Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 967 874167 855238 2026-10-24T15:07:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874167 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Франц Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br />ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br />ᠹᠷᠠᠨᠼ<br />ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Франц | native_name = {{Native name|fr|République française}} | image_flag = Flag of France.svg | flag_type = [[Францын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Armoiries république française.svg | symbol_width = 75px | symbol_type = [[Францын дипломат бэлгэ тэмдэг|Төрийн сүлд]] | other_symbol = <div style="padding:0.3em">[[File:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[File:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]]</div> | other_symbol_type = [[Франц их тамга|Их тамга]] | national_motto = "{{Lang|fr|[[Эрх чөлөө, эрх тэгш байдал, ах дүүгийн холбоо|Liberté, égalité, fraternité]]|italics=no}}" | englishmotto = ("Эрх чөлөө, эрх тэгш байдал, ах дүүгийн холбоо") | national_anthem = "[[La Marseillaise]]"<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em">[[File:La Marseillaise.ogg|alt=sound clip of the Marseillaise French national anthem]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-France (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Европод төвлөрсөн Дэлхийн бөмбөрцөг дээрх Франц улс|[[File:EU-France.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Метропол Франц]] (Францын Европын хэсэг)|[[File:France in the World (+Antarctica claims).svg|upright=1.15|frameless]]|Франц ба түүний далайн чанад дахь нутагууд|default=1}} | map_caption = {{Map caption|location_color=улаан эсвэл хар ногоон|country=Франц|region=[[Европ]]т|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]нд|subregion_color=ногоон|unbulleted list|Location of the territory of the (red)|[[Adélie Land]] (Antarctic claim; hatched)}} | capital = [[Парис]] | coordinates = {{Coord|48|51|N|2|21|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан хэл<br/>{{Nobold|ба үндэсний хэл}} | languages = [[Франц хэл|Франц]]{{Инфобокс|child=yes | regional_languages = See [[Languages of France]] | label1 = Угсаатны бүлгүүд {{Nobold|(2021)}} | data1 = {{Unbulleted list|92.3% [[Францууд|Франц]]|7.7% Бусад<ref>{{Cite web |date=August 5, 2022 |title=Share of the population in France 2021, by nationality status |url=https://www.statista.com/statistics/466028/distribution-population-nationality-france/ |website=statista.com}}</ref>}}}} | religion_ref = <ref>{{Cite web |last=El Karoui |first=Hakim |date=2016-09-19 |title=A French Islam is possible |url=https://www.institutmontaigne.org/ressources/publications-pdfs/a-french-islam-is-possible-report.pdf |access-date=5 September 2022 |website=Institut Montaigne |language=en}}</ref> | religion_year = 2016 | religion = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |51.1% [[Франц дахь христийн шашин|Христ]] |39.6% [[Франц дахь шашингүйн үзэл|Шашингүй]] |5.6% [[Франц дахь Исламын шашин|Ислам]] |0.8% [[Франц дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] |2.5% Бусад }} | demonym = [[Францчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|холимог засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Францын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Эмманюэл Макрон]] | leader_title2 = [[Францын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Себастьен Лекорню]] | legislature = [[Францын Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Францын Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Үндэсний Чуулган (Франц)|Үндэсний Чуулган]] | sovereignty_type = [[Францын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Баруун Франкын хаант улс]] - [[Вердений гэрээ]] | established_date1 = 843 оны 8 сарын 10 | established_event2 = [[Францын хаант улс]] - [[Францын хаадын жагсаалт#Капетийнхан (987–1792)|Францын Капет ургийн удирдагчид]] | established_date2 = 987 оны 7 сарын 3 | established_event3 = [[Хаант засаглалыг халсаны тунхаглал|Бүгд Найрамдах Франц Улс]] - [[Анхны Бүгд Найрамдах Франц Улс]] | established_date3 = 1792 оны <br />9 сарын 22 | established_event4 = [[Европын Эдийн Засгийн Нийгэмлэг|ЕЭЗН]]-ийг [[Европын Холбооны тэлэлт#Үүсгэн байгуулагч гишүүд|байгуулав]] | established_date4 = 1958 оны <br />1 сарын 1 | established_event5 = [[Францын Үндсэн хууль|Одоогийн&nbsp;үндсэн хууль]] - [[Тавдугаар Бүгд Найрамдах Франц Улс]] | established_date5 = 1958 оны <br />10 сарын 4 | area_km2 = 643,801 | area_footnote = <ref name="Field Listing :: Area">{{Cite web |title=Field Listing :: Area |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |access-date=1 November 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA}} {{PD-notice}}</ref> | area_rank = 42 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 248,600 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --> | area_label2 = [[Метропол Франц]] ([[Францын Үндэсний Газарзүйн Институт|ФҮГИ]]) | area_data2 = 551695 ([[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|50]]) | area_label3 = Метропол Франц ([[Кадастр]]) | area_data3 = 543940.9<ref>{{Cite journal |year=2011 |title=France Métropolitaine |url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1 |url-status=dead |journal=INSEE |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828051307/http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1 |archive-date=28 August 2015}}</ref> ([[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|50]]) | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 67,897,000<ref name="pop_est">{{Cite web |date=28 July 2022 |title=Demography – Population at the beginning of the month – France |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607 |access-date=14 August 2022 |website=Insee}}</ref> | percent_water = 0.86 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=11 October 2020 |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)}}</ref> | population_estimate_year = 2022 оны 7 сар | population_estimate_rank = 20 | population_label2 = Нягтаршил | population_data2 = 105.4627/км² ([[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|106]]) | population_label3 = Метропол Франц, 2022 оны 7 сарын тооцоо | population_data3 = {{IncreaseNeutral}} 65,707,000<ref>{{Cite web |date=28 July 2022 |title=Demography – Population at the beginning of the month – Metropolitan France |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/000436387 |access-date=14 August 2022 |website=insee.fr}}</ref> ([[Улс орнуудын хүн амын тоо|23]]) | population_density_km2 = 121 | population_density_sq_mi = 313 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --> | pop_den_footnote = | population_density_rank = 89 | GDP_PPP = {{Increase}} $3.667 тэрбум<ref name="IMFWEOFR">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2021 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=132,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2016&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=25 February 2022 |website=imf.org |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 10 | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $56,036<ref name="IMFWEOFR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 24 | GDP_nominal = {{Increase}} $2.936 тэрбум<ref name="IMFWEOFR" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 7 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $44,747<ref name="IMFWEOFR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 28 | Gini = 29.3 <!-- number only --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |access-date=21 June 2022 |website=ec.europa.eu |publisher=[[Eurostat]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.903 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 28 | currency = {{Unbulleted list | [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | [[Номхон далайн франк]] (XPF) }} | time_zone = [[Төв Европын Цаг]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг]] | date_format = өө/сс/жжжж ([[Манай эрин|AD]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Франц дахь утасны дугаар|+33]] | cctld = [[.fr]] | footnotes = | flag_p1 = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg }} '''Франц Улс''' ({{lang-fr|France}} {{Audio|Fr-France.oga|дуудлагыг сонсох}} [{{IPA|fʁɑ̃s}}], албан ёсоор ''la République française''<ref>{{Cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын статистикийн хэлтэс ба НҮБ-ын газар зүйн нэр хариуцсан мэргэжилтний бүлгэмээс гаргасан албан ёсны нэршлийн дагуу (UNGEGN) |access-date=2022-09-27 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144249/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |url-status=dead }}</ref> [{{IPA|ʁe.py.ˈblik fʁɑ̃.ˈsɛz}}] [[монгол хэл]]ээр '''Бүгд Найрамдах Франц Улс''') нь [[Өрнөд Европ|Баруун]] [[Европ]]т орших [[Тив дамнасан улсуудын жагсаалт|тив дамнасан]], [[Ардчилал|ардчилсан]], [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] [[улс]] юм. Европ дахь үндсэн газар нутгаас гадна [[Францын далайн чанад дахь нутаг|далайн чанад газар нутагтай]]. [[Францын үндсэн орон]] өмнө зүгийн [[Газар дундын тэнгис]]ээс, умард зүгт [[Ла-Маншийн хоолой]], [[Умард тэнгис]], дорно зүгийн [[Райн мөрөн|Райн мөрнөөс]] өрнө зүгийн [[Атлантын далай]] хүрнэ. Францчууд эх орноо геометрийн "6 өнцөгт" дүрстэй ижил байдгаас шалтгаалан ''L’Hexagone'' хэмээн нэрийднэ. Франц нь хагас-ерөнхийлөгчийн засаглалтай [[бүгд найрамдах улс]] бөгөөд хууль тогтоох, гүйцэтгэх болон шүүх засаглал нь нэгдмэл. Нийслэл нь [[Парис]] хот. Эх газрын Франц нь [[Бельги]], [[Люксембург]], [[Герман]], [[Швейцар]], [[Итали]], [[Монако]], [[Андорра]], [[Испани]] улсуудтай хиллэдэг. Мөн Францын газар нутаг болох [[Францын Гвиана]] нь [[Бразил]], [[Суринам]] улсуудтай, [[Сен-Мартен]] нь [[Нидерландын Антилын арлууд]]тай тус тус хил залгана. [[Ла-Маншийн хоолой]]гоор [[Их Британи]]тай хил залгадаг. 17 дугаар зууны сүүл үеэс 19 дүгээр зууны эхэн үе хүртэл Франц нь дэлхийн хамгийн хүчирхэг орон гэж тооцогдож байв. 18, 19-р зуунд Франц нь баруун [[Африк]], зүүн өмнөд [[Ази]]д, маш том [[колоничлол|колонийн гүрнийг]] байгуулж чадсан бөгөөд тухайн нутгуудын соёл урлаг, улс төрд ихээхэн нөлөөлж ул мөрөө үлдээсэн юм. Франц нь өндөр хөгжилтэй орон бөгөөд эдийн засаг нь номинал [[үндэсний нийт бүтээгдэхүүн]]ээр (ҮНБ) дэлхийд зургаад, худалдан авах чадварын паритетаар тооцсон ҮНБ-ээр наймд жагсдаг. Мөн жил бүр 82 сая [[аялал жуулчлал|гадаадын жуулчдыг]] хүлээн авдаг (бизнесийн зорилгоор ирсэн хүмүүсийг тооцсон, гэхдээ 24 цагаас доош байсан хүмүүсийг мөн тооцоогүй), жуулчдынхаа тоогоор тэргүүлдэг. Франц нь [[Европын Холбоо]]г анх байгуулсан орнуудын нэг бөгөөд гишүүн орнуудаас хамгийн их нутаг дэвсгэртэй. Мөн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг]] байгуулсан орнуудын нэг бөгөөд [[Франкофон]], [[Их Найм]], [[Латины холбоо]] зэрэг байгууллагуудын гишүүн. Үүнээс гадна [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл]]ийн байнгын гишүүн бөгөөд [[цөмийн зэвсэг]]тэй орон юм. Дэлхийд франц хэлээр 300 сая орчим хүн ярьдаг. == Түүх == === Балар эрт үе === [[Зураг:Lascaux2.jpg|thumb|left|190px|Ласкийн хананд зурагдсан [[тахь]]]] Франц оронд [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн үе]]д хамаарах хадны сүг зураг их байдаг.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3512470.stm "Early human marks are 'symbols'"].</ref> Алдарт [[Ласко]] агуйн сүг зураг гэхэд 19600 жилийн тэртээ зурагджээ.<ref name="баларэрт">Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préface de Jacques Le Goff), Histoire de France, Points Seuil, coll. « Histoire », Paris, 2000 (1re éd. 1987), p. 17 ISBN 2-02-010879-8</ref> [[Мөсөн галав]]ын төгсгөлд (МЭӨ 10000) дулаарч, МЭӨ 7000 оны үеээс [[чулуун зэвсгийн үе|шинэ чулуун зэвсгийн]] үед дэвшиж, газар тариалан үүссэн.<ref name="баларэрт"/> МЭӨ 3000 оноос алт, зэс, хүрэл [[төмөр зэвсгийн үе|төмрийн эринд]] дэвшжээ. Энэ үеийг төлөөлсөн [[Карнакийн чулуу]] гэж газар байдаг. === Галл нутаг === [[Зураг:MaisonCarrée.jpeg|thumb|left|190px|Галл-Ромын үеэс бүтэн үлдсэн [[Мезон Карре]] сүм (МЭӨ I зуун)]] МЭӨ 600 оны орчим [[грек]] худалдаачид Францын өмнөд эргийг «Массал» (өнөө [[Марсель]]) хэмээн суусан нь Францын хамгийн эртний хот юм.<ref>[http://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 The Cambridge ancient history.]</ref> Энэ үед [[Альп]]ийг дагаад [[кельт]] угсааны отог аймаг Францад нэвтрэн байжээ. Ромын түүх бичигт бичсэнээр энэ үе, түүнээс хойш Францыг «[[Галл]]» ([[Латин хэл|лат.]] ''Gallia'') хэмээж байв. Галл нь Францыг төдийгүй, умар [[Итали]] гэх мэт эргэн тойрныг хамарсан нэр. МЭӨ 390 онд [[галл]]ын Бренн хэмээх толгойлогч [[Ром]]ыг довтлож байв. МЭӨ 125 онд Галлын өмнөд хэсгийг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]] эзэлж ''Provincia Romana''<ref>http://books.google.com/?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA76</ref> гэсэн нь өдгөө «[[Прованс]]» нутгийн нэр болон хоцорчээ. МЭӨ 52 онд кельтийн аверн аймгийн [[Верцингеториг]] галлын цэргийг хураан засч [[Юлий Цезарь]]тай тэмцээд бараагүй.<ref>Carpentier et al 2000, p.44-45 </ref> Ромын мэдэлд байсан таван зуун жилийн Галлд [[Лион]] (Галлын төв байсан) мэтийн олон хот балгас ром хийцээр [[зах зээлийн газар|зээл]], [[театр]], [[амфитеатр]], [[халуун усны онгоц]]той байдлаар баригдаж байжээ.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 53–55</ref> V зуунд герман угсааны аймгийн довтолгоо ширүүсч<ref>Carpentier et al 2000, p. 84</ref> Ромын үеийг төгсгөсөн.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 84–88</ref> === Франк улс === [[Зураг:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|left|190px|498 онд Франкийн I Хлодвиг ван католик шашинд орж адислуулжээ]] Умард хязгаарт байсан [[франк]]ууд давшиж төв Галлыг эзэлж авав. 498 онд [[1-р Хлодвиг]] ван [[католик]] шашинд орсон анхны герман байлдан дагуулагч болжээ. Франкууд [[христийн шашин|христэд]] итгэж, аажмаар [[Герман хэл|герман]] бус [[роман хэлний салбар|роман]] төрлийн хэлтэн болж галлчуудаас ялгарсангүй тул Галлыг хойшид «Франк» гэдэг болжээ. I Хлодвигийг өнгөрсний дараа дөрвөн хөвүүн нь улсыг хуваан захирч, дараа нь гурав, хоёр болоод 679 онд [[3-р Теодорих]] дахин нэгтгэж авчээ. Хааны ургийн чадал доройтох үед ордны даамал [[Пипин]] төр эргүүлж улсын ван (752–768) суугаад түүний ор залгасан [[Их Карл]] (800–814) хойд, урдгүй газар нутгаа ихээр тэлэв. 843 онд [[Вердений гэрээ]]гээр Карлын гурван ач эзэнт гүрнийг хуваахад баруун хэсэг нь [[Халзан 2-р Карл]]д ирсэн нь томорсоор 13-р зуунаас хойш түүхнээ «Франц» гэгдсэн юм.<ref>[http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm "Treaty of Verdun".]</ref> === 843–1792 он === [[Зураг:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|thumb|right|190px|985–1947 оны Франц орны эн]] IX зуунд [[викингчүүд]] довтолсоор умард эрэгт [[Нормандын гүнт улс]] (911–1204)-ыг байгуулж, харин Францын вангийн хүч доройтож нийслэл хавиа л захирч байв. Иймээс 987 онд [[Кароль|каролийн]] удам түлхэгдэж, [[Капетин угсаа|капетин угсааныхан]] (987–1328) хаан ширээнээ гарч ирсэн. Тэгээд [[Загалмайтны аян дайн]], дотоодын шашны бослоготой (1170 оны [[вальден]]ы хөдөлгөөн, 1209–1229 оны [[Альбигой]]н дайн) тэмцэж байлаа. Вангийн титэм 1328 онд [[валуа]], хоёр зууны дараа [[бурбон]] (1589–1792) овогтонд шилжжээ. [[Зуун жилийн дайн]] (1337–1453)-д эхлээд [[Англи]] эзэрхэн давшсан ч Франц ялж газар нутгаа хадгалж төгссөн энэ үед зоригт [[Жанна д’Арк]] тодорсон билээ. XI Луи (1461–1483) хааны үеэс вангийн эрх хязгааргүй өсч, Франц ч дараагийн зуунуудад [[Европ]]ын улс төрийн гол тоглогч, [[франц хэл]] Европын орнуудын язгууртаны хэл болжээ. 1494–1559 онд Франц улс [[Италийн дайн]]д оролцов. Улс дотор шинэ [[протестант]], хуучин [[католик]] номлолоор талцан дайтаж 1572 оны [[Варфоломейн шөнө]] 30000 хүн хядагдаж байсан түүхтэй. 1635–1659 онд [[Испани]], 1672–1678 онд [[Нидерланд]]тай байлдаж, 1688–1697 онд [[Пфальц]]ийн, 1701–1713 онд [[Испанийн өвийн төлөө дайн]]д оролцож байжээ. Үүний хажуугаар [[Жак Картье]] далайчин 1534 онд Америк тивийн [[Ньюфаундленд]]ад газардсанаас эхлэн Франц улс [[колоничлол|колоничлох]] аянд эхэлсэн юм. Эхний ээлжинд [[Шинэ Франц]] гэж байсан нь 1760 оноос алдарч [[АНУ]], [[Канад]] болон өөрчлөгдсөн бол [[Карибын тэнгис]] хавийн [[Францын Өрнө Энэтхэг]] колониос ихэнх нь Францын мэдэлд үлдэж, [[Хаити]], [[Сент-Льюс]] зэрэг зарим нь тусгаар тогтножээ. 1624 онд өрнө Африкийн [[Сенегал]]д газардаж, 1763 онд Өмнөд Америк дахь [[Францын Гвиана|Гвианыг]] колоничлон авчээ. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британитай]] колони [[Долоон жилийн дайн|булаацалдаад]] 1763 онд Шинэ Францыг алдан ялагдав. Үүнээс ван [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] тусгаар тогтнолыг дэмжиж, санхүүгээ доройтуулаад өөрөө хусуулжээ. Сэргэн мандалтын энэ үед [[Антуан Лавуазье]] нарын олон эрдэмтэн төрж гарсан. === Хувьсгалаас хойш === [[Зураг:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|right|190px|1830 оны хувьсгалын зураг]] [[Зураг:NormandySupply edit.jpg|thumb|right|190px|Холбоотны цэрэг [[Норманд]]ад газардаж баруун фронтыг нээжээ]] 1789 онд [[Бастилийн цайз|Бастилийн цайзыг]] эзэлж авсанаар эхэлсэн [[Францын хувьсгал]] вангийн хэмжээгүй эрхийг хязгаарлаж [[хаант засаг|хэмжээт эрх]] болгоод зогсолгүй [[хүний эрх]], [[иргэний эрх]]ийг тунхаглаж, 1792 онд Бүгд Найрамдах Франц Улсыг байгуулав.<ref>Censer, Jack R. and Hunt, Lynn. Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution. University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004</ref> Европын бусад орны Хаан засаглалтай орнууд шинэ дэглэмд дургүйцэж франц Хаант засгийн хуучин эрхийг сэргээхийг оролдож олон улсын тэмцэлдээн болсон ч хүчээ авсан Францын хувьсгалчид 1792–1802 оны хооронд ялан дийлж чадсан юм. Францад 1793-1796 оны хооронд л гэхэд 200,000–450,000 хүний амь үрэгдсэн гэдэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |title="The Terror in the French Revolution" |access-date=2014-02-18 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload%2C20545%2Cen.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Наполеон I Бонапарт]] 1799 онд Засгийн эрхэнд гарч 1804 онд [[Анхдугаар Хаант Улс|Францын хаан]] болов. Францыг эсэргүүцсэн [[Их Британи]] тэргүүтэй Европын орнуудтай Францын дотоодын хамсаатнуудынхаа хамтаар дайтаж бүгдийг ялж нутгаа тэлсэн боловч 1812 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросыг]] ялж чадалгүй буцаад 1815 онд [[Ватерлоогийн дэргэдэх тулалдаан|Ватерлоод]] Ангилд ялагдснаар угуул нутагтаа эргэн ирж, [[Бурбон]] овогтон Хааны суудалд дахин эргэн (1815–1830) гарчээ.<ref>Blanning, Tim (April 1998). {{Webarchiv|url=http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 |wayback=20120513171824 |text="Napoleon and German identity |archiv-bot=2023-09-26 20:19:48 InternetArchiveBot }}</ref> 1830 оны долоодугаар сард төр дахин гүнзгий хувьсч, Бүгд найрамдах улсаа хоёр дахь удаагаа байгуулав. Үүний дагуу 1848 онд Европ даяар [[Европын 1848–1849 оны хувьсгал|хувьсгал гарч]] боолчлолоос татгалзаж, сонгуульд нийгмийн бүх давхаргын насанд хүрсэн эрэгтэйчүүд санал өгдөг эрхтэй болсон юм. 1870 онд [[Пруссийн Хант Улс]] нэгдэн байгуулагдахыг сөрж байлдаж байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д Антантын, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайнд]] Холбоотны тал гээд мөн Германы эсрэг талд орж дайтаж байв. I дайнд хүн амынхаа 4% (1.2 сая)-ийг алдсан<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm "France's oldest WWI veteran dies"]</ref> бол II дайнд 55 түмэн (1.35%) амь үрэгдсэн байна. Нацист Герман Польш руу 1939 оны 9-р сарын 1-нд дайрч [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугар дайн]] эхэлхэд Франц улс Их Британитай хамт 1939 оны 9-р сарын 3-нд Германд дайн зарласан байна. Гэсэн хэдий ч Францын арми идэвхтэй цэргийн ажиллагаа явуулаагүй ("[[Хачин дайн]]" гэж нэрлэгддэг). Дайны явцад нөлөөлөх цорын ганц оролдлого бол Саарын довтолгоо байсан юм. Францыг эзлэх ажиллагаа 1940 оны 5-р сарын 10-нд Герман, 1940 оны 6-р сарын 10-нд Итали довтолсноор эхэлж, 1944 оны 8-р сард [[Виши|Вишигийн дэглэм]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Régime de Vichy'') нурж, Францыг чөлөөлсөнөөр дуусгавар болсон юм. Энэ үеэр нацистуудын эсрэг [[Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн]] байгуулагдан идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулж байсан юм. Дайны уршигаар туйлдсан Франц улс колони улс руугаа эргэж хандсан. [[Энэтхэг-Хятадын хойг]] дахь колонио сэргээхийг хүссэн ч [[Вьетнам]], [[Лаос]] бууж өгсөнгүй 1954 оны [[Женевийн бага хурал|Женевийн бага хурлаар]] эдгээр орнууд тусгаар болсон юм. Тэр жил хамгийн чухал колони байсан [[Алжир]] Францын эсрэг босоод 1962 онд санасандаа хүрэхтэй зэрэгцэн 1956 онд [[Тунис]], [[Марокко]], 1960 онд бусад олон орон Францаас тусгаар тогтносон байна. Францын харьяанд үлдсэн нь бас цөөнгүй бөгөөд өдгөө [[Францын далайн чанад аймаг, нутаг дэвсгэр]] гэгддэг. === Тавдугаар БНУ === 1958 оны 10-р сарын 14-д Францад шинэ [[Францын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] мөрдөж эхэлснээр өнөө хүртэл үргэлжилж буй «Тавдугаар [[Бүгд найрамдах улс]]» хэмээх эрин эхэлжээ.