөхөхийн тулд л ашигласан гэдгээ хэлдэг. Ошин Каёогийн хуримд оролцохоор Саката руу явдаг. Кага-яагийн ирээдүйн төлөө Ошин Кōтагийн тухай мэдээг Каёод хэлдэггүй. Каёогоор дамжуулан Ошин Гинзагийн кофе шопуудаар үйлчлүүлдэг нэхмөлийн баян чинээлэг наймаачин шиг харагдах Танокура Рёозотой танилцдаг. Алдартай Сага гэр бүлийн гурав дахь хүү Рёозо өөрийнхөө хүчээр амжилтад хүрэхээр Токио руу явахаар шийдсэн байжээ. Ошиноос долоо эгч Рёозо түүнд дурлаж, эцэг эхийнх нь анхны эсэргүүцлийг үл харгалзан хоёр гэрлэдэг. ==Токио дахь гэр бүлийн амьдрал== Дайны дараах уналт болон Рёозогийн бизнесийн мэдлэг дутмаг байдлаас болж түүний бизнес уруудаж эхэлдэг. Бизнесийн арга барилаа сайжруулах гэсэн Ошиний оролдлогыг бизнесийн салбар бол эрэгтэй хүний ертөнц гэж үздэг Рёозо маш муу хүлээж авдаг. Гэр бүлийн орлогыг нэмэгдүүлэхийн тулд гэрлэсэн эмэгтэйчүүд ихэвчлэн ажилладаггүй байсан тул Рёозогийн дургүйцлийг үл харгалзан Ишогийн дор дахин ажиллахаар шийддэг. Ошин гэр бүлээ тэжээгч гол хүний үүргийг улам бүр хүлээх тусам Рёозо гэр бүлээ халамжлах нь эрэгтэй хүний үүрэг гэж үздэг тул өөрийгөө дорд үзэгдсэн мэт санадаг. Тэрээр улам бүр урам хугарч, залхуурч, архи, эмэгтэйчүүдэд шунаж эхлэх ба харин Ошин түүнд хайртай учраас үүнийг нь нүд асдаг. Рёозо өөрийн цөхрөнг тодорхой илэрхийлсэн сөргөлдөөний дараа Ошин гэр бүлээ тэжээхийн тулд ажиллаж байсан нь түүний эр хүний нэр төрийг шархлуулсан гэдгийг ойлгодог. Хэрэв тэр Рёозог орхиж явах юм නම් дээр байх болно гэж Ошин шийддэг. Гэвч Ошин өөрийгөө жирэмсэн болсноо олж мэддэг. Тэрээр гэрлэлтээ аврахын тулд үсчин хийхээ болихоор шийддэг. Гэвч орлогоо алдсанаар өрх гээр өлсгөлөнгийн ирмэгт тулж ирсэн ба үүний дараа Рёозо гэр бүлээ тэжээх тал дээр нэр төрөө урьтгаж болохгүй гэдгээ ухаардаг. Тэрээр тэднийг энэ хүнд үеийг давахад нь туслах зорилгоор мөнгө зээлж, шинэ бизнесийн санааны талаар бодож эхэлдэг. Шинэ бизнес эхлүүлэхэд хөрөнгө хэрэгтэй гэдгээ ойлгоод Ошин шөнийн зах дээр даавуугаа зарж туршиж үзэхийг Рёозод зөвшөөрүүлдэг. Эхлэл нь хэцүү байсан ч бүлэглэлийн толгойлогч Кены тусламжтайгаар тэрээр 10 хоногийн дотор бүх бараагаа зарж чаддаг. Тэд олсон орлогоороо Ошиний зохион бүтээсэн барууны хэв маягийн хүүхдийн хувцас зарах шинэ бизнес эхлүүлэхээр шийддэг. Бизнес муу явагдсанаас болж Рёозо бараагаа орон нутгийн томоохон дэлгүүр болох Онояад заруулахаар тохиролцдог. Боломжийн үнэтэй хувцаснууд эхний өдрөө л Онояад зарагдаж дуусдаг ба Ошин эргэлзэж байсан ч Рёозо үйлдвэрлэлээ өргөжүүлж эхэлдэг. Ошиний хүүхэд удахгүй төрөх болсон тул Рёозо Фүжийг эргүүлж ирэхээр зохицуулдаг. Ошин эрүүл саруул хүү төрүүлж түүнд Юү («зоригтой») хэмээх нэр өгдөг. Фүжийг явсны дараа Рёозогийн эцэг мөн хүүхдийг харахаар ирж зочилдог. Рёозогийн эх Киёо Ошинийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсаар байгааг хосууд олж мэдэв. Рёозо гурав дахь хүү байсан ч амжилттай бизнес нь түүний үнэ цэнийг нотолж, эхийг нь тэдний гэрлэлтийг зөвшөөрүүлэхэд хүргэнэ гэдэгт итгэсэндээ их хэмжээний мөнгө зээлж газрын хэсэг худалдан авч том үйлдвэр барихаар шийддэг. Нэгэн өдөр тэдэнд хүүхдийг харахаар ирсэн Каёо гэнэт ирж зочилдог. Гэвч тэр удалгүй Саката дахь аз жаргалгүй гэрлэлтээсээ зугтаж, Токио дахь эцэг эхийнх нь гэрт байгааг олж мэдсэн Кōтаг олох хүсэлтэй байгаагаа дэлгэдэг. Кōта Каёотой уулзахыг зөвшөөрдөг бөгөөд Каёо түүнтэй хамт байх хүслээ илэрхийлдэг. Гэвч Кōта түүнтэй уулзсан цорын ганц шалтгаан нь өөрийнх нь орхиж явсан тэр байдлынхаа төлөө уучлалт гуйх гэсэн юм гэдгээ хэлдэг. Ажилчдын хөдөлгөөнд тасралтгүй оролцож байгаагийн хувьд тэрээр харилцаа тогтоох боломжгүй байв. Каёо энэ бүх жилийн турш ямар тэнэг байснаа болон Кōтагийн жинхэнэ хайр нь Ошин байсныг эцэст нь ойлгодог. Каёо Саката руу буцаж очиж гэр бүлийн бизнесийг үргэлжлүүлэх өв залгамжлагч төрүүлэхээр шийддэг. Олон сарын барилгын ажил болон бэлтгэлийн дараа шинэ үйлдвэрийн албан ёсны нээлтийн өдөр болж ирдэг. Гэвч Гранд Кантогийн газар хөдлөлт болон түүнээс үүдсэн түймэр тэдний үйлдвэр болон байшинг сүйтгэж гамшиг нөмөрдөг. Тэдний үнэнч зүтгэлтэн Женжи бэртэлгүй амьд үлдсэн Юүг хамгаалж байгаад амь үрэгддэг. Зөвхөн нурсан мөрөөдөл болон өр ширтэй үлдсэн Рёозо тэдэнд Сага дахь гэр бүл рүүгээ буцахаас өөр сонголт байхгүй гэж шийддэг. Ошин хадам эхийнхээ гарт ямар харьцаатай тулгарах бол гэж айж, Рёозог Токиод амьдралаа дахин босгохыг дахин нэг удаа оролдооч гэж гуйдаг. Гэвч маш их урам хугарсаны эцэст Рёозод дахин оролдох хүсэл зориг үлдээгүй байлаа. Хэдийгээр Ошин Юүгийн хамт Токиод үлдэхийг хүссэн ч (Кага-яагийнхан Ошинийг олохоор Токио руу явуулсан) Фүжи хүүгийнхээ төлөө Рёозотой хамт үлдэхийг ятгадаг. ==Сага дахь зовлон зүдгүүр== Сагад ирэхэд нь тэднийг ямар нэгэн гэмтэл бэртэлгүй байгаад баярласан Рёозогийн эцэг халуун дотноор угтан авдаг. Гэвч Киёо Рёозод тохиолдсон бүх гамшиг, тэр дундаа Женжигийн үхэлд түүнийг буруутгаж, Ошинд маш их шүүмжлэл урсгадаг. Рёозогийн ууган ах Рёозог гэрийнхээ өвийг авч явахдаа өөрийн ногдох хэсгээ авсан тул гэр бүлээс нь дахин нэг ч зоос авахгүй гэдгээ тодорхой хэлдэг. Киёо тэдэнд амь зуухын тулд талбайд ажиллах хэрэгтэй болно гэж хэлдэг нь Ошиний гэртээ орхин явахдаа зайлсхийсэн гэж бодож байсан амьдрал нь байв. Киёо хянаж дарангуйлсан зантай байж, Ошинийг алхам тутамд нь шүүмжилж, харин Рёозог эхнэрээ эзэмдэж чадахгүй байна хэмээн зэмлэдэг. Рёозо болон Ошин хоёрт мөнгө байхгүй тул саван, зүү, утас зэрэг энгийн зүйлсийг ч худалдан авах боломжгүй байдаг. Ошин тосгоны хүмүүст үсчний үйлчилгээ үзүүлэх хүсэлтэй байсан ч Рёозо болон Киёо үүнийг гэр бүлийн нэр төрийг гутаана гэж үзэн зөвшөөрдөггүй. Рёозо Киёогоос мөнгө гуйхад Киёо Ошинийг Рёозод гомдоллосон хэмээн зэмлэж, хосуудын хооронд гэр бүлийн маргаан үүсдэг. Ошин эндээс яваад ойролцоох хот эсвэл Токио руу буцахыг хүсдэг ч ямар ч мөнгөгүйгээр өөрсдийгөө хэрхэн тэжээх вэ гэж санаа зовсон Рёозо үүнийг сонсохыг ч хүсдэггүй. Тэрээр 10 жилийн дараа өөрийн болох далайгаас газар эргүүлэн авах төсөлд нэгдэхээр шийддэг. Ошин ийм өндөр эрсдэлтэй үйл ажиллагаанд санаа зовж байсан ч Рёозо урагшаа зүтгэсээр байдаг. Ошин гэр бүлийнхэндээ дарамтлагдсаар байхад Рёозо Ошиний гомдоллохоос залхаж эхэлж, эхийнхээ талд орж эхэлдэг. Тэрээр Киёогийн баяр хөөрийг төрүүлж, Ошинтэй салж салахыг ятгасан эхийнхээ үгээр тусдаа өрөөнд хүртэл нүүж ордог. Нэгэн өдөр Ошин газар хөдлөлтийн дараа Токио руу буцаж ирсэн бөгөөд хэдэн сарын дараа өөр нээх гэж буй үсчний дэлгүүрийн талаар Ишоос захидал хүлээн авдаг. Ошин цаг нь болоход Токио руу түүнтэй нэгдэхээр шийддэг. Ошин зугтах төллөгөөгөө хийж байхдаа хоёр дахь хүүхдээ тээж байгаагаа олж мэддэг. Токио руу явах галт тэрэгэнд суух ёстой өдрөө Рёозо үүнийг олж мэдээд замд нь угтаж саатуулдаг. Тэрээр Ошинийг үлдэхийг ятгаж чадахгүй болохоороо хүүгээ авахын тулд түүнтэй тэмцэлддэг. Ошин унаж толгойгоо цохисны улмаас баруун бие нь мэдээгүй болдог. Түүнд Рёозогийн гэр бүл рүү буцахаас өөр сонголт үлдсэнгүй. Ошиний гар хэсэгчлэн мэдээгүй болсноос болоод хоол хийх, оёх эсвэл одоо Киёогийн асаргаанд байгаа Юүг халамжлах боломжгүй болдог. Ил харагдах гэмтэл нь гар биш толгой дээр нь байсан тул Рёозог оролцуулаад гэр бүлийнхэн нь Ошинийг гэмтэлтэй гэж жүжиглэж байна гэж бодож эхэлдэг. Өөрийгөө гэр бүлдээ дарамт болж байгаагаа ухамсарласан Ошин жирэмсэн гэдгээ хэнд ч хэлж зүрхэлдэггүй. Гэвч Рёозо түүнийг жирэмсэн гэдгээ мэдэж аваад тэд дахин бие биедээ ойртдог. Харамсалтай нь Ошинийг оргохоор төлөвлөж байсныг Киёо олж мэдээд түүнийг гэрээсээ хөөхийг хүсдэг. Рёозо Ошинийг жирэмсэн бөгөөд тиймээс гэр бүлтэйгээ үлдэх ёстой гэдгийг илчилдэг. Гэвч Киёо Ошин болон мөн жирэмсэн байгаа өөрийн охин Ацүко хоёрыг нэг байшинд нэгэн зэрэг хүүхэд төрүүлэх нь өлзийтэй биш, төрөлтүүдийн аль нэг нь амжилтгүй болно гэж үздэг. Киёог мухар сүслэгээс гаргаж чадна гэж найдаж Ошин амбаар руу нүүхийг зөвшөөрдөг. Хүнд хэцүү хөдөлмөрийн эцэст Ацүко эрүүл хүү төрүүлдэг. Ошин яг тэр үед төрөх өвдөлт өгч эхэлдэг ч дутуу хооллолт болон албадан хөдөлмөр түүнийг туйлдуулсан байсан тул Ошиний хүүхэд амьд үлдэхэд дэндүү сульдав. Энэхүү сүүлчийн гамшгийн улмаас Ошиний ухаан самуурдаг. Ацүкод хүүхдэд нь хангалттай сүү байхгүй тул Киёо Рёозогоос Ошинд хүүхдийг хөхүүлэхийг зөвшөөрөхийг хүсдэг. Тэрээр эхэндээ энэ санаанд гайхсан ч Ошиний ухааныг нь эргүүлэн авчирч, тайвшруулж магадгүй гэж бодоод зөвшөөрдөг. Хүүхдийг хооллосны дараа Ошин ухаан орж, хүүхдийг үргэлжлүүлэн хөхүүлэхийг зөвшөөрдөг. Киёо маш их сэтгэл нь хөдөлж, талархсандаа Ошинд илүү сайн хандахаа амладаг. Нэг сарын дараа Ацүко хүүхэдтэйгээ хамт гэртээ харьдаг. Гэр бүлийнхэндээ мэдэгдэлгүйгээр Ошин Сагад үлдсэн амьдралынхаа туршид талбайд ажиллаж, хэзээ ч ямар нэгэн зүйлд хүрэхгүй гэдгээ ойлгосон тул аль хэдийнэ гэр бүлээ орхин явахаар шийдсэн байжээ. Одоо үүргээ гүйцэтгэсэн тул Токио руу явахаа гэр бүлийнхэндээ мэдэгддэг. Рёозо хайрынхаа тэмдэг болгон түүнийг явуулахаар зөвшөөрч, тэд хэзээ нэгэн цагт дахин хамт байх болно гэдэгт итгэснээр салдаг. Рёозогийн эцэг болон ууган ах нь түүнд Токио руу явахад нь туслах зорилгоор бага зэрэг мөнгө өгдөг. Гэвч Киёо маш их уурлаж, Юүг түүнтэй хамт авч явахыг зөвшөөрдөггүй. Маргааш өглөө нь явахаар бэлтгэж байхад Рёозогийн бэр эгч Цүнэко түүнд Юүг авчирч өгнө гэж хэлдэг. Киёо Юүг өгөхөөс татгалзсан тул Ошин бэр эгчдээ итгэхээс өөр сонголтгүй болдог. Цүнэко хэлсэн ёсоороо Киёог эзгүй хойгуур Юүг хулгайлж, Ошин Юүтэй хамт Токио руу явдаг. ==Токио дахь шөнийн зах== Ошинийг Токиод Ишо халуун дотноор угтан авдаг. Гэвч Ошин үсчин болох ажилдаа эргэн орох хэмжээнд гарынх нь алгаа эдгэрээгүй байгааг олж мэддэг. Бүлэглэлийн толгойлогч Кен түүнд шөнийн зах дээр хоолны мухлаг нээж, өөрийн гэсэн байшин түрээслэхэд нь тусалдаг. Нэгэн өдөр Кеныг байхад нэгэн эмэгтэй Ошиний байшинд дайрч орох хүртэл бүх юм сайхан байгаа мэт санагдана. Тэр эмэгтэй Кены хамтрагч болж таардаг бөгөөд Кеныг Ошинтэй амрагийн холбоотой байж, бүх мөнгөө түүнд зарцуулж байна гэж буруутгадаг. Кен Ошинд хайртайгаа хүлээн зөвшөөрдөг ч ямар нэгэн буруу зүйл хийгээгүй гэдгээ хэлдэг. Ошин өөр нэгэн эмэгтэйн уй гашуугийн шалтгаан болсноо мэдээд цочирдож, гунигладаг бөгөөд Кены түүнд тавьсан сэтгэлд эвгүйрхдэг. Цуу яриа Сага дахь Рёозод хүрч магадгүй гэж тэрээр санаа зовнидог. Ишо Ошинийг өөртэйгээ хамт үлдэхийг гуйсан ч Ошин Ишод дарамт болж чадахгүй тул мухлагаа орхин Ямагата дахь гэр бүлийнхээ гэрт буцахаар шийддэг. Фүжи 4 жилийн дараа охин Ошиноо хараад маш их баярласан ч охин нь үлдэх бодолтой байгааг мэдээд ахынх нь царай хүйтэн угтдаг. Тэдэнд Ошин болон Юүг хооллох хангалттай хоол байхгүй байв. Ошинийг хамгаалах гэсэн Фүжигийн оролдлого нь хүү болон бэр хоёртойгоо харилцааг нь улам хөндийрүүлдэг. Ошин бусад тариачдад туслах ажил олж чаддаг. ==Сакатад цайны газар ажиллуулсан нь== Нэгэн өдөр Кага-яаны хатагтай хүнд өвчтэй байгаа бөгөөд эдгэрэх магадлал багатай байгаа тухай Ошинд мэдээлдэг. Ошин хатагтайд сүүлчийн удаа салах ёс гүйцэтгэхээр Кага-яагийнханд зочилдог. Каёогийн нөхөр Масао хүндэтгэл үзүүлэхээр ирдэг ч өөр эмэгтэйгээс хүүхэдтэй болсныг нь уучлаагүй Каёо түүнийг явуулахыг хүсдэг. Кага-яад өв залгамжлагч хэрэгтэй байгаа тул Масаог дахин нэг боломж олгохыг Ошин Каёог ятгадаг. Масаог Кага-яагийн гэр бүлд буцаж нүүж оруулах төлөвлөгөө хийгддэг. Каёо Ошиний байдлыг мэдээд Ошинийг Сакатад үлдэж дэлгээ нээхийг ятгадаг. Ошин Кага-яагийнхаас зээл авч энгийн цайны газар нээхээр шийддэг. Ошиний цайны газар эхний өдрөө ямар ч үйлчлүүлэгчгүй байдаг. 3 өдөр зар сурталчилгаа явуулсны дараа цайны газар амжилттай ажиллаж эхэлдэг. Каёогийн эцэг болон нөхөр нь бизнесээ удирдаж байгаа тул Каёо Ошиний цайны газарт туслахаар шийддэг. Масао түүнд үүнийг зөвшөөрсөнд Каёо гайхаж, сэтгэл нь хөдөлдөг. Нэг орой согтуу үйлчлүүлэгч цайны газарт ирж сакэ нэхдэг. Ошин түүнд сакэ үйлчилдэггүй гэдгээ хэлээд явахыг хүсдэг. Каёо Ошинд ингэснээр илүү их ашиг олох болно гэж хэлж сакэ авчирч өгөх хүртэл үйлчлүүлэгч улам бүр зөрүүд зан гаргадаг. Ошин цайны газар баар болж хувирахыг хүсээгүй тул дургүйцдэг. Эцэст нь орон нутгийн якуза нар Ошиний хямд үнэ бусад баарны бизнесийг хохироож байна гэж үзэн сакэ зарахыг нь зогсоохоор цайны газарт ирдэг. Тэд дэлгүүрийг нь эвдэж эхлэхэд Каёо айж сандарч якузад тэд дуулгавартай байх болно гэж хэлдэг ч Ошин тэдэнд бууж өгөхгүй гэдгээ хатуу баримталдаг. Асуудлаа гадаа шийдэхийг шаардсан Ошин Токиодохь Кены гэрийн албан ёсны якузагийн мэндчилгээг хэлэхэд якуза нар гайхдаг. Удахгүй тэд бүгдээрээ Ошиний цайны газарт халуун сакэ амталж, орон нутгийн якуза нар Ошинийг биширч, эгч хэмээн дуудаж, хамгаалалтандаа авахаа амладаг. Ошин хожим нь Каёод үнэндээ Кены якузагийн гэр бүлийн гишүүн биш харин түүнээс мэндчилгээг сурч авсан байснаа хүлээн зөвшөөрдөг. Ошиний цайны газар одоо Рёозо, Ошин болон Юүг тэжээхүйц хангалттай сайн ажиллаж байлаа. Ошин бүтэн жилийн турш Рёозо руу тогтмол захидал бичсэн боловч нэг ч хариу ирээгүй байжээ. Киёо Ошиний захидлуудыг шүүрч авдаг байсан тул Рёозо Ошинийг хаана амьдарч байгааг ч мэддэггүй байв. Ошин Рёозо руу хамгийн сүүлчийн удаа захидал бичихээр шийддэг. Хэрэв Рёозо хариу бичихгүй бол тэрээр түүнээс татгалзах болно. Нэг орой Кōта Ошиний ажиллуулдаг гэдгээ мэдэхгүйгээр цайны газарт ирдэг. Кōтад сар нийлүүлдэг байснаа мартсан Каёо Ошин болон Юүг Рёозо хаясан гэдгийг Кōтад хэлдэг. Кōта Ошинд хөдөлмөрийн хөдөлгөөн одоо хууль ёсны болсон бөгөөд цагдаа нараас нуугдах шаардлагагүй болсон гэж хэлдэг. Тэрээр Юүгийн эцэг болох санал тавьдаг. Гэвч удалгүй засгийн газар хөдөлмөрийн хөдөлгөөнийг эсэргүүцэж, Кōтад гэр бүлтэй байхад дахин хүндрэлтэй болгодог. Ошин Кōтад хайрын үгийг нь сонсоход л зүрх сэтгэл дэх олон жилийн гашуун зовлон нь арилсан гэж хэлдэг. Кōта Ошинд тэд гэрлэхгүй ч гэсэн үргэлж тэднийг халамжлах болно гэж хэлдэг. Ошин үүнд сэтгэл хангалуун байдаг. Кōта санаа зорилгоо мэдэгдэхийн тулд Рёозо руу захидал бичихээ хэлдэг. Сага руу буцаж ирээд Киёо Рёозод Ошинийг ятгаж бусадтай суухын тулд Кōтагийн захидлыг үзүүлдэг бөгөөд уг захидалд Ошин Рёозо руу олон захидал илгээсэн ч хариу аваагүй гэж дурдсан байдаг. Киёо Ошин өөрийгөө сайхан харагдуулахын тулд Кōтад худал хэлсэн байх ёстой гэж хэлдэг. Энэхүү хуурмаг байдлыг тэвчиж чадахаа болиод Цүнэко эцэст нь Киёогийн шүүрч авч нуусан боловч хадгалж үлдсэн Ошиний захидлуудын