<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/jopdf/common/jo_pdf.jsp?numJO=0&dateJO=19580604&numTexte=&pageDebut=05326&pageFin= Loi constitutionnelle du 3 juin 1958 portant dérogation transitoire aux dispositions de l'article 90 de la Constitution ]</ref> Гол өөрчлөлт гэвэл [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] эрх мэдэл давамгайлж байсныг халж [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давамгай болсон хэрэг юм. Тэр үед генерал [[Шарль де Голль]] (1959–1969) ерөнхийлөгч байсан. Дайны дараа хурдацтай [[аж үйлдвэр|аж үйлдвэржиж]], нийгмийн бүх салбар дэвшин хөгжсөн байна. 1960 онд [[цөмийн зэвсэг]]тэй болж дэлхийн тавцанд нөлөөгөө тэлэн өргөсөн юм. Мөн [[НАТО]], [[Европын холбоо]]г байгуулахад өөрийн чухал хувь нэмрээ оруулсан юм. == Улс орон == === Төр засаг === [[Зураг:Emmanuel Macron (cropped).jpg|thumb|140px|БНФУ-ын ерөнхийлөгч Эмманюэл Макрон]] Франц улс [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн тогтолцоо бүхий, Ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давуу [[бүгд найрамдах засаг]]т төрийн хэлбэртэй, [[ардчилал|ардчилсан]] улс төрийн тогтолцоотой орон юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.democracyweb.org/limits/france.php |title="Comparative studies in Freedom – France". |access-date=2014-02-18 |archive-date=2015-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321022455/http://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead }}</ref> Одоо үйлчилж буй Үндсэн хууль нь 1958 оны 10 дугаар сарын 4-нд батлагджээ. Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу [[төрийн тэргүүн|төр улс]] болон [[Францын Засгийн газар|Францын Засгийн газрын]] тэргүүн нь [[Францын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] бөгөөд бүх нийтийн шууд сонгуулиар 5 жилийн хугацаатай (2000 оны үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөс өмнө 7 жил байсан) сонгогддог. Одоогийн буюу улсын түүхэн дэх 25 дахь ерөнхийлөгч [[Эмманюэл Макрон]] 2017 оны 5 сард Тангараг өргөж ажлаа хүлээж авсан. Франц улсын хууль тогтоох байгууллага бол хоёр танхимтай [[Франц улсын Парламент]]. Үүнд 348 суудал, 9 жилийн хугацаатай Францын Дээд танхим- '''Сенат''' (''Sénat''), 577 төлөөлөгч 5 жилээр сонгогддог Доод танхим болох '''Үндэсний Ассамблей''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Assemblée nationale'') хоёр орно. Францын Сенат Засгийн газрын үйл ажиллагааг хянадаг бол Үндэсний ассамблей гүцэтгэх засаглалыг (сайд нар)-ыг томилж, огцруулах эрхтэй. Харин нөгөө талаас улсын Ерөнхийлөгч Үндэсний Ассамблейг тарааж, шинэ сонгууль зарлан явуулах онцгой эрхтэй. 2020 оны 7 дугаар сараас Засгийн газрыг Жан Кастекс тэргүүлж байна. 1980-аад оноос хойш Францын [[улс төрийн нам|намууд]] үндсэн хоёр чигтэй болж тогтсон. Энэ нь: * [[Францын Социалист Нам]] (одоо эрх барьж буй) манлайлж, Европ Экологи Ногоон, Зүүний Нам, Эрс Зүүн Нам зэрэг намыг багтаасан зүүн-төвийн баримжаатай; * [[Ардын Хөдөлгөөний Холбоо]] нам тэргүүлж байгаа, урьд Францын Ардчилсан Холбоо гэдэг нам байсан баруун-төвийн баримжаатай хоёр юм. Франц улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] (1945), [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл]] (1973), [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] (1995), [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн юм. === Орон нутаг === {|style="float:right; margin-left:1em" | {{Загвар:Францын засаг захиргааны хуваарь - Холбоост газрын зураг}} |} [[File:Францын газрын зураг, далайн чанад дахь нутагтай.png|thumb|right|380px|Францын 2016 оны 1 сарын 1-нээс хойших шинээр байгуулагдсан мужууд ба далайн чанад дахь мужуудын газрын зураг]] [[Зураг:Outre-mer en.png|thumb|right|380px|Францын далайн чанад аймаг, нутаг дэвсгэрийн газрын зураг]] Франц улсын нийт нутаг дэвсгэр '''673,843''' кв.км. Европ дахь үндсэн их газрын Франц орон, далайн чанад газар гэж хоёр хуваан үздэг. Үндсэн Франц орон 18 «режион» ([[муж (Франц)|муж]]) болж хуваагдана (2015 оны хүртэл 22 муж). Дотроо 96 «[[департамент (Франц)|департаменттай]]». Далайн чанадын олон нутгаас 5 нь муж буюу аймаг газар болно. Ингэхээр Франц улс нийлээд 27 муж, түүний 101 нь департамент. Департамент цааш 342 «рондисман», 4058 «кантон», 36766 «коммун» (суурин) болж задардаг. {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- |+ Европ дахь Франц орны 22 мужийн нэр, доторх аймаг, хүн амын тоо<ref name="pop2012">[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=?cidTexte=JORFTEXT000026855244&dateTexte=&oldAction=rechJO&categorieLien=id Décret n° 2012-1479 du 27 décembre 2012 authentifiant les chiffres des populations de métropole, des départements d'outre-mer de la Guadeloupe, de la Guyane, de la Martinique et de La Réunion, de Saint-Barthélemy, de Saint-Martin et de Saint-Pierre-et-Miquelon.]</ref> |- ! style="text-align: center;" | д/д ! style="text-align: left;" | Муж ! style="text-align: center;" | Департамент ! style="text-align: right;" | Хүн амын тоо ! rowspan=12|{{nbsp|3}} ! style="text-align: center;" | д/д ! style="text-align: left;" | Муж ! style="text-align: center;" | Департамент ! style="text-align: right;" | Хүн амын тоо |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: left;" | [[Аквитани]] || style="text-align: center;" | 5 || 3,232,352 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 12 || style="text-align: left;" | [[Овернь]] || style="text-align: center;" | 4 || 1,347,387 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: left;" | [[Бретань]] || style="text-align: center;" | 4 || 3,199,066 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 13 || style="text-align: left;" | [[Өмнөд-Пиреней]] || style="text-align: center;" | 8 || 2,881,756 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: left;" | [[Бургунд]] || style="text-align: center;" | 4 || 1,642,734 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 14 || style="text-align: left;" | [[Пеи де ла Луар]] || style="text-align: center;" | 5 || 3,571,495 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: left;" | [[Доод Норманди]] || style="text-align: center;" | 3 || 1,473,494 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 15 || style="text-align: left;" | [[Пикард]] || style="text-align: center;" | 3 || 1,914,844 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: left;" | [[Дээд Норманди]] || style="text-align: center;" | 2 || 1,836,954 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 16 || style="text-align: left;" | [[Прованс-Альп-Номин эрэг]] || style="text-align: center;" | 6 || 4,899,155 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 6 || style="text-align: left;" | [[Иль-де-Франс]] || style="text-align: center;" | 8 || 11,786,234 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 17 || style="text-align: left;" | [[Пуату-Шаранта]] || style="text-align: center;" | 4 || 1,770,363 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 7 || style="text-align: left;" | [[Корсика]] || style="text-align: center;" | 2 || 309,693 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 18 || style="text-align: left;" | [[Рона-Альп]] || style="text-align: center;" | 8 || 6,230,691 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 8 || style="text-align: left;" | [[Лангедок-Руссильон]] || style="text-align: center;" | 5 || 2,636,350 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 19 || style="text-align: left;" | [[Францын Төв муж|Төв]] || style="text-align: center;" | 6 || 2,548,065 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 9 || style="text-align: left;" | [[Лимузен]] || style="text-align: center;" | 3 || 742,771 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 20 || style="text-align: left;" | [[Франш-Конте]] || style="text-align: center;" | 4 || 1,171,763 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 10 || style="text-align: left;" | [[Лотаринг]] || style="text-align: center;" | 4 || 2,350,920 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 21 || style="text-align: left;" | [[Шампань-Ардень]] || style="text-align: center;" | 4 || 1,335,923 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 11 || style="text-align: left;" | [[Нор-Па-де-Кале]] || style="text-align: center;" | 2 || 4,038,157 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 22 || style="text-align: left;" | [[Эльзас]] || style="text-align: center;" | 2 || 1,845,687 <small>(2012)</small> |- |} {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- |+ Францын далайн чанад аймаг, нутаг дэвсгэрийн нэр, хүн амын тоо |- ! style="text-align: center;" | д/д ! style="text-align: left;" | Таван аймаг ! style="text-align: right;" | Хүн ам ! rowspan=12|{{nbsp|3}} ! style="text-align: center;" | д/д ! style="text-align: left;" | Таван нутаг дэвсгэр ! style="text-align: right;" | Хүн ам |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: left;" | [[Гваделуп]] || 405,739 <small>(2013)</small> || style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: left;" | [[Францын Полинез]] || 268,270 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: left;" | [[Францын Гвиана]] || 250,109 <small>(2013)</small> || style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: left;" | [[Сен-Бартелеми]] || 9,035 <small>(2011)</small> |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: left;" | [[Майот]] || 212,645 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: left;" | [[Сен-Мартен]] || 36,286 <small>(2011)</small> |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: left;" | [[Мартиник]] || 386,486 <small>(2013)</small> || style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: left;" | [[Сен-Пьер-Микелон]] || 6,080 <small>(2011)</small> |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: left;" | [[Реюньон]] || 840,974 <small>(2013)</small> || style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: left;" | [[Уоллис-Футуна]] || 15,289 <small>(2009)</small> |} === Газар усан === Эх газрын Францын газрын гадаргын гуравны хоёр нь тэгш тал юм. Үлдэх хэсэгт нь [[Альпийн нуруу]] (Баруун Европын хамгийн том нуруу), [[Пиренейн уулс]], Юра, Төв өндөрлөг, Восжийн толгод зэрэг уул нурууд байна. [[Далай]]д 4 гарцтай: [[Ла-Маншийн хоолой|Ла Манш]], [[Хойд тэнгис]], [[Атлантын далай]], [[Газар дундын тэнгис]]. Франц улсын эргийн бүс нутаг нь 5500 км. === Байгалийн нөөц === [[Зураг:Weinberg Cote de Nuits.jpg|thumb|right|200px|Усан үзэм тарьсан талбай]] [[Зураг:PassesBassin.JPG|thumb|right|200px|Далайн уур амьсгалтай булан]] Х[[Хөдөө аж ахуй|өдөө аж ахуй]] ба [[модны аж ахуй|ойн үйлдвэрийн]] 48 сая га талбайгаас 82% нь томоохон хотуудад бий. Франц улсад 136 нэр төрөл модны эфирийн тос гаргаж авч байгаа нь Европын орнуудын хувьд онцгой тохиолдол юм. Франц улс байгалийнхаа нөөц өвийг хадгалан хамгаалахын тулд төрөөс дараах газруудыг бий болгожээ. Үүнд: * Байгалийн нөөц газар 132 * Биологийн хамгаалалтай бүс нутаг 463 * Далайн эрэг хавийг хамгаалах байгууллага 389 газрыг хамгаалалтад авчээ. Газар нутгийн 7%-тай тэнцэх хэмжээний талбай бүхий 35 [[дархан цаазат газар]] байгуулсан. [[Байгаль орчныг хамгаалах]]ад 22,1 тэрбум [[евро]] зарцуулсан ба оршин суугч бүрээс 378 [[евро]] буюу 2480 [[франк]] гаргасан. Нийт төсвийн дөрөвны гурвыг бохир ус, хог хаягдлын асуудлыг шийдвэрлэхэд зарцуулдаг. Олон улсын хэмжээнд [[НҮБ]]-аас гаргасан байгаль цаг уур, цөлжилтийн тухай гэрээ, хэлцэлд Франц улс идэвхтэй оролцсоор ирсэн. === Уур амьсгал === Уур амьсгалын гурван төлөвтэй: * баруун хэсэгтээ далайн чийглэг уур амьсгалтай * өмнө зүгт [[Газар дундын тэнгис]]ийн дулаан уур амьсгалтай * төв ба зүүн хэсгээрээ [[эх газрын уур амьсгал]]ын шинж давамгайлдаг. == Нийгэм == === Хүн амын тоо === 2013 оны 1-р сарын 1-ны байдлаар Франц оронд 63,702,000, далайн чанад нутаг дэвсгэрт 2,692,000, тэдгээрийн нийлбэр Франц улсад 66,394,000 хүн амьдарч байна.<ref name="French_Republic">Population of Metropolitan France and the 4 old overseas departments ({{Webarchiv|url=http://www.bdm.insee.fr/bdm2/choixCriteres.action?codeGroupe=62|wayback=20150626104925|text=Archive copy|archiv-bot=2023-09-26 20:19:48 InternetArchiveBot}}), plus the new overseas department of Mayotte ([http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=19214]), plus the overseas collectivities of French Polynesia ([http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=populegalescom&page=recensement/populegalescom/popsubpolynesie.htm]), New Caledonia ([http://www.isee.nc/chiffresc/chiffresc.html]), Wallis and Futuna ([http://www.spc.int/prism/wf/index.php/component/content/article/102]), and St Martin, St Barth, and St Pierre and Miquelon ([http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=populegalescom])].</ref> Хүн амын тоо жилд дунджаар +0.6%-иар өсч байгаа.<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe "Évolution générale de la situation démographique, France"]</ref> Хүн амын олноор дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|21-р байранд]], 1 км² талбайд 116 хүн ноогддогоороо [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|89-рт]] жагсдаг. 2018 оны байдлаар нийт 14 сая цагаачид ба тэдний үр удам (Францын хүн амын 20.9%) байжээ. Францын ГХЯ-ны мэдээлсэнээр Франц улсад 5 сая орчим лалын шашинтан амьдарч байгаа ажээ. Францын 1-3 сая хүн амтай хотууд: Парис — 2,2 сая (2009), Марсель — 1,6 сая (2007), Лион — 1,4 сая (2007), Лилль — 1,3 сая (2007), Тулуз — 1,1 сая (2007). === Ард түмэн === [[Кельт]], [[ром угсаатан|ром]], [[герман угсаатан|герман]] угсааны овог аймгаас эрт дээр бүрэлдсэн [[франц үндэстэн]] бол Франц улсын үндсэн хүн ам. Колонит орны онцлогоор Франц хүн амын их нүүдэл шилжилтэд өртсөн. Цагаачид Франц руу ирж, [[францчууд]]аас [[Америк тив]] гэх мэт орноо суусан нь тоймгүй болсон тул 1872 оноос эхлэн хүн ардын [[ястан|яс]] [[үндэстэн|үндсийг]] бүртгэхээ байжээ. 2004 оны судалгаанд Франц орныхны 85 хувь нь [[цагаан арьстан]], 10 хувь нь [[Умард Африк]]ийн цагаач, 3.5 хувь нь [[хар арьстан]], 1.5 хувь нь [[Ази]]йн цагаачид байна гэжээ. Онцловол XIX зуунаас [[Итали]], мөн эргэн тойрны [[Испани]], [[Португал]], [[Грек]], [[Польш]], [[Турк]]ээс олон мянгааар шилжин ирж байв. 1950-иад оноос хойш [[магреб]] ([[Алжир]], [[Марокко]], [[Тунис]]аас) хүмүүс ирж франц соёлтон болжээ. === Хот суурин === {{Улсын 16 том хот, бөөгнөрлийн хүснэгт <!--- Ерөнхий ---> | нэр = Франц улсын тэргүүлэх арван зургаан хот, бөөгнөрөл | хот = Хот | нутаг = Муж | зураг1 = La Défense depuis l'Arc de Triomphe Janvier 2023.jpg | зураг1утга = Парис | зураг2 = Lyon 20060705.JPG | зураг2утга = Лион | эхсурвалж = 2011 оны хүн амын тооллого <ref>[http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/default.asp?annee=2011 ]</ref> <!--- Тодорхой ---> | хот1 = Парис | хот1нутаг = Иль-де-Франс | хот1хүн = 2,249,975 | хот1хамт = 10,516,110 | хот2 = Марсель | хот2нутаг = Прованс-Альп-Кот д’Азур | хот2хүн = 850,636 | хот2хамт = 1,560,921 | хот3 = Лион | хот3нутаг = Рона-Альп | хот3хүн = 491,268 | хот3хамт = 1,567,537 | хот4 = Тулуз | хот4нутаг = Миди-Пиреней | хот4хүн = 447,340 | хот4хамт = 892,115 | хот5 = Ницца | хот5нутаг = Прованс-Альп-Кот д’Азур | хот5хүн = 344,064 | хот5хамт = 943,665 | хот6 = Нант | хот6нутаг = Пеи де ла Луар | хот6хүн = 287,845 | хот6хамт = 597,879 | хот7 = Страсбург | хот7нутаг = Эльзас | хот7хүн = 272,222 | хот7хамт = 451,522 | хот8 = Монпелье | хот8нутаг = Лангедок-Руссильон | хот8хүн = 264,538 | хот8хамт = 400,470 | хот9 = Бордо | хот9нутаг = Аквитан | хот9хүн = 239,399 | хот9хамт = 851,071 | хот10 = Лилль | хот10нутаг = Нор-Па-де-Кале | хот10хүн = 227,533 | хот10хамт = 1,018,809 | хот11 = Ренн | хот11нутаг = Бретань | хот11хүн = 208,033 | хот11хамт = 464,237 | хот12 = Реймс | хот12нутаг = Шампань-Ардень | хот12хүн = 180,752 | хот12хамт = 209,086 | хот13 = Гавр | хот13нутаг = Дээр Норманд | хот13хүн = 174,156 | хот13хамт = 239,566 | хот14 = Сент-Этьен | хот14нутаг = Рона-Альп | хот14хүн = 170,049 | хот14хамт = 369,586 | хот15 = Тулон | хот15нутаг = Прованс-Альп-Кот д’Азур | хот15хүн = 163,974 | хот15хамт = 556,920 | хот16 = Гренобль | хот16нутаг = Рона-Альп | хот16хүн = 157,424 | хот16хамт = 501,045 }} == Хавсралт == === Зүүлт, тайлбар === {{лавлах холбоос|3}} === Цахим холбоос === {{commonscat|France}} <table><td> * [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ Францын гадаад хэргийн яам] (англи хэлтэй) ;Ерөнхий * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/998481.stm France], from the BBC * [http://www.britannica.com/tools/France France], from the ''Encyclopædia Britannica'' * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm France] at ''UCB Libraries GovPubs'' ;Эдийн засаг * [http://www.insee.fr/en/default.asp National Institute of Statistics and Economic Studies ] * [http://stats.oecd.org/WBOS/Index.aspx?QueryId=14594 OECD France statistics]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ;Засгийн газар * {{fr}} [http://www.elysee.fr/president/accueil.1.html Йlysйe.fr] - Official site of the French Presidency </td><td> * {{fr}} [http://www.gouvernement.fr/ Official Site of the Government] * [https://web.archive.org/web/20080525182436/http://www.service-public.fr/etranger/english.html Official site of the French public service] – Links to various administrations and institutions * [https://web.archive.org/web/20110501073837/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html Chief of State and Cabinet Members] on ''The World Factbook'' * [http://www.assemblee-nationale.fr/english/index.asp Official site of the National Assembly] * [https://web.archive.org/web/20201122140324/http://www.senat.fr/lng/en/index.html Official site of the Senate] ;Соёл урлаг * [https://web.archive.org/web/20080424073300/http://cocorico.com/ Cocorico! French culture] * [https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ ''Contemporary French Civilization''], journal, University of Illinois. * [https://web.archive.org/web/20090904131558/http://www.frenchculturenow.com/ Frenchculturenow.com: French society, culture, politics news] ;Аялал жуулчлал * [https://web.archive.org/web/20150617101158/http://www.us.franceguide.com/ FranceGuide] - Official website of the French Government Tourist Office * [http://meteo.15.growiktionary.org Weather forecast for France]{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} </td></table> {{Европ}} {{G8}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Франц| ]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] ka1865ab16mut5tup1cmw5bvospwwwt 0 2058 874170 873238 2026-10-24T16:10:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874170 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠬᠢᠲᠠᠳ<br/>ᠠᠷᠠᠳ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Хятад | native_name = {{native name|zh-Hans-CN|中华人民共和国|italic=no}}<br />{{smaller|{{transliteration|zh|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}}}}<!-- Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose --> | image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg | image_coat = National Emblem of the People's Republic of China (2).svg | other_symbol = | other_symbol_type = | flag_type = [[БНХАУ-ын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | symbol_type = [[БНХАУ-ын үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | motto = <!-- The PRC does not have an official motto, please do NOT add its unofficial motto to this parameter as it's unsourced on whether it's official or not. Please see the talk page for the specifics. --> | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hans-CN|义勇军进行曲}}<br />{{transliteration|zh|Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ}}<br />"[[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн дуулал|Сайн дурынхны марш]]"{{parabr}}{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | image_map = CHN orthographic.svg | map_width = 250px | map_caption = БНХАУ-ын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Бээжин]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city(21,000,000_region:CN-BJ)}} | largest_settlement = [[Шанхай]] | largest_settlement_type = хот<br />{{nobold|хүн амын тоогоор}} | official_languages = [[Хятад хэл]]{{efn|Хятад болон [[Англи хэл|Англи]] хэл зөвхөн [[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм. Хятад болон [[Португал хэл|Португал]] хэл зөвхөн [[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм.}} | languages_type = Албан бичиг | languages = Хялбаршуулсан [[Хятад үсэг|Хятад ханз]]{{efn|Цөөнхийн нутаг дэвсгэр бусад скриптүүдийг нэгэн зэрэг ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Англи цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Португал зөв бичих дүрэм]] ашиглагддаг,|[[Өвөр Монгол]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Монгол бичиг]] ашиглагддаг,|[[Төвөдийн өөртөө засах орон]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Төвд үсэг]] ашиглагддаг,|[[Шинжаан]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Уйгурын Араб цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Гуанши]] ба [[Веньшань Жуан ба Мяо өөртөө засах тойрог|Вэньшань тойрогт]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[латин цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Яньбянь тойрог]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[солонгос үсэг]] ашиглагддаг.}}}} | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|74.5% Шашингүй/Үндэсний|18.3% [[Буддизм]] |5.2% [[Христ итгэл]]|1.6% [[Ислам]]|0.4% Бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|title=Chinese Religion &#124; GRF|website=globalreligiousfutures.org|access-date=2022-10-29|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521230415/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|url-status=dead}}</ref> | recognized_regional_languages = {{hlist|[[Монгол хэл|Монгол]]|[[Уйгур хэл|Уйгур]]|[[Төвөд хэл|Төвөд]]|[[Жуан хэл|Жуан]]|[[БНХАУ-ын хэлнүүд|Бусад]]}} | religion_year = 2020 | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|91.1% [[Хятадууд]]|8.9% [[Хятадын ард түмэн|Бусад]]}} | ethnic_groups_year = 2020 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title=Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft|access-date=2022-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190131093152/http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|archive-date=2019-01-31|url-status=dead}}</ref> | demonym = [[Хятадууд]] <!---- Note: Describing the PRC's government type has been a contentious issue. Please read the archives of past discussions before making or proposing changes. ----->| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Коммунизм|Коммунист]] нэг-намын <!-- The Wikipedia page for one-party state describes it as "a type of state in which one political party has the right to form the government, usually based on the existing constitution". In 2018, the Chinese government added the CCP's leadership to the constitution, which officially makes China both a de jure and a de facto one-party state. -->[[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = Нам төрийн удирдагч{{efn|[[Нэг намын систем|Нэг намын]] засаглалтай Хятад улс дахь [[Хятад дахь тэргүүлэх зэрэглэл|дээд албан тушаал]]. [[БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч]] хэдийгээр төрийн тэргүүн боловч, [[Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|ХКН-ын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Алба]] доорх хязгаарлагдмал эрхтэй голдуу ёслолын албан тушаал юм. Үүнд төрийн болон намын төв цэргийн дарга нар багтана.}} | leader_name1 = [[Ши Жиньпин]] | leader_title2 = [[БНХАУ-ын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Ли Кэчян]] | leader_title3 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын Байнгын Хорооны Дарга|Их Хурлын Дарга]] | leader_name3 = [[Ли Жаньшу]] | leader_title4 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга|ХАУТЗЗ-ын Дарга]]{{efn|Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга.}} | leader_name4 = [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]] | leader_title7 = 1st [[Secretariat of the Chinese Communist Party|CCP Secretariat's Member]] | legislature = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал]] | sovereignty_type = [[Хятадын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Ся улс|Эзэнт гүрний үеэс өмнөх анхны улс]] | established_date1 = МЭӨ&nbsp;2070 | established_event2 = [[Цинь улс|Анхны эзэнт гүрэн]] | established_date2 = МЭӨ&nbsp;221 | established_event3 = [[Синьхайн хувьсгал|Бүгд найрамдах улс байгуулагдсан]] | established_date3 = 1912 оны 1 сарын 1 | established_event4 = Бүгд Найрамдах Ард Улсын тунхаглал | established_date4 = 1949 оны 10 сарын 1 | established_event5 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date5 = 1954 оны 9 сарын 20 | established_event6 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 1982 оны 12 сарын 4 | established_event7 = [[Макао|Хамгийн саяхны нэгжийг]] [[Макаогийн бүрэн эрхийн шилжүүлэг|нэгтгэв]] | established_date7 = 1999 оны 12 сарын 20 | area_km2 = 9,596,961 | area_footnote = {{efn|[[Хятадын газар нутгийн санаархал]].}} | area_rank = 3 / 4 | area_sq_mi = 3,705,407 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 2.8 | population_estimate = 1,410,539,758<ref name="2020_census">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |title=CIA World Factbook China |access-date=24 September 2022 |archive-date=20 Арван хоёрдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220073104/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 1 | population_census = {{increaseNeutral}} 1,411,778,724<ref name="2020_census"/> | population_census_year = 2020 | population_census_rank = 1 | population_density_km2 = 145<ref>{{cite web|title=Population density (people per km² of land area)|url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|access-date=16 May 2015}}</ref> | population_density_sq_mi = 373 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 83 | GDP_PPP = {{increase}} $30.074 их наяд<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=China World Economic Outlook Database: October 2022|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 1 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,291<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 72 | GDP_nominal = {{increase}} $18.321 их наяд<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 2 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $12,970<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 67 | Gini = 38.2 <!-- number only --> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=World Bank|access-date=24 May 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.768 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 79 | currency = [[Хятадын юань]] (元/¥){{efn|Тусгай захиргааны бүс тусдаа мөнгөн тэмдэгт ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг доллар]] Хонконг ба Макаод ашиглагддаг|[[Макао патака]] зөвхөн Макаод ашиглагддаг.}}}} | currency_code = CNY | time_zone = CST | utc_offset = [[UTC+8|+8]] | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = жжжж-сс-өө (年/月/日) | drives_on = баруун (Эх газрын Хятад)<br />зүүн ([[Хонконг]] ба [[Макао]]) | calling_code = [[БНХАУ дахь утасны дугаар|+86]]<br />[[Хонконг дахь утасны дугаар|+852]] (Хонконг)<br />[[Макао дахь утасны дугаар|+853]] (Макао) | cctld = {{hlist|[[.cn]]}}{{hlist|[[.hk]]|[[.mo]]}} }} '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (товчоор '''Хятад''') — [[Дорнод Ази]]д оршсон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]'''. Хятад улс 9.6 сая км² нутаг дэвсгэртэй дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон бөгөөд зүүн талаараа [[Номхон далай]]д тулж бусад талаараа [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Бирм]], [[Бутан]], [[Энэтхэг]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан|Казах,]] [[Монгол Улс|Монгол]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Умард Солонгос|Хойд Солонгос]] гэсэн 14 улстай хиллэдэг. Хангай говь, халуун сэрүүн гээд газрын тогтоц, уур амьсгал янз бүр. [[Тайвань]], Энэтхэг зэрэг хэдэн оронтой газар нутгийн маргаантай. 1.36 тэрбум буюу дэлхийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|хамгийн олон]] хүнтэй улс юм. Үндсэн хүн ам [[хятадууд|хятад үндэстнийг]] (91.5%) багтаагаад [[Хятадын ард түмэн|56 нэрийн]] ард түмэн байна. Албан ёсны хэл — [[хятад хэл|хятад]]. Нийслэл — [[Бээжин]]. Хятадад [[Эртний Хятад|эртнээс]] соёл иргэншил тогтсон. Домгийн [[Ся улс]]аас хойш НТӨ 221 онд [[Цинь улс]] хүчирхэгжиж хятад үндэстний анхны нэгдсэн улсыг үүсгэжээ. Олон улс халалцсаар 1911 онд [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]] мөхсөнөөр хаант засгаас татгалзаж, [[бүгд найрамдах засаг]] авсан бөгөөд [[Хятадын иргэний дайн|иргэний дайныг]] төгсгөж өнөөгийн БНХАУ 1949 онд байгуулагдсан. [[Коммунизм|Коммунист]] (эв хамт) улс төрийн дэглэм, [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] баримжаат [[социализм|социалист]] (нийгэм журамт) эдийн засагтай, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай. Дотроо муж, [[өөртөө засах орон]], төвөөс захирах хот, онцгой захиргаат орон гээд 33 нутаг болж [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Хятад улс аж үйлдвэржиж, эдийн засаг нь тогтмол хурдтай өсч байгаа бөгөөд [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын дараа 2-рт байна. Цөмийн зэвсэгтэй. 1971 онд Тайваньд байсан [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]]- суудлыг зүй ёсоор авсан бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй зөвлөлийн байнгын гишүүн юм. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], АПЕК, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Их Хорь]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. == Нэр == {{Хятадын түүх}} [[Хятад хэл]]ээр улсын товч нэрийг «''Жунгуо''» (中国; Жунгаа) гэх бөгөөд тус улсад монголоор «{{mongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ|h}}» (Дундад улс) гэж орчуулан бичдэг. Энэ нь [[соёл иргэншил|соёл иргэншлийн]] төв гэсэн санаа, эрт цагт тойрж асан бүдүүлэг аймгуудаас ялгасан утга юм. Харин дэлхийн бусад оронд дээрхээс гадна үндсэн хоёр төрлийн нэрээр нэрийдэж байна. Нэг нь [[кидан]] үндэстнийг анх нэрийдсэнээс үүсэлтэй, [[монгол хэл|монгол]], [[орос хэл|орос]]оор дамжсан «''Хита''» төрөл. Үүнд «{{mongolUnicode|ᠬᠢᠲᠠᠳ|h}}», монгол кириллээр «'''Хятад'''», буриад, халимаг кирилээр «Хитад», «Китд» гэж бичих хамаарна. Урьдын «[[хятадууд|хятад]] улс» нь [[Сүн улс]], [[Мин улс]], [[Дундад Иргэн Улс]] гэж өөр өөр нэртэй бол одоогийнх '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (БНХАУ) гэсэн нэртэй. Нөгөө нь эртний [[Цинь улс]]ын гарвалтай, [[самгарди хэл|самгарди]], [[перс хэл|перс]] хэлээр дамжин тархсан «''Чина''» төрлийн нэрс юм. == Газар зүй == {{гол|Хятадын газар зүй}} Хятад улс 9,596,961 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Канад]]аас бага, [[Америк]]аас ялимгүй том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон болно. Маргаантай газар нутаг ихтэй, тоо хэмжээ нарийн тохироогүй. [[Файл:China_100.78713E_35.63718N.jpg|200px|thumb|left|Хиймэл дагуулаас]] [[Зураг:China_topo.png|thumb|left|200px|thumb|Физик газрын зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 18° — 54°, зүүн уртрагийн 73° — 130° дотор НҮБ-ийн ангиллаар [[Дорнод Ази]]д оршино. Нутгийн хэсэг Хайнань нь зүүн өмнөд азид, ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Шинжаан, Төвөд, Өвөр Монгол, Төвөд нь [[Төв Ази]]д хамаарна. Хятад 22,117 км хуурай газрын хилийн уртаар дэлхийд тэргүүлэх бөгөөд [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Мьянмар]], [[Энэтхэг]], [[Бутан]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Орос]], [[Умард Солонгос]] гэсэн 14 оронтой хиллэдэг. Дорнод захаараа Номхон далайд 18000 км эрэгтэй. Үүнд [[Бохайн тэнгис]], [[Шар тэнгис]], [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]], [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]т гарах бөгөөд Өмнө Солонгос, Япон, Тайвань, Вьетнам, Филиппинтэй усан хил тогтоожээ. [[Зураг:Longji_Terraces.JPG|thumb|200px|right|Өмнөдийн Гуанши нутаг]] === Газрын гадарга === Хятадын газрын гадарга хотгор гүдгэр. Нутгийн 33 хувийг уул нуруу, 26 хувийг тэгш өндөрлөг, 19 хувийг дов гүвээ, 12 хувийг нам доор газар, 19 хувийг гол мөрний сав газар эзэлнэ. Дорно умард талаар хүн ам шигүү суух тэнгисийн эргийн нам доор газар, [[Хятадын их тал]] байх ба умард нутгаар [[Монголын тэгш өндөрлөг]]ийн өмнөд зах, баруун өмнөд хэсэгт [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг]] (4000 м-ээс өндөр) байна. Дорно өмнөд нутгаар дов гүвээ хавтгай нутаг, баруун хойд хэсгээр [[Зүүнгар]], [[Говь]], [[Такламакан]] зэрэг эх газрын хотгор, хүнгүй цөлүүд байна. Хамгийн нам доор цэг [[Айдин нуур]] (−154 м) [[Турфаны хотгор]]т байна. Нутгийн өрнөд зах, хилээр голцуу [[Хималай]], [[Кунь-Лунь]], [[Памир]], [[Каракорум]], [[Тэнгэр уул]] (Тянь-Шань), [[Алтай]] зэрэг хөвч нурууд тогтжээ. [[Зураг:Mondsichelsee-06.JPG|thumb|200px|left|Умардын Ганьсү нутаг]] Дэлхийн 17 өндөр уулын 9 нь Хятадын хил дээр байдаг. Хималайн [[Эверест]] (8848 м), [[Лхоцэ]] (8516), [[Макалу]] (8485), [[Чо Оюу]] (8188), Каракорумын [[Чогори]] (8611), [[Гашербрум I]] (8080), [[Конгур]] (7649), Тэнгэр уулын [[Ялалтын оргил]] (7439), Кунь-Луний [[Улугмузтаг]] (6973), Алтайн [[Хүйтэн оргил|Хүйтэн]] (4374) болон [[Утай]] (3061) зэрэг уулс байна. [[Зураг:Dusk_on_the_Yangtze_River.jpg|thumb|200px|right|Хөх мөрөн]] === Ус зүй === Хятад улсын хуурай газрын 0.28 хувь гадаргын ус байна. 50,000 орчим гол горхины нийлбэр урт 420,000 километр. [[Хөх мөрөн]] (6300 км урт) Шанхай орчмоор, [[Хатан гол]] (Шар мөрөн) Тяньжинь орчмоор, [[Хар мөрөн]] (Амар) Оросын нутагт орж, [[Сувдан мөрөн]] Макао орчмоор далайд цутгадаг. Мөн [[Ляо гол|Ляо]], [[Хуай]], Вэй, [[Ялу]], Вэй, Юань, Шян, Тарим гол байх ба [[Меконг мөрөн|Меконг]], [[Брахмапутра]], [[Эрчис]], [[Или]] гол Хятадын нутгаас эх авдаг. [[Хөх нуур]] (4340 км²), [[Ханка]], [[Пуян]], [[Дунтин]], Тайхү, [[Далай нуур|Далай]], Хунзэ зэрэг нуур бий. Гол мөрөнгүүдийг дагаад тариалангийн газар байна. Эрт цагт үүсгэсэн Бээжингээс Ханжоу хүрэх усан суваг (1794 км) байна. === Ашигт малтмал === Хятад улс [[нүүрс]], [[төмрийн хүдэр]], [[газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[сурьма]], [[цайр]], [[никель]], [[гянт болд]], [[давс]]ны нөөцтэй. === Уур амьсгал === Өмнөд нутгаар тропикийн дулаан уур амьсгал, умард захаар суб-арктикийн хүйтэн уур амьсгалтай. [[Төвөдийн өндөрлөг|Төвөдийн өндөрлөгт]] альпийн нурууны уур амьсгалтай. [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужид]] I сард дунджаар −30 °C, VII сард 18 °C байх бол Хайнаньд I сард 17 °C, VII сард 28 °C байдаг. Дорнод өмнөд эргээр жилийн 1500 мм-ээс дээш тунадас унадаг бол баруун хойд говь, цөлөөр 100 мм хүрэхгүй хур тунадастай. [[Зураг:Giant_Panda_Eating.jpg|180px|thumb|left|[[Хулсны баавгай]]]] === Амьтан ургамал === Хятадад 34,687 зүйлийн [[амьтан]] [[ургамал]] байна. Дэлхийд зүйлийн тоогоор Бразил, Колумбийн дараа гуравдугаар байрт орно. 551 зүйлийн [[хөхтөн]], 1221 зүйлийн [[жигүүртэн]], 424 зүйлийн [[хоёр нутагтан]], 333 зүйлийн [[шавж]] байгаагаас 840 зүйлийн амьтан мөхөх аюултай байгаас сэрэмжлэн улсын хэмжээнд 2349 тусгай хамгаалттай газар нутгийг зааж өгчээ. Хятадад 30,000 гаруй зүйлийн [[ургамал]] бий. [[Ой]] олон төрлөөрөө байна. [[Хулс]] ихээр анхааралд өртдөг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:PRC Population Density.svg|thumb|200px|Хүн амын нягт сийрэг]] {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" celhttp://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamabad&action=edit&section= style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:85%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| Хятадын хүн амын тоо (1953-2010)<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/index.htm БНХАУ-ын хүн амын зургаан удаагийн тоолллого]</ref> |- ! style="text-align:center;"| Он !! style="text-align:center;"| Хүн амын тоо || style="text-align:center;"| %± |- | colspan=3| ---- |- style="text-align:center;" || 1953 || style="text-align:center;"|582,603,417 || style="text-align:center;"| — |- style="text-align:center;" || 1964 || style="text-align:center;"| 694,581,759 || style="text-align:center;"| 19.2% |- style="text-align:center;" || 1982 || style="text-align:center;"| 1,008,175,288 || style="text-align:center;"| 45.1% |- style="text-align:center;" || 1990 || style="text-align:center;"| 1,133,682,501 || style="text-align:center;"| 12.4% |- style="text-align:center;" || 2000 || style="text-align:center;"| 1,265,830,000 || style="text-align:center;"| 11.7% |- style="text-align:center;" || 2010 || style="text-align:center;"| 1,339,724,852|| style="text-align:center;"| 5.8% |- | colspan=3| ---- |} Хятадын "[[Синьхуа агентлаг|Синьхуа" агентлагийн]] мэдээлж буйгаар 2021 онд 1,412,636,575 хүн амтай болжээ. Дэлхийн хамгийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|олон хүнтэй]] улс юм. 16.6 хувь нь 14 хүртэлх насны хүүхэд, 70.1 хувь 15-60 настай, 13.3% нь 60-аас дээш ахмад настан байв. Дундаж наслалт — 73.2 жил, хүн амын жилийн өсөлт — 0.46%.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |language=en| title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) | website=National Bureau of Statistics of China | date=11 May 2021|access-date=11 May 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html | archive-date=11 May 2021}}</ref> 1979 оноос «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлэх болсон. Хэт өсөлтийг зогсоож, хэмжээг хязгаарлах, ядуурлыг бууруулахад амжилт олсон боловч ажиллах хүч цөөрөх, хүүхэд нуух, наймаалах муу үйл бас дагалджээ. Төрж буй хүүхдийн эр-эм [[хүйсийн харьцаа]] 105/100 болж гажсан бөгөөд 2010 онд бүр 118/100 байжээ.<ref>[http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/09/24/the-odds-that-you-will-give-birth-to-a-boy-or-girl-depend-on-where-in-the-world-you-live/ "The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live".]</ref> 2013 оноос эхнэр нөхрийн аль нэг нь айлын ганц хүүхэд бол хоёр хүүхэдтэй байхыг зөвшөөрч зөөлрүүлсэн.<ref>[http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ "China formalizes easing of one-child policy"]</ref> [[Зураг:China linguistic map.jpg|thumb|200px|Хэл-угсааны газрын зураг]] === Ард түмэн === {{гол|Хятадын ард түмэн}} БНХАУ ард иргэдээ хэл, яс үндсийг нь харгалзан [[Хятадын ард түмэн|56 нэрээр]] бүртгэдэг. Үндсэн хүн ам [[Дотор газар|Дотор газрын]] унаган, тариачин уламжлалтай [[хятадууд|хятад үндэстэн]] 91.5 хувийг бүрдүүлж, Төвөд Шиньжян хоёроос бусад муж, оронд дийлэнх олон болон амьдарч байна. [[Зураг:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 6.jpg|thumb|left|200px|56 ардын хувцас]] [[Зураг:Chinese_Buddhist_Monks_Ceremony_Hangzhou.jpeg|thumb|left|200px|Буддын сүмийн лам]] Үлдсэн 8.5 хувийг 16.9 сая [[жуан үндэстэн|жуан]], 10.5 сая [[Хотон (үндэстэн)|хотон үндэстэн]], 10.3 сая [[манжууд|манж]], 10.0 сая [[уйгурууд|уйгур]], 9.4 сая [[мяо үндэстэн|мяо]], 8.7 сая [[и үндэстэн|и]], 8.3 сая [[тужя]], 6 сая [[төвөдүүд|төвөд]], 6 сая [[Монголчууд|монгол]], цаашилбал [[солонгосчууд|солонгос]], [[казахууд|казах]], [[дуншян]], [[дагуур]], 3 мянган [[татарууд|татар]] гээд 55 өөр нэрийн ард түмэн бүрдүүж байна.<ref>[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm "Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)"]</ref> === Хэл, шашин === Улсын албан ёсны хэл нь [[хятад хэл]]. Хятад хэлтний 70 хувь нь үндсэн аялга буюу [[хятад хэл|умард аялгаар]] (''мандарин'') ярьж байна. [[ү хэл|Ү]] (Шанхайн), [[хятад хэл|юэ]] (Хонконгийн), [[хятад хэл|минь]] зэрэг олон аялга нь хоорондоо ойлголцоход төвөгтэй боловч бүгд нэг ханзаар бичих дүрэмтэй. 1956 оноос хялбар ханз хэрэглэсэн. Өмнөд нутгаар [[тай-кадай]], [[төвөд-бирм]], [[мон-кхмер]], умард нутгаар [[тунгус хэлний бүлэг|тунгус]], [[монгол хэлний бүлэг|монгол]], [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн хэлээр хэлцэнэ. Хятадууд [[күнзийн суртал|күнз]], [[Бумбын шашин|бумб]] (''дао''), [[буддын шашин|будда]] гэсэн «гурван шашин ном»-ыг эртнээс идээшүүлж авсан.