боодлыг Рёозод үзүүлдэг. Рёозо эхдээ өөрийг нь дахин гэрлүүлэх бодлоо орхихыг хэлдэг. Ошин бол түүний эхнэр бөгөөд газраа эргүүлэн аваад л Ошинийг буцаж ирэхийг гуйх болно. Энэ хооронд Сагад зовохын оронд Сакатад үргэлжлүүлэн ажиллах нь дээр юм. Хэрэв тэд бие биедээ үнэнч байвал хэзээ нэгэн цагт дахин хамт байх болно. Рёозо Ошин руу захидал бичиж, бага зэрэг мөнгө явуулдаг. Ошин Рёозогоос захидал хүлээж авсандаа маш их баярладаг. Гэвч Кōта Сакатад ирэхийн оронд Сагад үлдэж байгаад гайхдаг. Гэвч Ошин Рёозо эр хүний нэр төртэй гэдгийг ойлгодог — тэрээр газар эргүүлэн авах ажилдаа амжилтанд хүрэхийг хүсдэг. Түүнчлэн Рёозо цайны газар ажиллуулах дургүй гэдгийг Ошин мэдэж байв. Нэг орой хоёр согтуу үйлчлүүлэгч цайны газарт хутгалдаж зодолддог. Кōта хөндлөнгөөс оролцохыг хүссэн ч Ошин өөрийн үйлчлүүлэгчид тул өөрөө зохицуулна гэж хэлдэг. Тэрээр тэднийг зодоогоо гадаа гаргаж хийхийг ятгаад зогсохгүй төлбөрөө төлүүлж чаддаг. Шал дээрх мөнгө, аяга таваг түүж буй Ошинийг харж, согтуу үйлчлүүлэгчдийн дайралтыг няцааж буйг хараад Кōта санаа нь зовнидог. Хэрэв Рёозо цайны газар ажиллуулах дургүй бол Сакатад ирвэл юмнууд хэцүү байж магадгүй гэж тэрээр анхааруулдаг. Кōта Ошинд өөр ажил сонгох талаар бодохыг зөвлөдөг. Исе дэх далайн гаралтай бүтээгдэхүүний худалдаа Кōта Ошинийг Исе дэх авга эгчгийндээ байрлуулж, оронд нь загас зарахыг зохицуулдаг. Ошин удалгүй энэ ажилдаа суралцаж, хямд үнэ, ухаалаг байдлаараа үйлчлүүлэгчдийн талархлыг хүлээдэг. Тэрээр нэгэн өдөр Рёозог Исе дэх өөрийн болон Юүгийн дэргэд ирж нийлэхийг мөрөөддөг. Нэг орой Японд хар салхи дэгдэж, Рёозогийн сүүлийн 4 жилийн турш хичээнгүйлэн эргүүлэн авч байсан Сага дахь газрыг нь угааж оддог. Мөрөөдөл нь дахин нурсан Рёозо шинэ амьдрал эхлүүлэхийн тулд Сагаг орхин явдаг. Нэг өглөө Ошин загас зарахаар явахдаа холгүйхэн танил дүрсийг олж хардаг — энэ бол Рёозо байлаа. Түүнийг гүйцэж очиход Рёозо найз нөхөдтэйгөө шинээр эхлэхээр Манжуур руу явах гэж байгаагаа хэлдэг. Тэрээр Ошинтэй салж салахын тулд Исе рүү ирэхээр төлөвлөж байсан ч Ошин болон Юүг хараад тэгж чадаагүй ажээ. Рёозо түүнийг өөрийг нь хүлээхийг хүсдэг. Тэрээр буцаж явахаар эргэх үедээ Юүг харж, тэд нулимс дуслуулан уулзалдаг. Рёозо Манжуур руу явах ёстой өглөө нь түүнийг тэргээ хот руу түлхэхэд нь тусалдаг бөгөөд Ошин түүнээс салах ёс гүйцэтгэдэг. Гэвч Ошиний өдөрт 7 бээр түлхдэг тэрэгний хובдийг мэдэрсэн Рёозо түүний загас зардаг амьдрал ямар байдгийг харахаар араас нь дагахаар шийддэг. Түүнийг ямар их хүнд хөдөлмөр эрхэлдгийг хараад Рёозо түүнд туслахын тулд үлдэхээс өөр аргагүйд хүрдэг. Ошин гэр бүлээрээ дахин хамт байгаадаа маш их баярладаг. Ошиний түрээслүүлэгчийн тусламжтайгаар хосууд хотод загасны дэлгүүр нээдэг. Рёозо загасны тухай болон түүнийг хэрхэн бэлтгэж, хоол хийх талаар судалж эхэлдэг. Ошин Рёозогийн байгаа газрын талаар Сага дахь эцэг эхэд нь мэдэгдэхээр захидал бичдэг. Киёо маш их уурлаж нөхрөө Рёозог эргүүлэн авчрахаар Исе рүү явахыг хүссэн ч нөхөр нь Киёод тэднийг дахин хэзээ ч бүү салгаарай гэж хэлдэг. Киёо эцэст нь Рёозогийн эхнэртэйгээ байх хайр нь эхдээ байх хайрнаас нь илүү гэдгээ ойлгодог. Тэрээр Рёозогийн эд зүйлсийг захидлын хамт явуулж, Ошинтэй хамт Исе дэх шинэ амьдралаа эхлүүлэхийг урамшуулдаг. Киёо түүнийг эцэст нь уучилсанд Ошин маш их баярлаж, Рёозогийн эцэг эх хэзээ нэгэн цагт зочлох боломжтой байхын тулд дэлгүүрээ амжилттай авч явахаар хатуу шийддэг. ==Шинэ эхлэл болон төгсгөл== Фүжи хөгширч, сульдаж, талбайд тийм ч их ажил хийж чадахгүй болдог. Түүний хүү болон бэр хоёр нь тэжээхэд хэрэггүй амтай болсонд дургүйцэж эхэлдэг. Ошин эхийгээ Исе рүү зочлохыг урьж захидал бичихэд Ошиний ах эхийгээ Ошинийд мөнхөд үлдэхийг хүсдэг. Ошин болон Рёозо эхийгээ тэднийд үлдэхийг хэрхэн ятгах талаар бодож байтал Ошин гурав дахь удаагаа жирэмсэн болсноо олж мэдэх болно. Ажиллах хангалттай хүч чадалгүй болсон тул Фүжи дарамт болохоос айдаг. Гэвч Рёозо болон Ошиний чин сэтгэлийн гуйлт нь түүнийг ядаж Ошинийг хүүхдээ төрүүлэх хүртэл үлдэхийг ятгадаг. Ошин мөн 10 жил гэрлэсний эцэст Каёо эцэст нь Кага-яаны өв залгамжлагчийг тээж байгааг мэдээд баяртай байдаг. Ошин эрүүл саруул хүү Хитоши («өршөөнгүй») төрүүлдэг. Гэвч төрсний дараахан Фүжи ухаан алдан унадаг. Тэд түүнийг эмчлэх боломжгүй цусны цагаан эсний хорт хавдартай болохыг олж мэдэх болно. Эхийнхээ сүүлчийн хүслийг биелүүлэхийн тулд Ошин одоо явах тэнхэлгүй болсон эхийгээ нуруундаа үүрч Ямагата руу гэрт нь авчирдаг. Фүжи Ошиний тэввэрт өөрийн гэртээ амьсгал хураадаг. ==Кага-яагийн уналт== Каёогийн нөхөр Масао амиа хорлосон тухай Ошин олж мэддэг. Кōта гарч ирэн Ошинд Токиод амьдарч буй Каёод 100 иен авч очихыг хүсдэг. Рёозо хаягийг нь хараад Ошинд газар хөдлөлтийн өмнө энэ нь олон янханы газар байсан муу хороолол байсныг хэлдэг. Каёо нөхцөл байдал хэчнээн муудсан ч хэзээ ч янхандалд орохгүй гэдгээ Ошин баттай хэлдэг. Гэвч Рёозо Ошинд хамгийн муу хувилбарт бэлтгэхийг анхааруулдаг. Ошин Токиогийн биеэ үнэлэлтийн дүүрэгт Каёог олоход Кены тусламжийг авдаг. Биеэ үнэлэгч болсон, сүйрсэн, сульдсан Каёо Масао Кага-яагийн хамаг хөрөнгөө будааны деривативаар алдсанаа илчилдэг. Тэрээр болон түүний эцэг эх Токиод ирсэн ч эцэг нь нас барсны дараа эх нь өвдсөн тул Каёо эхийнхээ эмчилгээний төлбөрийг төлөхийн тулд биеэ үнэлэх болжээ. Яс янзаа Сакатад аваачиж зохих ёсоор оршуулж ч чадахгүй байгаа Каёо одоо зөвхөн хүү Нозомигийнхоо төлөө амьдарч байна. Каёог биеэ үнэлэхээс аврахад шаардлагатай 1000 иен босгож чадаагүй ч Ошин ядаж Нозомиг Исе рүү авчрахаар шийддэг. Гэвч дараа өглөө нь тэр болон Кен уг газар буцаж очиход Каёо нас барсан байхыг олж мэддэг. Түүний ходоод өвддөг байсан ба өмнөх орой нь их хэмжээний сакэ ууж цусаар бөөлжсөний улмаас боогдож амьсгал хураажээ. Ошин эд зүйлсийнх нь дундаас Каёогийн захидлыг олж мэдэх болно. Каёо удаан амьдрахгүй гэдгээ мэдэж байсан ч Ошинтэй дахин уулзсаныхаа дараа Нозомиг Ошиний асрамжинд найдан үлдээж чадна гэдгээ мэджээ. Ошин тэр өдрөөс хойш Нозомиг өөрийн хүү шиг үзэх болно гэж тангарагладаг. ==Өсөн нэмэгдэж буй гэр бүл== Ошин Нозомиг Исе рүү авчирч, дэмжлэг үзүүлсэн Рёозотой уулзуулдаг. Тэд Каёо болон түүний эцэг эхийн ясыг Исед оршуулдаг бөгөөд ингэснээр Нозоми тэдэн дээр очиж, хэрвээ хүсвэл хэзээ нэгэн цагт Саката руу авч явах боломжтой болно. Нэгэн өдөр Кōта Исед ирдэг. Тэрээр маргааш нь хүндэтгэл үзүүлэхийн тулд Ошиноос Каёогийн булшны байршлыг асуудаг. Ошин Нозомиг харуулахын тулд тэнд уулзана гэж хэлэхэд цагдаа нар дагаж магадгүй гэж бодоод үгүй гэж хэлдэг. Маргааш өглөө нь Ошин Нозоми болон Хитоши нарын хамт булшин дээр түүнийг хүлээж байтал Кōта ирээд Москва руу зугтахаар төлөвлөж байсан гэж буруутгасан тусгай цагдаа нарт баригддаг. Цагдаа нар Кōтаг явуулахаасаа өмнө Каёод зул өргөхийг зөвшөөрдөг. Кōта Ошинийг хамгаалахын тулд түүнийг танихгүй дүр эсгэдэг ч Кōтаг баригдаж байгааг харсан Ошин сэтгэл нь маш ихээр эмтэрдэг. 4 жилийн дараа Кен Осака руу явах замдаа Исед зочилдог. Түүнтэй хамт Ямагатагаас ирсэн 9 настай Хацүко охин байсан бөгөөд Кен түүнийг Осака дахь янханы газарт цэвэрлэгч охин болгож зарах гэж байжээ. Кен бол энэ жил ургац муутай байж, охиноо 50 иенээр зарахаас өөр аргагүйд хүрсэн түрээслэгч тариачид болох түүний эцэг эхтэй хамаатан юм. Хацүкогийн хатуу хувь тавилан болон сэргэлэн ухаан нь Ошинд бага насных нь үеийг болон хэрэв амьд байсан бол Хацүкотой яг нас чацуу байх байсан өөрийн алдсан охин Айг санагдуулдаг. Хосууд Кенд 50 иенийг өгч Хацүког гэртээ авахаар шийддэг. Рёозо болон Ошин Хацүког гэр бүлийнхээ гишүүн шиг харж үзэн, түүнийг боловсролоо үргэлжлүүлэхэд хүртэл анхаардаг. Хацүко Ошиний хөвгүүдтэй улам дотно болдог. Удахгүй Юү чухал шалгалт өгөх гэж байлаа. Юү Хацүкод эх нь түүнийг халамжлахын тулд үргэлж шаргуу ажиллаж байсан учраас шалгалтандаа заавал тэнцэх ёстой гэж хэлдэг. Шалгалтын урьд орой нь Ошин болон Рёозо урсах усны чимээнээр сэрдэг. Тэд хашаандаа ороход Хацүко Юүг шалгалтандаа тэнцүүлэхийн тулд залбирч байхдаа хүйтэн ус өөрийнхөө дээгүүр асгаж байхыг олж хардаг ба энэ нь тосгоны мухар сүсэг байв. Түүний чин сэтгэлийн, тэнэгхэн боловч үйлдлүүд нь гэр бүлийнхний сэтгэлийг хөдөлгөдөг. Хитоши болон Нозоми нарыг сургуульд орохын өмнөх өдөр Ошин Нозомид үрчилж авсан болохыг нь болон төрсөн эцэг эх нь Яширо нар гэдгийг хэлэхээр шийддэг. Тэрээр түүнийг эцэг эхийнх нь булшин дээр аваачиж үзүүлдэг. Нозоми үүнийг сайн хүлээж авсан мэт санагдсан ч сургуулийнхаа эхний өдөр өнчин гэж дээрэлхүүлж, гэрээсээ зугтдаг. Гэр бүлийнхэн нь Нозомиг өдөржин шөнөжин хайж, сэтгэл нь шаналсан Ошин Каёогийн булшин дээр очиж Нозомиг олж авдаг. Түүнийг хараад дээрэлхэгчдийн өөдөөс зогсож чадаагүйд нь түүнийг алгадаж авдаг. Ошин Нозомид амьдрал дүүрэн бэрхшээлтэй байх болно гэж хэлдэг. Тэрээр сургуульдаа буцаж очихоо амлаж, Ошин түүнд гэр бүл нь түүнийг өөрсдийн нэгэн адил хардаг гэдгээ дахин хэлдэг. Ошин Нозомиг гэртээ авчирч, бүгдээрээ түүнийг халуун дотноор угтан авдаг. ebzu8tsxkov7ht91b3fkcxcpa7j3scn 874151 874150 2026-10-24T10:06:16Z Orgio89 4242 874151 wikitext text/x-wiki '''Ошин''' (おしん) бол NHK телевизээр 1983 оны 3 дугаар сарын 4-нөөс 1984 оны 3 дугаар сарын 31-ний хооронд анх гарсан Японы цуврал өглөөний драмын кино (асадора) бөгөөд нийтдээ үйлдвэрлэгдсэн 3 дахь асадора юм. Ерөнхийдөө 15 минутын 297 ангитай энэхүү бүтээл нь Мэйжийн эрин үеэс эхлээд 1980-аад оны эхэн үе хүртэлх Танокура Шин (田倉しん, Танокура Шин)-ийн амьдралыг харуулдаг. Уг бүтээлд Шинийг Ошин гэж дууддаг бөгөөд «О-» нь хуучны хүндэтгэлийн угтвар юм. Энэ нь тус улсын түүхэн дэх хамгийн олон хүн үзсэн цувралуудын нэг байсан бөгөөд англиас эхлээд араб хэл хүртэлх олон янзын хадмал орчуулгатайгаар бусад 68 оронд цацагджээ. 1984 онд тус драмын эхэн үеийн ангиудыг (бяцхан Ошинд голлон төвлөрсөн) Санрио компани хүүхэлдэйн кино болгон бүтээсэн байна. Уг кинонд Сугако Хашидагийн зохиолыг дахин ашигласан бөгөөд бяцхан Ошиний дүрд тоглосон Аяко Кобаяши Ошиний дууг оруулжээ. ==Түүх== Ошин бол нөхөр Рёоэй Вадатайгаа хамтран «Яохан» супермаркетийн сүлжээг үндэслэсэн Вада Кацү (和田加津)-гаар загварчилсан Японы нэгэн эмэгтэйн зохиомол намтарт суурилсан юм. Энэхүү түүхийн бүтцийг Сугако Хашидагийн цуглуулсан нэр усгүй захидлуудын эмхтгэлээс санаа авч хөгжүүлжээ. «Энэ бол Мэйжийн үеийн нэгэн эмэгтэйн үхлийн дэргэдээ хэлсэн яриагаар бүрдсэн, ярьж үл болом өнгөрсөн амьдрал юм» гэж Хашида хэлжээ. «Түүний зарц хийж, янханы газарт зарагдаж байхдаа амссан зовлон зүдгүүрийг ярьж өгөх нь бидний үеийнхний биелүүлэх ёстой үүрэг гэж би мэдэрсэн. Гэвч уг сэдэв нь дэндүү харгис, харанхуй байсан тул Японы бүх л телевизийн сүлжээ уг шоуг голсон юм. Бүр NHK хүртэл эсэргүүцсэн» гэж Хашида ярьсан байдаг. Хашидад «Бид Мэйжийн асуудлуудтай нүүр тулж чадахгүй» гэж хэлж байжээ. Тухайн үеийн станцын захирал Микио Кавагүчи (川口幹夫, Кавагүчи Микио) зөвшөөрөл өгснөөр уг асуудал шийдэгджээ. ==Үйл явдал== (Энэ нийтлэлийн үйл явдлын хураангуй хэт урт эсвэл хэт дэлгэрэнгүй байж магадгүй юм. Шаардлагагүй зүйлсийг хасч, илүү товч болгож сайжруулахад тусална уу. (2017 оны 1 сар) (Энэ мессежийг хэзээ, хэрхэн устгах талаар суралцах) Түүх 1983 онд эхэлдэг. 17 дахь дэлгүүрийнхээ нээлтийн баярт оролцохын оронд Танокура Шин (Ошин) галт тэргээр аялахаар шийддэг. Түүнийг хаашаа алга болсныг мэдэхгүй гэр бүлийнхэн нь сандарч тэвдэнэ. Ошиний ач хүү Кэй түүний нэгэн цагт ярьж өгч байсан кокеши хүүхэлдэйн түүхийг дурсдаг. Түүхийн талаар бодож эргэцүүлсний үндсэн дээр зөн совингоо даган өөрийн гэсэн аялалд гарч Ошинийг Ямагатагаас олдог. Тэр хоёр тэндээс цаг хугацаагаар аялж, олон жилийн өмнө амьдарч байсан газруудаа оролцуулан Японы янз бүрийн хэсгээр яван, амьдралдаа даван туулсан хүнд хэцүү цаг үеүдээ дурсаж эхэлдэг. ==Ямагата дахь бага нас== 1907 оны Ямагатад долоон настай Ошинийг эцэг нь түрээслэгч тариачны амьдралаа залгуулахын тулд хүүхэд харагчаар ажиллахаар явуулдаг. Түүний эзэн нь модон материал наймаачин бөгөөд түүний гэрийн ахлах шивэгчний зүгээс бие махбод болон үгээр дарамталдаг байсан ч Ошин гэр бүлийнхээ төлөө үүнийг тэвчихээр хатуу шийдсэн байлаа. Нутгийн нинжин сэтгэлтэй багш наймаачинд Ошинийг бага сургуульд явуулж, бас нялх хүүхдийг хамт авч явахыг зөвшөөрөхийг ятгадаг. Гэвч Ошиний ангийн хүүхдүүд түүнийг шоолж, хүүхдэд гэмтэл учруулна хэмээн сүрдүүлдэг байна. Ошин дургүйцсэн ч сургуульд явахаа болино. Гэвч тэрээр гэр бүлийнхэндээ мөнгө хулгайлсан гэж шударга бусаар буруу цагт оргож, гэртээ эх дээрээ очихын тулд цасан шуурганд олон хоног тэмцэн явсаар хлдөж үхэх шахдаг. Ошинийг Японы эзэнт гүрний армийн цэрэг байгаад оргодол болсон, өөрийгөө «анчин» гэж тодорхойлсон Шүнсакү хэмээх эр авардаг. Ошин цас хайлтал урт өвлийг түүнтэй хамт өнгөрөөдөг. Шүнсакүгийн удирдлага дор тэрээр уншиж, бичих чадвараа сайжруулдаг. Цасан шуурга намдахад тэднийг цэргийн анги олж, Шүнсакүг буудаж хөнөөдөг. Дараа нь цэргүүд Ошинийг овоохой руу дагуулан очиж Шүнсакүгийн талаар байцаадаг. Тэгээд ахлах цэрэг овоохойд орж ирэн Ошинд уг анги түүнийг гэрт нь хүргэж өгөх болно гэж хэлдэг. Гэвч Ошин өөрөө явах замаа мэдэхээ хэлж, саналаас татгалзан бие даан гэртээ алхаж харьдаг. ==Кага-яад ажилласан нь== Гэртээ эргэн ирснээр Ошинийг дахин хүүхэд харагчаар ажиллахаар явуулдаг бөгөөд энэ удаад Саката дахь Кага-яа руу явуулжээ. Ошин оргодол Шүнсакүтэй холбоотой байсан тул эхлээд юм бүхэн таагүй эхэлдэг. Тэрээр мөн түүнтэй чацуу, гэр бүлийн ууган охин бөгөөд өв залгамжлагчаар томилогдсон Каёотой муудалцдаг. Гэвч Кага-яаны тэргүүн хатагтай, эзэн нь Каёог эрх зангаа татаж, илүү ухаалаг болгохын тулд Ошинийг үлгэр дуурайлал болгон хардаг. Каёо үүнийг дургүйцэн хүлээж авдаг ч тэд эцэстээ сайн найзууд болцгоодог. Хатагтай Яширо Ошиний чадварыг олж харан түүнд унших, бичих, сампин ашиглан тооцоолохыг биечлэн зааж сургадаг. Каёогийн эх үйлчлэгч хүнд байхад тохирохгүй нийгмийн байр суурьтай хэмээн үзэж Ошинд үзүүлж буй анхаарал халамжид нь сэтгэл хангалуун бус байдаг. Гэвч Ошин Каёог унаж буй цахилгааны шонгоос аварсны дараа тэд Ошинийг гэр бүлийн гишүүнээ болгон хүлээж авдаг. Ошин Кага-яад 16 нас хүртлээ найман жил болсон юм. Энэ хугацаанд хамт ажиллагсад нь гээд хүн бүр түүнд хайртай байлаа. Энэ завсар Ошиний хайрт эмээ өөд болж, нинжин сэтгэлт хатагтай Яширо үхэж буй эмээтэйгээ сүүлчийн мөчийг өнгөрүүлэхээр Ошинийг цаг алдалгүй