<ref>[http://books.google.com/books?id=GuINLKnJp0AC&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Chinese Religion: A Contextual Approach]</ref> [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] болон [[түрэг]] угсаатан ислам шүтлэгтэй. БНХАУ эхэндээ шашныг хориглосон ч 1980-аад оноос хяналттай чөлөөлжээ. === Хот суурин === Хятад улс хотжиж байгаа. 1990 онд хотын хүн ам 20% байсан бол 2007 онд 46% хотынхон болцгоосон.<ref>[http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Preparing%20for%20Chinas%20urban%20billion/MGI_Preparing_for_Chinas_Urban_Billion_full_report.ashx "Preparing for China's urban billion"]</ref> Ажил хайж хөдөөнөөс хот бараадсан 220 сая хүн бий.<ref>[http://www.ibtimes.com/china-now-has-more-260-million-migrant-workers-whose-average-monthly-salary-2290-yuan-37409-1281559 "China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)"]</ref> Дотор газарт шигүү, [[өөртөө засах орон|өөртөө засах орнуудад]] сийрэг суудаг. [[Зураг:Shanghai_pudong_skyline.jpg|thumb|180px|1. [[Шанхай]]]] [[Зураг:Kunming_40.JPG|thumb|180px|24. [[Күньмин]]]] {|class="wikitable" |+ [[Хятадын хотын жагсаалт|24 том хот]]: |- valign="top" | * [[Шанхай]] (22 сая) * [[Бээжин]] * [[Тяньжинь]] * [[Гуанжоу]] * [[Шэньжэнь]] * [[Дунгуань]] * [[Чөндү]] * [[Хонконг]] || * [[Наньжин]] (7 сая) * [[Үхань]] * [[Мүгдэн]] * [[Ханжоу]] * [[Чунчин]] * [[Сүжоу]] * [[Харбин]] * [[Жинань]] || * [[Шиань]] (4 сая) * [[Үши]] * [[Хөфэй]] * [[Чанчүнь]] * [[Чанжоу]] * [[Далянь]] * [[Тайюань]] * [[Күньмин]] |} == Түүх == {{гол|Хятадын түүх}} Бээжингийн ойрх агуйгаас 750,000 жилийн тэртээх «босоо хүн»-ий араг яс олсон. НТӨ 7000 оны үед хамаарах бичиг зураг Жиахү гэдэг газраас олжээ. === Эртний улс === [[Зураг:Territories of Dynasties in China.gif|left|thumb|Хятад орны түүхэн газрын зураг]] Хятадад анх домгийн Шя улс НТӨ 2100 онд бүрэлдсэн ба хагас домгийн шинжтэй [[Шан улс|Шан]], [[Жоу улс|Жоу]] улсууд залган байв. Хатан гол (Шар мөрөн), Хөх мөрний адаг, Дотор газар үүссэн вант улсууд НТӨ 500 он болоход байлдагч олон тал болон зэрэгцэн оршсон байна. Эрт үед Хятадад [[Күнз]], Мэнз, Сүнз зэрэг соён гэгээрүүлэгч, [[Сыма Цянь]] түүхч амьдарч байв. НТӨ 221 онд [[Цинь Ши Хуан]] бусад улсыг байлдан дагуулж [[хятад үндэстэн|хятад үндэстний]] анхны нэгдсэн улсыг [[Шиань]] хотод төвлөн байгуулж, хэл бичгийн дүрэм, мөнгөний нэгж, хэмжих нэгж зэрэг нэгэн хэв болгожээ. [[Цинь улс]]ын тавьсан суурин дээр [[Хань улс]] (НТӨ 206–НТ 220 он) тогтож газар нутгаа ихээр тэлж Солонгосын [[Когурё]], Вьетнамын улс, Монголын [[Хүннү]] улстай хиллэх болжээ. Хан улсын үед [[күнзийн суртал]] дэлгэрч, төрийн ёс жигдэрсэн юм. [[Зураг:Terracotta_pmorgan.jpg|thumb|right|Цинь Шихуаны бунхан]] Дараа нь [[Гурван улсын үе]] (220–280), [[Жинь улс]] (265–420), [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе]]д тархай бутархай байлдаж байсны эцэст 581 онд [[Сүй улс]] дахин нэгтгэжээ. Когурётэй хийсэн дайны дараа хүчин муудаж төрийн эргэлтээр Тан улс байгуулагдсан. [[Тан улс]]ын (618–907) үед уран зураг, яруу найраг хөгжиж, [[буддын шашин]] хүчтэй дэлгэрсэн бол [[Сүн улс]]ын (960–1279) үед цаасан мөнгө хэвлэж, байнгын тэнгисийн цэрэгтэй болж, күнзийн үзэл эргэн иржээ. 11-р зуунд Хятадын хүн ам 100 сая хүрч олширсон байв. === Юань, Мин, Чин === [[Зураг:Chinesische-mauer.jpg|thumb|left|Умардын түрэг, монгол, зөрчиний довтолгоог хорих [[Цагаан хэрэм]]]] 13-р зуунд хятад үндэстэн, түүний Дотор газар бүхлээрээ харь хэлт [[монголчууд]]ын харьяанд орсон. Их Монгол улс Евразийг нэлэнхүй эзлээд [[Хубилай хаан]] нийслэлийг [[Дайду]]д (Бээжин) нүүлгэн, 1371 онд улсын нэрийг [[Юань улс|Юань]] хэмээгээд 1279 онд Сүн улсын үлдэгдлийг бүрэн даржээ. Юань улсын үед [[дөрвөлжин үсэг]] хэрэглэж, буддын шашныг улсын шашин болгож байв. Юань улсыг хятад тариачин [[Жү Юаньжан]]гийн удирдсан бослого нурааж [[Мин улс]]ыг (1368-1644) үүсгэв. Мин улсын үед урлаг соёл цэцэглэж, хөлөг онгоц нь [[Африк]] хүрч аялсан ба Цагаан хэрэмийг ихээр барьж [[Наньжин]]д (өмнөд нийслэл) байсан нийслэлийг 1421 онд [[Бээжин]]д (умард нийслэл) авчирчээ. [[Ван Янмин]] күнзийн шинэ суртлыг нэвтрүүлсэн. 17-р зуунд умардын тариачин-нүүдэлчин [[манж үндэстэн]] хүчирхэгжив. 1644 онд [[Ли Зичөн]]гийн удирдсан бослого Бээжинг эзэлж Мингийн сүүлчийн хаан амиа хорлов. Мөн онд Мингийн жанжин [[Ү Сангуй]] [[Цагаан хэрэм]]ийн хаалгыг манжийн цэрэгт онгойлгон өгсөнөөр манж [[Чин улс]] (1616-1912) Бээжинг эзлэн улмаар 1662 он гэхэд Дотор газрыг бүрэн дагуулжээ. Чин улс 18-р зууныг дуустал газар нутгаа ихээр тэлсэн нь Юань улсынхаас арай бага газар нутагтай байсан боловч 19-р зуунаас дотоодын хятад, [[мяо]], [[Хотон үндэстэн|дунган]] зэрэг ардын бослого, Британи, Франц зэрэг [[Европ]]ын империалист улсуудын гар дүрэлтэд хүчин доройтжээ. [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]аар 1842 онд [[Хонконг]]гийг Британид өгч, [[Япон-манжийн дайн]]д ялагдан 1895 онд [[Тайвань|Тайванийг]] Японд алджээ. [[Хятад үндэстэн|Хятадын үндсэрхэг]] үзэл сэргэж тэмцсээр 1911 оны Синхайн буюу [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]] Чин улсыг мөхөөсөн ба [[Монгол Улс|Монгол]] тусгаар тогтносон. === Дундад Иргэн Улс === [[Зураг:Sun_Yat-sen_and_Chiang_Kai-shek.jpg|thumb|200px|Сунь Ятсен, Чан Кайши хоёр.]] 1912 оны 1-р сарын 1-нд [[Дундад Иргэн Улс]]ыг [[Сунь Ятсен]] түр ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав. Хятад орон [[Бүгд найрамдах засаг]]т шилжжээ. Удалгүй Чингийн жанжин асан Бээжинд суугаа [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгч болсон ба Хятадын зүг бүрт жанжид бүлэг үүсгэх ба нэр төдий нэгдмэл, үнэндээ [[Хятадын иргэний дайн|дайн байлдаан ихтэй]] байв. 1928 онд [[Гоминдан]] намын [[Чан Кайши]] нэгдсэн удирдлаганд оруулж Наньжинд нийслэлийг шилжүүлэв. Гэвч шинэ өрсөлдөгч буюу ЗХУ-аар дэмжигдсэн [[коммунизм|коммунист]] улс байгуулахыг хүсэгчид дайтаж эхэлжээ. 1931 онд [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Хятадын зүүн хойд нутагт халдаж [[Манж-го]] улсыг үүсгэв. 1937-1945 оны хоорондох [[Япон-хятадын дайн]]д [[гоминдан]] болон коммунист хүчин эх орны төлөө эвсэв. 1945 онд Япон дайнд бууж өгсөн ба Тайвань буцаад Хятадын харьяанд ирэв. Хэд хэд хүчтэй байлдсаны эцэст коммунист хүчин ялж 1949 онд Бээжинг нийслэл болгож, Гоминданы Чан Кайши тэргүүтэнй үлдэгдэл [[Тайвань]] руу дүрвэв. === БНХАУ (1949 оноос) === 1949 оны 10-р сарын 1-нд Коммунист намын дарга [[Мао Зэдун]] Бээжингийн төв талбайд БНХАУ байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав. [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] 1950 онд Тайванийн (Гоминданы) харьяанд байсан [[Хайнань|Хайнанийг]] эзэлж авсан төдийгүй тусгаар байсан [[Төвөд]]ийг эзэлж авав. Мао газрыг хурааж, эдийн засаг, нийгмийн эрс хувьсгал хийж байв. «[[Их үсрэлтийн бодлого]]» нь амжилттай болоогүй, 1966 оны «[[Соёлын хувьсгал]]» нь бас л олон сая хүний амийг үрсэн. Хятадын удирдагч [[Мао Зэдун]] 1976 онд нас барж [[Дэн Сяопин]] төрийн эрхэнд гарч 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж эхэлсэнээр Хятад улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт аажмаар шилжин холимог шинжинд оржээ. Мөн «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Одоогийн үндсэн хууль 1982 онд шинэчлэн батлагдсан. Энэ хугацаанд хүнд, хөнгөн аж үйлдвэр хөгжин «Дэлхийн үйлдвэр» хэмээн нэрлэгдэх болтлоо эдийн засаг нь өссөн юм. 1993 оны 3-р сараас [[Жян Зэминь]], Жү Рунжи, 2002 оноос [[Ху Жиньтао]], [[Вэнь Жябао]] нар улсыг удирдав. Эдийн засаг, ардын амжиргаа дээшилсэн. 2005 онд Салан тусгаарлахын эсрэг хууль гаргасан. 2012 онд дараагийн удирдлага бую [[Ши Жиньпин]], [[Ли Көчян]] нар нам, төр, засгийг тэргүүлэх болж Хятадын «Нэг хүүхдийн бодлого»-ыг зөөлрүүлсэн. == Улс төр == === Төр засаг === [[Зураг:12th_National_People%27s_Congress.jpg|thumb|Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] БНХАУ 1954, 1975, 1978, 1982 онд Үндсэн хуулиа шинэчилжээ. Үндсэн хуульд зааснаар «ажилчин анги удирдаж, ажилчин болон тариачны холбоонд түшиглэсэн ардын ардчилсан дэглэмт [[социалист]] улс» юм. Дэлхий дээр социалист улс цөөхөн үлдсэн. * [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] (АТИХ) — төрийн эрх барих дээд байгууллага. БХАТИХ хууль тогтоож, улс орны чухал шийдвэрийг гаргана. 2,987 төлөөлөгчийг 5 жилийн хугацаатай сонгох бөгөөд жилд нэг удаа 14 хоног хуралдаад тардаг. * [[БНХАУ-ын дарга|Улсын дарга]] — төрийн тэргүүн. АТИХ болон түүний байнгын хорооны шийдвэрийг батлах, төрийн албан хаагчдыг томилох, алдар цол шагнах гэх мэт олон үүрэгтэй. Одоогийн БНХАУ-ын дарга нь 2012 онд сонгогдсон [[Ши Жиньпин]]. * [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл]] (Ардын төв засгийн газар) — төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх дээд байгууллага. АТИХ-аас сонгож улсын дарга баталдаг. АТИХ, түүний байнгын хороонд ажлаа тайлагнана. Ерөнхий сайд, ерөнхий сайдын орлогч, яам болон төрийн хорооны сайд нар, Улсын банкны даргаас бүрддэг. Одоогоор 28 яам, хороотой. Одоогийн ерөнхий сайд —[[Ли Цян]]. Хятад улс нэг гоц намтай. [[Хятадын эв хамт нам]] (ХКН) нь 1921 онд байгуулагдсан, 1949 оноос эрх баригч нам болсон. Удирдах дээд байгууллага нь 5 жил тутамд хуралддаг Их хурал, түүнээс сонгогдсон Төв хороо юм. Үнэндээ Намын төв хорооны 500 гишүүн, түүний Улс төрийн товчооны 7 гишүүн улсыг удирддаг.<ref>{{Cite web |url=http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |title=Төрийн байгуулал, улс төрийн тогтолцоо. |access-date=2015-08-03 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310152354/http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:China_map.png|thumb|200px|Тайвань-Хятад хоёрын нутаг]] === Гадаад харилцаа === БНХАУ дэлхийн 180 улстай дипломат харилцаатай, 171 улсад Элчин сайдын яамтай байна. 1971 онд Тайвань ([[Тайвань|БНХУ]])-д хадгалагдаж байсан [[НҮБ]]-ын суудал БНХАУ-д шилжин ирсэн. Хятад улс НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын 5 гишүүний нэг, [[Их Хорь|Их хорь]], [[БРИКС]]-ын бүлэг, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн юм. Дорно Азийн уулзалт, [[АСЕАН]]-ы уулзалтад оролцдог. БНХАУ [[ЗХУ]]-тай сайн харьцаатай байснаа 1960-аад оноос муудсан, [[Энэтхэг]]тэй Аксай Чин нутгаас болж дайтаж хуцардсан. Харин 1990 оноос хойш [[Орос]], Энэтхэгтэй түншийн хэмжээнд хүртэл харьцаа сайжирсан байна. БНХАУ одоогоор Японтой [[Сэнкакү]] олтригийг булаацалдаж байгаа бөгөөд [[Тайвань|Тайванийг]] анхнаасаа л өөрийн гэж үзэн гадаад улстай харилцах эрхийг нь хааж иржээ. 1997 онд [[Хонконг]]ийг Их Британиас, 1999 онд [[Макао]]г Португалаас буцаан авсан нь гадаад харилцааны том амжилт байв. === Орон нутаг === {{гол|БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Файл:Regions of China.svg|thumb|left|Зүг чигийн бүсчлэл — 6 орон]] Хятад улс нутаг дэвсгэрээ [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|таван түвшний олон нэгжээр]] хуваадаг. {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! Зэрэг !! Засаг захиргааны нэгж !! Нутгийн тоо |- | I (мужийн) || [[муж]] | [[өөртөө засах орон]] | <br> [[төвөөс захирах хот]] | [[онцгой захиргаат орон]]|| 33 |- | II (аймгийн) || [[аймгийн энтэй хот]] | [[тойрог]] | [[өөртөө засах тойрог]] | [[аймаг]] || 332 |- | III (хошууны) || [[шянь]] | [[тойрог]] | хошууны энтэй хот | тусгай газар | <br> ойт газар | өөртөө засах шянь | [[хошуу]] | өөртөө засах хошуу || 2,853 |- | IV (сумын) || [[балгас]] | шян | [[хороо]] | хошууны дүүрэг | <br> бага ардын шян | [[сум]] | бага ардын сум || 40,466 |- | V (гацааны) || гацаа, тосгон, хэсэг || 704,386 |- |} Нэгдмэл улс. I дэсийн (мужийн зэргийн) 33 нутаг байна. Үүнд хоёр [[онцгой захиргаат орон]] ([[Хонконг]], [[Макао]]) нь илүү их өөртөө засах эрх эдэлнэ. Мөн 22 [[муж]], 5 [[өөртөө засах орон]], 4 [[төвөөс захирах хот]] бий. Зүүн хойд орон, баруун өмнөд орон гэх мэтээр 6 бүс болгон хуваадаг. <div class="thumb tleft"><div class="thumbinner image" style="width:502px;"><div id=imgborder style="width:500px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:100%"> {{Image label|x=100|y=150|text=[[Шинжаан]]}} {{Image label|x=330|y=125|text=[[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]]}} {{Image label|x=410|y=70|text=[[Хармөрөн]]}} {{Image label|x=410|y=110|text=[[Гирин]]}} {{Image label|x=390|y=140|text=[[Ляонин]]}} {{Image label|x=110|y=240|text=[[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]]}} {{Image label|x=180|y=210|text=[[Хөхнуур]]}} {{Image label|x=250|y=210|text=[[Ганьсү]]}} {{Image label|x=260|y=190|text=[[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]]}} {{Image label|x=290|y=220|text=[[Шэньси]]}} {{Image label|x=320|y=200|text=[[Шаньси]]}} {{Image label|x=345|y=150|text=[[Хөбэй]]}} {{Image label|x=355|y=160|text=[[Бээжин]]}} {{Image label|x=365|y=170|text=[[Тяньжинь]]}} {{Image label|x=370|y=200|text=[[Шаньдун]]}} {{Image label|x=330|y=230|text=[[Хөнань]]}} {{Image label|x=230|y=260|text=[[Сычуань]]}} {{Image label|x=280|y=280|text=[[Чунчин]]}} {{Image label|x=330|y=260|text=[[Хүбэй]]}} {{Image label|x=370|y=250|text=[[Аньхуй]]}} {{Image label|x=400|y=230|text=[[Жянсү]]}} {{Image label|x=220|y=330|text=[[Юньнань]]}} {{Image label|x=280|y=310|text=[[Гуйжоу]]}} {{Image label|x=320|y=300|text=[[Хүнань]]}} {{Image label|x=355|y=285|text=[[Жянши]]}} {{Image label|x=400|y=270|text=[[Жөжян]]}} {{Image label|x=420|y=250|text=[[Шанхай]]}} {{Image label|x=295|y=340|text=[[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]}} {{Image label|x=345|y=335|text=[[Гуандун]]}} {{Image label|x=380|y=310|text=[[Фүжянь]]}} {{Image label|x=355|y=360|text=[[Макао]]}} {{Image label|x=365|y=350|text=[[Хонконг]]}} {{Image label|x=310|y=380|text=[[Хайнань]]}} {{Image label|x=420|y=330|text=<span style="color:gray;">''Тайвань''</span>}} <imagemap>Зураг:Map of PRC without province names.svg|500px|Mapa mudo del nivel provincial de China rect 0 0 05 5 [[China]] desc bottom-left</imagemap> </div imgborder>БНХАУ-ын I дэсийн 33 нутаг болон Тайвань газрын зурагт</div thumbinner></div thumb tright> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! № ! colspan="2" | Нутгийн нэр ! Хятадаар ! Талбай (км²) ! Хүн ам (2010) ! Нутгийн төв |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|муж]]''' (省) — |---------- |1 || [[Аньхуй]] || {{юникодмонгол|ᠠᠨᠾᠦ᠋ᠢ|h}} || 安徽 || 139,700 || 59,500,510 || [[Хөфэй]] |---------- |2 || [[Ганьсү]] || {{юникодмонгол|ᠭᠠᠨᠰᠤ|h}} || 甘肃 || 454,300 || 25,575,254 || [[Ланьжоу]] |---------- |3 || [[Гирин]] || {{юникодмонгол|ᠭᠢᠷᠢᠨ|h}} || 吉林 || 187,400 || 27,462,297 || [[Чанчүнь]] |---------- |4 || [[Гуандун]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 广东 || 180,000 || 104,303,132 || [[Гуанжоу]] |---------- |5 || [[Гуйжоу]] || {{юникодмонгол|ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ|h}} || 贵州 || 176,000 || 34,746,468 || [[Гуйян]] |---------- |6 || [[Жөжян]] || {{юникодмонгол|ᠵᠸᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 浙江 || 102,000 || 54,426,891 || [[Ханжоу]] |---------- |7 || [[Жянсү]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠦ|h}} || 江苏 || 102,600 || 78,659,903 || [[Наньжин]] |---------- |8 || [[Жянши]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠢ|h}} || 江西 || 167,000 || 44,567,475 || [[Наньчан]] |---------- |9 || [[Ляонин]] || {{юникодмонгол|ᠯᠢᠶᠤᠤᠨᠢᠩ|h}} || 辽宁 || 145,900 || 43,746,323 || [[Мүгдэн]] |---------- |10 || [[Сычуань]] || {{юникодмонгол|ᠰᠸᠴᠤᠸᠠᠨ|h}} || 四川 || 485,000 || 80,418,200 || [[Чөндү]] |---------- |11 || [[Фүжянь]] || {{юникодмонгол|ᠹᠦᠵᠢᠶᠠᠨ|h}} || 福建 || 121,300 || 36,894,216 || [[Фүжоу]] |---------- |12 || [[Хайнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠶᠢᠨᠠᠨ|h}} || 海南 || 34,000 || 8,671,518 || [[Хайкоу]] |---------- |13 || [[Хармөрөн]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠷᠠᠮᠦ᠋ᠷᠡᠨ|h}} || 黑龙江 || 454,000 || 38,312,224 || [[Харбин]] |---------- |14 || [[Хөбэй]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠪᠸᠢ|h}} || 河北 || 187,700 || 71,854,202 || [[Шижяжуан]] |---------- |15 || [[Хөнань]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠨᠠᠨ|h}} || 河南 || 167,000 || 94,023,567 || [[Жөнжоу]] |---------- |16 || [[Хөхнуур]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠬᠡᠨᠠᠭᠤᠷ|h}} || 青海 || 721,200 || 5,626,722 || [[Шинин]] |---------- |17 || [[Хүбэй]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠪᠸᠢ|h}} || 湖北 || 185,900 || 57,237,740 || [[Үхань]] |---------- |18 || [[Хүнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠨᠠᠨ|h}} || 湖南 || 210,000 || 65,683,722 || [[Чанша]] |---------- |19 || [[Шаньдун]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 山东 || 153,800 || 95,793,065 || [[Жинань]] |---------- |20 || [[Шаньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨ ᠰᠢ|h}} || 山西 || 156,300 || 35,712,111 || [[Тайюань]] |---------- |21 || [[Шэньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨᠰᠢ|h}} || 陕西 || 205,600 || 37,327,378 || [[Шиань]] |---------- |22 || [[Юньнань]] || {{юникодмонгол|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} || 云南 || 394,000 || 45,966,239 || [[Күньмин]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|өөртөө засах орон]]''' (自治区) — |---------- |23 || [[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]|| {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠰᠢ|h}} || 广西 || 236,000 || 46,026,629 || [[Наньнин]] |---------- |24 || [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]] || {{юникодмонгол|ᠨᠢᠩᠰᠢᠶᠠ|h}} || 宁夏 || 66,400 || 6,301,350 || [[Иньчуань]] |---------- |25 || [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|h}} || 內蒙古 || 1,183,000 || 24,706,321 || [[Хөх хот]] |---------- |26 || [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]] || {{юникодмонгол|ᠲᠦᠪᠡᠳ|h}} || 西藏 || 1,228,400 || 3,002,166 || [[Лхас]] |---------- |27 || [[Шинжаан]] || {{юникодмонгол|ᠰᠢᠩᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 新疆 || 1,660,400 || 21,813,334 || [[Өрөмч]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|онцгой захиргаат орон]]''' (特别行政区) — |---------- |28 || [[Макао]] || || 澳门 || 29 || 552,300 || ''Макао'' |---------- |29 || [[Хонконг]] || || 香港 || 1,104 || 7,061,200 || ''Хонконг'' |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|төвд захирагдах хот]]''' (直辖市) — |---------- |30 || [[Бээжин]] || {{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}} || 北京 || 16,800 || 19,612,368 || ''Бээжин'' |---------- |31 || [[Тяньжинь]] || {{юникодмонгол|ᠲᠢᠶᠠᠨᠵᠢᠨ|h}} || 天津 || 11,305 || 12,938,224 || ''Тяньжинь'' |---------- |32 || [[Чунчин]] || {{юникодмонгол|ᠴᠦᠩᠴᠢᠩ|h}} || 重庆 || 82,300 || 28,846,170 || ''Чунчин'' |---------- |33 || [[Шанхай]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠬᠠᠢ|h}} || 上海 || 6,341 || 23,019,148 || ''Шанхай'' |} === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 40.jpg|thumb|200px|2015 он. Сүрт жагсаал]] [[Зураг:CNS Haikou (DDG-171) in Rim of the Pacific (RIMPAC) Exercise 2014.jpg|thumb|left|200px|Байлдааны хөлөг онгоц]] Хятад улсын зэвсэгт хүчин нь [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] юм. 2,285,000 хүн алба хааж байна. Цэргийн төв зөвлөл удирддаг. Хуурай замын цэрэг, цэргийн нисэх хүчин, тэнгисийн цэрэг, стратегийн цөмийн зэвсгийн хүчин, их бууны хорооноос бүрдэнэ. Батлан хамгаалахад 132 тэрбум $ зардгаараа [[АНУ]]-ын дараа 2-рт орно. ДНБ-ийн 1.5%-тай тэнцэнэ. Цөмийн 50-75 пуужин байна. Зөвлөлтийн зэвсэг техникт суурилан дотооддоо үйлдвэрлэдэг. Сүүлийн үед Оросоос [[Су-30]] сөнөөгч онгоц худалдан авсан ба өөрөө [[Чөндү Ж-10]], [[Шэньян Ж-11]] зэрэг нисэх онгоц үйлдвэрлэжээ. Байлдааны үндсэн танк 7950, хуягт 5000, их буу 6000-аас олон бий. [[ЗТЗ-99]] танк, [[ХЧ-9]] газар-агаар төрлийн пуужин, [[ЗБД-97]] загварын хуягт машиныг сүүлд үйлдвэрлэн хэрэглэж байна. Умард, дорнод, өмнөд гэсэн тэнгисийн флоттой. Нисэх онгоц тээгч 1 хөлөг онгоц, 55 шумбагч, нийт 200 гаруй хөлөг онгоцтой. == Эдийн засаг == [[Зураг:Shanghai_-_Nanjing_Road.jpeg|thumb|200px|Шанхайн худалдааны гудамж]] [[Зураг:Oil working,Liuyuan-Turfan 2012.jpg|thumb|200px|Газрын тосны цооног]] [[Зураг:China Export Treemap.jpg|thumb|200px|Экспортын барааны бүтэц]] 2014 оны Хятад улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] 10 их наяд [[америк доллар|ам.