гэрт нь буцаадаг. Эмээгийнх нь үхэл Ошинийг амьдралдаа ямар нэгэн зүйлд хүрэх, дахин ядуу зүдүү амьдрахгүй байх шийдвэрийг нь бататгадаг. Нэгэн өдөр Кōта Такакура хэмээх нууцлаг эр Сакатад ирдэг. Ошин далайн эрэг дээр байсан Каёог хайж байх зуур Кōта цагдаа нараас зугтахын тулд Ошинийг найз охин нь хэмээн халхавч болгон ашигладаг. Баян чинээлэг газрын эзний хүү, улс төр, нийгмийн шинэчлэлийг дэмжигч, улс төрийн үйл ажиллагаа болон газар тариалангийн реформоор дамжуулан өртэй тариачдын амьдралыг сайжруулахыг хүсдэг идеалист энэ эр Каёо болон Ошиний амьдралыг өөрчилдөг. Кōта Ошинд өөрийн улс төрийн хөдөлгөөний үйл ажиллагаагаа танилцуулж, өөрийн үзэл санаа, хүсэл тэмүүллээрээ охиныг татаж чаддаг. Харамсалтай нь Каёо болон Ошин хоёулаа Кōтад дурлачихдаг; гэвч Кōта Каёогийн сэтгэлийг харилцан хүлээж авдаггүй бөгөөд үүнийг ердөө л хоногийн зугаа гэж үзэн, харин Ошинд хайртайгаа зарласан байдаг. Энэ зуур хатагтай Яширо Ошинийг сайн хүнтэй суух боломжийг нь нэмэгдүүлэхийн тулд япон цайны ёслол болон бусад эмэгтэй хүний урлагт сургадаг. Тэрээр Ошинийг Сакатагийн баян айлын хоёр дахь хүүтэй гэрлүүлэхээр төлөвлөдөг ч Ошиний Кōтаг нууцаар хайрлах сэтгэлээс болж уг гэрлэлт бүтэлгүйтдэг. Зураг зурах, утга зохиолд дуртай болж өссөн Каёо Кага-яаг өвлөн авах хүсэлгүйгээс гадна гэрлэх боломжоо сайжруулахын тулд эмэгтэй хүний урлагт суралцахыг хүсдэггүй. Тэрээр өөрийн хайртай хүнтэйгээ гэрлэх ёстой гэдэгт итгэдэг. Итгэл төгс бус тэрслүү Каёо гэрлэхээр товлосон өдрөө гэрээсээ оргож, дургүйцсэн Кōтатай хамт Токио руу зугтдаг. Зүрх нь шимширч, Каёогийн гэртээ зугтсан шийдвэрт санаа нь зовж, мөн Кōтагийн тухай үнэнийг Кага-яагийнханд хэлж чадахгүй болсон гэмшсэн сэтгэлтэй Ошин Кага-яаг орхин гэртээ буцахаар шийддэг. ==Ямагатад буцаж ирсэн нь== Буцаж ирээд Ошин нэхмөлийн үйлдвэрт ажиллаж байгаад сүрьеэ туссаны улмаас гэртээ буцаагдсан эгч Харүтэйгээ дахин уулздаг. Харүгийн хамгийн сүүлчийн хүсэл бол өөрийн нууц амраг, өмнөх удирдагч Хираног харах явдал байсан бөгөөд түүнийг ятгаж байж уулзуулдаг. Уулзах үеэрээ Хирано нэхмөлийн үйлдвэрийн хүнд хэцүү нөхцөл байдал болон ажлаа алдахаас айгаад ажилчдынхаа нийгмийн хамгааллыг сайжруулж чадаагүй бүтэлгүйтлээ дэлгэн ярьдаг. Энэ завсар Ошиний эцэг гэр бүлийнхээ орлогыг нэмэгдүүлэхийн тулд түүнийг баарны үйлчлэгчээр ажиллахыг хүсч байгааг Ошин олж мэдэх болно. Ажилд зуучлагч уг хүн өмнө нь Харүгийн хамт ажиллагсдыг янхандалд хуурч мэхэлж байсныг Харү Ошинд анхааруулдаг. Харү Ошинд Токио дахь нэр, хаяг болон бага зэргийн мөнгө өгч тийшээ зугтахыг ятгадаг. Харү 1916 онд 19 насандаа таалал төгсдөг. Харүг асарч сувилахаар гэртээ ирсэн байсан Ошиний эх Фүжи Ошинийг Токио руу явах шийдвэрийг нь дэмждэг. Эгч нь өөд болсны дараа Ошин үсчин болох Харүгийн мөрөөдлийг биелүүлэхээр Токио руу оргодог. ==Токио дахь үсчний амьдрал== Ошин уламжлалт японы үс засалтад Ишо дор суралцдаг. Дагалдан болсноос хойш хоёр жилийн дараа Ошин эхээсээ Каёогийн дүү Саёо уушигны хатгалгаа өвчний улмаас гэнэт өөд болсныг дуулгасан захидал хүлээн авдаг. Ошин мөн Сакатад байхдаа түүнийг хүүхэд харагчаар харж байсан юм. Ошин гашуудаж буй гэр бүлд нь зочлохоор чөлөө авдаг. Түүнд Каёо гэртээ эргэж ирээгүй бөгөөд Токиогийн аль нэг газарт байгаа гэдгийг хэлдэг. Каёогийн эх түүнийг үлдэхийг гуйсан ч Ошин үлдэж чадахгүй байлаа. Каёо болон Кōта нар хоёр жилийн өмнө Сакатагаас явснаас хойш Ошин сэтгэл санааны хувьд одоо ч шаналсаар л байв. Жилийн дараа Ошин үйлчлүүлэгчдийн гэдэг зарах ажилаар явж байхдаа Гинза дахь нэгэн кофе шопт Каёотой тааралддаг. Каёо Гинзагийн дээд зэрэглэлийн нэгэн кофе шопт зөөгчөөр ажиллаж байжээ. Кōта улс төрийн ажилтай байсан тул ихэвчлэн харагддаггүй байв. Саёо таалал төгссөнийг мэдээд Каёо гэр бүлдээ зочлохоор шийдэж, Сакатад нэг сар саатдаг. Энэ хооронд хатагтай Яширо Каёог Токиогийн Эзэн хааны их сургуулийг (өнөөгийн Токиогийн их сургууль) төгссөн, гэр бүлийн бизнесээ амжилттай авч явахад туслахын тулд хүргэн орж ирэхэд бэлэн байгаа Осакагийн будаа наймаачны гурав дахь хүү Масаотой гэрлүүлэхээр товлодог. Каёо Кōтаг эргэн ирэхэд нь байхын тулд Токио руу явахыг хүсдэг. Гэвч хатагтай Яширо зүрхний шигдээсээр унахад Каёо дургүйцсэн ч үлдэхээс аргагүйд хүрдэг. Кōтаг Токио руу эргэн ирэхэд нь түүнд мэдэгдэхийн тулд Ошин руу утастаж хэлдэг. Ошин Каёогийн түрээслэгч өрөөг цэвэрлэхээр очихдоо Кōтатай уулздаг. Тэрээр Ошинд Кōтаг Токиотон болсныг Каёод бүү мэдэгд гэж хэлээд, Каёог хайрладаггүй бөгөөд зөвхөн Ошинтэй хамт байж чадаагүй үеийнхээ сэтгэл санааны хоосон орон зайг нөхөхийн тулд л ашигласан гэдгээ хэлдэг. Ошин Каёогийн хуримд оролцохоор Саката руу явдаг. Кага-яагийн ирээдүйн төлөө Ошин Кōтагийн тухай мэдээг Каёод хэлдэггүй. Каёогоор дамжуулан Ошин Гинзагийн кофе шопуудаар үйлчлүүлдэг нэхмөлийн баян чинээлэг наймаачин шиг харагдах Танокура Рёозотой танилцдаг. Алдартай Сага гэр бүлийн гурав дахь хүү Рёозо өөрийнхөө хүчээр амжилтад хүрэхээр Токио руу явахаар шийдсэн байжээ. Ошиноос долоо эгч Рёозо түүнд дурлаж, эцэг эхийнх нь анхны эсэргүүцлийг үл харгалзан хоёр гэрлэдэг. ==Токио дахь гэр бүлийн амьдрал== Дайны дараах уналт болон Рёозогийн бизнесийн мэдлэг дутмаг байдлаас болж түүний бизнес уруудаж эхэлдэг. Бизнесийн арга барилаа сайжруулах гэсэн Ошиний оролдлогыг бизнесийн салбар бол эрэгтэй хүний ертөнц гэж үздэг Рёозо маш муу хүлээж авдаг. Гэр бүлийн орлогыг нэмэгдүүлэхийн тулд гэрлэсэн эмэгтэйчүүд ихэвчлэн ажилладаггүй байсан тул Рёозогийн дургүйцлийг үл харгалзан Ишогийн дор дахин ажиллахаар шийддэг. Ошин гэр бүлээ тэжээгч гол хүний үүргийг улам бүр хүлээх тусам Рёозо гэр бүлээ халамжлах нь эрэгтэй хүний үүрэг гэж үздэг тул өөрийгөө дорд үзэгдсэн мэт санадаг. Тэрээр улам бүр урам хугарч, залхуурч, архи, эмэгтэйчүүдэд шунаж эхлэх ба харин Ошин түүнд хайртай учраас үүнийг нь нүд асдаг. Рёозо өөрийн цөхрөнг тодорхой илэрхийлсэн сөргөлдөөний дараа Ошин гэр бүлээ тэжээхийн тулд ажиллаж байсан нь түүний эр хүний нэр төрийг шархлуулсан гэдгийг ойлгодог. Хэрэв тэр Рёозог орхиж явах юм නම් дээр байх болно гэж Ошин шийддэг. Гэвч Ошин өөрийгөө жирэмсэн болсноо олж мэддэг. Тэрээр гэрлэлтээ аврахын тулд үсчин хийхээ болихоор шийддэг. Гэвч орлогоо алдсанаар өрх гээр өлсгөлөнгийн ирмэгт тулж ирсэн ба үүний дараа Рёозо гэр бүлээ тэжээх тал дээр нэр төрөө урьтгаж болохгүй гэдгээ ухаардаг. Тэрээр тэднийг энэ хүнд үеийг давахад нь туслах зорилгоор мөнгө зээлж, шинэ бизнесийн санааны талаар бодож эхэлдэг. Шинэ бизнес эхлүүлэхэд хөрөнгө хэрэгтэй гэдгээ ойлгоод Ошин шөнийн зах дээр даавуугаа зарж туршиж үзэхийг Рёозод зөвшөөрүүлдэг. Эхлэл нь хэцүү байсан ч бүлэглэлийн толгойлогч Кены тусламжтайгаар тэрээр 10 хоногийн дотор бүх бараагаа зарж чаддаг. Тэд олсон орлогоороо Ошиний зохион бүтээсэн барууны хэв маягийн хүүхдийн хувцас зарах шинэ бизнес эхлүүлэхээр шийддэг. Бизнес муу явагдсанаас болж Рёозо бараагаа орон нутгийн томоохон дэлгүүр болох Онояад заруулахаар тохиролцдог. Боломжийн үнэтэй хувцаснууд эхний өдрөө л Онояад зарагдаж дуусдаг ба Ошин эргэлзэж байсан ч Рёозо үйлдвэрлэлээ өргөжүүлж эхэлдэг. Ошиний хүүхэд удахгүй төрөх болсон тул Рёозо Фүжийг эргүүлж ирэхээр зохицуулдаг. Ошин эрүүл саруул хүү төрүүлж түүнд Юү («зоригтой») хэмээх нэр өгдөг. Фүжийг явсны дараа Рёозогийн эцэг мөн хүүхдийг харахаар ирж зочилдог. Рёозогийн эх Киёо Ошинийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсаар байгааг хосууд олж мэдэв. Рёозо гурав дахь хүү байсан ч амжилттай бизнес нь түүний үнэ цэнийг нотолж, эхийг нь тэдний гэрлэлтийг зөвшөөрүүлэхэд хүргэнэ гэдэгт итгэсэндээ их хэмжээний мөнгө зээлж газрын хэсэг худалдан авч том үйлдвэр барихаар шийддэг. Нэгэн өдөр тэдэнд хүүхдийг харахаар ирсэн Каёо гэнэт ирж зочилдог. Гэвч тэр удалгүй Саката дахь аз жаргалгүй гэрлэлтээсээ зугтаж, Токио дахь эцэг эхийнх нь гэрт байгааг олж мэдсэн Кōтаг олох хүсэлтэй байгаагаа дэлгэдэг. Кōта Каёотой уулзахыг зөвшөөрдөг бөгөөд Каёо түүнтэй хамт байх хүслээ илэрхийлдэг. Гэвч Кōта түүнтэй уулзсан цорын ганц шалтгаан нь өөрийнх нь орхиж явсан тэр байдлынхаа төлөө уучлалт гуйх гэсэн юм гэдгээ хэлдэг. Ажилчдын хөдөлгөөнд тасралтгүй оролцож байгаагийн хувьд тэрээр харилцаа тогтоох боломжгүй байв. Каёо энэ бүх жилийн турш ямар тэнэг байснаа болон Кōтагийн жинхэнэ хайр нь Ошин байсныг эцэст нь ойлгодог. Каёо Саката руу буцаж очиж гэр бүлийн бизнесийг үргэлжлүүлэх өв залгамжлагч төрүүлэхээр шийддэг. Олон сарын барилгын ажил болон бэлтгэлийн дараа шинэ үйлдвэрийн албан ёсны нээлтийн өдөр болж ирдэг. Гэвч Гранд Кантогийн газар хөдлөлт болон түүнээс үүдсэн түймэр тэдний үйлдвэр болон байшинг сүйтгэж гамшиг нөмөрдөг. Тэдний үнэнч зүтгэлтэн Женжи бэртэлгүй амьд үлдсэн Юүг хамгаалж байгаад амь үрэгддэг. Зөвхөн нурсан мөрөөдөл болон өр ширтэй үлдсэн Рёозо тэдэнд Сага дахь гэр бүл рүүгээ буцахаас өөр сонголт байхгүй гэж шийддэг. Ошин хадам эхийнхээ гарт ямар харьцаатай тулгарах бол гэж айж, Рёозог Токиод амьдралаа дахин босгохыг дахин нэг удаа оролдооч гэж гуйдаг. Гэвч маш их урам хугарсаны эцэст Рёозод дахин оролдох хүсэл зориг үлдээгүй байлаа. Хэдийгээр Ошин Юүгийн хамт Токиод үлдэхийг хүссэн ч (Кага-яагийнхан Ошинийг олохоор Токио руу явуулсан) Фүжи хүүгийнхээ төлөө Рёозотой хамт үлдэхийг ятгадаг. ==Сага дахь зовлон зүдгүүр== Сагад ирэхэд нь тэднийг ямар нэгэн гэмтэл бэртэлгүй байгаад баярласан Рёозогийн эцэг халуун дотноор угтан авдаг. Гэвч Киёо Рёозод тохиолдсон бүх гамшиг, тэр дундаа Женжигийн үхэлд түүнийг буруутгаж, Ошинд маш их шүүмжлэл урсгадаг. Рёозогийн ууган ах Рёозог гэрийнхээ өвийг авч явахдаа өөрийн ногдох хэсгээ авсан тул гэр бүлээс нь дахин нэг ч зоос авахгүй гэдгээ тодорхой хэлдэг. Киёо тэдэнд амь зуухын тулд талбайд ажиллах хэрэгтэй болно гэж хэлдэг нь Ошиний гэртээ орхин явахдаа зайлсхийсэн гэж бодож байсан амьдрал нь байв. Киёо хянаж дарангуйлсан зантай байж, Ошинийг алхам тутамд нь шүүмжилж, харин Рёозог эхнэрээ эзэмдэж чадахгүй байна хэмээн зэмлэдэг. Рёозо болон Ошин хоёрт мөнгө байхгүй тул саван, зүү, утас зэрэг энгийн зүйлсийг ч худалдан авах боломжгүй байдаг. Ошин тосгоны хүмүүст үсчний үйлчилгээ үзүүлэх хүсэлтэй байсан ч Рёозо болон Киёо үүнийг гэр бүлийн нэр төрийг гутаана гэж үзэн зөвшөөрдөггүй. Рёозо Киёогоос мөнгө гуйхад Киёо Ошинийг Рёозод гомдоллосон хэмээн зэмлэж, хосуудын хооронд гэр бүлийн маргаан үүсдэг. Ошин эндээс яваад ойролцоох хот эсвэл Токио руу буцахыг хүсдэг ч ямар ч мөнгөгүйгээр өөрсдийгөө хэрхэн тэжээх вэ гэж санаа зовсон Рёозо үүнийг сонсохыг ч хүсдэггүй. Тэрээр 10 жилийн дараа өөрийн болох далайгаас газар эргүүлэн авах төсөлд нэгдэхээр шийддэг. Ошин ийм өндөр эрсдэлтэй үйл ажиллагаанд санаа зовж байсан ч Рёозо урагшаа зүтгэсээр байдаг. Ошин гэр бүлийнхэндээ дарамтлагдсаар байхад Рёозо Ошиний гомдоллохоос залхаж эхэлж, эхийнхээ талд орж эхэлдэг. Тэрээр Киёогийн баяр хөөрийг төрүүлж, Ошинтэй салж салахыг ятгасан эхийнхээ үгээр тусдаа өрөөнд хүртэл нүүж ордог. Нэгэн өдөр Ошин газар хөдлөлтийн дараа Токио руу буцаж ирсэн бөгөөд хэдэн сарын дараа өөр нээх гэж буй үсчний дэлгүүрийн талаар Ишоос захидал хүлээн авдаг. Ошин цаг нь болоход Токио руу түүнтэй нэгдэхээр шийддэг. Ошин зугтах төллөгөөгөө хийж байхдаа хоёр дахь хүүхдээ тээж байгаагаа олж мэддэг. Токио руу явах галт тэрэгэнд суух ёстой өдрөө Рёозо үүнийг олж мэдээд замд нь угтаж саатуулдаг. Тэрээр Ошинийг үлдэхийг ятгаж чадахгүй болохоороо хүүгээ авахын тулд түүнтэй тэмцэлддэг. Ошин унаж толгойгоо цохисны улмаас баруун бие нь мэдээгүй болдог. Түүнд Рёозогийн гэр бүл рүү буцахаас өөр сонголт үлдсэнгүй. Ошиний гар хэсэгчлэн мэдээгүй болсноос болоод хоол хийх, оёх эсвэл одоо Киёогийн асаргаанд байгаа Юүг халамжлах боломжгүй болдог. Ил харагдах гэмтэл нь гар биш толгой дээр нь байсан тул Рёозог оролцуулаад гэр бүлийнхэн нь Ошинийг гэмтэлтэй гэж жүжиглэж байна гэж бодож эхэлдэг. Өөрийгөө гэр бүлдээ дарамт болж байгаагаа ухамсарласан Ошин жирэмсэн гэдгээ хэнд ч хэлж зүрхэлдэггүй. Гэвч Рёозо түүнийг жирэмсэн гэдгээ мэдэж аваад тэд дахин бие биедээ ойртдог. Харамсалтай нь Ошинийг оргохоор төлөвлөж байсныг Киёо олж мэдээд түүнийг гэрээсээ хөөхийг хүсдэг. Рёозо Ошинийг жирэмсэн бөгөөд тиймээс гэр бүлтэйгээ үлдэх ёстой гэдгийг илчилдэг. Гэвч Киёо Ошин болон мөн жирэмсэн байгаа өөрийн охин Ацүко хоёрыг нэг байшинд нэгэн зэрэг хүүхэд төрүүлэх нь өлзийтэй биш, төрөлтүүдийн аль нэг нь амжилтгүй болно гэж үздэг. Киёог мухар сүслэгээс гаргаж чадна гэж найдаж Ошин амбаар руу нүүхийг зөвшөөрдөг. Хүнд хэцүү хөдөлмөрийн эцэст Ацүко эрүүл хүү төрүүлдэг. Ошин яг тэр үед төрөх өвдөлт өгч эхэлдэг ч дутуу хооллолт болон албадан хөдөлмөр түүнийг туйлдуулсан байсан тул Ошиний хүүхэд амьд үлдэхэд дэндүү сульдав. Энэхүү сүүлчийн гамшгийн улмаас Ошиний ухаан самуурдаг. Ацүкод хүүхдэд нь хангалттай сүү байхгүй тул Киёо Рёозогоос Ошинд хүүхдийг хөхүүлэхийг зөвшөөрөхийг хүсдэг. Тэрээр эхэндээ энэ санаанд гайхсан ч Ошиний ухааныг нь эргүүлэн авчирч, тайвшруулж магадгүй гэж бодоод зөвшөөрдөг. Хүүхдийг хооллосны дараа Ошин ухаан орж, хүүхдийг үргэлжлүүлэн хөхүүлэхийг зөвшөөрдөг. Киёо маш их сэтгэл нь хөдөлж, талархсандаа Ошинд илүү сайн хандахаа амладаг. Нэг сарын дараа Ацүко хүүхэдтэйгээ хамт гэртээ харьдаг. Гэр бүлийнхэндээ мэдэгдэлгүйгээр Ошин Сагад үлдсэн амьдралынхаа туршид талбайд ажиллаж, хэзээ ч ямар нэгэн зүйлд хүрэхгүй гэдгээ ойлгосон тул аль хэдийнэ гэр бүлээ орхин явахаар шийдсэн байжээ. Одоо үүргээ гүйцэтгэсэн тул Токио руу явахаа гэр бүлийнхэндээ мэдэгддэг. Рёозо хайрынхаа тэмдэг болгон түүнийг явуулахаар зөвшөөрч, тэд хэзээ нэгэн цагт дахин хамт байх болно гэдэгт итгэснээр салдаг. Рёозогийн эцэг болон ууган ах нь түүнд Токио руу явахад нь туслах зорилгоор бага зэрэг мөнгө өгдөг. Гэвч Киёо маш их уурлаж, Юүг түүнтэй хамт авч явахыг зөвшөөрдөггүй. Маргааш өглөө нь явахаар бэлтгэж байхад Рёозогийн бэр эгч Цүнэко түүнд Юүг авчирч өгнө гэж хэлдэг. Киёо Юүг өгөхөөс татгалзсан тул Ошин бэр эгчдээ итгэхээс өөр сонголтгүй болдог. Цүнэко хэлсэн ёсоороо Киёог эзгүй хойгуур Юүг хулгайлж, Ошин Юүтэй хамт Токио руу явдаг. ==Токио дахь шөнийн зах== Ошинийг Токиод Ишо халуун дотноор угтан авдаг. Гэвч Ошин үсчин болох ажилдаа эргэн орох хэмжээнд гарынх нь алгаа эдгэрээгүй байгааг олж мэддэг. Бүлэглэлийн толгойлогч Кен түүнд шөнийн зах дээр хоолны мухлаг нээж, өөрийн гэсэн байшин түрээслэхэд нь тусалдаг. Нэгэн өдөр Кеныг байхад нэгэн эмэгтэй Ошиний байшинд дайрч орох хүртэл бүх юм сайхан байгаа мэт санагдана. Тэр эмэгтэй Кены хамтрагч болж таардаг бөгөөд Кеныг Ошинтэй амрагийн холбоотой байж, бүх мөнгөө түүнд зарцуулж байна гэж буруутгадаг. Кен Ошинд хайртайгаа хүлээн зөвшөөрдөг ч ямар нэгэн буруу зүйл хийгээгүй гэдгээ хэлдэг. Ошин өөр нэгэн эмэгтэйн уй гашуугийн шалтгаан болсноо мэдээд цочирдож, гунигладаг бөгөөд Кены түүнд тавьсан сэтгэлд эвгүйрхдэг. Цуу яриа Сага дахь Рёозод хүрч магадгүй гэж тэрээр санаа зовнидог. Ишо Ошинийг өөртэйгээ хамт үлдэхийг гуйсан ч Ошин Ишод дарамт болж чадахгүй тул мухлагаа орхин Ямагата дахь гэр бүлийнхээ гэрт буцахаар шийддэг. Фүжи 4 жилийн дараа охин Ошиноо хараад маш их баярласан ч охин нь үлдэх бодолтой байгааг мэдээд ахынх нь царай хүйтэн угтдаг. Тэдэнд Ошин болон Юүг хооллох хангалттай хоол байхгүй байв. Ошинийг хамгаалах гэсэн Фүжигийн оролдлого нь хүү болон бэр хоёртойгоо харилцааг нь улам хөндийрүүлдэг. Ошин бусад тариачдад туслах ажил олж чаддаг. ==Сакатад цайны газар ажиллуулсан нь== Нэгэн өдөр Кага-яаны хатагтай хүнд өвчтэй байгаа бөгөөд эдгэрэх магадлал багатай байгаа тухай Ошинд мэдээлдэг. Ошин хатагтайд сүүлчийн удаа салах ёс гүйцэтгэхээр Кага-яагийнханд зочилдог. Каёогийн нөхөр Масао хүндэтгэл үзүүлэхээр ирдэг ч өөр эмэгтэйгээс хүүхэдтэй болсныг нь уучлаагүй Каёо түүнийг явуулахыг хүсдэг. Кага-яад өв залгамжлагч хэрэгтэй байгаа тул Масаог дахин нэг боломж олгохыг Ошин Каёог ятгадаг. Масаог Кага-яагийн гэр бүлд буцаж нүүж оруулах төлөвлөгөө хийгддэг. Каёо Ошиний байдлыг мэдээд Ошинийг Сакатад үлдэж дэлгээ нээхийг ятгадаг. Ошин Кага-яагийнхаас зээл авч энгийн цайны газар нээхээр шийддэг. Ошиний цайны газар эхний өдрөө ямар ч үйлчлүүлэгчгүй байдаг. 3 өдөр зар сурталчилгаа явуулсны дараа цайны газар амжилттай ажиллаж эхэлдэг. Каёогийн эцэг болон нөхөр нь бизнесээ удирдаж байгаа тул Каёо Ошиний цайны газарт туслахаар шийддэг. Масао түүнд үүнийг зөвшөөрсөнд Каёо гайхаж, сэтгэл нь хөдөлдөг. Нэг орой согтуу үйлчлүүлэгч цайны газарт ирж сакэ нэхдэг. Ошин түүнд сакэ үйлчилдэггүй гэдгээ хэлээд явахыг хүсдэг. Каёо Ошинд ингэснээр илүү их ашиг олох болно гэж хэлж сакэ авчирч өгөх хүртэл үйлчлүүлэгч улам бүр зөрүүд зан гаргадаг. Ошин цайны газар баар болж хувирахыг хүсээгүй тул дургүйцдэг. Эцэст нь орон нутгийн якуза нар Ошиний хямд үнэ бусад баарны бизнесийг хохироож байна гэж үзэн сакэ зарахыг нь зогсоохоор цайны газарт ирдэг. Тэд дэлгүүрийг нь эвдэж эхлэхэд Каёо айж сандарч якузад тэд дуулгавартай байх болно гэж хэлдэг ч Ошин тэдэнд бууж өгөхгүй гэдгээ хатуу баримталдаг. Асуудлаа гадаа шийдэхийг шаардсан Ошин Токиодохь Кены гэрийн албан ёсны якузагийн мэндчилгээг хэлэхэд якуза нар гайхдаг. Удахгүй тэд бүгдээрээ Ошиний цайны газарт халуун сакэ амталж, орон нутгийн якуза нар Ошинийг биширч, эгч хэмээн дуудаж, хамгаалалтандаа авахаа амладаг. Ошин хожим нь Каёод үнэндээ Кены якузагийн гэр бүлийн гишүүн биш харин түүнээс мэндчилгээг сурч авсан байснаа хүлээн зөвшөөрдөг. Ошиний цайны газар одоо Рёозо, Ошин болон Юүг тэжээхүйц хангалттай сайн ажиллаж байлаа. Ошин бүтэн жилийн турш Рёозо руу тогтмол захидал бичсэн боловч нэг ч хариу ирээгүй байжээ. Киёо Ошиний захидлуудыг шүүрч авдаг байсан тул Рёозо Ошинийг хаана амьдарч байгааг ч мэддэггүй байв. Ошин Рёозо руу хамгийн сүүлчийн удаа захидал бичихээр шийддэг. Хэрэв Рёозо хариу бичихгүй бол тэрээр түүнээс татгалзах болно. Нэг орой Кōта Ошиний ажиллуулдаг гэдгээ мэдэхгүйгээр цайны газарт ирдэг. Кōтад сар нийлүүлдэг байснаа мартсан Каёо Ошин болон Юүг Рёозо хаясан гэдгийг Кōтад хэлдэг. Кōта Ошинд хөдөлмөрийн хөдөлгөөн одоо хууль ёсны болсон бөгөөд цагдаа нараас нуугдах шаардлагагүй болсон гэж хэлдэг. Тэрээр Юүгийн эцэг болох санал тавьдаг. Гэвч удалгүй засгийн газар хөдөлмөрийн хөдөлгөөнийг эсэргүүцэж, Кōтад гэр бүлтэй байхад дахин хүндрэлтэй болгодог. Ошин Кōтад хайрын үгийг нь сонсоход л зүрх сэтгэл дэх олон жилийн гашуун зовлон нь арилсан гэж хэлдэг. Кōта Ошинд тэд гэрлэхгүй ч гэсэн үргэлж тэднийг халамжлах болно гэж хэлдэг. Ошин үүнд сэтгэл хангалуун байдаг. Кōта санаа зорилгоо мэдэгдэхийн тулд Рёозо руу захидал бичихээ хэлдэг. Сага руу буцаж ирээд Киёо Рёозод Ошинийг ятгаж бусадтай суухын тулд Кōтагийн захидлыг үзүүлдэг бөгөөд уг захидалд Ошин Рёозо руу олон захидал илгээсэн ч хариу аваагүй гэж дурдсан байдаг. Киёо Ошин өөрийгөө сайхан харагдуулахын тулд Кōтад худал хэлсэн байх ёстой гэж хэлдэг. Энэхүү хуурмаг байдлыг тэвчиж чадахаа болиод Цүнэко эцэст нь Киёогийн шүүрч авч нуусан боловч хадгалж үлдсэн Ошиний захидлуудын боодлыг Рёозод үзүүлдэг. Рёозо эхдээ өөрийг нь дахин гэрлүүлэх бодлоо орхихыг хэлдэг. Ошин бол түүний эхнэр бөгөөд газраа эргүүлэн аваад л Ошинийг буцаж ирэхийг гуйх болно. Энэ хооронд Сагад зовохын оронд Сакатад үргэлжлүүлэн ажиллах нь дээр юм. Хэрэв тэд бие биедээ үнэнч байвал хэзээ нэгэн цагт дахин хамт байх болно. Рёозо Ошин руу захидал бичиж, бага зэрэг мөнгө явуулдаг. Ошин Рёозогоос захидал хүлээж авсандаа маш их баярладаг. Гэвч Кōта Сакатад ирэхийн оронд Сагад үлдэж байгаад гайхдаг. Гэвч Ошин Рёозо эр хүний нэр төртэй гэдгийг ойлгодог — тэрээр газар эргүүлэн авах ажилдаа амжилтанд хүрэхийг хүсдэг. Түүнчлэн Рёозо цайны газар ажиллуулах дургүй гэдгийг Ошин мэдэж байв. Нэг орой хоёр согтуу үйлчлүүлэгч цайны газарт хутгалдаж зодолддог. Кōта хөндлөнгөөс оролцохыг хүссэн ч Ошин өөрийн үйлчлүүлэгчид тул өөрөө зохицуулна гэж хэлдэг. Тэрээр тэднийг зодоогоо гадаа гаргаж хийхийг ятгаад зогсохгүй төлбөрөө төлүүлж чаддаг. Шал дээрх мөнгө, аяга таваг түүж буй Ошинийг харж, согтуу үйлчлүүлэгчдийн дайралтыг няцааж буйг хараад Кōта санаа нь зовнидог. Хэрэв Рёозо цайны газар ажиллуулах дургүй бол Сакатад ирвэл юмнууд хэцүү байж магадгүй гэж тэрээр анхааруулдаг. Кōта Ошинд өөр ажил сонгох талаар бодохыг зөвлөдөг. Исе дэх далайн гаралтай бүтээгдэхүүний худалдаа Кōта Ошинийг Исе дэх авга эгчгийндээ байрлуулж, оронд нь загас зарахыг зохицуулдаг. Ошин удалгүй энэ ажилдаа суралцаж, хямд үнэ, ухаалаг байдлаараа үйлчлүүлэгчдийн талархлыг хүлээдэг. Тэрээр нэгэн өдөр Рёозог Исе дэх өөрийн болон Юүгийн дэргэд ирж нийлэхийг мөрөөддөг. Нэг орой Японд хар салхи дэгдэж, Рёозогийн сүүлийн 4 жилийн турш хичээнгүйлэн эргүүлэн авч байсан Сага дахь газрыг нь угааж оддог. Мөрөөдөл нь дахин нурсан Рёозо шинэ амьдрал эхлүүлэхийн тулд Сагаг орхин явдаг. Нэг өглөө Ошин загас зарахаар явахдаа холгүйхэн танил дүрсийг олж хардаг — энэ бол Рёозо байлаа. Түүнийг гүйцэж очиход Рёозо найз нөхөдтэйгөө шинээр эхлэхээр Манжуур руу явах гэж байгаагаа хэлдэг. Тэрээр Ошинтэй салж салахын тулд Исе рүү ирэхээр төлөвлөж байсан ч Ошин болон Юүг хараад тэгж чадаагүй ажээ. Рёозо түүнийг өөрийг нь хүлээхийг хүсдэг. Тэрээр буцаж явахаар эргэх үедээ Юүг харж, тэд нулимс дуслуулан уулзалдаг. Рёозо Манжуур руу явах ёстой өглөө нь түүнийг тэргээ хот руу түлхэхэд нь тусалдаг бөгөөд Ошин түүнээс салах ёс гүйцэтгэдэг. Гэвч Ошиний өдөрт 7 бээр түлхдэг тэрэгний хובдийг мэдэрсэн Рёозо түүний загас зардаг амьдрал ямар байдгийг харахаар араас нь дагахаар шийддэг. Түүнийг ямар их хүнд хөдөлмөр эрхэлдгийг хараад Рёозо түүнд туслахын тулд үлдэхээс өөр аргагүйд хүрдэг. Ошин гэр бүлээрээ дахин хамт байгаадаа маш их баярладаг. Ошиний түрээслүүлэгчийн тусламжтайгаар хосууд хотод загасны дэлгүүр нээдэг. Рёозо загасны тухай болон түүнийг хэрхэн бэлтгэж, хоол хийх талаар судалж эхэлдэг. Ошин Рёозогийн байгаа газрын талаар Сага дахь эцэг эхэд нь мэдэгдэхээр захидал бичдэг. Киёо маш их уурлаж нөхрөө Рёозог эргүүлэн авчрахаар Исе рүү явахыг хүссэн ч нөхөр нь Киёод тэднийг дахин хэзээ ч бүү салгаарай гэж хэлдэг. Киёо эцэст нь Рёозогийн эхнэртэйгээ байх хайр нь эхдээ байх хайрнаас нь илүү гэдгээ ойлгодог. Тэрээр Рёозогийн эд зүйлсийг захидлын хамт явуулж, Ошинтэй хамт Исе дэх шинэ амьдралаа эхлүүлэхийг урамшуулдаг. Киёо түүнийг эцэст нь уучилсанд Ошин маш их баярлаж, Рёозогийн эцэг эх хэзээ нэгэн цагт зочлох боломжтой байхын тулд дэлгүүрээ амжилттай авч явахаар хатуу шийддэг. ==Шинэ эхлэл болон төгсгөл== Фүжи хөгширч, сульдаж, талбайд тийм ч их ажил хийж чадахгүй болдог. Түүний хүү болон бэр хоёр нь тэжээхэд хэрэггүй амтай болсонд дургүйцэж эхэлдэг. Ошин эхийгээ Исе рүү зочлохыг урьж захидал бичихэд Ошиний ах эхийгээ Ошинийд мөнхөд үлдэхийг хүсдэг. Ошин болон Рёозо эхийгээ тэднийд үлдэхийг хэрхэн ятгах талаар бодож байтал Ошин гурав дахь удаагаа жирэмсэн болсноо олж мэдэх болно. Ажиллах хангалттай хүч чадалгүй болсон тул Фүжи дарамт болохоос айдаг. Гэвч Рёозо болон Ошиний чин сэтгэлийн гуйлт нь түүнийг ядаж Ошинийг хүүхдээ төрүүлэх хүртэл үлдэхийг ятгадаг. Ошин мөн 10 жил гэрлэсний эцэст Каёо эцэст нь Кага-яаны өв залгамжлагчийг тээж байгааг мэдээд баяртай байдаг. Ошин эрүүл саруул хүү Хитоши («өршөөнгүй») төрүүлдэг. Гэвч төрсний дараахан Фүжи ухаан алдан унадаг. Тэд түүнийг эмчлэх боломжгүй цусны цагаан эсний хорт хавдартай болохыг олж мэдэх болно. Эхийнхээ сүүлчийн хүслийг биелүүлэхийн тулд Ошин одоо явах тэнхэлгүй болсон эхийгээ нуруундаа үүрч Ямагата руу гэрт нь авчирдаг. Фүжи Ошиний тэввэрт өөрийн гэртээ амьсгал хураадаг. ==Кага-яагийн уналт== Каёогийн нөхөр Масао амиа хорлосон тухай Ошин олж мэддэг. Кōта гарч ирэн Ошинд Токиод амьдарч буй Каёод 100 иен авч очихыг хүсдэг. Рёозо хаягийг нь хараад Ошинд газар хөдлөлтийн өмнө энэ нь олон янханы газар байсан муу хороолол байсныг хэлдэг. Каёо нөхцөл байдал хэчнээн муудсан ч хэзээ ч янхандалд орохгүй гэдгээ Ошин баттай хэлдэг. Гэвч Рёозо Ошинд хамгийн муу хувилбарт бэлтгэхийг анхааруулдаг. Ошин Токиогийн биеэ үнэлэлтийн дүүрэгт Каёог олоход Кены тусламжийг авдаг. Биеэ үнэлэгч болсон, сүйрсэн, сульдсан Каёо Масао Кага-яагийн хамаг хөрөнгөө будааны деривативаар алдсанаа илчилдэг. Тэрээр болон түүний эцэг эх Токиод ирсэн ч эцэг нь нас барсны дараа эх нь өвдсөн тул Каёо эхийнхээ эмчилгээний төлбөрийг төлөхийн тулд биеэ үнэлэх болжээ. Яс янзаа Сакатад аваачиж зохих ёсоор оршуулж ч чадахгүй байгаа Каёо одоо зөвхөн хүү Нозомигийнхоо төлөө амьдарч байна. Каёог биеэ үнэлэхээс аврахад шаардлагатай 1000 иен босгож чадаагүй ч Ошин ядаж Нозомиг Исе рүү авчрахаар шийддэг. Гэвч дараа өглөө нь тэр болон Кен уг газар буцаж очиход Каёо нас барсан байхыг олж мэддэг. Түүний ходоод өвддөг байсан ба өмнөх орой нь их хэмжээний сакэ ууж цусаар бөөлжсөний улмаас боогдож амьсгал хураажээ. Ошин эд зүйлсийнх нь дундаас Каёогийн захидлыг олж мэдэх болно. Каёо удаан амьдрахгүй гэдгээ мэдэж байсан ч Ошинтэй дахин уулзсаныхаа дараа Нозомиг Ошиний асрамжинд найдан үлдээж чадна гэдгээ мэджээ. Ошин тэр өдрөөс хойш Нозомиг өөрийн хүү шиг үзэх болно гэж тангарагладаг. ==Өсөн нэмэгдэж буй гэр бүл== Ошин Нозомиг Исе рүү авчирч, дэмжлэг үзүүлсэн Рёозотой уулзуулдаг. Тэд Каёо болон түүний эцэг эхийн ясыг Исед оршуулдаг бөгөөд ингэснээр Нозоми тэдэн дээр очиж, хэрвээ хүсвэл хэзээ нэгэн цагт Саката руу авч явах боломжтой болно. Нэгэн өдөр Кōта Исед ирдэг. Тэрээр маргааш нь хүндэтгэл үзүүлэхийн тулд Ошиноос Каёогийн булшны байршлыг асуудаг. Ошин Нозомиг харуулахын тулд тэнд уулзана гэж хэлэхэд цагдаа нар дагаж магадгүй гэж бодоод үгүй гэж хэлдэг. Маргааш өглөө нь Ошин Нозоми болон Хитоши нарын хамт булшин дээр түүнийг хүлээж байтал Кōта ирээд Москва руу зугтахаар төлөвлөж байсан гэж буруутгасан тусгай цагдаа нарт баригддаг. Цагдаа нар Кōтаг явуулахаасаа өмнө Каёод зул өргөхийг зөвшөөрдөг. Кōта Ошинийг хамгаалахын тулд түүнийг танихгүй дүр эсгэдэг ч Кōтаг баригдаж байгааг харсан Ошин сэтгэл нь маш ихээр эмтэрдэг. 4 жилийн дараа Кен Осака руу явах замдаа Исед зочилдог. Түүнтэй хамт Ямагатагаас ирсэн 9 настай Хацүко охин байсан бөгөөд Кен түүнийг Осака дахь янханы газарт цэвэрлэгч охин болгож зарах гэж байжээ. Кен бол энэ жил ургац муутай байж, охиноо 50 иенээр зарахаас өөр аргагүйд хүрсэн түрээслэгч тариачид болох түүний эцэг эхтэй хамаатан юм. Хацүкогийн хатуу хувь тавилан болон сэргэлэн ухаан нь Ошинд бага насных нь үеийг болон хэрэв амьд байсан бол Хацүкотой яг нас чацуу байх байсан өөрийн алдсан охин Айг санагдуулдаг. Хосууд Кенд 50 иенийг өгч Хацүког гэртээ авахаар шийддэг. Рёозо болон Ошин Хацүког гэр бүлийнхээ гишүүн шиг харж үзэн, түүнийг боловсролоо үргэлжлүүлэхэд хүртэл анхаардаг. Хацүко Ошиний хөвгүүдтэй улам дотно болдог. Удахгүй Юү чухал шалгалт өгөх гэж байлаа. Юү Хацүкод эх нь түүнийг халамжлахын тулд үргэлж шаргуу ажиллаж байсан учраас шалгалтандаа заавал тэнцэх ёстой гэж хэлдэг. Шалгалтын урьд орой нь Ошин болон Рёозо урсах усны чимээнээр сэрдэг. Тэд хашаандаа ороход Хацүко Юүг шалгалтандаа тэнцүүлэхийн тулд залбирч байхдаа хүйтэн ус өөрийнхөө дээгүүр асгаж байхыг олж хардаг ба энэ нь тосгоны мухар сүсэг байв. Түүний чин сэтгэлийн, тэнэгхэн боловч үйлдлүүд нь гэр бүлийнхний сэтгэлийг хөдөлгөдөг. Хитоши болон Нозоми нарыг сургуульд орохын өмнөх өдөр Ошин Нозомид үрчилж авсан болохыг нь болон төрсөн эцэг эх нь Яширо нар гэдгийг хэлэхээр шийддэг. Тэрээр түүнийг эцэг эхийнх нь булшин дээр аваачиж үзүүлдэг. Нозоми үүнийг сайн хүлээж авсан мэт санагдсан ч сургуулийнхаа эхний өдөр өнчин гэж дээрэлхүүлж, гэрээсээ зугтдаг. Гэр бүлийнхэн нь Нозомиг өдөржин шөнөжин хайж, сэтгэл нь шаналсан Ошин Каёогийн булшин дээр очиж Нозомиг олж авдаг. Түүнийг хараад дээрэлхэгчдийн өөдөөс зогсож чадаагүйд нь түүнийг алгадаж авдаг. Ошин Нозомид амьдрал дүүрэн бэрхшээлтэй байх болно гэж хэлдэг. Тэрээр сургуульдаа буцаж очихоо амлаж, Ошин түүнд гэр бүл нь түүнийг өөрсдийн нэгэн адил хардаг гэдгээ дахин хэлдэг. Ошин Нозомиг гэртээ авчирч, бүгдээрээ түүнийг халуун дотноор угтан авдаг. Ошин дахин жирэмсэн болсноо олж мэднэ. Рёозо маш их баярлах боловч амьжиргаагаа хэрхэн залгуулахдаа санаа зовж, Хацүкогийн 3 жилийн гэрээ дуусч, дунд сургуулиа төгсөхөөр нь буцаан явуулах санал гаргадаг. Ямар ч байсан Хацүкогийн эцэг эх түүнийг хүлээж байгаа нь лавтай. Ошин Хацүког явуулахдаа дургүйцэх бөгөөд цаг нь болоход Хацүког өөрөө шийдэхийг зөвшөөрөх нь зүйтэй гэж боддог. Ошин эрүүл саруул охин төрүүлж, тэд түүнд Тэй («аз жаргал») хэмээх нэр өгдөг. Гэрээний хугацаа нь дууссан тул Хацүко шинэ хүүхэд нэмэгдсэнээр гэр бүлд дарамт болохгүйн тулд гэртээ харих ёстой гэж бодно. Гэвч Рёозо, Ошин хоёр Хацүког үнэндээ үлдэхийг хүсч байгааг ойлгоод түүнийг гэр бүлдээ баяртайгаар угтан авдаг. ==Япон улс дайнд татагдан орсон нь== Япон улс цэргийн дэглэмийн үе рүү орж эхэлдэг. Рёозо загасны дэлгүүрийнхээ хажуугаар илүү их мөнгө босгохын тулд цэрэг армитай холбогдож эхлэх бөгөөд Ошин үүнийг эсэргүүцдэг ч нөхрийнхөө ашиг сонирхлыг сэтгэлдээ тээн, санхүүгийн дэмжлэг хэрэгтэй гэж шийдэн зөвшөөрдөг. Энэ цаг үеийн цэргийн суртал ухуулгаас болоод Юү цэрэг армийн талд орж, Япон-Хятадын хоёрдугаар дайныг дэмжиж эхэлдэг. Юү ахлах сургуульд ажиллахаар өргөдөл гаргаж эхлэхдээ Рёозогоос дайнд тулалдаж цэргийн оффицер болоход сургадаг Цэргийн Оффицерын Академид нэгдэх зөвшөөрөл хүсдэг. Ошин тэдний яриаг сэм сонсож, Рёозог зөвшөөрөх яг тэр мөчид интервенц хийдэг. Ошиний энх тайвныг баримтлах үзэл баримтлалаас болоод Ошин Юүг өргөдөл гаргахаас сэргийлэхийг туйлдан хүсдэг. Юү өргөдөл гаргах шийдвэртээ тууштай хэвээр байх үед Хацүко түүнийг бага байхад нь Ошин түүнтэй хамт зовлон бэрхшээлийг даван туулсан тул Ошин түүнийг тулалдаасай гэж хүсэхгүй байгааг сануулдаг. Ошиний сэтгэлийг засахын тулд Юү Цэргийн Оффицерын Академид өргөдөл гаргахын оронд Хүмүүнлэгийн ухааны чиглэлээр суралцахаар Киото дахь сургуульд өргөдөл гаргахаар шийддэг. 