доллар]]тай тэнцэж дэлхийд 2-р байр эзэлж байна. Нэг хүнд ноогдох ДНБ нэрлэсэн үнээр 7,589 $, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 12,880 $ (80-р байр) байв. 1949 оноос төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай байсан улс 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр мэдэгдэхүйц үр дүнтэй байлаа. Хувийн өмчийг зөвшөөрсөн бөгөөд томоохон үйлдвэрүүд төрийн мэдэлд байдаг. Хятадын хямд, ихээр байгаа ажиллах хүчнийг ашиглахаар гадаадын хөрөнгө оруулалт их орсон бөгөөд үндэстэн дамнасан корпорациуд Хятадад хамгийн хямд зардлаар бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж байна. Жилийн дундаж өсөлт тогтмол 10.5 хувь байдаг. Эрчим хүч, газрын тосны гол хэрэглэгч болсон. Жилд 3.9 их наяд $ бүтээгдэхүүн экспортолдгоороо дэлхийд тэргүүлдэг. Мөнгөний нэгж нь — [[Хятадын юань (мөнгө)|Хятадын юань]]. 2010 оноос эхлэн Орос улс доллараар биш юаниар Хятадтай наймаа хийдэг болсон. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:18.10 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (18.1%)" from:0 till:17.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хонконг]] (17.4%)" from:0 till:06.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (6.8%)" from:0 till:04.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (4.1%)" from:0 till:53.60 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.6%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 2.34 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:09.40 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (9.4%)" from:0 till:08.30 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (8.3%)" from:0 till:08.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Тайвань]] (8.0%)" from:0 till:07.80 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (7.8%)" from:0 till:05.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Австрали]] (5.0%)" from:0 till:59.50 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (59.5%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 1.96 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Холбоо харилцаа === Хятад улсад 1 тэрбум хүн гар утас, харилцуур утсаар холбогдож байна. 2013 онд 591 сая хүн байнга интернет хэрэглэж байсан. [[Хятадын цахилгаан холбоо]], [[Хятадын сүлжээ холбоо]] хоёр компани энэ салбарт тэргүүлдэг. Бэйдоу хэмээх хиймэл дагуулын сүлжээтэй. [[Зураг:Balinghe_Bridge-1.jpg|thumb|200px|left|375 м өндөр Балин голын гүүр]] === Зам тээвэр === 2000-аад он болоход Хятад улсын бүх муж, орон хурдны замд холбогдсон. Хурдны замын нийт урт — 85,000 км. Жишээлэхэд 1991 онд [[Хөх мөрөн]] дээгүүр 6 гүүр байсан бол нэмж барьсаар 81 гүүр, хонгил болжээ. Жил болгон 40 сая автомашин шинээр худалдан авдаг. Ослын тоо нэмэгдсэн. 2011 онд 62 мянган хүн автомашины ослоор нас барсан. 470 сая унадуг дугуй хэрэглэгдэж байгаа. Төмөр зам улсын өмчинд байна. 2013 оны байдлаар 103,144 км төмөр зам тавигджээ. Макаогаас бусад муж, орон төмөр замаар холбогдсон. Цагаан сарын үеэр ачаалал эрс нэмэгддэг. 2013 онд 2.1 тэрбум зорчигч, 4 тэрбум тонн ачаа тээш зөөсөн гэнэ. Бээжин—Шэньжэнь, [[Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам]] 2011 онд барьсан. 2014 оны байдлаар 20 хотод метро баригдаад байна. Хятадад 182 нисэх буудал бий. Бээжингийн нисэх буудал зорчигчийн тоогоор, Хонконг, Шанхайнх ачаа тээврээр дэлхийд дээгүүр байрт ордог байна. == Соёл == === Урлаг=== [[Зураг:Pekin_przedstawienie_tradycjnego_teatru_chinskiego_7.JPG|thumb|200px|''Баруунш зорчсон тэмдэглэл'']] Хятадад утга зохиол НТӨ Жоугийн үеэс хөгжсөн. Эртний ном судрууд яруу найраг, одон орон, зурхай, анагаах ухааны чиглэлээр байдаг. Тан улсын үед [[Ли Бай]], [[Ду Фу]] зэрэг алдарт яруу найрагчид байсан бол Мин улсын үед «[[Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл]]» зэрэг жүжиг, роман их бичигдэж, 20-р зуунд [[Жинь Юн]] алдартай [[үшя]] (хятад зодоон) зохиолуудаа бичсэн. === Дэлхийн өв === Хятадын нутагт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв|Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 22, байгалийн өв 4, нийлмэл өв 4 бий. === Хоол === Хятад хоол олон төрөл зүйл байна. Өмнөд нутагт [[цагаан будаа]], умард нутагт [[талх]], [[гоймон]]г түлхүү хэрэглэдэг байсан. Гахайн мах голчлон иддэг. Сычуань, Кантон, Жянсү, Шаьдун, Фужян, Хүнань, Аньхуй, Жөжян нутгийн хоол алдартай. Хэрчих, болгох, амтлах, чимэглэх хэв маяг янзтай. Буддын болон лал шашны тусгай хоол гэж бий. Өмнөд нь далайн бүтээгдэхүүн, ногоо, умард нь гурилан, хуурай бүтээгдэхүүний уламжлалтай. === Спорт === [[Зураг:Dragon_boat_racing.jpg|thumb|200px|Луун завины уралдаан]] [[Хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], ширээний теннис, бадминтон, усанд сэлэлт, [[снукер]]ийг өргөнөөр тоглож, хичээллэдэг. [[Го]] даам тоглодог. Хятад зодооныг [[үшя]] (күнфү) гэнэ. [[Тай чи чуань]], [[чигун]] зэрэг зодооны арга байна. [[Луун завь|Луун завиар]] уралддаг. Хятад 1932 оноос Олимпын наадамд оролцож эхэлсэн ба БНХАУ 1984 оноос хойш тасралтгүй баг тамирчдаа илгээх болжээ. 2008 онд нутагтаа хүлээн авсан [[Бээжингийн олимп]]од 51 алт, бүгд 100 медаль хүртэж багийн дүнгээр тэргүүлсэн. Өвлийн олимпод 3-4 алтан медаль хүртдэг. [[Усанд үсрэлт]], [[хүндийн өргөлт]], [[гимнастик]], [[ширээний теннис]], [[буудлага]], [[бадминтон]], [[усанд сэлэлт]], [[жүдо]], [[хөнгөн атлетик]], [[шорт трек]]ийн тэмцээн уралдаанд илүү амжилттай оролцсон. [[Зоу Кай]] гимнастикч 5 алтан медаль хураагаад байгаа. ==Зургийн цомог== <gallery widths="170px" heights="130px"> Файл:Хятадын физик газарзүй.gif|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpg|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятад-атлас.jpg|Физик газар зүйн зураг Зураг:China provinces.png|I дэсийн 4 нэгжийн 33 нутаг Файл:Хятадын атлас-орос хэлээр.jpg|Газрын зураг {{ref-ru}} Файл:New autonomies in China.png|Хятад улс дахь бие даасан бүс нутаг {{ref-ru}} </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist|1}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|China}} * [https://www.google.com/maps/place/China/@35.8592948,104.1361118,4z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x31508e64e5c642c1:0x951daa7c349f366f «''Google Maps''» цахим талбар дахь газрын зураг] * [http://mn.chineseembassy.org/mn/ Монгол улс дахь БНХАУ-ын Элчин сайдын яамны цахим талбар] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Дундад Иргэн Улс]] |он= 1949-одоо үе |албан_тушаал=БНХАУ |дараа= Одоо үе }} {{end}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] ppuzenog2hdmzrznhde4rjl113zl9fe 0 3362 874180 873573 2026-10-25T03:34:52Z ~2026-56925-86 108522 . 874180 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Дашдоржийн Нацагдорж <br/> <big>{{МонголЮникод|ᠳᠠᠰᠢᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠨᠠᠴᠤᠭᠳᠣᠷᠵᠢ}}</big> | зураг = Natsagdorj.jpg‎ | хэмжээ = 200px | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = 1906 оны 11 сарын 17 | төрсөн газар = [[Төв]] аймгийн [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр]] сумын Гүн Галуутай гэдэг газар | нас барсан огноо = 1936 оны 7 сарын 13<br>({{age|1906|11|17|1936|7|13}} насалсан) | нас барсан газар =[[Улаанбаатар хот]] | мэргэжил = Зохиолч, яруу найрагч, орчуулагч | гарал үүсэл = Tайж | яс үндэс = [[Халх]] | иргэний харъяалал = [[БНМАУ|Монгол улс]] | боловсрол = Бага насандаа гэрийн боловсрол эзэмшиж, 1925-1926 онд ЗХУ-ын Ленинград хотноо Улс төрийн академид, 1926-1928 онд Германы Берлиний их сургуулийн Лайпциг хотноо сэтгүүлийн ангид тус тус суралцсан байна. | төрөл = Шүлэг, үргэлжилсэн үг, тууж, өгүүлэг, жүжгийн зохиол | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = | гарын үсэг = | вэбсайт = }} [[Боржигин|Боржигон]] oвогт '''Дашдоржийн''' '''Нацагдорж''' ([[1906 он]]ы [[11 сарын 17|арваннэгдүгээр сарын 17]]-нд төрсөн - [[1937 он]]ы [[7 сарын 13|долоодугаар сарын 13]]-нд нас барсан) нь [[Монгол|Монголын]] орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, зохиолч, [[яруу найрагч]] байв.<ref>{{Cite web |title=НАЦАГДОРЖ Дашдоржийн |url=https://mongoltoli.mn/history/h/689 |access-date=2026-10-17 |website=mongoltoli.mn |language=mn}}</ref> == Намтар == Д. Нацагдорж нь 2016 онд хуучин [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] [[Дархан чин вангийн хошуу]], өнөөгийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр сумын]] нутаг [[Гүн Галуутай]] гэдэг газар ядуу тайж [[Цэрэндоржийн Дашдорж|Цэрэндоржийн Дашдоржийн]] гэрт төржээ. 1911 онд Д.Нацагдоржийн өвөг эцэг Цэрэндорж (дөтгөөр зэргийн [[тайж]]) нэг үе харьяат хошууны захирагч яваад нас барж эцэг Ц.Дашдорж Цэргийн яаманд бичээч болсон. Их зохиолчийг 1913 онд долоон настай байхад эх Цоомойн Пагма нь бие барсан тул тэрээр эцэг Дашдоржийн эвээлд гэрээрээ өсөж 1914 онд нийслэл [[Хүрээ]] рүү шилжин нүүж суурьших болжээ. Д.Нацагдоржийн эцэг [[Цэрэндоржийн Дашдорж]] 1926-1927 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Цагдан сэргийлэх газрын даргаар томилогдон ажиллаж байсан баримт байдаг. 1915 онд Хүрээнд ирээд эцэг нь түүнийг 9 нас хүрмэгц [[Их хүрээний Алтангэрэл]] гэдэг хүнд шавь оруулан бичиг заалгажээ. Энэ үед Д.Нацагдорж монгол бичгээр тодорхой уншиж, сайн бичдэг болсон бөгөөд эртний сургаал бичиг болох «Зүрхэн тольт», «Элдэв тайлбар толь бичиг», «Хав муур хулгана гурвын үлгэр», «Хоёр загалын тууж», «Оюун түлхүүр» зэрэг монгол хэл, уран зохиолын түүхтэй холбогдох ном дэвтрүүдийг үзэн судалж ертөнцийг харах, амьдралыг танин мэдэж эхэлсэн байна. 1918 онд Дархан чин ван хошууны хүн ам, мал хөрөнгийн тооллогын дансанд эцэг Ц.Дашдоржийн ам бүл хүн амын дансанд- Ц.Дашдоржийг нас 34, хөвгүүн Нацагдорж нас 13, өрх нэг, ам хоёр, адуу, тэмээ үгүй, 4 үхэр, 21 хоньтой гэж бүртгэгдсэн байна. 1918 оны сүүлчээр Д.Нацагдорж [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Цэргийн яамнаа]] бичээчийн албан хаажээ. [[1921]] онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нийгэм улс төрийн ажилд идэвхтэй оролцож, хувьсгалт шинэ соёл урлагийн ажилд чармайн зүтгэж байв. 1921 оноос тэрээр Цэргийн яаманд бичээч, жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] гарын туслах түшмэл, Цэргийн зөвлөлийн нарийн бичгийн даргын алба хашиж байжээ. 1922 оны 4-р сард [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намд]] гишүүнээр элсч, Намын Төв Хороонд туслах түшмэлээр батлагдаж зохион байгуулах хэлтэст ажиллаж байгаад уг хэлтсийн эрхлэгч болсон. 1922 оны 5-р сард Д.Нацагдорж, намын даалгавараар [[«Уриа» сонин|«Уриа» сонинд]] Цэргийн явдлын яамны тухай мэдээ сурвалжлага байнга өгч байх, «сурвалжлагч»-аар томилогдов. 1922 оны 8-р сараас Монгол Ардын Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргын туслах. 1922 оны 10-р сараас цэргийн сурган боловсруулах хэлтсийн сурган гэгээрүүлэх тасгийн даргын ажлыг хавсарч байжээ. 1923 оны 3-р сард Монгол Ардын Намын Төв Хорооны Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны орлогч гишүүн, мөн оны 6-р сард Намын Төв Хорооны 11-р Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон байна. 1923 оны 7-р сард Монгол Ардын Намын 2-р Их хурлаар Намын Төв Хорооны гишүүн, тэргүүлэгч гишүүн бөгөөд Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдож байжээ. 1923 оны 9-р сараас 1924 оны 4-р сар хүртэл Д.Нацагдорж Дотоодыг хамгаалах газарт комиссар байсан. 1924 оны 2-р сарын 5-нд Монголын Ардыг гэгээрүүлэх яам байгуулагдаж [[«Ардын цэрэг» сонин]] анх буй болов. Улс орны батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэх, цэрэг дайчдыг сурган хүмүүжүүлэхэд бэеэ даасан тогтмол хэвлэл чухал болохыг харгалзан үзэж, МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газрын хамтарсан хурлын шийдвэрээр Бүх цэргийн зөвлөлөөс эрхлэн «Ардын цэрэг» сонинг энэ өдрөөс эхлэн долоо хоногт нэг удаа хэвлэн гаргахаар тогтож сонины эрхлэгчээр тэр үед Бүх цэргийн зөвлөлд алба хааж байсан Н.Жамбаа, Д.Нацагдорж нарыг томилжээ. [[1924]] онд 18 настай Д.Нацагдорж Улсын Анхдугаар Их Хурлын зохион байгуулалтын ажилд оролцож мөн оноос Д.Нацагдорж [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Төв Хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байсан ажээ. 1925 оноос Д. Нацагдорж «Ардын цэрэг» сонины эрхлэгчээр ажиллаж, [[Монголын Пионерын Байгууллага|Бүх Монголын Пионерийн байгууллагын]] Товчооны дарга хийж байсан. === Хилийн чанадад суралцсан нь=== 1923 оны 7-р сарын 24-нд тусгай комиссын боловсруулан нийтэлсэн "Эдийн засгийн үндсэн бодлого"-ын 16-р зүйлд аж үйлдвэр, техник, технологийн арга ажиллагаанд суралцсан дунд, тусгай, дээд түвшний үндэсний боловсон хүчинг гадаадын аль нэг улсад бэлтгэн сургахаас өөр аргагүй болсныг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Ямагт сурч боловсрохын төлөө шамдаж ирсэн Д.Нацагдорж нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотод Н.Г.Толмачевын нэрэмжит Цэргийн улс төрийн академид 1925 оны намар явж суралцаад 1926 оны зун чөлөөгөөр орон нутагтаа буцаж иржээ. [[Файл:Dashdorjiin Natsagdorj 1926.jpg|thumb|20 нас хүрч буй Д.Нацагдорж. 1926 он.]] Ардын Засгийн газраас [[Герман]] улсын холбогдох албаны хүмүүстэй ярилцаж тохиролцсоны дагуу 1926 оны 9-р сарын 11-ны өдөр намын Төв хорооны Зохион байгуулах зөвлөлийн 24 дүгээр хурлаас Д.Нацагдорж, [[Дамдины Пагмадулам]], Пунцаг, Лувсанчүлтэм, Санжаа, Бат-Очир нарын зургаан хүнийг Герман улсад явуулж сургах шийдвэр гарсан байна. Ийнхүү тэр үед [[Герман]], [[Франц]] улс дахь сурагчдын тоо нийтдээ 44 хүрсэн байна. Д.Нацагдорж нь 1926 оны 10-р сарын 17-нд Улаанбаатараас морин тэргээр гарч умард хил даваад [[Улаан-Үд|Улаан-Үдээс]] галт тэргээр [[Москва]] ороод цаашаа Ленинград орсон байна. Ленинградаас усан онгоцоор Германы [[Штенин боомт]] хүрч галт тэргээр Берлин орж байжээ ("Улаанбаатараас Берлин хүртэл" найраглал). 1929 оны хавар хүртэл [[Берлин]], [[Лайпциг]] хотуудад хэл бичиг, сонин, сэтгүүл, дорно дахин, ерөнхий эрдэмд суралцан орос зөвлөлтийн болон дэлхийн сонгодог зохиолчид, эрдэмтэн мэргэдийн бүтээлтэй эх хэлээр нь танилцжээ. === Эх нутагтаа эргэж ирсэн нь === Д. Нацагдорж 1929 оны хавар эх орондоо буцаж ирээд нэг жил Улаанбаатар хотын Төмрийн үйлдвэрт орчуулагч, 1930 оны хавраас 1931 оны 1-р сар хүртэл "[[Залуучуудын үнэн сонин|Залуучуудын үнэн" сонинд]] утга зохиолын ажилтан, 1931 оны 1-р сараас Шинжлэх ухааны хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1934 оноос мөн хүрээлэнд түүхийн ба дуун ухааны тасгийн эрхлэгч, 1937 оны 3-р сарын сүүлчээс Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллаж байжээ. 1931 оны 12- сарын 31-нд Д.Нацагдорж нь хэсэг нөхдийн хамт шинэ жилийг угтаж ёсолсныг нь шалтгаан болгон Д.Нацагдорж, орос хэлний орчуулагч Лооройсамбуу, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн гэрэл зургийн мэргэжилтэн Гомбожав, Комбинатын инженер Хурлаат, орос эхнэрийнхээ хамт, Намнандорж орос эхнэрийнхээ хамт, Гаалин мөн орос эхнэрийнхээ хамт… Т. Нацагдорж, Гомбо, бас Намдаг нарыг баривчилсан байна. 1932 оны 5 дугаар сарын 18-нд Д.Нацагдоржийг баривчлан хорьж, мөрдөн байцааж эхэлжээ (бүтэн 6 сар гянданд хоригдсон байна). 1931-32 оны үед орос эмэгтэй [[Нина Чистякова|Нина Чистяковатай]] (1909 онд төрсөн) нэг гэрт оржээ (Орос нутаг буцаад 10 жилийн дараа 1948 онд Д. Нацагдоржид охиныхоо тухай захиа бичсэн байдаг). 1934 оны 3-р сарын 22-нд Д. Нацагдорж Н.Чистякова нарын охин [[Нацагдоржийн Ананда Шири|Нацагдорж Ананда-Шири]] Улаанбаатар хотноо мэндэлжээ. 1935 оны 12-р сард Д.Нацагдоржийн орос эхнэр Н.Чистякова охин Ананда-Ширийгээ дагуулаад ЗХУ-ын Ленинградын зүг замын унаанд дайгдан явжээ. 1936 оны 11-р сарын 7-нд Шинжлэх ухааны Түүхийн болоод Дуун ухааны (Хэлбичгийн) тасгийн эрхлэгчийг хавсарч байсан Д.Нацагдоржийг гэрэл зургийн лабораториос гэрэл зургийн цаас зураг буулгахаар авсныг далимдуулан Хүрээлэнгээс удаа дараа алдсан эд юмсын хулгайд сэрдэн гүтгэж, түүнийг хоёр удаа баривчлан хориод мөрдөн байцааж эхэлжээ. 1937 оны 3-р сараас Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллажээ. 1937 оны 4-р сард Зохих дээд байгууллага, түүний хүсэлтийг хүлээн авч ЗХУ-д суралцахын зэрэгцээ эмчлүүлэхийг зөвшөөрсөн шийдвэр гарчээ.[[Зураг:Daschdordschiin Natsagdordsch.jpg|thumb|245px|Улаанбаатар хот дахь их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөө]]1937 оны 7-р сарын 13-нд Монголын шинэ үеийн утга зохиолыг үндэслэгч, суут зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж уран бүтээлийнхээ ид цэцэглэлтийн үед насан эцэслэснийг «Шинэ толь» сэтгүүлд товч мэдээлсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны ухуулагч, орчуулагч бөгөөд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн Утга зохиолын тасгийн эрхлэгч байсан [[Эвэгийн Хөхдэй]] сэтгэл зориг гарган "Шинэ толь" сонинд "Алдарт зохиолч Нацагдорж" хэмээн эмгэнэлийн өгүүлэл бичин хэвлүүлсэн байна. <blockquote>"Энэ 27 оны 7 сарын 13-ны өдөр манай улсын үндэсний нэгэн сайн залуу оюутан бөгөөд алдарт уран зохиолч Нацагдоржийн бие наснаас нөгчиж, манай уран зохиолчдын жагсаалаас гарав..." хэмээгээд Д. Нацагдоржийн намтрыг товчхон дурдсаныхаа дараа "Нөхөр Нацагдоржийн бие өөрийн сүүлчийн амьсгалыг төгстөл оролдож хийсэн ажлын гол нь хэмээвээс монгол хэл бичиг ба утга зохиолыг хөгжүүлэн дэлгэрүүлэхийн тул үнэн санаа тавин зүтгэж явсан бөгөөд түүний бүх зохиолуудыг үзвээс үнэнхүү өөрийн улсын үндэсний шинж байдалтайн дээр манай ардын аман зохиолыг үндсэн суурь болгож, түүний баялаг үг гайхамшигт найруулгыг ашиглаж шинэ үе лугаа болбож чадсан буюу..." гэж Э.Хөхдэй дүгнэсэн байна. </blockquote>1937 оны 7 сарын 13-нд бөмбөгөр ногоон театрын урд шургааган хашаа түшээд Дашдоржийн Нацагдоржийн өвөр дээрээ мөнгөн аяга тавиад бурхан зүг одсон гэдэг. Мөнгөн аяганд нь борооны ус дүүрсэн ч гэдэг ам яриа бий. == Уран бүтээл == [[Файл:My Mongolia.jpg|thumb|[[Багануур|Багануур дүүрэг]] дэх Д.Нацагдоржийн "[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]" шүлгийн хөшөө дурсгал]] Д.Нацагдорж [[ЗХУ|Зөвлөлт Холбоот Улс]] /1926/ болон [[Герман|Германд]] /1926-1929 онд/ хэдэн жил суралцаж, [[Өрнө дахин|өрнөдийн]] соёлын шилдэг өв сантай гүнзгий танилцжээ. Тэрээр Элдэв-Очир, Очир, Сайн санаат, Үзэг гэх мэт олон нууц нэрээр бичиж байсан байна. * "[[Ушаандар]]", "[[Сандо амбаны харгис явдал]]" жүжиг *"Нуугдсан эрдэнэ" (1930) дуурь *"Их авхай" *"Монгол ардын суут" *"Би биш" (1934) жүжиг * "[[Учиртай гурван толгой|Учиртай 3 толгой]]" (1934 он) [[Дуурь|аялгуут жүжиг]] *"[[Хуучин хүү]]"(1930) *"[[Цагаан сар ба хар нулимс]]"(1932) *"[[Харанхуй хад]]"(1930) *"Үзэгдээгүй юм"(1933) зэрэг [[өгүүллэг|өгүүллэгүүдээрээ]] алдаршжээ. * [["Миний хэнз хурга" шүлэг|"Миний хэнз хурга"]](1933) *"[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]"(1933) * "[[Дөрвөн цаг (Нацагдоржийн шүлэг)|Дөрвөн цаг]]"(1934), * "Од", * "Нар аа", * "Сар аа" шүлэг, * "[[Ламбугайн нулимс (өгүүллэг)|Ламбугайн нулимс]]"(1930) * "Харанхуй хад", * "[["Шувуун саарал" шүлэг|Шувуун саарал]]", * "Хөдөө талын үзэсгэлэн" өгүүллэг (1931), * "Ондоо хүмүүжил" зэрэг олон бүтээл туурвижээ. Түүний бүтээлүүд "Учиртай гурван толгой"-1934 онд, Зохиолын түүвэр-1955 онд, алдарт "[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]"-1963 онд, Ламбагуайн нулимс-1976 онд Шувуун саарал нэртэйгээр хэвлэгдэж байжээ. === Орчуулга === [[Файл:Statue of Dashdorjiin Natsagdorj.jpg|thumb|Багануур дүүргийн төв талбайд байрлах Д.Нацагдоржийн хөшөө]] Д.Нацагдорж голчлон Орос, Герман хэлнээс орчуулан хэвлүүлэх ажил эрхэлж байв. Герман хэлнээс: * Вильгелм Хауф (1802-1827)-ын "Бяцхан Мука", * [[Эдгар Аллан По|Эдгар Аллан Погийн]] "Алтан цох" (The Golden Bug), * 1931 онд [[Карл Маркс|К.Марксын]] "Капитал" зохиолын I ботийн "Таваар ба мөнгө" хэсгийг, * 1933-1934 онд Г.Е.Грумм Грижмайлогийн "Монголын түүх"-ийг хэсэгчлэн, * "Марко Пологийн тэмдэглэл"-ийг Франц эхээс нь товчлон "Их хааны ордонд" нэртэйгээр Герман хэлэнд буулгасан профессор Альбертийн орчуулгыг 1930 оны 11 сард монголчлон дуусгасан ажээ. Тэгвэл Орос хэлнээс: * [[Александр Пушкин|А.С.Пушкины]] "Анчар" (1828-1936), * "Хоригдол"(1936) (Узник-1822), * "Хэрээ хэрээний зүг ниснэ" (1936) (Ворон летит к ворону 1828), * "Сэрэхүй" (1936) (Пробуждение 1816), * "Газар далай хоёр" (1936) (Земля и море 1821) зэрэг шүлгүүд, * "Буудалцсан нь" (Выстрел), * [[Антон Павлович Чехов|Антон Чеховын]] "Төрөлх орноо хайрлагч" (Патриот своего отечества) зэрэг зохиолыг орчуулжээ. Мөн "Өвлийн зам", "Гилбэрийн хатан" /М.Баянзул. Монголын уран зохиолын ном зүйн тойм. I УБ., 1966.130./ (Пиковая дама), "Их Петрийн араб", Б.Ринчен, М.Гомбожав нартай хамтран "Белкиний туужууд", Б.Ринчентэй [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] туужуудаас ("Аглагч" гэх мэт) монголчилж байжээ гэдгийг түүх эрдэмтэн А.Очир Г.Дашням нар тэмдэглэсэн байна. Түүнчлэн Д.