1940 онтой золгоход дайны ажиллагааг дэмжихийн тулд хүнсний нормчлол нэмэгддэг. Энэ нь нормчлогдсон барааг зарах хар зах зээл гарч ирсэн үе байв. Хар зах хууль бусаар оруулж ирсэн загас зарж эхлэхэд Ошин асуудалд орохгүйн тулд дэлгүүрээ хаахаас өөр аргагүйд хүрдэг. Загасчид болон нормын бараа ховордсоны улмаас Хиса Токио руу нүүдэг. Дараа нь Ошиний гэр бүл өмнө нь Пхеньянд шилжин суурьшсан цэрэгтэй ажилладаг нэгэн эрийн эзэмшиж байсан шинэ байшин руу нүүдэг. Юү зочлохоор ирэхэд Юү, Хацүко хоёр бие биедээ хайртайгаа илчилдэг бөгөөд үүнийг Рёозо эсэргүүцдэг. Мөн Рёозо цэргийн хороонд хамрагдаж, тухайн бүс нутгийн хөвгүүдийг цэрэгт татагдахыг урамшуулан, хувцасны үйлдвэр удирдаж эхэлдэг. Юү 1943 онд дахин зочлох хүртэл амьдрал хэвийн үргэлжилнэ. Юү сурагчдыг цэрэгт татахаас чөлөөлөх журам цуцлагдсаныг Рёозод илчилж, дараа нь Ошинд нэг сарын дотор цэрэгт татагдах ёстой гэсэн мэдээг дуулгадаг. Шоконд орсон Ошин Юүгийн урдуур нулимс дуслуулан уйлж, багадаа түүнд энх тайвны үзлийг суулгаж өгсөн цэргийн оргодол Шүнсакүгаас урвасан мэт санагддаг. Нэг сарын дараа Юү цэргийн хувцастайгаа явдаг. Агаарын дайралтаас айж эхлэхэд Рёозо Тэйг агаарын дайралтад өртөхгүй хөдөө тосгон руу явуулах уу гэж эргэлздэг. Рёозо түүнийг үйлдвэрийнхээ нэг ажилтны гэрт явуулдаг бөгөөд тэнд Тэйтэй зүй бус харьцаж, хайхрахгүй орхидог. Япон ялагдаж эхлэхэд Юүгийн хороо Филиппин рүү явагддаг бөгөөд Японд болох агаарын дайралтын улмаас тэнд илүү аюулгүй байх байв. Хитоши дайны ажиллагааг дэмжиж эхэлж, камиказегийн бүрэлдэхүүнд нэгдэхийг хүсч байгаагаа зарладаг нь Ошин, Рёозо хоёрын хоёулангийнх нь эсэргүүцэлтэй тулгардаг. Гэвч Хитоши сэмхэн сэмжин гарч камиказед нэгддэг. Ошиний гэр бүл анхны агаарын дайралтаа амсаж эхлэх бөгөөд түүний хамгийн эхний зорилго бол бөмбөгдөлтөөс хамгаалах хоргодох байр руу нүүлгэн шилжүүлэхийн оронд байшингаа шатаахаас сэргийлэх явдал байв. Бөмбөгдөлт гал болон дүрэлзэхээс өмнө Нозоми, Хацүко хоёр усны сав бэлдэж, галыг идэвхтэй унтраадаг боловч тэдний удирддаг үйлдвэрүүд шатаж байгааг хардаг. Агаарын дайралтын дараа Ошин Юүг Филиппинд нас барсан тухай цахилгаан мэдээ хүлээн авдаг. Ошин түүний цогцсыг харах хүртлээ болон Юүг хуурай шороо (малари) өвчтэй байсныг хүлээн зөвшөөрсөн түүний хамгийн сайн найзаас сураг сонсох хүртлээ итгэхээс татгалздаг. Удалгүй Япон 1945 онд Холбоотнуудад бууж өгдөг. Гэвч Рёозо удалгүй өөрийн компани бүх мөнгөө барсан болохыг олж мэднэ. Айж, урам нь хугарч, Ошиноос урвасандаа уурласан тэрээр Ошин болон гэр бүлд нь тэр хэрэгтэй байсныг мэдэж байсан ч уулан дээр өөрийгөө хөнөөсөн байхыг нэгэн жирийн иргэн олдог. Бэлэвсэн үлдсэн Ошин Тэйг гэртээ амжилттай авчирдаг. Бүх зүйлийг даван туулж чадахгүй байсан Хацүко цагаан будааны дэлгүүрт ажиллахаар Токио руу явдаг. Байшингийн анхны эзэд Пхеньянаас буцаж ирэн байшингаа эргүүлэн шаардахад шинэ асуудал үүсдэг. Тэд өмчийн бичиг баримтыг эзэмшсээр байгаа бөгөөд Ошиний бүрдүүлсэн бичиг баримтад Японы цэргийнхэн гарын үсэг сурсан тул одоо ямар ч үнэ цэнэгүй болжээ. Танокурагийн гэр бүл хамтран амьдрахаас өөр аргагүйд хүрэв. Үлдсэн гэр бүлийнхэндээ мөнгө олохын тулд гудамжинд хоол зарсныхаа төлөө баривчлагдсаны дараа Ошинийг ууртай байшингийн эзэн байшингаасаа хөөж гаргадаг. Энэ бүх дайн Ошинийг ядаж л гэр бүлийнхээ төлөө чадахаараа шаргуу ажиллахад хүргэсэн юм. Хатагтай Хисаяма тэдний амьдралд дахин орж ирэх бөгөөд тэрээр Исед загасны бизнесээ эхлүүлэх гэж байгаагаа мэдэгдэхээр Ошинд зочилдог. Тэрээр Ошин болон түүний гэр бүлийг өөртэй нь хамт амьдрахыг урих бөгөөд Ошин үүнийг баяртайгаар хүлээн авдаг. ==Далайн гаралтай бүтээгдэхүүн болон ногооны дэлгүүр== Дайнаас хойш арван жилийн дараа Ошин одоо 55 настай бөгөөд Хитошитой хамт далайн гаралтай бүтээгдэхүүн болон ногооны зах эзэмшдэг. Кен Ошинд зочилж, түүнд Токиод аль болох хурдан зочлох ёстой гэж хэлдэг. Хацүко будааны дэлгүүрт ажилладаг гэж хэлэхдээ худал хэлжээ. Тэр үнэндээ янханы газарт ажиллаж, орой бүр цэцэрлэгчдийг угтан авдаг байв. Энэ нь Юүгээс авсан түүний сэтгэлийн шарх байсан бололтой. Ошин түүнийг янханы газраас олж, Кенээс түүнийг чирэхийг хүсч, түүнийг алгадаж авдаг. Ошин Хацүког өөртэйгээ хамт гэртээ буцаж, Токиод болсон бүх зүйлийг мартахыг ятгаж чаддаг. Удалгүй тэд хүмүүсийн гэрт очиж хоол хүргэж өгөхдөө хамт ажиллахаар Юри хэмээх эелдэг охиныг ажилд авдаг. Хитоши бизнесмен болж, тэндээсээ амьжиргаагаа залгуулахаар шийджээ. Тэрээр мөн Юрид нэг өдөр тэд хоёр гэрлэх болно гэж хэлдэг. Хэдэн сарын дараа Хитоши Токио руу бичээчээр ажиллахаар явдаг ч коллежийн боловсролгүйгээр хүргэлтийн ажилтнаар ажилд орж чадахгүй гэдгээ олж мэдэх болно. Тэрээр Токиод хэдэн сар хэсүүчилж байгаад гэртээ буцаж ирдэг. Тэрээр ирээдүйн эхнэр, баян бизнесмен эрийн охин Мичикотой танилцдаг. Хожим нь Юри түүний тухай олж мэдэж, гэрээсээ зугтдаг. Ошин Хитошид маш их сэтгэл дундуур байж, түүний Мичикотой гэрлэхийг эсэргүүцдэг. ==Хүлээн авсан байдал== Японд жилийн дундаж үзэгчдийн хувь 52.6% байсан бөгөөд нэг ангийн хамгийн өндөр үнэлгээ 62.9% байжээ. Ошин нь тууштай байдлын бэлэг тэмдэг болж, хамгийн хүнд хэцүү цаг үед ч хүн хэзээ ч бууж өгөх ёсгүй гэдгийг харуулсан юм. Түүнд зөвхөн япончууд төдийгүй дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн хүмүүс хайртай байв. Ошин Азийн орнуудад цацагдахдаа ихээхэн нэр хүндтэй байсан. Сингапур нь Азидаа болон дэлхийд уг драмыг Японоос гадна цацсан анхны орон юм. Нэр хүндтэй байснаас болж уг драмыг гурван удаа цацжээ. Анх 1984 оны 11 дүгээр сард MediaCorp Channel 8 сувгаар мандарин хэлээр гарч байсан бол дараа жил нь уг сувгаар дахин цацагджээ. Уг драмыг англи хэл дээр дуу оруулж, хожим 1994 онд MediaCorp Channel 5 сувгаар цацсан байна. Уг драма Тайланд (1984), Хонконг (1984), Хятад (1985), Малайз (1986), Индонез (1986) зэрэг Азийн олон оронд нэр хүндтэй байсан бөгөөд Шри Ланкагийн Рупавахини сувгаар синхала хэлээр (1989), Пакистан (1991), Бангладеш (1992-1993), Непал (1992), Энэтхэг (1992), Вьетнам, Филиппин (1993), Монгол (1996), Мьянмар (1994), Тайвань (1994) зэрэг цөөн хэдэн орныг дурдаж болно. Ошин мөн Ойрхи Дорнодод маш их нэр хүндтэй байсан бөгөөд Иран (1986), Иордан (1987), Марокко (1988), Бахрейн (1989), Сири (1990), Ливан (1991), Египет (1992) зэрэг орнуудад цацагдаж байжээ. Америк тивд Ошин Мексик (1988), Пуэрто Рико (1989), Доминикан улс (1989), АНУ (1989), Куба (1990), Эфиоп (1992), Бразил (1984), Венесуэл (1991), Перу (1991), Колумб (1992), Боливи (1992), Аргентин (1992), Чили (1993), Парагвай (1993), Эквадор (1994) зэрэг орнуудад цацагдсан. Өнөөдөр ч гэсэн Аяко Кобаяши (小林綾子, Кобаяши Аяко) ийм орнуудад зочлохдоо халуун дотноор хүлээн авагддаг. Ошин бол Иран-Иракийн дайны үеэр цацагдсан ховор кинонуудын нэг байв. 2017 оны 2 дугаар сард Аяко Кобаяши 1980-аад оны сүүлчээр уг драма маш их нэр хүндтэй байсан Шри Ланкад «Japan Expo Premier Sri Lanka 2017» арга хэмжээнд зочилсон юм. ==Дүрүүдэд (Жүжигчид)== Аяко Кобаяши — Танимура Шин (хүүхэд нас, 7–9 настай) Юүко Танака — Танимура Шин / Танокура Шин (залуу болон нас биед хүрсэн үе, 16–46 настай) Нобүко Отоуа — Танокура Шин (өндөр настай эмэгтэй, 50–84 настай) Широ Намики — Танокура Рёозо Широ Ито — Танимура Сакузо Наоми Хасе — Ямане Ацүко (Танокура Ацүко) Пинко Изүми — Танимура Фүжи Ая Шикия — Яширо Каёо (хүүхэд нас, 7–9 настай) Тэрүми Азүма — Яширо Каёо (залуу болон нас биед хүрсэн үе, 16–31 настай) Казүо Китамүра — Танокура Дайгоро Соичиро Китамүра — Танокура Фүкүтаро Цүнэхико Ватасе — Такакура Кōта / Намики Кōта (нас биед хүрсэн болон өндөр настай эр) Акио Канеда — Хирано Харуэ Акаги — Камияма Хиса Сэй Хираизүми — Накагава Гүнжи Масатоши Накамүра — Шүнсакү Хироюки Нагато — Кавабе Сакузо Рютаро Оотомо — Эйзо Эцүши Такахаши — Танокура Хитоши (нас биед хүрсэн үе, 38–55 настай) Йошико Танака — Танокура Хацүко (Хат-чан) (залуу нас) Бүрэн хэмжээний уран сайхны кино 2013 оны 10 дугаар сард уг цувралаас сэдэвлэсэн бүрэн хэмжээний уран сайхны кино Японы кино театруудаар гарч байжээ. Кино нь Ошиний бага насанд төвлөрдөг. ==Өв ба нөлөө== Японд 1980-аад онд тууштай байдлыг тодорхойлохдоо Ошиний тухай олон ишлэл авдаг байв. Жишээлбэл, сумо бөх Таканосато чихрийн шижин өвчинтэй тэмцэж байсан ч ёкозүна цолонд хүрсэн тул түүнд «Ошин Ёкозүна» хэмээх нэр өгч байжээ. 1980-аад онд «Ошиний диет» зэрэг бусад нэр томьёог ашигладаг байсан бөгөөд оршин суугчид хөөсөрсөн эдийн засагтай тэмцэж байсан тул мууртай болон цагаан будаа идэхэд хүрсэн байдаг. Могами голын дагуух алдартай аялалын шугамыг «Ошиний шугам» хэмээн нэрлэжээ. Бисжо Хаторигийн «Оуран ахлах сургуулийн хост клуб» хэмээх хошин шог мангад сургуулийн сул чөлөөтэй баячуудад зориулсан клубын ахлагч Тамаки Сүо эрэгтэй хүн шиг хувцасласан шинэ охин Харухи Фүжиокаг «Ошин» хэмээн нэрлэдэг бөгөөд энэ нь «чамайг хэтрүүлэн ажиллуулж, шөнө бүр дэрэндээ уйлуулах догшин эзэнд зарагдсан хүн» гэсэн үг юм. Тэрээр мөн Харухиг «цагаан будаа болон гишүүнээр амьдарч байсан уу» гэж асуудаг. Харухи бол тэтгэлгээр суралцдаг ядуу ч хичээнгүй сурагч юм. Вьетнам хэлэнд ô-sin гэсэн нэр томьёо нь гэрийн ажилчдын синоним (заримдаа басамжилсан) болжээ. Ошиний наймааны хүндэтгэл болгон Иранд хуучин хувцасны дэлгүүрүүдийг «Танакура дэлгүүр» (перс хэлээр: مغازه تاناکورا) эсвэл зүгээр л Танакура гэж нэрлэдэг. Цаг хугацаа өнгөрөхөд Ошиний наймаа нэхмэл эдлэл, хожим нь (газар хөдлөлтөөс өмнө) бэлэн хувцасны талаар байсан ч Танакура Иранд хуучин хувцасны ярианы үг болжээ. 1989 оны 1 дүгээр сарын 28-нд Ираны Үндэсний Радио зөнч Мохаммедын охин Фатимагийн төрсөн өдөрт зориулсан тусгай мэдээ даг. Уг мэдээний зорилго нь Фатима бол Ираны эмэгтэйчүүдийн хувьд хамгийн сайн үлгэр дуурайлал гэдгийг хүмүүст хэлэх явдал байв. Гэвч гэнэт нэгэн залуу эмэгтэй сурвалжлагчид нийтлэг итгэл үнэмшлийг үл харгалзан Фатимаг 1400 жилийн өмнө амьдарч байсан тул үлгэр дуурайлал болгон хүлээн зөвшөөрч чадахгүй гэж хэлжээ. Тэрээр зарим эмэгтэйчүүд Ошинийг үлгэр дуурайлал болгон хүлээн зөвшөөрсөн ч Ошин өөр соёлтой Японоос гаралтай тул үүнийг хүлээн зөвшөөрч чадахгүй гэж нэмж хэлэв. Гэвч энэ нь Аятолла Хомейнигийн уурыг хүргэсэн юм. Тэрээр Үндэсний радио, телевизэд уг мэдээнд оролцсон хүмүүсийг шалгахыг тушаажээ. Хэрэв санаатай байсан бол тэдгээр хүмүүсийг цаазаар авахыг хүссэн. Хомейни уг мэдээг Фатимаг доромжилсон гэж үзсэн бөгөөд Исламын шашны хууль зүйн тайлбарын дагуу ийм үйлдлийн шийтгэл нь үхэл байв. Аз болоход хэн ч цаазаар авахуулаагүй ч Шариатын хуулийн дагуу шоронд хорихоос эхлээд ташуурдах хүртэлх шийтгэлтэйгээр 5 хүнийг байцаасан гэж мэдээлж байжээ. 03rows7roctke6a3odnjvikvrrjj0oh 874152 874151 2026-10-24T10:07:37Z Orgio89 4242 874152 wikitext text/x-wiki '''Ошин''' (おしん) бол NHK телевизээр 1983 оны 3 дугаар сарын 4-нөөс 1984 оны 3 дугаар сарын 31-ний хооронд анх гарсан Японы цуврал өглөөний драмын кино (асадора) юм. Ерөнхийдөө 15 минутын 297 ангитай энэхүү бүтээл нь Мэйжийн эрин үеэс эхлээд 1980-аад оны эхэн үе хүртэлх Танокура Шин (田倉しん, Танокура Шин)-ийн амьдралыг харуулдаг. Уг бүтээлд Шинийг Ошин гэж дууддаг бөгөөд «О-» нь хуучны хүндэтгэлийн угтвар юм. Энэ нь тус улсын түүхэн дэх хамгийн олон хүн үзсэн цувралуудын нэг байсан бөгөөд англиас эхлээд араб хэл хүртэлх олон янзын хадмал орчуулгатайгаар бусад 68 оронд цацагджээ. 1984 онд тус драмын эхэн үеийн ангиудыг (бяцхан Ошинд голлон төвлөрсөн) Санрио компани хүүхэлдэйн кино болгон бүтээсэн байна. Уг кинонд Сугако Хашидагийн зохиолыг дахин ашигласан бөгөөд бяцхан Ошиний дүрд тоглосон Аяко Кобаяши Ошиний дууг оруулжээ. ==Түүх== Ошин бол нөхөр Рёоэй Вадатайгаа хамтран «Яохан» супермаркетийн сүлжээг үндэслэсэн Вада Кацү (和田加津)-гаар загварчилсан Японы нэгэн эмэгтэйн зохиомол намтарт суурилсан юм. Энэхүү түүхийн бүтцийг Сугако Хашидагийн цуглуулсан нэр усгүй захидлуудын эмхтгэлээс санаа авч хөгжүүлжээ. «Энэ бол Мэйжийн үеийн нэгэн эмэгтэйн үхлийн дэргэдээ хэлсэн яриагаар бүрдсэн, ярьж үл болом өнгөрсөн амьдрал юм» гэж Хашида хэлжээ. «Түүний зарц хийж, янханы газарт зарагдаж байхдаа амссан зовлон зүдгүүрийг ярьж өгөх нь бидний үеийнхний биелүүлэх ёстой үүрэг гэж би мэдэрсэн. Гэвч уг сэдэв нь дэндүү харгис, харанхуй байсан тул Японы бүх л телевизийн сүлжээ уг шоуг голсон юм. Бүр NHK хүртэл эсэргүүцсэн» гэж Хашида ярьсан байдаг. Хашидад «Бид Мэйжийн асуудлуудтай нүүр тулж чадахгүй» гэж хэлж байжээ. Тухайн үеийн станцын захирал Микио Кавагүчи (川口幹夫, Кавагүчи Микио) зөвшөөрөл өгснөөр уг асуудал шийдэгджээ. ==Үйл явдал== (Энэ нийтлэлийн үйл явдлын хураангуй хэт урт эсвэл хэт дэлгэрэнгүй байж магадгүй юм. Шаардлагагүй зүйлсийг хасч, илүү товч болгож сайжруулахад тусална уу. (2017 оны 1 сар) (Энэ мессежийг хэзээ, хэрхэн устгах талаар суралцах) Түүх 1983 онд эхэлдэг. 