Покотиловын "Мин улсын үеийн Дорнот Монголчуудын түүх" (1930), [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Кростовецын]] "Чингис хаанаас Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс хүртэл" номын зарим бүлгийг, Н.П.Шастинагийн "Абиссиний тухай өгүүлэл болон бусад өгүүллийг орчуулан хэвлүүлж байсан юм /Д.Цэдэв. Д.Нацагдорж. Бүрэн зохиол I УБ., 2006.23./. Д.Нацагдоржийн уран зохиолын орчуулгын чанарын талаар С.Галсан, К.Н.Яцковская /Г.Жамсранжав Шинэ замаар УБ., 1978.97./ нарын эрдэмтэд маш өндрөөр үнэлэн утгын яруу, уянгын давхцал зэргийг бахдан тэмдэглэсэн бол А.Шархүү, Р.Гүрбазар, Ш.Нацагдорж нар орчуулгын сод авьяастай хүн гэсэн саналд нэгдсэн нь бий. Учир нь Д.Нацагдорж шүлэг орчуулахдаа уг эхийн санааг гүйцэт буулгахыг эрмэлзэж хорей, ямбыг чанд баримтлан яруу найргийн хэмнэлийг хадгалахыг хичээж байсан нь дэлхийн сонгодог зохиолыг орчуулахад монгол хэлнийхээ шүлэглэх тогтсон ёсыг хэрхэн дүйцүүлэх талаар хийж байсан анхны бүтээлч оролдлого гэж болохоор байдаг. * [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкиний]] "[[Гилбэрийн хатан]]", "[[Буудалцсан нь]]" * [[Эдгар По|Эдгар Погийн]] "[[Алтан цох]]" гэх мэт хэдэн зохиолуудыг [[орос хэл|орос]], [[герман хэл|герман хэлнээс]] уйгагүй анх орчуулжээ. * Мөн оросын болоод дэлхийн сонгомол [https://ilibrary.ru/text/660/p.1/index.html А.С.Пушкиний "Анчар"], "Хоригдол", "Хэрээ хэрээний зүг ниснэ", "Сэрэхүй", "Газар, далай хоёр", "Гилбэрийн хатан", "Буудалцсан нь", * [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] "Аглагч", * [[Эдгар Аллан По|Эдгар По]]гийн "Алтан цох"[https://e-nom.mn/book?bid=1179] зэрэг зохиолуудтай монгол уншигчдыг анх танилцуулжээ. Д.Нацагдоржийн зохиол гадаадын олон хэлнээ орчуулагдсаны гадна түүвэр зохиол нь [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Энэтхэг]], [[Герман]] зэрэг олон оронд хэвлэгджээ. == Дурсгалд == Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч Д.Нацагдоржид зориулан [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн|Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнгийн]] хойморт 1963 онд хөшөөг нь босгожээ. Хөшөөний эх загварыг [[Лувсанцэрэнгийн Махвал]] зохиосон бөгөөд гартаа цаас харандаа барин бүтээл туурвиж байгаа байдлаар дүрсэлжээ. Хөшөөний суурины урд хананд "Хэнтий хангай соёны" гэж эхлэх “Миний нутаг” шүлгийнх нь мөрүүдийг мөнхөлж, дөрвөн талаас нь хүмүүс очих шат засчээ. Эдүгээ 2012 онд тус хөшөө [[Улаанбаатар зочид буудал|Улаанбаатар зочид буудлын]] өмнө, хуучнаар [[Лениний хөшөө (Улаанбаатар)|Лениний хөшөө]] байсан суурин дээр шилжин байрласан.<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |title=Нацагдоржийн хөшөө |url=https://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=32 |access-date=2026-10-17 |website=www.touristinfocenter.mn |language=mn}}</ref> [[Файл:National Academic Drama Theatre 1988.jpg|thumb|Д.Нацагдоржийн нэрэмжит [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр]], 1988 он.]] БНМАУ-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн]] 1966 оны 154 дүгээр тогтоолоор [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын театрыг]] Д.Нацагдоржийн нэрэмжит болгосон байдаг.<ref>{{Cite web |title=Театрын танилцуулга |url=https://drama.mn/about-us/about-msatd |access-date=2026-10-17 |website=drama.mn |language=mn}}</ref> Мөн 1966 оноос эхлэн уран зохиолын дээд шагнал болох [[Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал|Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналыг]] бий болгож, Монголын утга зохиолын хөгжилд тодрон гарсан хүмүүст олгохоор болжээ.<ref name=":1" /> 2016 онд Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 110 жилийн ойг тохиолдуулан их зохиолчийн амьдрал, уран бүтээлээс сэдэвлэсэн Зохиолч [[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазарын]] зохиосон "[[Жаргаагүй нар]]" түүхэн жүжиг тайзнаа тавьсан байна. == Эх сурвалж == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Нацагдорж, Дашдоржийн}} [[Ангилал:Дашдоржийн Нацагдорж| ]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]] [[Ангилал:Орос хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Герман хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Баяндэлгэрийн (Төв) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1906 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] 89uvvh2eqte6nd2jj63rttvecvbyuhh 874181 874180 2026-10-25T03:36:07Z ~2026-56925-86 108522 874181 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Дашдоржийн Нацагдорж <br/> <big>{{МонголЮникод|ᠳᠠᠰᠢᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠨᠠᠴᠤᠭᠳᠣᠷᠵᠢ}}</big> | зураг = Natsagdorj.jpg‎ | хэмжээ = 200px | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = 1906 оны 11 сарын 17 | төрсөн газар = [[Төв]] аймгийн [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр]] сумын Гүн Галуутай гэдэг газар | нас барсан огноо = 1936 оны 7 сарын 13<br>({{age|1906|11|17|1936|7|13}} насалсан) | нас барсан газар =[[Улаанбаатар хот]] | мэргэжил = Зохиолч, яруу найрагч, орчуулагч | гарал үүсэл = Tайж | яс үндэс = [[Халх]] | иргэний харъяалал = [[БНМАУ|Монгол улс]] | боловсрол = Бага насандаа гэрийн боловсрол эзэмшиж, 1925-1926 онд ЗХУ-ын Ленинград хотноо Улс төрийн академид, 1926-1928 онд Германы Берлиний их сургуулийн Лайпциг хотноо сэтгүүлийн ангид тус тус суралцсан байна. | төрөл = Шүлэг, үргэлжилсэн үг, тууж, өгүүлэг, жүжгийн зохиол | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = | гарын үсэг = | вэбсайт = }} [[Боржигин|Боржигон]] oвогт '''Дашдоржийн''' '''Нацагдорж''' ([[1906 он]]ы [[11 сарын 17|арваннэгдүгээр сарын 17]]-нд төрсөн - [[1937 он]]ы [[7 сарын 13|долоодугаар сарын 13]]-нд нас барсан) нь [[Монгол|Монголын]] орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, зохиолч, [[яруу найрагч]] байв.<ref>{{Cite web |title=НАЦАГДОРЖ Дашдоржийн |url=https://mongoltoli.mn/history/h/689 |access-date=2026-10-17 |website=mongoltoli.mn |language=mn}}</ref> == Намтар == Д. Нацагдорж нь 1906 онд хуучин [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] [[Дархан чин вангийн хошуу]], өнөөгийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр сумын]] нутаг [[Гүн Галуутай]] гэдэг газар ядуу тайж [[Цэрэндоржийн Дашдорж|Цэрэндоржийн Дашдоржийн]] гэрт төржээ. 1911 онд Д.Нацагдоржийн өвөг эцэг Цэрэндорж (дөтгөөр зэргийн [[тайж]]) нэг үе харьяат хошууны захирагч яваад нас барж эцэг Ц.Дашдорж Цэргийн яаманд бичээч болсон. Их зохиолчийг 1913 онд долоон настай байхад эх Цоомойн Пагма нь бие барсан тул тэрээр эцэг Дашдоржийн эвээлд гэрээрээ өсөж 1914 онд нийслэл [[Хүрээ]] рүү шилжин нүүж суурьших болжээ. Д.Нацагдоржийн эцэг [[Цэрэндоржийн Дашдорж]] 1926-1927 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Цагдан сэргийлэх газрын даргаар томилогдон ажиллаж байсан баримт байдаг. 1915 онд Хүрээнд ирээд эцэг нь түүнийг 9 нас хүрмэгц [[Их хүрээний Алтангэрэл]] гэдэг хүнд шавь оруулан бичиг заалгажээ. Энэ үед Д.Нацагдорж монгол бичгээр тодорхой уншиж, сайн бичдэг болсон бөгөөд эртний сургаал бичиг болох «Зүрхэн тольт», «Элдэв тайлбар толь бичиг», «Хав муур хулгана гурвын үлгэр», «Хоёр загалын тууж», «Оюун түлхүүр» зэрэг монгол хэл, уран зохиолын түүхтэй холбогдох ном дэвтрүүдийг үзэн судалж ертөнцийг харах, амьдралыг танин мэдэж эхэлсэн байна. 1918 онд Дархан чин ван хошууны хүн ам, мал хөрөнгийн тооллогын дансанд эцэг Ц.Дашдоржийн ам бүл хүн амын дансанд- Ц.Дашдоржийг нас 34, хөвгүүн Нацагдорж нас 13, өрх нэг, ам хоёр, адуу, тэмээ үгүй, 4 үхэр, 21 хоньтой гэж бүртгэгдсэн байна. 1918 оны сүүлчээр Д.Нацагдорж [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Цэргийн яамнаа]] бичээчийн албан хаажээ. [[1921]] онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нийгэм улс төрийн ажилд идэвхтэй оролцож, хувьсгалт шинэ соёл урлагийн ажилд чармайн зүтгэж байв. 1921 оноос тэрээр Цэргийн яаманд бичээч, жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] гарын туслах түшмэл, Цэргийн зөвлөлийн нарийн бичгийн даргын алба хашиж байжээ. 1922 оны 4-р сард [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намд]] гишүүнээр элсч, Намын Төв Хороонд туслах түшмэлээр батлагдаж зохион байгуулах хэлтэст ажиллаж байгаад уг хэлтсийн эрхлэгч болсон. 1922 оны 5-р сард Д.Нацагдорж, намын даалгавараар [[«Уриа» сонин|«Уриа» сонинд]] Цэргийн явдлын яамны тухай мэдээ сурвалжлага байнга өгч байх, «сурвалжлагч»-аар томилогдов. 1922 оны 8-р сараас Монгол Ардын Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргын туслах. 1922 оны 10-р сараас цэргийн сурган боловсруулах хэлтсийн сурган гэгээрүүлэх тасгийн даргын ажлыг хавсарч байжээ. 1923 оны 3-р сард Монгол Ардын Намын Төв Хорооны Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны орлогч гишүүн, мөн оны 6-р сард Намын Төв Хорооны 11-р Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон байна. 1923 оны 7-р сард Монгол Ардын Намын 2-р Их хурлаар Намын Төв Хорооны гишүүн, тэргүүлэгч гишүүн бөгөөд Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдож байжээ. 1923 оны 9-р сараас 1924 оны 4-р сар хүртэл Д.Нацагдорж Дотоодыг хамгаалах газарт комиссар байсан. 1924 оны 2-р сарын 5-нд Монголын Ардыг гэгээрүүлэх яам байгуулагдаж [[«Ардын цэрэг» сонин]] анх буй болов. Улс орны батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэх, цэрэг дайчдыг сурган хүмүүжүүлэхэд бэеэ даасан тогтмол хэвлэл чухал болохыг харгалзан үзэж, МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газрын хамтарсан хурлын шийдвэрээр Бүх цэргийн зөвлөлөөс эрхлэн «Ардын цэрэг» сонинг энэ өдрөөс эхлэн долоо хоногт нэг удаа хэвлэн гаргахаар тогтож сонины эрхлэгчээр тэр үед Бүх цэргийн зөвлөлд алба хааж байсан Н.Жамбаа, Д.Нацагдорж нарыг томилжээ. [[1924]] онд 18 настай Д.Нацагдорж Улсын Анхдугаар Их Хурлын зохион байгуулалтын ажилд оролцож мөн оноос Д.Нацагдорж [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Төв Хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байсан ажээ. 1925 оноос Д. Нацагдорж «Ардын цэрэг» сонины эрхлэгчээр ажиллаж, [[Монголын Пионерын Байгууллага|Бүх Монголын Пионерийн байгууллагын]] Товчооны дарга хийж байсан. === Хилийн чанадад суралцсан нь=== 1923 оны 7-р сарын 24-нд тусгай комиссын боловсруулан нийтэлсэн "Эдийн засгийн үндсэн бодлого"-ын 16-р зүйлд аж үйлдвэр, техник, технологийн арга ажиллагаанд суралцсан дунд, тусгай, дээд түвшний үндэсний боловсон хүчинг гадаадын аль нэг улсад бэлтгэн сургахаас өөр аргагүй болсныг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Ямагт сурч боловсрохын төлөө шамдаж ирсэн Д.Нацагдорж нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотод Н.Г.Толмачевын нэрэмжит Цэргийн улс төрийн академид 1925 оны намар явж суралцаад 1926 оны зун чөлөөгөөр орон нутагтаа буцаж иржээ. [[Файл:Dashdorjiin Natsagdorj 1926.jpg|thumb|20 нас хүрч буй Д.Нацагдорж. 1926 он.]] Ардын Засгийн газраас [[Герман]] улсын холбогдох албаны хүмүүстэй ярилцаж тохиролцсоны дагуу 1926 оны 9-р сарын 11-ны өдөр намын Төв хорооны Зохион байгуулах зөвлөлийн 24 дүгээр хурлаас Д.Нацагдорж, [[Дамдины Пагмадулам]], Пунцаг, Лувсанчүлтэм, Санжаа, Бат-Очир нарын зургаан хүнийг Герман улсад явуулж сургах шийдвэр гарсан байна. Ийнхүү тэр үед [[Герман]], [[Франц]] улс дахь сурагчдын тоо нийтдээ 44 хүрсэн байна. Д.Нацагдорж нь 1926 оны 10-р сарын 17-нд Улаанбаатараас морин тэргээр гарч умард хил даваад [[Улаан-Үд|Улаан-Үдээс]] галт тэргээр [[Москва]] ороод цаашаа Ленинград орсон байна. Ленинградаас усан онгоцоор Германы [[Штенин боомт]] хүрч галт тэргээр Берлин орж байжээ ("Улаанбаатараас Берлин хүртэл" найраглал). 1929 оны хавар хүртэл [[Берлин]], [[Лайпциг]] хотуудад хэл бичиг, сонин, сэтгүүл, дорно дахин, ерөнхий эрдэмд суралцан орос зөвлөлтийн болон дэлхийн сонгодог зохиолчид, эрдэмтэн мэргэдийн бүтээлтэй эх хэлээр нь танилцжээ. === Эх нутагтаа эргэж ирсэн нь === Д. Нацагдорж 1929 оны хавар эх орондоо буцаж ирээд нэг жил Улаанбаатар хотын Төмрийн үйлдвэрт орчуулагч, 1930 оны хавраас 1931 оны 1-р сар хүртэл "[[Залуучуудын үнэн сонин|Залуучуудын үнэн" сонинд]] утга зохиолын ажилтан, 1931 оны 1-р сараас Шинжлэх ухааны хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1934 оноос мөн хүрээлэнд түүхийн ба дуун ухааны тасгийн эрхлэгч, 1937 оны 3-р сарын сүүлчээс Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллаж байжээ. 1931 оны 12- сарын 31-нд Д.Нацагдорж нь хэсэг нөхдийн хамт шинэ жилийг угтаж ёсолсныг нь шалтгаан болгон Д.Нацагдорж, орос хэлний орчуулагч Лооройсамбуу, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн гэрэл зургийн мэргэжилтэн Гомбожав, Комбинатын инженер Хурлаат, орос эхнэрийнхээ хамт, Намнандорж орос эхнэрийнхээ хамт, Гаалин мөн орос эхнэрийнхээ хамт… Т. Нацагдорж, Гомбо, бас Намдаг нарыг баривчилсан байна. 1932 оны 5 дугаар сарын 18-нд Д.Нацагдоржийг баривчлан хорьж, мөрдөн байцааж эхэлжээ (бүтэн 6 сар гянданд хоригдсон байна). 1931-32 оны үед орос эмэгтэй [[Нина Чистякова|Нина Чистяковатай]] (1909 онд төрсөн) нэг гэрт оржээ (Орос нутаг буцаад 10 жилийн дараа 1948 онд Д. Нацагдоржид охиныхоо тухай захиа бичсэн байдаг). 1934 оны 3-р сарын 22-нд Д. Нацагдорж Н.Чистякова нарын охин [[Нацагдоржийн Ананда Шири|Нацагдорж Ананда-Шири]] Улаанбаатар хотноо мэндэлжээ. 1935 оны 12-р сард Д.Нацагдоржийн орос эхнэр Н.Чистякова охин Ананда-Ширийгээ дагуулаад ЗХУ-ын Ленинградын зүг замын унаанд дайгдан явжээ. 1936 оны 11-р сарын 7-нд Шинжлэх ухааны Түүхийн болоод Дуун ухааны (Хэлбичгийн) тасгийн эрхлэгчийг хавсарч байсан Д.Нацагдоржийг гэрэл зургийн лабораториос гэрэл зургийн цаас зураг буулгахаар авсныг далимдуулан Хүрээлэнгээс удаа дараа алдсан эд юмсын хулгайд сэрдэн гүтгэж, түүнийг хоёр удаа баривчлан хориод мөрдөн байцааж эхэлжээ. 1937 оны 3-р сараас Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллажээ. 1937 оны 4-р сард Зохих дээд байгууллага, түүний хүсэлтийг хүлээн авч ЗХУ-д суралцахын зэрэгцээ эмчлүүлэхийг зөвшөөрсөн шийдвэр гарчээ.[[Зураг:Daschdordschiin Natsagdordsch.jpg|thumb|245px|Улаанбаатар хот дахь их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөө]]1937 оны 7-р сарын 13-нд Монголын шинэ үеийн утга зохиолыг үндэслэгч, суут зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж уран бүтээлийнхээ ид цэцэглэлтийн үед насан эцэслэснийг «Шинэ толь» сэтгүүлд товч мэдээлсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны ухуулагч, орчуулагч бөгөөд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн Утга зохиолын тасгийн эрхлэгч байсан [[Эвэгийн Хөхдэй]] сэтгэл зориг гарган "Шинэ толь" сонинд "Алдарт зохиолч Нацагдорж" хэмээн эмгэнэлийн өгүүлэл бичин хэвлүүлсэн байна. <blockquote>"Энэ 27 оны 7 сарын 13-ны өдөр манай улсын үндэсний нэгэн сайн залуу оюутан бөгөөд алдарт уран зохиолч Нацагдоржийн бие наснаас нөгчиж, манай уран зохиолчдын жагсаалаас гарав..." хэмээгээд Д. Нацагдоржийн намтрыг товчхон дурдсаныхаа дараа "Нөхөр Нацагдоржийн бие өөрийн сүүлчийн амьсгалыг төгстөл оролдож хийсэн ажлын гол нь хэмээвээс монгол хэл бичиг ба утга зохиолыг хөгжүүлэн дэлгэрүүлэхийн тул үнэн санаа тавин зүтгэж явсан бөгөөд түүний бүх зохиолуудыг үзвээс үнэнхүү өөрийн улсын үндэсний шинж байдалтайн дээр манай ардын аман зохиолыг үндсэн суурь болгож, түүний баялаг үг гайхамшигт найруулгыг ашиглаж шинэ үе лугаа болбож чадсан буюу..." гэж Э.Хөхдэй дүгнэсэн байна. </blockquote>1937 оны 7 сарын 13-нд бөмбөгөр ногоон театрын урд шургааган хашаа түшээд Дашдоржийн Нацагдоржийн өвөр дээрээ мөнгөн аяга тавиад бурхан зүг одсон гэдэг. Мөнгөн аяганд нь борооны ус дүүрсэн ч гэдэг ам яриа бий. == Уран бүтээл == [[Файл:My Mongolia.jpg|thumb|[[Багануур|Багануур дүүрэг]] дэх Д.Нацагдоржийн "[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]" шүлгийн хөшөө дурсгал]] Д.Нацагдорж [[ЗХУ|Зөвлөлт Холбоот Улс]] /1926/ болон [[Герман|Германд]] /1926-1929 онд/ хэдэн жил суралцаж, [[Өрнө дахин|өрнөдийн]] соёлын шилдэг өв сантай гүнзгий танилцжээ. Тэрээр Элдэв-Очир, Очир, Сайн санаат, Үзэг гэх мэт олон нууц нэрээр бичиж байсан байна. * "[[Ушаандар]]", "[[Сандо амбаны харгис явдал]]" жүжиг *"Нуугдсан эрдэнэ" (1930) дуурь *"Их авхай" *"Монгол ардын суут" *"Би биш" (1934) жүжиг * "[[Учиртай гурван толгой|Учиртай 3 толгой]]" (1934 он) [[Дуурь|аялгуут жүжиг]] *"[[Хуучин хүү]]"(1930) *"[[Цагаан сар ба хар нулимс]]"(1932) *"[[Харанхуй хад]]"(1930) *"Үзэгдээгүй юм"(1933) зэрэг [[өгүүллэг|өгүүллэгүүдээрээ]] алдаршжээ. * [["Миний хэнз хурга" шүлэг|"Миний хэнз хурга"]](1933) *"[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]"(1933) * "[[Дөрвөн цаг (Нацагдоржийн шүлэг)|Дөрвөн цаг]]"(1934), * "Од", * "Нар аа", * "Сар аа" шүлэг, * "[[Ламбугайн нулимс (өгүүллэг)|Ламбугайн нулимс]]"(1930) * "Харанхуй хад", * "[["Шувуун саарал" шүлэг|Шувуун саарал]]", * "Хөдөө талын үзэсгэлэн" өгүүллэг (1931), * "Ондоо хүмүүжил" зэрэг олон бүтээл туурвижээ. Түүний бүтээлүүд "Учиртай гурван толгой"-1934 онд, Зохиолын түүвэр-1955 онд, алдарт "[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]"-1963 онд, Ламбагуайн нулимс-1976 онд Шувуун саарал нэртэйгээр хэвлэгдэж байжээ. === Орчуулга === [[Файл:Statue of Dashdorjiin Natsagdorj.jpg|thumb|Багануур дүүргийн төв талбайд байрлах Д.Нацагдоржийн хөшөө]] Д.Нацагдорж голчлон Орос, Герман хэлнээс орчуулан хэвлүүлэх ажил эрхэлж байв. Герман хэлнээс: * Вильгелм Хауф (1802-1827)-ын "Бяцхан Мука", * [[Эдгар Аллан По|Эдгар Аллан Погийн]] "Алтан цох" (The Golden Bug), * 1931 онд [[Карл Маркс|К.Марксын]] "Капитал" зохиолын I ботийн "Таваар ба мөнгө" хэсгийг, * 1933-1934 онд Г.Е.Грумм Грижмайлогийн "Монголын түүх"-ийг хэсэгчлэн, * "Марко Пологийн тэмдэглэл"-ийг Франц эхээс нь товчлон "Их хааны ордонд" нэртэйгээр Герман хэлэнд буулгасан профессор Альбертийн орчуулгыг 1930 оны 11 сард монголчлон дуусгасан ажээ. Тэгвэл Орос хэлнээс: * [[Александр Пушкин|А.С.Пушкины]] "Анчар" (1828-1936), * "Хоригдол"(1936) (Узник-1822), * "Хэрээ хэрээний зүг ниснэ" (1936) (Ворон летит к ворону 1828), * "Сэрэхүй" (1936) (Пробуждение 1816), * "Газар далай хоёр" (1936) (Земля и море 1821) зэрэг шүлгүүд, * "Буудалцсан нь" (Выстрел), * [[Антон Павлович Чехов|Антон Чеховын]] "Төрөлх орноо хайрлагч" (Патриот своего отечества) зэрэг зохиолыг орчуулжээ. Мөн "Өвлийн зам", "Гилбэрийн хатан" /М.Баянзул. Монголын уран зохиолын ном зүйн тойм. I УБ., 1966.130./ (Пиковая дама), "Их Петрийн араб", Б.Ринчен, М.Гомбожав нартай хамтран "Белкиний туужууд", Б.Ринчентэй [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] туужуудаас ("Аглагч" гэх мэт) монголчилж байжээ гэдгийг түүх эрдэмтэн А.Очир Г.Дашням нар тэмдэглэсэн байна. Түүнчлэн Д.Покотиловын "Мин улсын үеийн Дорнот Монголчуудын түүх" (1930), [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Кростовецын]] "Чингис хаанаас Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс хүртэл" номын зарим бүлгийг, Н.П.Шастинагийн "Абиссиний тухай өгүүлэл болон бусад өгүүллийг орчуулан хэвлүүлж байсан юм /Д.Цэдэв. Д.Нацагдорж. Бүрэн зохиол I УБ., 2006.23./. Д.Нацагдоржийн уран зохиолын орчуулгын чанарын талаар С.Галсан, К.Н.Яцковская /Г.Жамсранжав Шинэ замаар УБ., 1978.97./ нарын эрдэмтэд маш өндрөөр үнэлэн утгын яруу, уянгын давхцал зэргийг бахдан тэмдэглэсэн бол А.Шархүү, Р.Гүрбазар, Ш.Нацагдорж нар орчуулгын сод авьяастай хүн гэсэн саналд нэгдсэн нь бий. Учир нь Д.Нацагдорж шүлэг орчуулахдаа уг эхийн санааг гүйцэт буулгахыг эрмэлзэж хорей, ямбыг чанд баримтлан яруу найргийн хэмнэлийг хадгалахыг хичээж байсан нь дэлхийн сонгодог зохиолыг орчуулахад монгол хэлнийхээ шүлэглэх тогтсон ёсыг хэрхэн дүйцүүлэх талаар хийж байсан анхны бүтээлч оролдлого гэж болохоор байдаг. * [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкиний]] "[[Гилбэрийн хатан]]", "[[Буудалцсан нь]]" * [[Эдгар По|Эдгар Погийн]] "[[Алтан цох]]" гэх мэт хэдэн зохиолуудыг [[орос хэл|орос]], [[герман хэл|герман хэлнээс]] уйгагүй анх орчуулжээ. * Мөн оросын болоод дэлхийн сонгомол [https://ilibrary.ru/text/660/p.1/index.html А.С.Пушкиний "Анчар"], "Хоригдол", "Хэрээ хэрээний зүг ниснэ", "Сэрэхүй", "Газар, далай хоёр", "Гилбэрийн хатан", "Буудалцсан нь", * [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] "Аглагч", * [[Эдгар Аллан По|Эдгар По]]гийн "Алтан цох"[https://e-nom.mn/book?bid=1179] зэрэг зохиолуудтай монгол уншигчдыг анх танилцуулжээ. Д.Нацагдоржийн зохиол гадаадын олон хэлнээ орчуулагдсаны гадна түүвэр зохиол нь [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Энэтхэг]], [[Герман]] зэрэг олон оронд хэвлэгджээ. == Дурсгалд == Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч Д.Нацагдоржид зориулан [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн|Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнгийн]] хойморт 1963 онд хөшөөг нь босгожээ. Хөшөөний эх загварыг [[Лувсанцэрэнгийн Махвал]] зохиосон бөгөөд гартаа цаас харандаа барин бүтээл туурвиж байгаа байдлаар дүрсэлжээ. Хөшөөний суурины урд хананд "Хэнтий хангай соёны" гэж эхлэх “Миний нутаг” шүлгийнх нь мөрүүдийг мөнхөлж, дөрвөн талаас нь хүмүүс очих шат засчээ. Эдүгээ 2012 онд тус хөшөө [[Улаанбаатар зочид буудал|Улаанбаатар зочид буудлын]] өмнө, хуучнаар [[Лениний хөшөө (Улаанбаатар)|Лениний хөшөө]] байсан суурин дээр шилжин байрласан.<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |title=Нацагдоржийн хөшөө |url=https://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=32 |access-date=2026-10-17 |website=www.touristinfocenter.mn |language=mn}}</ref> [[Файл:National Academic Drama Theatre 1988.jpg|thumb|Д.Нацагдоржийн нэрэмжит [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр]], 1988 он.]] БНМАУ-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн]] 1966 оны 154 дүгээр тогтоолоор [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын театрыг]] Д.Нацагдоржийн нэрэмжит болгосон байдаг.<ref>{{Cite web |title=Театрын танилцуулга |url=https://drama.mn/about-us/about-msatd |access-date=2026-10-17 |website=drama.mn |language=mn}}</ref> Мөн 1966 оноос эхлэн уран зохиолын дээд шагнал болох [[Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал|Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналыг]] бий болгож, Монголын утга зохиолын хөгжилд тодрон гарсан хүмүүст олгохоор болжээ.<ref name=":1" /> 2016 онд Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 110 жилийн ойг тохиолдуулан их зохиолчийн амьдрал, уран бүтээлээс сэдэвлэсэн Зохиолч [[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазарын]] зохиосон "[[Жаргаагүй нар]]" түүхэн жүжиг тайзнаа тавьсан байна. == Эх сурвалж == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Нацагдорж, Дашдоржийн}} [[Ангилал:Дашдоржийн Нацагдорж| ]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]] [[Ангилал:Орос хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Герман хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Баяндэлгэрийн (Төв) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1906 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] dk9jz7nwywf78tjrs7a2ltsxsgql9gg 0 5827 874159 801880 2026-10-24T13:02:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874159 wikitext text/x-wiki [[Файл:SuezCanal-EO.JPG|thumb|Суэцийн суваг, хиймэл дагуулын зураг]] '''Суэцийн суваг''' (Арабаар قناة السويس, [[Англи хэл|англи]]. ''Suez canal'' ) нь [[Египет]] улсын нутагт, [[Синайн хойг|Синайн хойгт]] орших, [[Газар дундын тэнгис]]ийн [[Саид боомт]], [[Улаан тэнгис]]ийн [[Суэц]] хотыг холбосон томоохон хиймэл 163 км урттай, хамгийн нарийн хэсэгтээ 300 метр өргөн, жилд 24000 хүртэлэх усан онгоц өнгөрүүлэх хүчин чадалтай усан суваг юм. Суэцийн суваг 1869 оны 11-р сарын 17-нд нээгдсэн юм. Үүнээс хойш, [[Африк]] тивийг тойролгүйгээр, [[Европ]] болон [[Ази]] [[тив]]ийг холбосон хоёр чиглэлийн усан тээвэр хийгдэх боломжтой болсон байна. [[Африк тив]]ийг тойрч гарахад 8900 [[Километр|км]] зайтай аж. 2009 оны мэдээллээр дэлхийн далайн тээврийн 10 орчим хувь нь энэ сувгаар дамжин өнгөрдөг. Сувгаар усан онгоц 14 цаг орчим хугацаагаар өнгөрдөг байна. Өдөрт дунджаар 48 хөлөг онгоц энэ сувгаар дамжин өнгөрдөг ажээ. == Түүх == === Эртний үе === [[Нил мөрөн|Нил мөрнийг]] [[Улаан тэнгис|Улаан тэнгистэй]] холбосон "Фараоны" гэгдэх сувгийг МЭӨ 2-р мянганы үед ухаж тавьсан байдаг. Арван хоёрдугаар гүрний үед Фараон III Сенусрет (МЭӨ 1888-1878) тавьсан байж магадгүй гэдэг. Энэ суваг баруунаас зүүн тийш, Вади Тумилатаар дамждаг бөгөөд Пунттай саадгүй худалдаа хийдэг байв. [[Аристотель]] Сеострисийг уг сувгийн анх барьсан гэж үздэг. Хожим нь сувгийг үргэлжлүүлэн барих, сэргээн засварлах ажлыг Египетийн хүчирхэг фараонууд болох II Рамсес ба II Нечо нар гүйцэтгэсэн гэдэг. Энэ сувгийг МЭӨ 500 онд Египетийг байлдан дагуулагч Персийн I Дари хаан барьж дуусгасан байна. МЭӨ 3-р зуунд уг сувгийг Птолемей II Филадельф (285-247) усан онгоцоор зорчих боломжтой болгосон. Ромын Эзэн хаан Траян (98-117) сувгийг гүнзгийрүүлж, усан онгоцоор явах чадварыг нэмэгдүүлсэн. Энэ суваг нь тэр үед "Траяны гол" гэж нэрлэгддэг байсан боловч дараа нь дахин орхигдож хаягдсан байна. 642 онд Арабууд Египетийг эзлэн авсны дараа сувгийг сэргээн засварласан юм. Гэсэн хэдий ч 776 онд Халиф Мансурын зарлигаар худалдааны замыг Халифатын төвөөс холдуулахгүйн тулд сувгийг булжээ. 1569 онд Османы эзэнт гүрний агуу сайд Мехмед Соколлу-гийн тушаалаар сувгийг сэргээх төлөвлөгөө боловсруулсан боловч хэрэгжээгүй. === Сувгийн сэргээлт === 1000 орчим жилийн дараа сувгийг сэргээх дараагийн оролдлого эхэлсэн байна. 1798 онд [[Наполеон Бонапарт]] Египетэд байхдаа Газар дундын тэнгис, Улаан тэнгисийг холбосон суваг барих боломжийг дахин авч үзсэн. Тэрээр урьдчилсан судалгааг инженер Лепер тэргүүтэй тусгай комисст даатгажээ. Улаан тэнгисийн усны түвшин Газар дундын тэнгисийн усны түвшнээс 9,9 м өндөр байгаа нь дундаа цоожгүй суваг барих боломжгүй гэсэн буруу дүгнэлт комисс хийсэн ажээ. 1841 онд Английн офицерууд хоолой дээр судалгаа явуулж, хоёр тэнгисийн усны түвшний талаархи Леперийн тооцоо буруу болохыг нотолсон байна. Австрийн барилгын инженер Алоис Негрелли ([[Герман хэл|герман]]. ''Alois Negrelli von Moldelbe)'' бие даасан өөрийн шинэ судалгаан дээр үндэслэн төсөл боловсруулжээ: суваг нь хоёр тэнгисийг шууд холбосон "Босфор" болох ёстой байсан бөгөөд энэ нь хамгийн том хөлөг онгоцыг нэвтрүүлэхэд хангалттай гүнтэй байв. Францын дипломат, ажил хэрэгч хүн [[Фердинанд де Лессепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Ferdinand Marie vicomte de Lesseps,'' 1805—1894) ерөнхийд нь Негреллийн төслийг хүлээн зөвшөөрч дэмжсэн юм. Фердинанд де Лессепс 1830-аад оны үед Францын дипломатч байхдаа танилцсан Египетийн Паша Мухаммед Саид-аас 1855 хөнгөлөлт буюу концесс авч чаджээ. Мухамемед Саид-Паша бүх улс орны усан онгоцнуудад нээлттэй далайн суваг барих зорилгоор компани байгуулахыг зөвшөөрөв. Сувгийн барилгын зургийн төслийг Луи Линант де Бельфонд даатгажээ. Мөн 1855 онд Ф.Лессепс Туркийн Султанаас зөвшөөрөл авсан боловч сүүлд 1859 онд л Парист "Суэцийн компани" байгуулж сувгийн барилгын ажил эхэлсэн байна. Египетийн засгийн газар нийт хувьцааны 44%, Франц 53%, бусад улс 3% -ийг авсан байна. Концессын нөхцлийн дагуу хувьцаа эзэмшигчид ашгийн 74%, Египет 15%, компанийг үүсгэн байгуулагчид 10% авах эрхтэй байжээ. [[Файл:Suez canal english.jpg|thumb|747x747px]] Палмерстон тэргүүтэй Английн засгийн газар Суэцийн суваг нь Энэтхэг дэх Английн ноёрхлыг сулруулж, алдах болно гэж эмээж, энэ үйл ажиллагаанд бүх төрлийн саад тотгор учруулсан боловч Ф.Лессепсийн эрч хүч болон [[III Наполеон]], Саид Паша болон түүний үе залгамжлагч Исмаил Паша нар дэмжиж байсан тул буулт хийхээс өөр аргагүй болжээ. Лессепсийн анхны төслөөр тогтоосон 200 сая франк удалгүй дуусч, ялангуяа Саид, Исмаил нарын удирдлага хээл хахууль их авч, Европт өргөн тархсан сурталчилгааны зардал, Лессепсийн өөрийгөө болон бусад компанийн магнатуудын төлөөллийн зардлын улмаас асар их илүү зардал гарсан. 1872 он гэхэд сувгийн нийт өртөг 475 сая (1892 он гэхэд 576 сая) хүрэхийн тулд 166,666,500 франкийн шинэ бонд гаргах шаардлагатай байв. Лессепс ажлаа 6 жилд дуусгана гэж амласан хугацаанд суваг барих боломжгүй болжээ. Малтлагын ажлыг Египетийн ядуусын албадан хөдөлмөрөөр (эхний шатанд) хийсэн бөгөөд нийт ажил 11 жил үргэлжилсэн. Суэцийн сувгийн нийт урт нь ойролцоогоор 173 км, үүнд Суэцийн хоолойгоор дамжин өнгөрөх сувгийн урт - 161 км, Газар дундын тэнгисийн ёроолын дагуух далайн суваг - 9.2 км, Суэцийн булангаар - 3 км орчим байв. Суваг 1869 оны 11-р сарын 17-нд албан ёсоор усан онгоц явахаар нээгдэв. Суэцийн сувгийн нээлтэд Францын хатан хаан Еужэн (III Наполеоны эхнэр), Австри-Унгарын эзэн хаан Франц Иосиф I Унгарын засгийн газрын сайд-Ерөнхийлөгч Андраши, Голландын хунтайж Виллем гүнжийн хамт, мөн Пруссын угсаа залгамжлах хунтайж Фридрих нар оролцов. Египет урьд өмнө хэзээ ч ийм том баяр тэмдэглэж, Европын олон хүндтэй зочдыг хүлээж авч байсангүй. Энэхүү баяр долоо хоног, шөнө үргэлжилсэн бөгөөд хедив Исмаил 28 сая алтан франк зарцуулсан байна. === ХIХ зуун === Энэ суваг дэлхийн худалдаанд үнэлж баршгүй нөлөө үзүүлсэн. Энэ суваг нь Африкийг цаашид колоничлоход мөн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Гадаад өр нь Саид Пашаг орлож байсан Исмаил Пашаг 1875 онд суваг дахь хувиа Их Британид зарахад хүргэв. Суэцийн сувгийн ерөнхий компани үндсэндээ Англи-Францын аж ахуйн нэгж болж, Египет сувгийн менежмент болон ашгийн аль алинаас хувь хүртэхээ больжээ. Англи улс сувгийн жинхэнэ эзэн суусан байна. 1882 онд Египетийг эзэлсний дараа энэ байр сууриа улам бүр бэхжүүлсэн юм. Египетийн төлөөлөгчдийг сүүлд 1937 онд Суэцийн сувгийн компанийн захиргааны зөвлөлд оруулсан байна. === XX зуун === Дэлхийн 1 болон 2-р дайны үед суваг дээрх тээвэрлэлтийг Их Британи удирдан зохицуулдаг байсан. 1956 оны 7-р сарын 26-нд Египетийн ерөнхийлөгч [[Гамаль Абдель Нассер]] тус сувгийг үндэсний болгожээ. Улмаар Британи, Франц, Израилийн цэргүүд довтолж, 1956 онд долоо хоног үргэлжилсэн Суэцийн дайн эхлэхэд хүргэсэн юм. Суваг хэсэгчлэн сүйрсэн бөгөөд египетчүүд түүнийг хааж, 47 өөр хөлөг онгоцыг живүүлснээр 1957 оны 4-р сарын 24 хүртэл НҮБ-ын тусламжтайгаар сувгийг цэвэрлэх хүртэл усан онгоцны тээврийг хаажээ. [[Синайн хойг]] болон Суэцийн сувгийн төвийг сахисан нутаг дэвсгэрийн статусыг хадгалахын тулд НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчнийг авчирсан. "1967 оны Зургаан өдрийн дайн"-ы дараа суваг дахин хаагдсан. 1973 онд болсон Араб-Израилийн дараагийн дайны үеэр Египетийн арми энэ сувгийг амжилттай авсан боловч ялагдаж буцаж зугтсан. Дайн дууссаны дараа 8 жил гаруй хаалттай байсан сувгийг АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин минээс цэвэрлэжээ. Суэцийн сувгийг тогтмол гүнзгийрүүлж ирсэн: анхны 7 метрээс 1956 онд 14 метр, 1962 онд 15.5 метр, 1980 онд 19.5 метр, 2010 онд 24 метр. Мөн сувгийг анхны 120-130 метрээс 300-365 метр хүргэж өргөтгөсөн юм. === Өнөө үе === Суэцийн суваг нь газрын тос олборлолт, аялал жуулчлал, хөдөө аж ахуй зэрэг Египетийн орлогын гол эх үүсвэрүүдийн нэг юм. Суэцийн сувгийн захиргааны газрын мэдээлснээр 2010 онд ашиглалтаас олсон орлого 4.5 тэрбум ам.долларт хүрч, 13 тэрбум ам.долларын орлого авчирсан аялал жуулчлалын дараа Египетийн хоёр дахь том орлогын эх үүсвэр болсон байна. 2009 оны мэдээллээр дэлхийн усан тээврийн 10 орчим хувь нь энэ сувгаар дамжин өнгөрдөг. Сувгаар дамжин өнгөрөх нь ойролцоогоор 14 цаг үргэлжилнэ. Өдөрт дунджаар 48 хөлөг онгоц энэ сувгаар дамжин өнгөрдөг ажээ. Усан онгоцны хоёр талын хөдөлгөөнийг хангах үүднээс 2014 оны наймдугаар сард 72 км зэрэгцээ суваг барьж эхэлсэн. Тус сувгийн хоёрдугаар шатны туршилтын ажил 2015 оны 7-р сарын 25-нд эхэлсэн. Тус улсын арми бүтээн байгуулалтад идэвхтэй оролцсон. Египетийн хүн ам мөн санхүүжилтэд оролцсон байна. == Цахим холбоос == {{commons|Suez Canal}} * [https://web.archive.org/web/20100327064451/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html Darius the Great's Suez Inscriptions] * [https://web.archive.org/web/20100915095412/http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION%2BRESPECTING%2BTHE%2BFREE%2BNAVIGATION%2BOF%2BTHE%2BSUEZ%2BMARITIME%2BCANAL.htm Constantinople Convention of the Suez Canal, 1888] * [https://web.archive.org/web/20180925180417/http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http%3A%2F%2Fi-cias.com%2Fe.o%2Fsuez_can.htm Encyclopedia of the Orient: ''Suez Canal''] * [http://www.randomhouse.com/acmart/catalog/display.pperl?037570812X Parting the Desert] by Zachary Karabell * [http://maps.google.com/maps?q=egypt&ll=30.519681,32.324524&spn=1.721732,2.906708&t=k&hl=en Google Maps Satellite Photo] of the Suez Canal * [https://web.archive.org/web/20101231101919/http://www.londonancestor.com/newspaper/1882/0722/port-said.htm Entrance of the Suez Canal - 1882] * [https://web.archive.org/web/20110610071802/http://www.londonancestor.com/newspaper/1882/0708/map-suez.htm Plan of the Suez Canal - 1882] [[Ангилал:Суэцийн суваг| ]] [[Ангилал:Азийн суваг]] [[Ангилал:Африкийн суваг]] [[Ангилал:Усан тээврийн суваг]] [[Ангилал:Египетийн ус зүй]] [[Ангилал:Египетийн эдийн засаг]] [[Ангилал:Египетийн тээврийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Исмаили]] [[Ангилал:Historic Civil Engineering Landmark]] [[Ангилал:Египетийн техникийн дурсгал]] [[Ангилал:1860-аад онд барьсан]] 2371mv9ci08wvow2bp9k7phl513pd0k 0 6665 874177 736104 2026-10-24T21:16:05Z CommonsDelinker 211 [[File:Bcoulomb.png]]-г [[File:Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just 874177 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Electromagnetism3}} '''Цахилгаан цэнэг''' гэдэг нь зарим [[атомаас жижиг бөөм]]сийн [[цахилгаан соронзон харилцан үйлчлэл]]ийг тодорхойлдог тэдгээрийн тулгуур хадгалагдах шинж чанар юм. Цахилгаанжсан бие нь [[цахилгаан соронзон орон]]г үүсгэдэг мөн түүнд цахилгаан соронзон орон нөлөөлдөг. Хөдөлж буй цэнэг болон цахилгаан соронзон орон хоёрын харилцан үйлчлэл нь [[цахилгаан соронзон хүч]]ний эх үүсвэр болдог. Энэ нь дөрвөн [[Тулгуур хүчнүүд|тулгуур хүчний]] нэг юм. Цахилгаан цэнэг нь зарим атомаас жижиг бөөмсийн онцлог шинж чанар бөгөөд түүний хэмжээг [[эгэл цэнэг]] гэгдэх ''e''-ээр хэмждэг. [[Электрон]]уудыг -1 цэнэгтэй хэмээн хэвшсэн бөгөөд харин [[протон]]ууд эсрэгээр +1 цэнэгтэй. Кваркууд нь бутархай −1/3 эсвэл +2/3 гэсэн цэнэгтэй байдаг. Эдгээрийн [[эсрэг бөөм]]с нь мөн харгалзан эсрэг цэнэгүүдтэй байна. Мөн бусад [[цэнэгжсэн эгэм бөөм]]с оршин байдаг. Ерөнхийдөө ижил цэнэгтэй бөөмс нь бие биентэйгээ түлхэлцдэг бол эсрэг цэнэгтэйнүүд нь хоорондоо таталцдаг. Үүнийг [[Кулоны хууль]] харуулдаг. Кулоны хуулиар харилцан үйлчлэлийн хүч нь хоёр цэнэгийн хэмжээнээс шууд, хоорондын зайн квадратаас урвуу хамаардаг. Макро биесүүдийн цахилгаан цэнэгийн хэмжээ нь түүнийг бүрэлдүүлэгч бөөмсийн цахилгаан цэнэгүүдийн нийлбэрээр тодорхойлогддог. Ихэвчлэн нийт цахилгаан цэнэгийн хэмжээ тэг байдаг. Учир нь байгаль дээр [[атом]] бүрийн электронуудын тоо нь [[протон]]уудын тоотой тэнцүү байдаг. Нийт цэнэг нь тэг биш байх тохиолдолуудыг голдуу [[Цахилгаан статик|цахилгаанжих]] гэдэг. Цаашилбал нийт цэнэг нь тэг боловч цэнэгүүд нь жигд биш хуваарьлагдаж (жишээлбэл хөндлөнгийн [[Цахилгаан орон|цахилгаан орны]] нөлөөгөөр) улмаар материал ын цэнэг [[Цэнэгийн туйлшрал|туйлширдаг]]. Туйлширсан цэнэгийг [[чөлөөт бус цэнэг]] гэдэг (харин нэмэгдэж орж ирсэн цэнэгийг ''чөлөөт цэнэг'' гэдэг). Цэнэгтэй эгэл бөөмсийн тодорхой чиглэлийн (металуудад бол электронууд байдаг) дагуу эмх замбараатай хөдөлгөөнийг [[цахилгаан гүйдэл]] гэж нэрлэдэг. [[Майкл Фарадей]] өөрийн электролизийн туршилтын ажилдаа цахилгаан цэнэг нь дискрет шинж чанартай гэдэг санааг гаргаж ирсэн бөгөөд улмаар [[Роберт Милликан]] өөрийн [[тосон дуслын туршилт]]аараа шууд шалгасан. Цахилгаан цэнэгийн [[СИ]] системийн нэгж нь [[кулон]] бөгөөд энэ нь ойролцоогоор 6.24 х 10¹⁸ ширхэг [[Эгэл цэнэг|эгэл цэнэгүүдийн]] хэмжээтэй (нэг ширхэг электрон эсвэл протоны цэнэгийн хэмжээ) тэнцүү байдаг. Кулон нь [[цахилгаан дамжуулагч]]ийн хөндлөн огтлолоор нэг секундэд дамжин өнгөрөх нэг [[ампер]] гүйдлийн нийт цэнэгийн хэмжээгээр тодорхойлогддог. ''Q'' тэмдэглэгээ нь голдуу цахилгаан эсвэл цэнэгийн хэмжээг заахад ашиглагддаг. Цахилгаан цэнэгийн хэмжээг [[электрометрээр]] шууд хэмжиж болох ба мөн [[Гальванометр|баллистик гальванометрээр]] шууд бусаар хэмжиж болно. == Түүх == [[Файл:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|thumb|Кулоны мушгих дүүжин]] МЭӨ 600-аад оны тэртээ Эртний Грекийн философич [[Милетус Талес|Милетусын Талесын]] дурдсанаар цэнэгийг (''цахилгааныг'') [[арьс]]аар янз бүрийн бодисыг тухайлбал [[хув]]ыг үрэх замаар хуримтлуулж болдог гэжээ. Грекчүүд цэнэгжсэн хув товч нь хөнгөн биетүүдийг тухайлбал [[үс]]ийг өөртөө татдаг гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн тэд хувыг хангалттай удаан үрвэл оч үсэргэх боломжтой хэмээн тэмдэглэсэн байна. == Шинж чанар == [[Цахилгаан соронзон]]гийн тухай өгүүлэлд дурдагдсан шинж чанаруудаас гадна цэнэг нь харьцангуй [[Инвариант зарчим|инвариант]] чанартай билээ. Энэ нь аливаа ''q'' цэнэгтэй эгэл бөөм нь ямар ч хурдтай хөдөлсөн гэсэн үргэлж ''q'' цэнэгтэй байна гэсэн үг юм. Энэхүү шинж чанарыг ''нэг'' [[гели]]йн [[Атомын цөм|цөмийн]] (цөм дотороо холбогдсон хоёр [[протон]] болон хоёр [[нейтрон]] нь өндөр хурдтай хөдөлж байх үед) цэнэг нь ''хоёр'' [[дейтери]]йн цөмүүдийн (хоорондоо холбогдсон нэг протон болон нэг нейтрон нь хэрэв гелийн цөмд байсанаасаа удаан хөдөлж байгаа) цэнэгтэй ижил байдгаар туршилтаар батлагдсан. == Цэнэг хадгалагдах ==<!-- This section is linked from [[Хадгалагдах хуулиуд]] --> [[Тусгаарлагдсан систем]] дэхь нийт цахилгаан цэнэг нь систем доторх ямарч өөрчлөлтийн үед тогтмол байдаг. Энэхүү хууль нь физикийн мэдэгдэж буй бүх л процесст хадгалагдаж ирсэн. [[Ангилал:Цахилгааны тоо хэмжээ]] [[Ангилал:Цахилгаан статик]] [[Ангилал:Цахилгаан соронзон]] [[Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл]] 5b56g4bvqpperz24iv8lnq29hxy8mzr 0 6720 874178 451506 2026-10-24T21:16:08Z CommonsDelinker 211 [[File:Bcoulomb.png]]-г [[File:Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just 874178 wikitext text/x-wiki {{Electromagnetism3}} [[Файл:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|thumb|Кулоны [[мушгих дүүжин]]]] '''Кулоны хуулийг''' 1780-аад оны үед Францын физикч [[Шарль Огюстен де Кулон‎]] хөгжүүлсэн бөгөөд үүнийг [[Скаляр (физик)|скаляр]] хэлбэрээр нь дараах байдлаар томъёолж болох юм: :''Хоёр ширхэг цэгэн [[Цахилгаан цэнэг|цэнэгүүдийн]] хоорондох цахилгаан статик [[хүч|хүчний]] хэмжээ нь хоёр цэнэгийн хэмжээнүүдийн үржвэрээс [[Пропорциональ|шууд]] хамаардаг, харин хоорондох зайны квадратаас урвуу хамаардаг.'' == Скаляр хэлбэр == Хэрэв хүчний тодорхой чиглэлийг тодорхойлох шаардлага үгүй үед Кулоны хуулийн хялбар, [[Скаляр (физик)|скаляр]] хувилбар нь хангалттай. Нэг цэнэгт (<math>\scriptstyle{q_1}</math>) нөгөө цэнэгийн (<math>\scriptstyle{q_2}</math>) харилцан үйлчлэлээр илэрч буй хүчний хэмжээг дараах байдлаар тодорхойлно: :<math>F = {1 \over 4\pi\varepsilon_0}\frac{q_1q_2}{r^2}</math>, энд <math>\scriptstyle{r}</math> нь цэнэгүүдийн хоорондох зай бөгөөд <math>\scriptstyle{\varepsilon_0}</math> нь [[орчны харьцангуй диэлектрик нэвтрүүлэх чадвар]] гэж нэрлэдэг тогтмол. Эерэг утгатай хүч нь түлхэлцэх харилцан үйлчлэлийг, сөрөг утга нь таталцах харицлан үйлчлэлийг илэрхийлнэ.<ref>[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/electric/elefor.html#c1 Coulomb's law], Hyperphysics</ref> === Цахилгаан орон === ''Үндсэн өгүүлэл: [[Цахилгаан орон]]'' [[Лоренцийн хууль|Лоренцийн хуулинаас]] <math>\scriptstyle{q}</math> цэгэн цэнэгийн үүсгэж буй [[Цахилгаан орон|цахилгаан орны]] хүчлэг <math>\scriptstyle{\mathbf{E}}</math>-г доорхи байдлаар гаргаж авна: :<math>E = {1 \over 4\pi\varepsilon_0}\frac{q}{r^2}</math> Эерэг цэнэг <math>\scriptstyle{q}</math>-ийн хуьд хүчлэг <math>\scriptstyle{\mathbf{E}}</math> нь цэгэн цэнэгийн байрлалаас цацарсан шугамуудын дагуу түүнээс холдсон чиглэлд байх ба харин сөрөг цэнэгийн хувьд өмнөхөөс эсрэг чиглэлийн дагуу байна. Цахилгаан орны хүчлэгийн нэгж нь [[вольт]]/метр эсвэл ньютон/кулон байдаг. == Вектор хэлбэр == <math>\scriptstyle{\mathbf{r}_1}</math> байрлалд буй <math>\scriptstyle{q_1}</math> цэнэгт <math>\scriptstyle{\mathbf{r}_2}</math> байрлалд буй <math>\scriptstyle{q_2}</math> цэнэгээс үйлчлэх хүчний хэмжээ болон чиглэлийг хоёуланг нь тодорхойлохын тулд Кулоны хуулийн бүтэн [[вектор]] хувилбар нь шаардлагатай. :<math>\mathbf{F} = {1 \over 4\pi\varepsilon_0}{q_1q_2(\mathbf{r}_1 - \mathbf{r}_2) \over |\mathbf{r}_1 - \mathbf{r}_2|^3} = {1 \over 4\pi\varepsilon_0}{q_1q_2 \over r^2}\mathbf{\hat{r}}_{21}</math>, энд <math>\scriptstyle{r}</math> нь хоёр цэнэгийн хоорондох зай. Энэ нь Кулоны хуулийн скаляр хэлбэрийг <math>\scriptstyle{q_2}</math> цэнэгээс <math>\scriptstyle{q_1}</math> цэнэг ''хүртэлх'' шулуунтай параллель <math>\scriptstyle{\mathbf{\hat{r}}_{21}}</math> нэгж векторын чиглэлээр тодорхойлогдсон хувилбар гэдгийг санана уу. == Эшлэл == {{reflist|1}} [[Ангилал:Цахилгаан статик]] h55czgtzewcvfjzvbmh2k5dac1go62n 0 8627 874158 873766 2026-10-24T12:36:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874158 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 9223 874165 873779 2026-10-24T14:59:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874165 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-10-24 14:59:20 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] p668kdjt7xqxhwt2ufov16cwfc3c0wg 0 19373 874163 873775 2026-10-24T14:16:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874163 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-10-24 14:16:39 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 1kwsgffv923mt962id9jbzkxiyb1fk5 0 19582 874166 873780 2026-10-24T15:02:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874166 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text="In general, he rules." |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] iipktczz7mjrgfdwe88eww6a2qz6tlm 0 22100 874182 834637 2026-10-25T04:28:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 874182 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 25''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 298 дахь ([[өндөр жил]] бол 299 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 67 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == *[[1760 он|1760]] — [[III Жорж|III]] [[III Жорж|Жорж]] Их Британий хаан ширээнд [[II Жорж|II Жоржийг]] нас барсаны дараа суусан. *[[1839 он|1839]] — Манчестер хотод дэлхийн хамгийн анхны төмөр замын хөдлөгөөний хуварь гарсан. *1861 — [[Торонтогийн Хөрөнгийн бирж]] байгуулагдсан. *1929 — Биржийн нуралт болж, 1929-1933 оны дэлхийн эдийн засгийн хямрал болсон. *1956 — [[Маамуу нааш ир]]” [[Дагвын Лувсаншарав|Дагвын Лувсаншаравын]] аяаар зохиогдсон дууг анх С.