17 дахь дэлгүүрийнхээ нээлтийн баярт оролцохын оронд Танокура Шин (Ошин) галт тэргээр аялахаар шийддэг. Түүнийг хаашаа алга болсныг мэдэхгүй гэр бүлийнхэн нь сандарч тэвдэнэ. Ошиний ач хүү Кэй түүний нэгэн цагт ярьж өгч байсан кокеши хүүхэлдэйн түүхийг дурсдаг. Түүхийн талаар бодож эргэцүүлсний үндсэн дээр зөн совингоо даган өөрийн гэсэн аялалд гарч Ошинийг Ямагатагаас олдог. Тэр хоёр тэндээс цаг хугацаагаар аялж, олон жилийн өмнө амьдарч байсан газруудаа оролцуулан Японы янз бүрийн хэсгээр яван, амьдралдаа даван туулсан хүнд хэцүү цаг үеүдээ дурсаж эхэлдэг. ==Ямагата дахь бага нас== 1907 оны Ямагатад долоон настай Ошинийг эцэг нь түрээслэгч тариачны амьдралаа залгуулахын тулд хүүхэд харагчаар ажиллахаар явуулдаг. Түүний эзэн нь модон материал наймаачин бөгөөд түүний гэрийн ахлах шивэгчний зүгээс бие махбод болон үгээр дарамталдаг байсан ч Ошин гэр бүлийнхээ төлөө үүнийг тэвчихээр хатуу шийдсэн байлаа. Нутгийн нинжин сэтгэлтэй багш наймаачинд Ошинийг бага сургуульд явуулж, бас нялх хүүхдийг хамт авч явахыг зөвшөөрөхийг ятгадаг. Гэвч Ошиний ангийн хүүхдүүд түүнийг шоолж, хүүхдэд гэмтэл учруулна хэмээн сүрдүүлдэг байна. Ошин дургүйцсэн ч сургуульд явахаа болино. Гэвч тэрээр гэр бүлийнхэндээ мөнгө хулгайлсан гэж шударга бусаар буруу цагт оргож, гэртээ эх дээрээ очихын тулд цасан шуурганд олон хоног тэмцэн явсаар хлдөж үхэх шахдаг. Ошинийг Японы эзэнт гүрний армийн цэрэг байгаад оргодол болсон, өөрийгөө «анчин» гэж тодорхойлсон Шүнсакү хэмээх эр авардаг. Ошин цас хайлтал урт өвлийг түүнтэй хамт өнгөрөөдөг. Шүнсакүгийн удирдлага дор тэрээр уншиж, бичих чадвараа сайжруулдаг. Цасан шуурга намдахад тэднийг цэргийн анги олж, Шүнсакүг буудаж хөнөөдөг. Дараа нь цэргүүд Ошинийг овоохой руу дагуулан очиж Шүнсакүгийн талаар байцаадаг. Тэгээд ахлах цэрэг овоохойд орж ирэн Ошинд уг анги түүнийг гэрт нь хүргэж өгөх болно гэж хэлдэг. Гэвч Ошин өөрөө явах замаа мэдэхээ хэлж, саналаас татгалзан бие даан гэртээ алхаж харьдаг. ==Кага-яад ажилласан нь== Гэртээ эргэн ирснээр Ошинийг дахин хүүхэд харагчаар ажиллахаар явуулдаг бөгөөд энэ удаад Саката дахь Кага-яа руу явуулжээ. Ошин оргодол Шүнсакүтэй холбоотой байсан тул эхлээд юм бүхэн таагүй эхэлдэг. Тэрээр мөн түүнтэй чацуу, гэр бүлийн ууган охин бөгөөд өв залгамжлагчаар томилогдсон Каёотой муудалцдаг. Гэвч Кага-яаны тэргүүн хатагтай, эзэн нь Каёог эрх зангаа татаж, илүү ухаалаг болгохын тулд Ошинийг үлгэр дуурайлал болгон хардаг. Каёо үүнийг дургүйцэн хүлээж авдаг ч тэд эцэстээ сайн найзууд болцгоодог. Хатагтай Яширо Ошиний чадварыг олж харан түүнд унших, бичих, сампин ашиглан тооцоолохыг биечлэн зааж сургадаг. Каёогийн эх үйлчлэгч хүнд байхад тохирохгүй нийгмийн байр суурьтай хэмээн үзэж Ошинд үзүүлж буй анхаарал халамжид нь сэтгэл хангалуун бус байдаг. Гэвч Ошин Каёог унаж буй цахилгааны шонгоос аварсны дараа тэд Ошинийг гэр бүлийн гишүүнээ болгон хүлээж авдаг. Ошин Кага-яад 16 нас хүртлээ найман жил болсон юм. Энэ хугацаанд хамт ажиллагсад нь гээд хүн бүр түүнд хайртай байлаа. Энэ завсар Ошиний хайрт эмээ өөд болж, нинжин сэтгэлт хатагтай Яширо үхэж буй эмээтэйгээ сүүлчийн мөчийг өнгөрүүлэхээр Ошинийг цаг алдалгүй гэрт нь буцаадаг. Эмээгийнх нь үхэл Ошинийг амьдралдаа ямар нэгэн зүйлд хүрэх, дахин ядуу зүдүү амьдрахгүй байх шийдвэрийг нь бататгадаг. Нэгэн өдөр Кōта Такакура хэмээх нууцлаг эр Сакатад ирдэг. Ошин далайн эрэг дээр байсан Каёог хайж байх зуур Кōта цагдаа нараас зугтахын тулд Ошинийг найз охин нь хэмээн халхавч болгон ашигладаг. Баян чинээлэг газрын эзний хүү, улс төр, нийгмийн шинэчлэлийг дэмжигч, улс төрийн үйл ажиллагаа болон газар тариалангийн реформоор дамжуулан өртэй тариачдын амьдралыг сайжруулахыг хүсдэг идеалист энэ эр Каёо болон Ошиний амьдралыг өөрчилдөг. Кōта Ошинд өөрийн улс төрийн хөдөлгөөний үйл ажиллагаагаа танилцуулж, өөрийн үзэл санаа, хүсэл тэмүүллээрээ охиныг татаж чаддаг. Харамсалтай нь Каёо болон Ошин хоёулаа Кōтад дурлачихдаг; гэвч Кōта Каёогийн сэтгэлийг харилцан хүлээж авдаггүй бөгөөд үүнийг ердөө л хоногийн зугаа гэж үзэн, харин Ошинд хайртайгаа зарласан байдаг. Энэ зуур хатагтай Яширо Ошинийг сайн хүнтэй суух боломжийг нь нэмэгдүүлэхийн тулд япон цайны ёслол болон бусад эмэгтэй хүний урлагт сургадаг. Тэрээр Ошинийг Сакатагийн баян айлын хоёр дахь хүүтэй гэрлүүлэхээр төлөвлөдөг ч Ошиний Кōтаг нууцаар хайрлах сэтгэлээс болж уг гэрлэлт бүтэлгүйтдэг. Зураг зурах, утга зохиолд дуртай болж өссөн Каёо Кага-яаг өвлөн авах хүсэлгүйгээс гадна гэрлэх боломжоо сайжруулахын тулд эмэгтэй хүний урлагт суралцахыг хүсдэггүй. Тэрээр өөрийн хайртай хүнтэйгээ гэрлэх ёстой гэдэгт итгэдэг. Итгэл төгс бус тэрслүү Каёо гэрлэхээр товлосон өдрөө гэрээсээ оргож, дургүйцсэн Кōтатай хамт Токио руу зугтдаг. Зүрх нь шимширч, Каёогийн гэртээ зугтсан шийдвэрт санаа нь зовж, мөн Кōтагийн тухай үнэнийг Кага-яагийнханд хэлж чадахгүй болсон гэмшсэн сэтгэлтэй Ошин Кага-яаг орхин гэртээ буцахаар шийддэг. ==Ямагатад буцаж ирсэн нь== Буцаж ирээд Ошин нэхмөлийн үйлдвэрт ажиллаж байгаад сүрьеэ туссаны улмаас гэртээ буцаагдсан эгч Харүтэйгээ дахин уулздаг. Харүгийн хамгийн сүүлчийн хүсэл бол өөрийн нууц амраг, өмнөх удирдагч Хираног харах явдал байсан бөгөөд түүнийг ятгаж байж уулзуулдаг. Уулзах үеэрээ Хирано нэхмөлийн үйлдвэрийн хүнд хэцүү нөхцөл байдал болон ажлаа алдахаас айгаад ажилчдынхаа нийгмийн хамгааллыг сайжруулж чадаагүй бүтэлгүйтлээ дэлгэн ярьдаг. Энэ завсар Ошиний эцэг гэр бүлийнхээ орлогыг нэмэгдүүлэхийн тулд түүнийг баарны үйлчлэгчээр ажиллахыг хүсч байгааг Ошин олж мэдэх болно. Ажилд зуучлагч уг хүн өмнө нь Харүгийн хамт ажиллагсдыг янхандалд хуурч мэхэлж байсныг Харү Ошинд анхааруулдаг. Харү Ошинд Токио дахь нэр, хаяг болон бага зэргийн мөнгө өгч тийшээ зугтахыг ятгадаг. Харү 1916 онд 19 насандаа таалал төгсдөг. Харүг асарч сувилахаар гэртээ ирсэн байсан Ошиний эх Фүжи Ошинийг Токио руу явах шийдвэрийг нь дэмждэг. Эгч нь өөд болсны дараа Ошин үсчин болох Харүгийн мөрөөдлийг биелүүлэхээр Токио руу оргодог. ==Токио дахь үсчний амьдрал== Ошин уламжлалт японы үс засалтад Ишо дор суралцдаг. Дагалдан болсноос хойш хоёр жилийн дараа Ошин эхээсээ Каёогийн дүү Саёо уушигны хатгалгаа өвчний улмаас гэнэт өөд болсныг дуулгасан захидал хүлээн авдаг. Ошин мөн Сакатад байхдаа түүнийг хүүхэд харагчаар харж байсан юм. Ошин гашуудаж буй гэр бүлд нь зочлохоор чөлөө авдаг. Түүнд Каёо гэртээ эргэж ирээгүй бөгөөд Токиогийн аль нэг газарт байгаа гэдгийг хэлдэг. Каёогийн эх түүнийг үлдэхийг гуйсан ч Ошин үлдэж чадахгүй байлаа. Каёо болон Кōта нар хоёр жилийн өмнө Сакатагаас явснаас хойш Ошин сэтгэл санааны хувьд одоо ч шаналсаар л байв. Жилийн дараа Ошин үйлчлүүлэгчдийн гэдэг зарах ажилаар явж байхдаа Гинза дахь нэгэн кофе шопт Каёотой тааралддаг. Каёо Гинзагийн дээд зэрэглэлийн нэгэн кофе шопт зөөгчөөр ажиллаж байжээ. Кōта улс төрийн ажилтай байсан тул ихэвчлэн харагддаггүй байв. Саёо таалал төгссөнийг мэдээд Каёо гэр бүлдээ зочлохоор шийдэж, Сакатад нэг сар саатдаг. Энэ хооронд хатагтай Яширо Каёог Токиогийн Эзэн хааны их сургуулийг (өнөөгийн Токиогийн их сургууль) төгссөн, гэр бүлийн бизнесээ амжилттай авч явахад туслахын тулд хүргэн орж ирэхэд бэлэн байгаа Осакагийн будаа наймаачны гурав дахь хүү Масаотой гэрлүүлэхээр товлодог. Каёо Кōтаг эргэн ирэхэд нь байхын тулд Токио руу явахыг хүсдэг. Гэвч хатагтай Яширо зүрхний шигдээсээр унахад Каёо дургүйцсэн ч үлдэхээс аргагүйд хүрдэг. Кōтаг Токио руу эргэн ирэхэд нь түүнд мэдэгдэхийн тулд Ошин руу утастаж хэлдэг. Ошин Каёогийн түрээслэгч өрөөг цэвэрлэхээр очихдоо Кōтатай уулздаг. Тэрээр Ошинд Кōтаг Токиотон болсныг Каёод бүү мэдэгд гэж хэлээд, Каёог хайрладаггүй бөгөөд зөвхөн Ошинтэй хамт байж чадаагүй үеийнхээ сэтгэл санааны хоосон орон зайг нөхөхийн тулд л ашигласан гэдгээ хэлдэг. Ошин Каёогийн хуримд оролцохоор Саката руу явдаг. Кага-яагийн ирээдүйн төлөө Ошин Кōтагийн тухай мэдээг Каёод хэлдэггүй. Каёогоор дамжуулан Ошин Гинзагийн кофе шопуудаар үйлчлүүлдэг нэхмөлийн баян чинээлэг наймаачин шиг харагдах Танокура Рёозотой танилцдаг. Алдартай Сага гэр бүлийн гурав дахь хүү Рёозо өөрийнхөө хүчээр амжилтад хүрэхээр Токио руу явахаар шийдсэн байжээ. Ошиноос долоо эгч Рёозо түүнд дурлаж, эцэг эхийнх нь анхны эсэргүүцлийг үл харгалзан хоёр гэрлэдэг. ==Токио дахь гэр бүлийн амьдрал== Дайны дараах уналт болон Рёозогийн бизнесийн мэдлэг дутмаг байдлаас болж түүний бизнес уруудаж эхэлдэг. Бизнесийн арга барилаа сайжруулах гэсэн Ошиний оролдлогыг бизнесийн салбар бол эрэгтэй хүний ертөнц гэж үздэг Рёозо маш муу хүлээж авдаг. Гэр бүлийн орлогыг нэмэгдүүлэхийн тулд гэрлэсэн эмэгтэйчүүд ихэвчлэн ажилладаггүй байсан тул Рёозогийн дургүйцлийг үл харгалзан Ишогийн дор дахин ажиллахаар шийддэг. Ошин гэр бүлээ тэжээгч гол хүний үүргийг улам бүр хүлээх тусам Рёозо гэр бүлээ халамжлах нь эрэгтэй хүний үүрэг гэж үздэг тул өөрийгөө дорд үзэгдсэн мэт санадаг. Тэрээр улам бүр урам хугарч, залхуурч, архи, эмэгтэйчүүдэд шунаж эхлэх ба харин Ошин түүнд хайртай учраас үүнийг нь нүд асдаг. Рёозо өөрийн цөхрөнг тодорхой илэрхийлсэн сөргөлдөөний дараа Ошин гэр бүлээ тэжээхийн тулд ажиллаж байсан нь түүний эр хүний нэр төрийг шархлуулсан гэдгийг ойлгодог. Хэрэв тэр Рёозог орхиж явах юм නම් дээр байх болно гэж Ошин шийддэг. Гэвч Ошин өөрийгөө жирэмсэн болсноо олж мэддэг. Тэрээр гэрлэлтээ аврахын тулд үсчин хийхээ болихоор шийддэг. Гэвч орлогоо алдсанаар өрх гээр өлсгөлөнгийн ирмэгт тулж ирсэн ба үүний дараа Рёозо гэр бүлээ тэжээх тал дээр нэр төрөө урьтгаж болохгүй гэдгээ ухаардаг. Тэрээр тэднийг энэ хүнд үеийг давахад нь туслах зорилгоор мөнгө зээлж, шинэ бизнесийн санааны талаар бодож эхэлдэг. Шинэ бизнес эхлүүлэхэд хөрөнгө хэрэгтэй гэдгээ ойлгоод Ошин шөнийн зах дээр даавуугаа зарж туршиж үзэхийг Рёозод зөвшөөрүүлдэг. Эхлэл нь хэцүү байсан ч бүлэглэлийн толгойлогч Кены тусламжтайгаар тэрээр 10 хоногийн дотор бүх бараагаа зарж чаддаг. Тэд олсон орлогоороо Ошиний зохион бүтээсэн барууны хэв маягийн хүүхдийн хувцас зарах шинэ бизнес эхлүүлэхээр шийддэг. Бизнес муу явагдсанаас болж Рёозо бараагаа орон нутгийн томоохон дэлгүүр болох Онояад заруулахаар тохиролцдог. Боломжийн үнэтэй хувцаснууд эхний өдрөө л Онояад зарагдаж дуусдаг ба Ошин эргэлзэж байсан ч Рёозо үйлдвэрлэлээ өргөжүүлж эхэлдэг. Ошиний хүүхэд удахгүй төрөх болсон тул Рёозо Фүжийг эргүүлж ирэхээр зохицуулдаг. Ошин эрүүл саруул хүү төрүүлж түүнд Юү («зоригтой») хэмээх нэр өгдөг. Фүжийг явсны дараа Рёозогийн эцэг мөн хүүхдийг харахаар ирж зочилдог. Рёозогийн эх Киёо Ошинийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсаар байгааг хосууд олж мэдэв. Рёозо гурав дахь хүү байсан ч амжилттай бизнес нь түүний үнэ цэнийг нотолж, эхийг нь тэдний гэрлэлтийг зөвшөөрүүлэхэд хүргэнэ гэдэгт итгэсэндээ их хэмжээний мөнгө зээлж газрын хэсэг худалдан авч том үйлдвэр барихаар шийддэг. Нэгэн өдөр тэдэнд хүүхдийг харахаар ирсэн Каёо гэнэт ирж зочилдог. Гэвч тэр удалгүй Саката дахь аз жаргалгүй гэрлэлтээсээ зугтаж, Токио дахь эцэг эхийнх нь гэрт байгааг олж мэдсэн Кōтаг олох хүсэлтэй байгаагаа дэлгэдэг. Кōта Каёотой уулзахыг зөвшөөрдөг бөгөөд Каёо түүнтэй хамт байх хүслээ илэрхийлдэг. Гэвч Кōта түүнтэй уулзсан цорын ганц шалтгаан нь өөрийнх нь орхиж явсан тэр байдлынхаа төлөө уучлалт гуйх гэсэн юм гэдгээ хэлдэг. Ажилчдын хөдөлгөөнд тасралтгүй оролцож байгаагийн хувьд тэрээр харилцаа тогтоох боломжгүй байв. Каёо энэ бүх жилийн турш ямар тэнэг байснаа болон Кōтагийн жинхэнэ хайр нь Ошин байсныг эцэст нь ойлгодог. Каёо Саката руу буцаж очиж гэр бүлийн бизнесийг үргэлжлүүлэх өв залгамжлагч төрүүлэхээр шийддэг. Олон сарын барилгын ажил болон бэлтгэлийн дараа шинэ үйлдвэрийн албан ёсны нээлтийн өдөр болж ирдэг. Гэвч Гранд Кантогийн газар хөдлөлт болон түүнээс үүдсэн түймэр тэдний үйлдвэр болон байшинг сүйтгэж гамшиг нөмөрдөг. Тэдний үнэнч зүтгэлтэн Женжи бэртэлгүй амьд үлдсэн Юүг хамгаалж байгаад амь үрэгддэг. Зөвхөн нурсан мөрөөдөл болон өр ширтэй үлдсэн Рёозо тэдэнд Сага дахь гэр бүл рүүгээ буцахаас өөр сонголт байхгүй гэж шийддэг. Ошин хадам эхийнхээ гарт ямар харьцаатай тулгарах бол гэж айж, Рёозог Токиод амьдралаа дахин босгохыг дахин нэг удаа оролдооч гэж гуйдаг. Гэвч маш их урам хугарсаны эцэст Рёозод дахин оролдох хүсэл зориг үлдээгүй байлаа. Хэдийгээр Ошин Юүгийн хамт Токиод үлдэхийг хүссэн ч (Кага-яагийнхан Ошинийг олохоор Токио руу явуулсан) Фүжи хүүгийнхээ төлөө Рёозотой хамт үлдэхийг ятгадаг. ==Сага дахь зовлон зүдгүүр== Сагад ирэхэд нь тэднийг ямар нэгэн гэмтэл бэртэлгүй байгаад баярласан Рёозогийн эцэг халуун дотноор угтан авдаг. Гэвч Киёо Рёозод тохиолдсон бүх гамшиг, тэр дундаа Женжигийн үхэлд түүнийг буруутгаж, Ошинд маш их шүүмжлэл урсгадаг. Рёозогийн ууган ах Рёозог гэрийнхээ өвийг авч явахдаа өөрийн ногдох хэсгээ авсан тул гэр бүлээс нь дахин нэг ч зоос авахгүй гэдгээ тодорхой хэлдэг. Киёо тэдэнд амь зуухын тулд талбайд ажиллах хэрэгтэй болно гэж хэлдэг нь Ошиний гэртээ орхин явахдаа зайлсхийсэн гэж бодож байсан амьдрал нь байв. Киёо хянаж дарангуйлсан зантай байж, Ошинийг алхам тутамд нь шүүмжилж, харин Рёозог эхнэрээ эзэмдэж чадахгүй байна хэмээн зэмлэдэг. Рёозо болон Ошин хоёрт мөнгө байхгүй тул саван, зүү, утас зэрэг энгийн зүйлсийг ч худалдан авах боломжгүй байдаг. Ошин тосгоны хүмүүст үсчний үйлчилгээ үзүүлэх хүсэлтэй байсан ч Рёозо болон Киёо үүнийг гэр бүлийн нэр төрийг гутаана гэж үзэн зөвшөөрдөггүй. Рёозо Киёогоос мөнгө гуйхад Киёо Ошинийг Рёозод гомдоллосон хэмээн зэмлэж, хосуудын хооронд гэр бүлийн маргаан үүсдэг. Ошин эндээс яваад ойролцоох хот эсвэл Токио руу буцахыг хүсдэг ч ямар ч мөнгөгүйгээр өөрсдийгөө хэрхэн тэжээх вэ гэж санаа зовсон Рёозо үүнийг сонсохыг ч хүсдэггүй. Тэрээр 10 жилийн дараа өөрийн болох далайгаас газар эргүүлэн авах төсөлд нэгдэхээр шийддэг. Ошин ийм өндөр эрсдэлтэй үйл ажиллагаанд санаа зовж байсан ч Рёозо урагшаа зүтгэсээр байдаг. Ошин гэр бүлийнхэндээ дарамтлагдсаар байхад Рёозо Ошиний гомдоллохоос залхаж эхэлж, эхийнхээ талд орж эхэлдэг. Тэрээр Киёогийн баяр хөөрийг төрүүлж, Ошинтэй салж салахыг ятгасан эхийнхээ үгээр тусдаа өрөөнд хүртэл нүүж ордог. Нэгэн өдөр Ошин газар хөдлөлтийн дараа Токио руу буцаж ирсэн бөгөөд хэдэн сарын дараа өөр нээх гэж буй үсчний дэлгүүрийн талаар Ишоос захидал хүлээн авдаг. Ошин цаг нь болоход Токио руу түүнтэй нэгдэхээр шийддэг. Ошин зугтах төллөгөөгөө хийж байхдаа хоёр дахь хүүхдээ тээж байгаагаа олж мэддэг. Токио руу явах галт тэрэгэнд суух ёстой өдрөө Рёозо үүнийг олж мэдээд замд нь угтаж саатуулдаг. Тэрээр Ошинийг үлдэхийг ятгаж чадахгүй болохоороо хүүгээ авахын тулд түүнтэй тэмцэлддэг. Ошин унаж толгойгоо цохисны улмаас баруун бие нь мэдээгүй болдог. Түүнд Рёозогийн гэр бүл рүү буцахаас өөр сонголт үлдсэнгүй. Ошиний гар хэсэгчлэн мэдээгүй болсноос болоод хоол хийх, оёх эсвэл одоо Киёогийн асаргаанд байгаа Юүг халамжлах боломжгүй болдог. Ил харагдах гэмтэл нь гар биш толгой дээр нь байсан тул Рёозог оролцуулаад гэр бүлийнхэн нь Ошинийг гэмтэлтэй гэж жүжиглэж байна гэж бодож эхэлдэг. Өөрийгөө гэр бүлдээ дарамт болж байгаагаа ухамсарласан Ошин жирэмсэн гэдгээ хэнд ч хэлж зүрхэлдэггүй. Гэвч Рёозо түүнийг жирэмсэн гэдгээ мэдэж аваад тэд дахин бие биедээ ойртдог. Харамсалтай нь Ошинийг оргохоор төлөвлөж байсныг Киёо олж мэдээд түүнийг гэрээсээ хөөхийг хүсдэг. Рёозо Ошинийг жирэмсэн бөгөөд тиймээс гэр бүлтэйгээ үлдэх ёстой гэдгийг илчилдэг. Гэвч Киёо Ошин болон мөн жирэмсэн байгаа өөрийн охин Ацүко хоёрыг нэг байшинд нэгэн зэрэг хүүхэд төрүүлэх нь өлзийтэй биш, төрөлтүүдийн аль нэг нь амжилтгүй болно гэж үздэг. Киёог мухар сүслэгээс гаргаж чадна гэж найдаж Ошин амбаар руу нүүхийг зөвшөөрдөг. Хүнд хэцүү хөдөлмөрийн эцэст Ацүко эрүүл хүү төрүүлдэг. Ошин яг тэр үед төрөх өвдөлт өгч эхэлдэг ч дутуу хооллолт болон албадан хөдөлмөр түүнийг туйлдуулсан байсан тул Ошиний хүүхэд амьд үлдэхэд дэндүү сульдав. Энэхүү сүүлчийн гамшгийн улмаас Ошиний ухаан самуурдаг. Ацүкод хүүхдэд нь хангалттай сүү байхгүй тул Киёо Рёозогоос Ошинд хүүхдийг хөхүүлэхийг зөвшөөрөхийг хүсдэг. Тэрээр эхэндээ энэ санаанд гайхсан ч Ошиний ухааныг нь эргүүлэн авчирч, тайвшруулж магадгүй гэж бодоод зөвшөөрдөг. Хүүхдийг хооллосны дараа Ошин ухаан орж, хүүхдийг үргэлжлүүлэн хөхүүлэхийг зөвшөөрдөг. Киёо маш их сэтгэл нь хөдөлж, талархсандаа Ошинд илүү сайн хандахаа амладаг. Нэг сарын дараа Ацүко хүүхэдтэйгээ хамт гэртээ харьдаг. Гэр бүлийнхэндээ мэдэгдэлгүйгээр Ошин Сагад үлдсэн амьдралынхаа туршид талбайд ажиллаж, хэзээ ч ямар нэгэн зүйлд хүрэхгүй гэдгээ ойлгосон тул аль хэдийнэ гэр бүлээ орхин явахаар шийдсэн байжээ. Одоо үүргээ гүйцэтгэсэн тул Токио руу явахаа гэр бүлийнхэндээ мэдэгддэг. Рёозо хайрынхаа тэмдэг болгон түүнийг явуулахаар зөвшөөрч, тэд хэзээ нэгэн цагт дахин хамт байх болно гэдэгт итгэснээр салдаг. Рёозогийн эцэг болон ууган ах нь түүнд Токио руу явахад нь туслах зорилгоор бага зэрэг мөнгө өгдөг. Гэвч Киёо маш их уурлаж, Юүг түүнтэй хамт авч явахыг зөвшөөрдөггүй. Маргааш өглөө нь явахаар бэлтгэж байхад Рёозогийн бэр эгч Цүнэко түүнд Юүг авчирч өгнө гэж хэлдэг. Киёо Юүг өгөхөөс татгалзсан тул Ошин бэр эгчдээ итгэхээс өөр сонголтгүй болдог. Цүнэко хэлсэн ёсоороо Киёог эзгүй хойгуур Юүг хулгайлж, Ошин Юүтэй хамт Токио руу явдаг. ==Токио дахь шөнийн зах== Ошинийг Токиод Ишо халуун дотноор угтан авдаг. Гэвч Ошин үсчин болох ажилдаа эргэн орох хэмжээнд гарынх нь алгаа эдгэрээгүй байгааг олж мэддэг. Бүлэглэлийн толгойлогч Кен түүнд шөнийн зах дээр хоолны мухлаг нээж, өөрийн гэсэн байшин түрээслэхэд нь тусалдаг. Нэгэн өдөр Кеныг байхад нэгэн эмэгтэй Ошиний байшинд дайрч орох хүртэл бүх юм сайхан байгаа мэт санагдана. Тэр эмэгтэй Кены хамтрагч болж таардаг бөгөөд Кеныг Ошинтэй амрагийн холбоотой байж, бүх мөнгөө түүнд зарцуулж байна гэж буруутгадаг. Кен Ошинд хайртайгаа хүлээн зөвшөөрдөг ч ямар нэгэн буруу зүйл хийгээгүй гэдгээ хэлдэг. Ошин өөр нэгэн эмэгтэйн уй гашуугийн шалтгаан болсноо мэдээд цочирдож, гунигладаг бөгөөд Кены түүнд тавьсан сэтгэлд эвгүйрхдэг. Цуу яриа Сага дахь Рёозод хүрч магадгүй гэж тэрээр санаа зовнидог. Ишо Ошинийг өөртэйгээ хамт үлдэхийг гуйсан ч Ошин Ишод дарамт болж чадахгүй тул мухлагаа орхин Ямагата дахь гэр бүлийнхээ гэрт буцахаар шийддэг. Фүжи 4 жилийн дараа охин Ошиноо хараад маш их баярласан ч охин нь үлдэх бодолтой байгааг мэдээд ахынх нь царай хүйтэн угтдаг. Тэдэнд Ошин болон Юүг хооллох хангалттай хоол байхгүй байв. Ошинийг хамгаалах гэсэн Фүжигийн оролдлого нь хүү болон бэр хоёртойгоо харилцааг нь улам хөндийрүүлдэг. Ошин бусад тариачдад туслах ажил олж чаддаг. ==Сакатад цайны газар ажиллуулсан нь== Нэгэн өдөр Кага-яаны хатагтай хүнд өвчтэй байгаа бөгөөд эдгэрэх магадлал багатай байгаа тухай Ошинд мэдээлдэг. Ошин хатагтайд сүүлчийн удаа салах ёс гүйцэтгэхээр Кага-яагийнханд зочилдог. Каёогийн нөхөр Масао хүндэтгэл үзүүлэхээр ирдэг ч өөр эмэгтэйгээс хүүхэдтэй болсныг нь уучлаагүй Каёо түүнийг явуулахыг хүсдэг. Кага-яад өв залгамжлагч хэрэгтэй байгаа тул Масаог дахин нэг боломж олгохыг Ошин Каёог ятгадаг. Масаог Кага-яагийн гэр бүлд буцаж нүүж оруулах төлөвлөгөө хийгддэг. Каёо Ошиний байдлыг мэдээд Ошинийг Сакатад үлдэж дэлгээ нээхийг ятгадаг. Ошин Кага-яагийнхаас зээл авч энгийн цайны газар нээхээр шийддэг. Ошиний цайны газар эхний өдрөө ямар ч үйлчлүүлэгчгүй байдаг. 3 өдөр зар сурталчилгаа явуулсны дараа цайны газар амжилттай ажиллаж эхэлдэг. Каёогийн эцэг болон нөхөр нь бизнесээ удирдаж байгаа тул Каёо Ошиний цайны газарт туслахаар шийддэг. Масао түүнд үүнийг зөвшөөрсөнд Каёо гайхаж, сэтгэл нь хөдөлдөг. Нэг орой согтуу үйлчлүүлэгч цайны газарт ирж сакэ нэхдэг. Ошин түүнд сакэ үйлчилдэггүй гэдгээ хэлээд явахыг хүсдэг. Каёо Ошинд ингэснээр илүү их ашиг олох болно гэж хэлж сакэ авчирч өгөх хүртэл үйлчлүүлэгч улам бүр зөрүүд зан гаргадаг. Ошин цайны газар баар болж хувирахыг хүсээгүй тул дургүйцдэг. Эцэст нь орон нутгийн якуза нар Ошиний хямд үнэ бусад баарны бизнесийг хохироож байна гэж үзэн сакэ зарахыг нь зогсоохоор цайны газарт ирдэг. Тэд дэлгүүрийг нь эвдэж эхлэхэд Каёо айж сандарч якузад тэд дуулгавартай байх болно гэж хэлдэг ч Ошин тэдэнд бууж өгөхгүй гэдгээ хатуу баримталдаг. Асуудлаа гадаа шийдэхийг шаардсан Ошин Токиодохь Кены гэрийн албан ёсны якузагийн мэндчилгээг хэлэхэд якуза нар гайхдаг. Удахгүй тэд бүгдээрээ Ошиний цайны газарт халуун сакэ амталж, орон нутгийн якуза нар Ошинийг биширч, эгч хэмээн дуудаж, хамгаалалтандаа авахаа амладаг. Ошин хожим нь Каёод үнэндээ Кены якузагийн гэр бүлийн гишүүн биш харин түүнээс мэндчилгээг сурч авсан байснаа хүлээн зөвшөөрдөг. Ошиний цайны газар одоо Рёозо, Ошин болон Юүг тэжээхүйц хангалттай сайн ажиллаж байлаа. Ошин бүтэн жилийн турш Рёозо руу тогтмол захидал бичсэн боловч нэг ч хариу ирээгүй байжээ. Киёо Ошиний захидлуудыг шүүрч авдаг байсан тул Рёозо Ошинийг хаана амьдарч байгааг ч мэддэггүй байв. Ошин Рёозо руу хамгийн сүүлчийн удаа захидал бичихээр шийддэг. Хэрэв Рёозо хариу бичихгүй бол тэрээр түүнээс татгалзах болно. Нэг орой Кōта Ошиний ажиллуулдаг гэдгээ мэдэхгүйгээр цайны газарт ирдэг. Кōтад сар нийлүүлдэг байснаа мартсан Каёо Ошин болон Юүг Рёозо хаясан гэдгийг Кōтад хэлдэг. Кōта Ошинд хөдөлмөрийн хөдөлгөөн одоо хууль ёсны болсон бөгөөд цагдаа нараас нуугдах шаардлагагүй болсон гэж хэлдэг. Тэрээр Юүгийн эцэг болох санал тавьдаг. Гэвч удалгүй засгийн газар хөдөлмөрийн хөдөлгөөнийг эсэргүүцэж, Кōтад гэр бүлтэй байхад дахин хүндрэлтэй болгодог. Ошин Кōтад хайрын үгийг нь сонсоход л зүрх сэтгэл дэх олон жилийн гашуун зовлон нь арилсан гэж хэлдэг. Кōта Ошинд тэд гэрлэхгүй ч гэсэн үргэлж тэднийг халамжлах болно гэж хэлдэг. Ошин үүнд сэтгэл хангалуун байдаг. Кōта санаа зорилгоо мэдэгдэхийн тулд Рёозо руу захидал бичихээ хэлдэг. Сага руу буцаж ирээд Киёо Рёозод Ошинийг ятгаж бусадтай суухын тулд Кōтагийн захидлыг үзүүлдэг бөгөөд уг захидалд Ошин Рёозо руу олон захидал илгээсэн ч хариу аваагүй гэж дурдсан байдаг. Киёо Ошин өөрийгөө сайхан харагдуулахын тулд Кōтад худал хэлсэн байх ёстой гэж хэлдэг. Энэхүү хуурмаг байдлыг тэвчиж чадахаа болиод Цүнэко эцэст нь Киёогийн шүүрч авч нуусан боловч хадгалж үлдсэн Ошиний захидлуудын боодлыг Рёозод үзүүлдэг. Рёозо эхдээ өөрийг нь дахин гэрлүүлэх бодлоо орхихыг хэлдэг. Ошин бол түүний эхнэр бөгөөд газраа эргүүлэн аваад л Ошинийг буцаж ирэхийг гуйх болно. Энэ хооронд Сагад зовохын оронд Сакатад үргэлжлүүлэн ажиллах нь дээр юм. Хэрэв тэд бие биедээ үнэнч байвал хэзээ нэгэн цагт дахин хамт байх болно. Рёозо Ошин руу захидал бичиж, бага зэрэг мөнгө явуулдаг. Ошин Рёозогоос захидал хүлээж авсандаа маш их баярладаг. Гэвч Кōта Сакатад ирэхийн оронд Сагад үлдэж байгаад гайхдаг. Гэвч Ошин Рёозо эр хүний нэр төртэй гэдгийг ойлгодог — тэрээр газар эргүүлэн авах ажилдаа амжилтанд хүрэхийг хүсдэг. Түүнчлэн Рёозо цайны газар ажиллуулах дургүй гэдгийг Ошин мэдэж байв. Нэг орой хоёр согтуу үйлчлүүлэгч цайны газарт хутгалдаж зодолддог. Кōта хөндлөнгөөс оролцохыг хүссэн ч Ошин өөрийн үйлчлүүлэгчид тул өөрөө зохицуулна гэж хэлдэг. Тэрээр тэднийг зодоогоо гадаа гаргаж хийхийг ятгаад зогсохгүй төлбөрөө төлүүлж чаддаг. Шал дээрх мөнгө, аяга таваг түүж буй Ошинийг харж, согтуу үйлчлүүлэгчдийн дайралтыг няцааж буйг хараад Кōта санаа нь зовнидог. Хэрэв Рёозо цайны газар ажиллуулах дургүй бол Сакатад ирвэл юмнууд хэцүү байж магадгүй гэж тэрээр анхааруулдаг. Кōта Ошинд өөр ажил сонгох талаар бодохыг зөвлөдөг. Исе дэх далайн гаралтай бүтээгдэхүүний худалдаа Кōта Ошинийг Исе дэх авга эгчгийндээ байрлуулж, оронд нь загас зарахыг зохицуулдаг. Ошин удалгүй энэ ажилдаа суралцаж, хямд үнэ, ухаалаг байдлаараа үйлчлүүлэгчдийн талархлыг хүлээдэг. Тэрээр нэгэн өдөр Рёозог Исе дэх өөрийн болон Юүгийн дэргэд ирж нийлэхийг мөрөөддөг. Нэг орой Японд хар салхи дэгдэж, Рёозогийн сүүлийн 4 жилийн турш хичээнгүйлэн эргүүлэн авч байсан Сага дахь газрыг нь угааж оддог. Мөрөөдөл нь дахин нурсан Рёозо шинэ амьдрал эхлүүлэхийн тулд Сагаг орхин явдаг. Нэг өглөө Ошин загас зарахаар явахдаа холгүйхэн танил дүрсийг олж хардаг — энэ бол Рёозо байлаа. Түүнийг гүйцэж очиход Рёозо найз нөхөдтэйгөө шинээр эхлэхээр Манжуур руу явах гэж байгаагаа хэлдэг. Тэрээр Ошинтэй салж салахын тулд Исе рүү ирэхээр төлөвлөж байсан ч Ошин болон Юүг хараад тэгж чадаагүй ажээ. Рёозо түүнийг өөрийг нь хүлээхийг хүсдэг. Тэрээр буцаж явахаар эргэх үедээ Юүг харж, тэд нулимс дуслуулан уулзалдаг. Рёозо Манжуур руу явах ёстой өглөө нь түүнийг тэргээ хот руу түлхэхэд нь тусалдаг бөгөөд Ошин түүнээс салах ёс гүйцэтгэдэг. Гэвч Ошиний өдөрт 7 бээр түлхдэг тэрэгний хובдийг мэдэрсэн Рёозо түүний загас зардаг амьдрал ямар байдгийг харахаар араас нь дагахаар шийддэг. Түүнийг ямар их хүнд хөдөлмөр эрхэлдгийг хараад Рёозо түүнд туслахын тулд үлдэхээс өөр аргагүйд хүрдэг. Ошин гэр бүлээрээ дахин хамт байгаадаа маш их баярладаг. Ошиний түрээслүүлэгчийн тусламжтайгаар хосууд хотод загасны дэлгүүр нээдэг. Рёозо загасны тухай болон түүнийг хэрхэн бэлтгэж, хоол хийх талаар судалж эхэлдэг. Ошин Рёозогийн байгаа газрын талаар Сага дахь эцэг эхэд нь мэдэгдэхээр захидал бичдэг. Киёо маш их уурлаж нөхрөө Рёозог эргүүлэн авчрахаар Исе рүү явахыг хүссэн ч нөхөр нь Киёод тэднийг дахин хэзээ ч бүү салгаарай гэж хэлдэг. Киёо эцэст нь Рёозогийн эхнэртэйгээ байх хайр нь эхдээ байх хайрнаас нь илүү гэдгээ ойлгодог. Тэрээр Рёозогийн эд зүйлсийг захидлын хамт явуулж, Ошинтэй хамт Исе дэх шинэ амьдралаа эхлүүлэхийг урамшуулдаг. Киёо түүнийг эцэст нь уучилсанд Ошин маш их баярлаж, Рёозогийн эцэг эх хэзээ нэгэн цагт зочлох боломжтой байхын тулд дэлгүүрээ амжилттай авч явахаар хатуу шийддэг. ==Шинэ эхлэл болон төгсгөл== Фүжи хөгширч, сульдаж, талбайд тийм ч их ажил хийж чадахгүй болдог. Түүний хүү болон бэр хоёр нь тэжээхэд хэрэггүй амтай болсонд дургүйцэж эхэлдэг. Ошин эхийгээ Исе рүү зочлохыг урьж захидал бичихэд Ошиний ах эхийгээ Ошинийд мөнхөд үлдэхийг хүсдэг. Ошин болон Рёозо эхийгээ тэднийд үлдэхийг хэрхэн ятгах талаар бодож байтал Ошин гурав дахь удаагаа жирэмсэн болсноо олж мэдэх болно. Ажиллах хангалттай хүч чадалгүй болсон тул Фүжи дарамт болохоос айдаг. Гэвч Рёозо болон Ошиний чин сэтгэлийн гуйлт нь түүнийг ядаж Ошинийг хүүхдээ төрүүлэх хүртэл үлдэхийг ятгадаг. Ошин мөн 10 жил гэрлэсний эцэст Каёо эцэст нь Кага-яаны өв залгамжлагчийг тээж байгааг мэдээд баяртай байдаг. Ошин эрүүл саруул хүү Хитоши («өршөөнгүй») төрүүлдэг. Гэвч төрсний дараахан Фүжи ухаан алдан унадаг. Тэд түүнийг эмчлэх боломжгүй цусны цагаан эсний хорт хавдартай болохыг олж мэдэх болно. Эхийнхээ сүүлчийн хүслийг биелүүлэхийн тулд Ошин одоо явах тэнхэлгүй болсон эхийгээ нуруундаа үүрч Ямагата руу гэрт нь авчирдаг. Фүжи Ошиний тэввэрт өөрийн гэртээ амьсгал хураадаг. ==Кага-яагийн уналт== Каёогийн нөхөр Масао амиа хорлосон тухай Ошин олж мэддэг. Кōта гарч ирэн Ошинд Токиод амьдарч буй Каёод 100 иен авч очихыг хүсдэг. Рёозо хаягийг нь хараад Ошинд газар хөдлөлтийн өмнө энэ нь олон янханы газар байсан муу хороолол байсныг хэлдэг. Каёо нөхцөл байдал хэчнээн муудсан ч хэзээ ч янхандалд орохгүй гэдгээ Ошин баттай хэлдэг. Гэвч Рёозо Ошинд хамгийн муу хувилбарт бэлтгэхийг анхааруулдаг. Ошин Токиогийн биеэ үнэлэлтийн дүүрэгт Каёог олоход Кены тусламжийг авдаг. Биеэ үнэлэгч болсон, сүйрсэн, сульдсан Каёо Масао Кага-яагийн хамаг хөрөнгөө будааны деривативаар алдсанаа илчилдэг. Тэрээр болон түүний эцэг эх Токиод ирсэн ч эцэг нь нас барсны дараа эх нь өвдсөн тул Каёо эхийнхээ эмчилгээний төлбөрийг төлөхийн тулд биеэ үнэлэх болжээ. Яс янзаа Сакатад аваачиж зохих ёсоор оршуулж ч чадахгүй байгаа Каёо одоо зөвхөн хүү Нозомигийнхоо төлөө амьдарч байна. Каёог биеэ үнэлэхээс аврахад шаардлагатай 1000 иен босгож чадаагүй ч Ошин ядаж Нозомиг Исе рүү авчрахаар шийддэг. Гэвч дараа өглөө нь тэр болон Кен уг газар буцаж очиход Каёо нас барсан байхыг олж мэддэг. Түүний ходоод өвддөг байсан ба өмнөх орой нь их хэмжээний сакэ ууж цусаар бөөлжсөний улмаас боогдож амьсгал хураажээ. Ошин эд зүйлсийнх нь дундаас Каёогийн захидлыг олж мэдэх болно. Каёо удаан амьдрахгүй гэдгээ мэдэж байсан ч Ошинтэй дахин уулзсаныхаа дараа Нозомиг Ошиний асрамжинд найдан үлдээж чадна гэдгээ мэджээ. Ошин тэр өдрөөс хойш Нозомиг өөрийн хүү шиг үзэх болно гэж тангарагладаг. ==Өсөн нэмэгдэж буй гэр бүл== Ошин Нозомиг Исе рүү авчирч, дэмжлэг үзүүлсэн Рёозотой уулзуулдаг. Тэд Каёо болон түүний эцэг эхийн ясыг Исед оршуулдаг бөгөөд ингэснээр Нозоми тэдэн дээр очиж, хэрвээ хүсвэл хэзээ нэгэн цагт Саката руу авч явах боломжтой болно. Нэгэн өдөр Кōта Исед ирдэг. Тэрээр маргааш нь хүндэтгэл үзүүлэхийн тулд Ошиноос Каёогийн булшны байршлыг асуудаг. Ошин Нозомиг харуулахын тулд тэнд уулзана гэж хэлэхэд цагдаа нар дагаж магадгүй гэж бодоод үгүй гэж хэлдэг. Маргааш өглөө нь Ошин Нозоми болон Хитоши нарын хамт булшин дээр түүнийг хүлээж байтал Кōта ирээд Москва руу зугтахаар төлөвлөж байсан гэж буруутгасан тусгай цагдаа нарт баригддаг. Цагдаа нар Кōтаг явуулахаасаа өмнө Каёод зул өргөхийг зөвшөөрдөг. Кōта Ошинийг хамгаалахын тулд түүнийг танихгүй дүр эсгэдэг ч Кōтаг баригдаж байгааг харсан Ошин сэтгэл нь маш ихээр эмтэрдэг. 4 жилийн дараа Кен Осака руу явах замдаа Исед зочилдог. Түүнтэй хамт Ямагатагаас ирсэн 9 настай Хацүко охин байсан бөгөөд Кен түүнийг Осака дахь янханы газарт цэвэрлэгч охин болгож зарах гэж байжээ. Кен бол энэ жил ургац муутай байж, охиноо 50 иенээр зарахаас өөр аргагүйд хүрсэн түрээслэгч тариачид болох түүний эцэг эхтэй хамаатан юм. Хацүкогийн хатуу хувь тавилан болон сэргэлэн ухаан нь Ошинд бага насных нь үеийг болон хэрэв амьд байсан бол Хацүкотой яг нас чацуу байх байсан өөрийн алдсан охин Айг санагдуулдаг. Хосууд Кенд 50 иенийг өгч Хацүког гэртээ авахаар шийддэг. Рёозо болон Ошин Хацүког гэр бүлийнхээ гишүүн шиг харж үзэн, түүнийг боловсролоо үргэлжлүүлэхэд хүртэл анхаардаг. Хацүко Ошиний хөвгүүдтэй улам дотно болдог. Удахгүй Юү чухал шалгалт өгөх гэж байлаа. Юү Хацүкод эх нь түүнийг халамжлахын тулд үргэлж шаргуу ажиллаж байсан учраас шалгалтандаа заавал тэнцэх ёстой гэж хэлдэг. Шалгалтын урьд орой нь Ошин болон Рёозо урсах усны чимээнээр сэрдэг. Тэд хашаандаа ороход Хацүко Юүг шалгалтандаа тэнцүүлэхийн тулд залбирч байхдаа хүйтэн ус өөрийнхөө дээгүүр асгаж байхыг олж хардаг ба энэ нь тосгоны мухар сүсэг байв. Түүний чин сэтгэлийн, тэнэгхэн боловч үйлдлүүд нь гэр бүлийнхний сэтгэлийг хөдөлгөдөг. Хитоши болон Нозоми нарыг сургуульд орохын өмнөх өдөр Ошин Нозомид үрчилж авсан болохыг нь болон төрсөн эцэг эх нь Яширо нар гэдгийг хэлэхээр шийддэг. Тэрээр түүнийг эцэг эхийнх нь булшин дээр аваачиж үзүүлдэг. Нозоми үүнийг сайн хүлээж авсан мэт санагдсан ч сургуулийнхаа эхний өдөр өнчин гэж дээрэлхүүлж, гэрээсээ зугтдаг. Гэр бүлийнхэн нь Нозомиг өдөржин шөнөжин хайж, сэтгэл нь шаналсан Ошин Каёогийн булшин дээр очиж Нозомиг олж авдаг. Түүнийг хараад дээрэлхэгчдийн өөдөөс зогсож чадаагүйд нь түүнийг алгадаж авдаг. Ошин Нозомид амьдрал дүүрэн бэрхшээлтэй байх болно гэж хэлдэг. Тэрээр сургуульдаа буцаж очихоо амлаж, Ошин түүнд гэр бүл нь түүнийг өөрсдийн нэгэн адил хардаг гэдгээ дахин хэлдэг. Ошин Нозомиг гэртээ авчирч, бүгдээрээ түүнийг халуун дотноор угтан авдаг. Ошин дахин жирэмсэн болсноо олж мэднэ. Рёозо маш их баярлах боловч амьжиргаагаа хэрхэн залгуулахдаа санаа зовж, Хацүкогийн 3 жилийн гэрээ дуусч, дунд сургуулиа төгсөхөөр нь буцаан явуулах санал гаргадаг. Ямар ч байсан Хацүкогийн эцэг эх түүнийг хүлээж байгаа нь лавтай. Ошин Хацүког явуулахдаа дургүйцэх бөгөөд цаг нь болоход Хацүког өөрөө шийдэхийг зөвшөөрөх нь зүйтэй гэж боддог. Ошин эрүүл саруул охин төрүүлж, тэд түүнд Тэй («аз жаргал») хэмээх нэр өгдөг. Гэрээний хугацаа нь дууссан тул Хацүко шинэ хүүхэд нэмэгдсэнээр гэр бүлд дарамт болохгүйн тулд гэртээ харих ёстой гэж бодно. Гэвч Рёозо, Ошин хоёр Хацүког үнэндээ үлдэхийг хүсч байгааг ойлгоод түүнийг гэр бүлдээ баяртайгаар угтан авдаг. ==Япон улс дайнд татагдан орсон нь== Япон улс цэргийн дэглэмийн үе рүү орж эхэлдэг. Рёозо загасны дэлгүүрийнхээ хажуугаар илүү их мөнгө босгохын тулд цэрэг армитай холбогдож эхлэх бөгөөд Ошин үүнийг эсэргүүцдэг ч нөхрийнхөө ашиг сонирхлыг сэтгэлдээ тээн, санхүүгийн дэмжлэг хэрэгтэй гэж шийдэн зөвшөөрдөг. Энэ цаг үеийн цэргийн суртал ухуулгаас болоод Юү цэрэг армийн талд орж, Япон-Хятадын хоёрдугаар дайныг дэмжиж эхэлдэг. Юү ахлах сургуульд ажиллахаар өргөдөл гаргаж эхлэхдээ Рёозогоос дайнд тулалдаж цэргийн оффицер болоход сургадаг Цэргийн Оффицерын Академид нэгдэх зөвшөөрөл хүсдэг. Ошин тэдний яриаг сэм сонсож, Рёозог зөвшөөрөх яг тэр мөчид интервенц хийдэг. Ошиний энх тайвныг баримтлах үзэл баримтлалаас болоод Ошин Юүг өргөдөл гаргахаас сэргийлэхийг туйлдан хүсдэг. Юү өргөдөл гаргах шийдвэртээ тууштай хэвээр байх үед Хацүко түүнийг бага байхад нь Ошин түүнтэй хамт зовлон бэрхшээлийг даван туулсан тул Ошин түүнийг тулалдаасай гэж хүсэхгүй байгааг сануулдаг. Ошиний сэтгэлийг засахын тулд Юү Цэргийн Оффицерын Академид өргөдөл гаргахын оронд Хүмүүнлэгийн ухааны чиглэлээр суралцахаар Киото дахь сургуульд өргөдөл гаргахаар шийддэг. 1940 онтой золгоход дайны ажиллагааг дэмжихийн тулд хүнсний нормчлол нэмэгддэг. Энэ нь нормчлогдсон барааг зарах хар зах зээл гарч ирсэн үе байв. Хар зах хууль бусаар оруулж ирсэн загас зарж эхлэхэд Ошин асуудалд орохгүйн тулд дэлгүүрээ хаахаас өөр аргагүйд хүрдэг. Загасчид болон нормын бараа ховордсоны улмаас Хиса Токио руу нүүдэг. Дараа нь Ошиний гэр бүл өмнө нь Пхеньянд шилжин суурьшсан цэрэгтэй ажилладаг нэгэн эрийн эзэмшиж байсан шинэ байшин руу нүүдэг. Юү зочлохоор ирэхэд Юү, Хацүко хоёр бие биедээ хайртайгаа илчилдэг бөгөөд үүнийг Рёозо эсэргүүцдэг. Мөн Рёозо цэргийн хороонд хамрагдаж, тухайн бүс нутгийн хөвгүүдийг цэрэгт татагдахыг урамшуулан, хувцасны үйлдвэр удирдаж эхэлдэг. Юү 1943 онд дахин зочлох хүртэл амьдрал хэвийн үргэлжилнэ. Юү сурагчдыг цэрэгт татахаас чөлөөлөх журам цуцлагдсаныг Рёозод илчилж, дараа нь Ошинд нэг сарын дотор цэрэгт татагдах ёстой гэсэн мэдээг дуулгадаг. Шоконд орсон Ошин Юүгийн урдуур нулимс дуслуулан уйлж, багадаа түүнд энх тайвны үзлийг суулгаж өгсөн цэргийн оргодол Шүнсакүгаас урвасан мэт санагддаг. Нэг сарын дараа Юү цэргийн хувцастайгаа явдаг. Агаарын дайралтаас айж эхлэхэд Рёозо Тэйг агаарын дайралтад өртөхгүй хөдөө тосгон руу явуулах уу гэж эргэлздэг. Рёозо түүнийг үйлдвэрийнхээ нэг ажилтны гэрт явуулдаг бөгөөд тэнд Тэйтэй зүй бус харьцаж, хайхрахгүй орхидог. Япон ялагдаж эхлэхэд Юүгийн хороо Филиппин рүү явагддаг бөгөөд Японд болох агаарын дайралтын улмаас тэнд илүү аюулгүй байх байв. Хитоши дайны ажиллагааг дэмжиж эхэлж, камиказегийн бүрэлдэхүүнд нэгдэхийг хүсч байгаагаа зарладаг нь Ошин, Рёозо хоёрын хоёулангийнх нь эсэргүүцэлтэй тулгардаг. Гэвч Хитоши сэмхэн сэмжин гарч камиказед нэгддэг. Ошиний гэр бүл анхны агаарын дайралтаа амсаж эхлэх бөгөөд түүний хамгийн эхний зорилго бол бөмбөгдөлтөөс хамгаалах хоргодох байр руу нүүлгэн шилжүүлэхийн оронд байшингаа шатаахаас сэргийлэх явдал байв. Бөмбөгдөлт гал болон дүрэлзэхээс өмнө Нозоми, Хацүко хоёр усны сав бэлдэж, галыг идэвхтэй унтраадаг боловч тэдний удирддаг үйлдвэрүүд шатаж байгааг хардаг. Агаарын дайралтын дараа Ошин Юүг Филиппинд нас барсан тухай цахилгаан мэдээ хүлээн авдаг. Ошин түүний цогцсыг харах хүртлээ болон Юүг хуурай шороо (малари) өвчтэй байсныг хүлээн зөвшөөрсөн түүний хамгийн сайн найзаас сураг сонсох хүртлээ итгэхээс татгалздаг. Удалгүй Япон 1945 онд Холбоотнуудад бууж өгдөг. Гэвч Рёозо удалгүй өөрийн компани бүх мөнгөө барсан болохыг олж мэднэ. Айж, урам нь хугарч, Ошиноос урвасандаа уурласан тэрээр Ошин болон гэр бүлд нь тэр хэрэгтэй байсныг мэдэж байсан ч уулан дээр өөрийгөө хөнөөсөн байхыг нэгэн жирийн иргэн олдог. Бэлэвсэн үлдсэн Ошин Тэйг гэртээ амжилттай авчирдаг. Бүх зүйлийг даван туулж чадахгүй байсан Хацүко цагаан будааны дэлгүүрт ажиллахаар Токио руу явдаг. Байшингийн анхны эзэд Пхеньянаас буцаж ирэн байшингаа эргүүлэн шаардахад шинэ асуудал үүсдэг. Тэд өмчийн бичиг баримтыг эзэмшсээр байгаа бөгөөд Ошиний бүрдүүлсэн бичиг баримтад Японы цэргийнхэн гарын үсэг сурсан тул одоо ямар ч үнэ цэнэгүй болжээ. Танокурагийн гэр бүл хамтран амьдрахаас өөр аргагүйд хүрэв. Үлдсэн гэр бүлийнхэндээ мөнгө олохын тулд гудамжинд хоол зарсныхаа төлөө баривчлагдсаны дараа Ошинийг ууртай байшингийн эзэн байшингаасаа хөөж гаргадаг. Энэ бүх дайн Ошинийг ядаж л гэр бүлийнхээ төлөө чадахаараа шаргуу ажиллахад хүргэсэн юм. Хатагтай Хисаяма тэдний амьдралд дахин орж ирэх бөгөөд тэрээр Исед загасны бизнесээ эхлүүлэх гэж байгаагаа мэдэгдэхээр Ошинд зочилдог. Тэрээр Ошин болон түүний гэр бүлийг өөртэй нь хамт амьдрахыг урих бөгөөд Ошин үүнийг баяртайгаар хүлээн авдаг. ==Далайн гаралтай бүтээгдэхүүн болон ногооны дэлгүүр== Дайнаас хойш арван жилийн дараа Ошин одоо 55 настай бөгөөд Хитошитой хамт далайн гаралтай бүтээгдэхүүн болон ногооны зах эзэмшдэг. Кен Ошинд зочилж, түүнд Токиод аль болох хурдан зочлох ёстой гэж хэлдэг. Хацүко будааны дэлгүүрт ажилладаг гэж хэлэхдээ худал хэлжээ. Тэр үнэндээ янханы газарт ажиллаж, орой бүр цэцэрлэгчдийг угтан авдаг байв. Энэ нь Юүгээс авсан түүний сэтгэлийн шарх байсан бололтой. Ошин түүнийг янханы газраас олж, Кенээс түүнийг чирэхийг хүсч, түүнийг алгадаж авдаг. Ошин Хацүког өөртэйгээ хамт гэртээ буцаж, Токиод болсон бүх зүйлийг мартахыг ятгаж чаддаг. Удалгүй тэд хүмүүсийн гэрт очиж хоол хүргэж өгөхдөө хамт ажиллахаар Юри хэмээх эелдэг охиныг ажилд авдаг. Хитоши бизнесмен болж, тэндээсээ амьжиргаагаа залгуулахаар шийджээ. Тэрээр мөн Юрид нэг өдөр тэд хоёр гэрлэх болно гэж хэлдэг. Хэдэн сарын дараа Хитоши Токио руу бичээчээр ажиллахаар явдаг ч коллежийн боловсролгүйгээр хүргэлтийн ажилтнаар ажилд орж чадахгүй гэдгээ олж мэдэх болно. Тэрээр Токиод хэдэн сар хэсүүчилж байгаад гэртээ буцаж ирдэг. Тэрээр ирээдүйн эхнэр, баян бизнесмен эрийн охин Мичикотой танилцдаг. Хожим нь Юри түүний тухай олж мэдэж, гэрээсээ зугтдаг. Ошин Хитошид маш их сэтгэл дундуур байж, түүний Мичикотой гэрлэхийг эсэргүүцдэг. ==Хүлээн авсан байдал== Японд жилийн дундаж үзэгчдийн хувь 52.6% байсан бөгөөд нэг ангийн хамгийн өндөр үнэлгээ 62.9% байжээ. Ошин нь тууштай байдлын бэлэг тэмдэг болж, хамгийн хүнд хэцүү цаг үед ч хүн хэзээ ч бууж өгөх ёсгүй гэдгийг харуулсан юм. Түүнд зөвхөн япончууд төдийгүй дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн хүмүүс хайртай байв. Ошин Азийн орнуудад цацагдахдаа ихээхэн нэр хүндтэй байсан. Сингапур нь Азидаа болон дэлхийд уг драмыг Японоос гадна цацсан анхны орон юм. Нэр хүндтэй байснаас болж уг драмыг гурван удаа цацжээ. Анх 1984 оны 11 дүгээр сард MediaCorp Channel 8 сувгаар мандарин хэлээр гарч байсан бол дараа жил нь уг сувгаар дахин цацагджээ. Уг драмыг англи хэл дээр дуу оруулж, хожим 1994 онд MediaCorp Channel 5 сувгаар цацсан байна. Уг драма Тайланд (1984), Хонконг (1984), Хятад (1985), Малайз (1986), Индонез (1986) зэрэг Азийн олон оронд нэр хүндтэй байсан бөгөөд Шри Ланкагийн Рупавахини сувгаар синхала хэлээр (1989), Пакистан (1991), Бангладеш (1992-1993), Непал (1992), Энэтхэг (1992), Вьетнам, Филиппин (1993), Монгол (1996), Мьянмар (1994), Тайвань (1994) зэрэг цөөн хэдэн орныг дурдаж болно. Ошин мөн Ойрхи Дорнодод маш их нэр хүндтэй байсан бөгөөд Иран (1986), Иордан (1987), Марокко (1988), Бахрейн (1989), Сири (1990), Ливан (1991), Египет (1992) зэрэг орнуудад цацагдаж байжээ. Америк тивд Ошин Мексик (1988), Пуэрто Рико (1989), Доминикан улс (1989), АНУ (1989), Куба (1990), Эфиоп (1992), Бразил (1984), Венесуэл (1991), Перу (1991), Колумб (1992), Боливи (1992), Аргентин (1992), Чили (1993), Парагвай (1993), Эквадор (1994) зэрэг орнуудад цацагдсан. Өнөөдөр ч гэсэн Аяко Кобаяши (小林綾子, Кобаяши Аяко) ийм орнуудад зочлохдоо халуун дотноор хүлээн авагддаг. Ошин бол Иран-Иракийн дайны үеэр цацагдсан ховор кинонуудын нэг байв. 2017 оны 2 дугаар сард Аяко Кобаяши 1980-аад оны сүүлчээр уг драма маш их нэр хүндтэй байсан Шри Ланкад «Japan Expo Premier Sri Lanka 2017» арга хэмжээнд зочилсон юм. ==Дүрүүдэд (Жүжигчид)== Аяко Кобаяши — Танимура Шин (хүүхэд нас, 7–9 настай) Юүко Танака — Танимура Шин / Танокура Шин (залуу болон нас биед хүрсэн үе, 16–46 настай) Нобүко Отоуа — Танокура Шин (өндөр настай эмэгтэй, 50–84 настай) Широ Намики — Танокура Рёозо Широ Ито — Танимура Сакузо Наоми Хасе — Ямане Ацүко (Танокура Ацүко) Пинко Изүми — Танимура Фүжи Ая Шикия — Яширо Каёо (хүүхэд нас, 7–9 настай) Тэрүми Азүма — Яширо Каёо (залуу болон нас биед хүрсэн үе, 16–31 настай) Казүо Китамүра — Танокура Дайгоро Соичиро Китамүра — Танокура Фүкүтаро Цүнэхико Ватасе — Такакура Кōта / Намики Кōта (нас биед хүрсэн болон өндөр настай эр) Акио Канеда — Хирано Харуэ Акаги — Камияма Хиса Сэй Хираизүми — Накагава Гүнжи Масатоши Накамүра — Шүнсакү Хироюки Нагато — Кавабе Сакузо Рютаро Оотомо — Эйзо Эцүши Такахаши — Танокура Хитоши (нас биед хүрсэн үе, 38–55 настай) Йошико Танака — Танокура Хацүко (Хат-чан) (залуу нас) Бүрэн хэмжээний уран сайхны кино 2013 оны 10 дугаар сард уг цувралаас сэдэвлэсэн бүрэн хэмжээний уран сайхны кино Японы кино театруудаар гарч байжээ. Кино нь Ошиний бага насанд төвлөрдөг. ==Өв ба нөлөө== Японд 1980-аад онд тууштай байдлыг тодорхойлохдоо Ошиний тухай олон ишлэл авдаг байв. Жишээлбэл, сумо бөх Таканосато чихрийн шижин өвчинтэй тэмцэж байсан ч ёкозүна цолонд хүрсэн тул түүнд «Ошин Ёкозүна» хэмээх нэр өгч байжээ. 1980-аад онд «Ошиний диет» зэрэг бусад нэр томьёог ашигладаг байсан бөгөөд оршин суугчид хөөсөрсөн эдийн засагтай тэмцэж байсан тул мууртай болон цагаан будаа идэхэд хүрсэн байдаг. Могами голын дагуух алдартай аялалын шугамыг «Ошиний шугам» хэмээн нэрлэжээ. Бисжо Хаторигийн «Оуран ахлах сургуулийн хост клуб» хэмээх хошин шог мангад сургуулийн сул чөлөөтэй баячуудад зориулсан клубын ахлагч Тамаки Сүо эрэгтэй хүн шиг хувцасласан шинэ охин Харухи Фүжиокаг «Ошин» хэмээн нэрлэдэг бөгөөд энэ нь «чамайг хэтрүүлэн ажиллуулж, шөнө бүр дэрэндээ уйлуулах догшин эзэнд зарагдсан хүн» гэсэн үг юм. Тэрээр мөн Харухиг «цагаан будаа болон гишүүнээр амьдарч байсан уу» гэж асуудаг. Харухи бол тэтгэлгээр суралцдаг ядуу ч хичээнгүй сурагч юм. Вьетнам хэлэнд ô-sin гэсэн нэр томьёо нь гэрийн ажилчдын синоним (заримдаа басамжилсан) болжээ. Ошиний наймааны хүндэтгэл болгон Иранд хуучин хувцасны дэлгүүрүүдийг «Танакура дэлгүүр» (перс хэлээр: مغازه تاناکورا) эсвэл зүгээр л Танакура гэж нэрлэдэг. Цаг хугацаа өнгөрөхөд Ошиний наймаа нэхмэл эдлэл, хожим нь (газар хөдлөлтөөс өмнө) бэлэн хувцасны талаар байсан ч Танакура Иранд хуучин хувцасны ярианы үг болжээ. 1989 оны 1 дүгээр сарын 28-нд Ираны Үндэсний Радио зөнч Мохаммедын охин Фатимагийн төрсөн өдөрт зориулсан тусгай мэдээ даг. Уг мэдээний зорилго нь Фатима бол Ираны эмэгтэйчүүдийн хувьд хамгийн сайн үлгэр дуурайлал гэдгийг хүмүүст хэлэх явдал байв. Гэвч гэнэт нэгэн залуу эмэгтэй сурвалжлагчид нийтлэг итгэл үнэмшлийг үл харгалзан Фатимаг 1400 жилийн өмнө амьдарч байсан тул үлгэр дуурайлал болгон хүлээн зөвшөөрч чадахгүй гэж хэлжээ. Тэрээр зарим эмэгтэйчүүд Ошинийг үлгэр дуурайлал болгон хүлээн зөвшөөрсөн ч Ошин өөр соёлтой Японоос гаралтай тул үүнийг хүлээн зөвшөөрч чадахгүй гэж нэмж хэлэв. Гэвч энэ нь Аятолла Хомейнигийн уурыг хүргэсэн юм. Тэрээр Үндэсний радио, телевизэд уг мэдээнд оролцсон хүмүүсийг шалгахыг тушаажээ. Хэрэв санаатай байсан бол тэдгээр хүмүүсийг цаазаар авахыг хүссэн. Хомейни уг мэдээг Фатимаг доромжилсон гэж үзсэн бөгөөд Исламын шашны хууль зүйн тайлбарын дагуу ийм үйлдлийн шийтгэл нь үхэл байв. Аз болоход хэн ч цаазаар авахуулаагүй ч Шариатын хуулийн дагуу шоронд хорихоос эхлээд ташуурдах хүртэлх шийтгэлтэйгээр 5 хүнийг байцаасан гэж мэдээлж байжээ. 1vujzavmzkwwy7rgo7qpwsi3vsbzmzi