Долгор дуулсан. *1971 — [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]] дахь Тайваний гишүүнчлэлийн оронд БНХАУ гишүүн болж орсон. *1990 — Казахстан улс тусгаар тогтносон тухай мэдэгдэл гаргасан. *2001 — [[Microsoft Windows|Microsoft Windows XP]] систем гарсан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1825 — [[II Иоханн Штраус|Иоханн Штраус]] (1899 онд нас барсан) австрийн хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн удирдаач, хийлч, «вальс хөгжмийн хаан». * 1838 — [[Жорж Бизе]] (1875 онд нас барсан), францын алдарт хөгжмийн зохиолч. * 1881 — [[Пабло Пикассо]] (1973 онд нас барсан) испаний болон францын зураач, барималч, график, дизайнер. * 1921 — [[I Михай|I]] [[I Михай|Михай]] (2017 онд нас барсан) Румыны хаан. * 1926 — [[Галина Вишневская]] (2012 онд нас барсан), зөвлөлтийн дуурийн дуучин([[сопрано]]), жүжигчин, театрын найруулагч, сурган хүмүүжүүлэгч. * 1931 — [[Анни Жирардо]] (2011 онд нас барсан) францын тайзны болон киноны жүжигчин, [[Сезар шагнал|«Сезар» шагналтан]], [[Венецийн кино наадам|Венецийн кино наадмын]] шагналтан. * 1979 — [[Михаил Галустян]], оросын шоумен, хошин шогийн жүжигчин, кино зохиолч, продюсер. == Тэмдэглэлт баярууд == * [[Казахстан]] — Бүгд Найрамдах Улсын өдөр. * [[Литва]] — Үндсэн хуулийн өдөр. == Энэ өдөр нас барагсад == * [[1760 он|1760]] — [[II Жорж|II]] [[II Жорж|Жорж]] (1683 онд төрсөн) Их Британиь Ирландын хаан (1727—1760). * [[1974 он|1974]] — [[Екатерина Фурцева]] (1910 онд төрсөн) Зөвлөлтийн намь төрийн зүтгэлтэн, ЗХУ—ын Соёлын сайд (1960—1974). * [[2008 он|2008]] — [[Муслим Магомаев]] (1942 онд төрсөн) дуурийн ([[баритон]]) болон эстрадын дуучин, ЗХУ—ын Ардын жүжигчин. * [[2025 он|2025]] - [[Хамилтон Смит]] (1931 онд төрсөн) америкийн микробиологч, 1978 оны [[Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагнал|Нобелийн Анагаах ухаан физиологийн шагналтан]]. ---- {{Commonscat|25 October|10 сарын 25}} [[Ангилал:Өдөр|1025]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#25]] olx006616jjh071fjtg87n1t4q7gcx6 0 37704 874160 873413 2026-10-24T13:24:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874160 wikitext text/x-wiki [[File:Hellboy The Wolves of St August.jpg|thumb|200px|[[Майк Миньола]]гийн бүтээсэн ''Тамын хүү'' дүр.]] '''Тамын хүү''' ({{lang-en|Hellboy}}) буюу '''Анунг Ун Рама''' ({{lang-en|Anung Un Rama}}) нь Америкийн зураач, зохиолч [[Майк Миньола]]гийн бүтээсэн [[комикс]]ийн дүр юм. Уг дүр нь [[Dark Horse Comics]] хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргадаг ''Hellboy'' цуврал комиксийн гол баатар бөгөөд ер бусын амьтад, чөтгөр, шулам болон харанхуй хүчний эсрэг тэмцдэг. Тамын хүү анх 1993 оны 8 дугаар сард ''San Diego Comic-Con Comics'' цувралын хоёрдугаар дугаарт хэвлэгдсэн дөрвөн нүүртэй богино өгүүллэгт гарчээ. Харин өөрийн нэрээр гарсан анхны цуврал болох ''Hellboy: Seed of Destruction'' нь 1994 онд хэвлэгдсэн байна.<ref>{{Cite web|url=https://www.cgccomics.com/news/article/7210/cgc-comic-of-the-month-march-2019/|title=San Diego Comic-Con Comics #2|website=CGC}}</ref> == Түүх == Тамын хүүгийн дүрийг Майк Миньола зохиож, зурсан бөгөөд түүний бүтээлд [[аймшгийн зохиол]], [[ардын аман зохиол]], [[домог зүй]], [[ер бусын үзэгдэл]] болон [[уран зөгнөлт зохиол]]ын элементүүдийг хослуулсан байдаг. Уг дүр нь жирийн супер баатрын хэвшмэл дүр төрхөөс ялгаатай бөгөөд өөрийн гарал үүсэл, хувь тавилан болон хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцааныхаа талаар эргэлздэг. 1994 онд ''Hellboy: Seed of Destruction'' нэртэй дөрвөн дугаарт цуврал хэвлэгдсэнээр дүрийн түүх, гарал үүсэл болон ер бусын хүчнүүдтэй холбогдох холбоо нь илүү дэлгэрэнгүй болсон. Уг бүтээлээс хойш ''Hellboy'' цуврал нь олон боть, богино өгүүллэг, тусгай дугаар болон бусад дүрүүдийн тухай салбар цувралаар өргөжжээ.<ref>{{Cite web|url=https://www.darkhorse.com/Blog/3301/new-hellboy-omnibus-boxed-set-and-dark-horse-direct-fine-art-print|title=New Hellboy Omnibus Boxed Set and Dark Horse Direct Fine Art Print|website=Dark Horse Comics}}</ref> == Дүрийн гарал үүсэл == Тамын хүү нь 1944 оны 12 дугаар сарын 23-нд Дэлхий дээр дуудагдсан чөтгөрийн гаралтай амьтан юм. Түүнийг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр [[Нацист Герман]]ы нууцлаг хүчнүүд болон оккультын үйл ажиллагаатай холбоотой зан үйлийн үеэр Дэлхийд авчирсан байдаг. Уг зан үйлийг [[Григорий Распутин]] удирдсан бөгөөд зорилго нь ер бусын хүчийг ашиглан дэлхийн хувь заяанд нөлөөлөх явдал байв. Гэвч Тамын хүүг холбоотны хүчнийхэн олж, [[АНУ]]-ын ер бусын үзэгдлийг судлах байгууллагын хамгаалалтад авчээ. Тэрээр профессор [[Тревор Бруттенхолм]]ын удирдлага дор өсөж, хүн төрөлхтөнтэй хамт амьдрах болсон байна. Тамын хүүгийн жинхэнэ нэр нь Анунг Ун Рама бөгөөд түүний гарал үүсэл, төрөлх мөн чанар нь дэлхийг сүйрүүлэхтэй холбоотой зөгнөлүүдтэй холбогддог. Гэсэн хэдий ч тэрээр өөрийн хувь тавиланг сохроор дагахын оронд хүн төрөлхтнийг хамгаалах замыг сонгодог. == Гадаад төрх ба чадвар == Тамын хүү нь улаан арьстай, том биетэй, эвэртэй, баруун гар нь чулуун мэт хатуу бүтэцтэй дүр юм. Тэрээр эвэрээ ихэвчлэн хөрөөдөж авсан мэт богино хэлбэрээр дүрслэгддэг. Түүний баруун гар нь ''Баруун гарын мөхөл'' ({{lang-en|Right Hand of Doom}}) хэмээн нэрлэгддэг бөгөөд дүрийн гарал үүсэл, дэлхийн хувь заяатай холбоотой чухал үүрэгтэй. Түүний гол чадварууд: * Хэт их биеийн хүч, тэсвэр хатуужил. * Ер бусын амьтад болон чөтгөрүүдтэй тулалдах чадвар. * Шархнаас хурдан эдгэрэх болон удаан хугацаанд амьдрах чадвар. * Домог, хараал, ер бусын үзэгдлийн талаар мэдлэгтэй байх. * Галын зэвсэг болон төрөл бүрийн хэрэгслийг ашиглан мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулах чадвар. Тамын хүүгийн чадвар нь зөвхөн биеийн хүчээр хязгаарлагдахгүй. Түүний түүхэнд өөрийн гарал үүслийг ойлгох, сонголтынхоо төлөө хариуцлага хүлээх, хүн төрөлхтнийг хамгаалах зэрэг сэдэв чухал байр суурь эзэлдэг. == Байгууллага ба хамтрагчид == Тамын хүү нь ''Ер бусын үзэгдлийг судлах, хамгаалах товчоо'' ({{lang-en|Bureau for Paranormal Research and Defense}}, B.P.R.D.)-той хамтран ажилладаг. Уг байгууллага нь ер бусын амьтан, далдын хүч, аюултай үзэгдлийг судалж, хүн төрөлхтөнд учирч болзошгүй аюулаас хамгаалах үүрэгтэй. Түүний хамтрагчдаас дараах дүрүүдийг онцолж болно. * '''[[Эйб Сапиен]]''' — усан орчинд амьдрах чадвартай, ер бусын гарал үүсэлтэй амьтан бөгөөд мөрдөн шалгах ажиллагаанд оролцдог. * '''[[Лиз Шерман]]''' — галын хүчийг удирдах чадвартай эмэгтэй бөгөөд B.P.R.D.-ийн чухал гишүүн. * '''[[Йоханн Краус]]''' — бие махбодын ердийн хэлбэрээс өөр оршихуйтай, ер бусын үзэгдлийг судлах мэргэжилтэн. * '''Тревор Бруттенхолм''' — Тамын хүүг Дэлхийд ирсний дараа хамгаалж, хүмүүжүүлсэн эрдэмтэн. Эдгээр дүрүүд нь ''Hellboy''-ийн ертөнцийг өргөжүүлж, тусдаа комиксийн цуврал болон бусад бүтээлүүдэд гардаг. == Гол зохиолууд == ''Hellboy'' цувралд олон үндсэн зохиол болон богино өгүүллэг багтдаг. Тэдгээрээс: * ''[[Hellboy: Seed of Destruction]]'' — Тамын хүүгийн гарал үүсэл, Распутин болон нацистуудын далдын хүчний үйл ажиллагаатай холбоотой үндсэн үйл явдлыг өгүүлдэг. * ''[[Hellboy: Wake the Devil]]'' — цус сорогчид, эртний нууц болон Тамын хүүгийн хувь тавилантай холбоотой үйл явдлыг харуулдаг. * ''[[Hellboy: The Chained Coffin and Others]]'' — ардын домог, ер бусын амьтад болон харанхуй хүчнүүдтэй холбоотой богино өгүүллэгүүдийг багтаадаг. * ''[[Hellboy: The Wild Hunt]]'' — Британийн домог зүй, аварга биетнүүд болон Тамын хүүгийн гарал үүсэлтэй холбоотой томоохон үйл явдлыг өгүүлдэг. * ''[[Hellboy in Hell]]'' — Тамын хүүгийн тамд очсон үе болон өөрийн хувь тавилантай нүүр тулж буй түүхийг харуулдаг. Эдгээр зохиолд [[Кельтийн домог зүй]], [[Норвегийн домог зүй]], Христийн шашны дүрслэл болон Европын ардын аман зохиолын элементүүдийг ашигласан байдаг. == Кино болон бусад бүтээл == Тамын хүүгийн дүр комиксоос гадна кино, хүүхэлдэйн кино, видео тоглоом болон бусад төрлийн бүтээлд ашиглагдсан. === Уран сайхны кино === * ''[[Тамын хүү (2004 оны кино)|Hellboy]]'' (2004) — найруулагч [[Гильермо дель Торо]]гийн бүтээл бөгөөд Тамын хүүгийн дүрийг [[Рон Перлман]] бүтээсэн. * ''[[Hellboy II: The Golden Army]]'' (2008) — 2004 оны киноны үргэлжлэл бөгөөд Тамын хүү болон түүний хамтрагчдын шинэ адал явдлыг өгүүлдэг. Рон Перлман гол дүрдээ эргэн тоглосон. * ''[[Hellboy (2019 оны кино)|Hellboy]]'' (2019) — шинэ найруулгаар бүтээгдсэн кино бөгөөд гол дүрд [[Дэвид Харбор]] тоглосон. * ''[[Hellboy: The Crooked Man]]'' (2024) — Тамын хүүгийн дүрийг [[Жек Кеси]] бүтээсэн, аймшгийн төрлийн кино. === Хүүхэлдэйн кино === ''Hellboy'' цувралаас сэдэвлэсэн хүүхэлдэйн кинонууд 2006–2007 онд гарсан. Эдгээр бүтээлд комиксийн ер бусын ертөнц, Тамын хүү болон B.P.R.D.-ийн хамтрагчдын адал явдлыг дүрсэлсэн. === Видео тоглоом === Тамын хүүгийн дүрд тулгуурласан видео тоглоомууд мөн бүтээгдсэн. Тэдгээрийн нэг нь [[Konami]]-гийн түгээсэн ''Hellboy: The Science of Evil'' бөгөөд тоглогч Тамын хүүгийн дүрээр дайснуудтай тулалдаж, янз бүрийн даалгавар гүйцэтгэдэг. == Соёлын нөлөө == ''Hellboy'' нь Америкийн комиксийн ертөнц дэх аймшиг, уран зөгнөл болон супер баатрын төрлийг хослуулсан бүтээлүүдийн нэг юм. Майк Миньолагийн өвөрмөц дүрслэл, бараан өнгөний хэрэглээ, домог зүйд тулгуурласан үйл явдал нь цувралын танигдах шинж болжээ. Тамын хүүгийн түүхэнд сайн ба муугийн ялгаа, хувь тавилан ба чөлөөт сонголт, өөрийн гарал үүслийг хүлээн зөвшөөрөх, бусдыг хамгаалах үүрэг зэрэг сэдэв гол байр суурь эзэлдэг. Тэрээр чөтгөрийн гаралтай боловч хүн төрөлхтнийг хамгаалахыг сонгодог нь дүрийн гол зөрчил, хөгжлийн үндэс болдог. ''Hellboy'' цуврал нь комиксийн салбарт олон шагнал хүртсэн бөгөөд Dark Horse Comics-ийн хамгийн танигдсан бүтээлүүдийн нэг болж, олон улсын уншигчдын дунд нэр хүндтэй болсон.<ref>{{Cite web|url=https://www.darkhorse.com/Hellboy/Browse|title=Hellboy and B.P.R.D. comics|website=Dark Horse Comics|access-date=2026-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606154603/https://www.darkhorse.com/Hellboy/Browse|archive-date=2023-06-06|url-status=dead}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == {{commonscat}} * {{official website|https://www.hellboy.com/}} * [https://web.archive.org/web/20180819060854/https://www.darkhorse.com/Zones/Hellboy ''Тамын хүү'' — Dark Horse Comics] * [https://digital.darkhorse.com/series/29/hellboy ''Hellboy'' цахим комикс — Dark Horse Digital] * {{imdb title|0167190|Hellboy}} * {{imdb title|0411477|Hellboy II: The Golden Army}} [[Ангилал:1993 онд танилцуулагдсан дүр]] [[Ангилал:АНУ-ын комиксийн дүр]] [[Ангилал:Dark Horse Comics]] [[Ангилал:Уран зөгнөлт комикс]] [[Ангилал:Аймшгийн комикс]] [[Ангилал:Супер баатрын комиксийн дүр]] rhzsqsl99vrup4m7opn6hpoe70ea876 0 40778 874179 783558 2026-10-24T21:16:11Z CommonsDelinker 211 [[File:Bcoulomb.png]]-г [[File:Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just 874179 wikitext text/x-wiki [[File:Charles de Coulomb.png|thumb|right|[[Ипполит Леконт]]ийн зурсан хөрөг.]] '''Шарль Огюстен де Кулон''' ({{lang-fr|Charles-Augustin de Coulomb}}, * [[1736]] оны [[6 сарын 14|зургаадугаар сарын 14]]-нд [[Ангулем]]д; † [[1806]] оны [[8 сарын 23|наймдугаар сарын 23]]-нд [[Парис]]т) — [[Франц]]ын нэрт [[Цэрэг|цэргийн]] [[инженер]], [[физик]]ч, [[цахилгаан статик]]ийг үндэслэгч юм. ==Намтар== Кулон 25 настайдаа [[Парис]]ын цэргийн [[инженерийн сургууль]] төгсөж насан туршдаа [[арми]]д алба хаахдаа физикийн [[шинжлэх ухаан]]ыг сонирхож нөр их хөдөлмөрлөсний дүнд хэд хэдэн шинэ нээлт хийжээ.<ref name="Л.Түдэв 1988 279">{{cite book|author=Л.Түдэв |title=Хүүхэд залуучуудын нэвтэрхий толь III|url=|year= 1988|publisher|isbn=|page=279}}</ref> Кулон [[Торгон утас|торгон]] болон [[Металл утас|металл]] утсыг эрчилж шинж чанарыг нь судлан, [[Уян харимхай биеийн мушгиралтын хууль|уян харимхай биеийн мушгиралтын хуулийг]] гаргахын сацуу [[Биеийн өнхрөх, гулсах үеийн үрэлтийн хууль|биеийн өнхрөх, гулсах үеийн үрэлтийн хуулийг]] гаргажээ. Цаашид [[цахилгаан]]ы шинж чанарыг судлахад анхаарлаа хандуулж, [[1785]] онд өөрийн зохион бүтээсэн багажийг ашиглан туршилт хийсээр [[Цахилгаан статикийн хууль|цахилгаан статикийн үндсэн хуулийг]] нээжээ. Энэ нь хожим "[[Кулоны хууль]]" хэмээн алдаршсан юм. [[File:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|thumb|200px|right|Кулоны [[мушгиралтын дүүжин]].]] Тэрээр бас [[бодис]]ын [[соронзон]], [[соронзлогдох чанар]]ын талаар таамаглал дэвшүүлж, улмаар соронзлогдох [[процесс]]т тухайн бодисын [[молекул]]ууд туйлширдаг гэсэн чухал дүгнэлт хийсэн байна. Кулон соронзон хэмжигч багаж [[магнетометр]] (1785) зохион бүтээснээс гадна [[шингэн]]ий үрэлтийг түүний дотор хийсэн [[дүүжин]]гийн хэлбэлзлийн сааралтаар тодорхойлох, хэлбэлзлийн хурдаас хэрхэн хамаарах талаар олон сонирхолтой туршилт хийж үр дүнд хүрсэн байдаг байна.<ref name="Л.Түдэв 1988 279"/> Нэрт физикч 70 насандаа [[Парис]] хотод нас нөгчсөн бөгөөд алдрыг нь мөнхжүүлж [[Олон улсын нэгжийн систем|Олон улсын хэмжлийн нэгжийн]] (СИ) цахилгааны тоо хэмжээний [[нэгж]]ийг түүний нэрээр нэрлэхийн сацуу [[Эйфелийн цамхаг]]ийн нэг давхарт /<small>нийт 72 алдартны нэрс байршсан байдаг</small>/ сийлжээ. == Цахим холбоос == {{commonscat|Charles Augustin de Coulomb|Шарль Огюстен де Кулон}} * [http://books.google.com/books?id=zGYSAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=Charles+de+coulomb&as_brr=1#PPR3,M2 Онол] (1821) * [http://books.google.com/books?id=w0EAAAAAQAAJ&pg=PR8&dq=Charles+de+coulomb&as_brr=1#PPR2,M2 Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд] (1884) * [http://cnum.cnam.fr/CGI/fpage.cgi?8CA121-1/3/100/416/79/316 Францын үндэсний төв номын сан] Кулоны дурдатгал. ==Эшлэл== {{reflist}} *{{1911}} {{DEFAULTSORT:Кулон, Шарль Огюстен де}} [[Ангилал:18-р зууны физикч]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн анхдагч]] [[Ангилал:Геотехникч]] [[Ангилал:Францын физикч]] [[Ангилал:Цэргийн инженер]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1736 онд төрсөн]] [[Ангилал:1806 онд өнгөрсөн]] swbiy4y6lwoki60jpm5vvweqhe3n0hw 0 45247 874162 871448 2026-10-24T14:06:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874162 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Тьяго |уугуул нэр = Тьяго Кардозо Мендиш |зураг = Tiago Mendes - 01.jpg |хэмжээ = 250px |мэндэлсэн огноо = [[1981]] оны [[5 сарын 2]] |мэндэлсэн газар = [[Португал]], [[Виана-до-Каштело]] |иргэншил = {{Далбаа Португал|20px}} [[Португал]] |өндөр = 183 |жин = 71 |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетико Мадрид]] |дугаар = 5 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1995—1996|{{Далбаа Португал|20px}} [[:en:SC Vianense|Вианезе]]| |1997—1998|{{Далбаа Португал|20px}} Анкора (Прайя)| |1998—1999|{{Далбаа Португал|20px}} [[Брага (хөлбөмбөгийн баг)|Брага]]| }} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1999—2002|{{Далбаа Португал|20px}} [[Брага (хөлбөмбөгийн баг)|Брага]]|62 (4) |2002—2004|{{Далбаа Португал|20px}} [[Бенфика Лиссабон|Бенфика]]|75 (19) |2004—2005|{{Далбаа Англи|20px}} [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|34 (4) |2005—2007|{{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Лион|Лион]]|56 (10) |2007—2011|{{Далбаа Итали|20px}} [[Ювентус]]|42 (0) |2010—2011|{{зээл}}{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|49 (6) |2011—|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|69 (4) }} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2000—2002|{{Далбаа Португал|20px}} Португал|21 (3) |2002—2010|{{Далбаа Португал|20px}} [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португал]]|58 (3) }} |сүүлд шинэчилсэн=2014 оны 6 сарын 2 }} '''Тьяго Кардозо Мендиш''' ({{lang-pt|Tiago Cardoso Mendes}}; [[1981]] оны [[5 сарын 2|тавдугаар сарын 2-нд]] [[Виана-до-Каштело]] [[хот]]од төрсөн), '''Тьяго''' — [[Португал]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Испани]]йн «[[Атлетико Мадрид]]» багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. [[2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|2004 оны Европын дэд аварга]]. == Замнал == Тьяго «[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челситэй]]» гэрээлсэн зургаа дахь португал. [[2004]] оны [[7 сарын 20|долоодугаар сарын 20-нд]] 15 сая еврогоор элссэн байдаг.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/3930659.stm|title=Tiago set for Chelsea bow|publisher=[[BBC Sport]]|date=18 August 2004|accessdate=21 April 2010}}</ref> Анх [[8 сарын 24|наймдугаар сарын 24-нд]] «[[Кристал Пэлас|Кристал Пэласийн]]» эсрэг гараалан-гоолдсон.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/3577056.stm|title=C Palace 0–2 Chelsea|publisher=BBC Sport|date=24 August 2004|accessdate=8 September 2009}}</ref> [[2005]] оны наймдугаар сарын сүүлээр «[[Олимпик Лион|Лионд]]» 10.1 {{comment|саяар|еврогоор}} элсэж, дөрвөн жилээр гэрээлсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/sport/2005/0823/tiago.html|title=Tiago set to complete Lyon transfer|publisher=[[Raidió Teilifís Éireann]]|date=23 August 2005|accessdate=2 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4191128.stm|title=Lyon conclude Tiago's £6.82m move|publisher=BBC Sport|date=27 August 2005|accessdate=2 June 2008}}</ref> [[2007]] оны [[6 сарын 17|зургаадугаар сарын 21-нд]] «[[Ювентус|Ювентуст]]» 13 саяар элссэн. Тьяго тус багт ганц ч гоол оруулаагүй.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=538789.html|title=Juventus sign Tiago and Almiron|publisher=FIFA.com|date=22 June 2007|accessdate=2 June 2008|archive-date=20 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080520181400/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=538789.html|url-status=dead}}</ref> Тьяго «[[Атлетико Мадрид|Атлетико Мадридтай]]» [[2010]] оны [[1 сарын 8|нэгдүгээр сарын 8-нд]] нэг жилийн зээлийн гэрээ байгуулж,<ref>{{cite news|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2010/01/08-50446/Juve%2C+|title=Juve, è ufficiale: Tiago in prestito all'Atletico Madrid|trans_title=It's official: Tiago loaned to Atlético|publisher=[[Tuttosport]]|language=Italian|date=8 January 2010|access-date=2 Есдүгээр сар 2014|archive-date=27 Тавдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527213236/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2010/01/08-50446/Juve,+|url-status=dead}}</ref> [[2011]] оны [[7 сарын 20|долоодугаар сарын 20-нд]] {{comment|жинхэлсэн|2 жилийн гэрээгээр}}.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/935917/ex-juventus-tiago-seals-move-to-atletico-madrid?cc=5739|title=Tiago joins Atletico Madrid|publisher=ESPN Soccernet|date=20 July 2011|accessdate=20 July 2011|archive-date=26 Аравдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026114316/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/935917/ex-juventus-tiago-seals-move-to-atletico-madrid?cc=5739|url-status=dead}}</ref> Тэр [[1 сарын 21|нэгдүгээр сарын 21-нд]] «[[Сельта (хөлбөмбөгийн баг)|Сельтагийн]]» (1:1) эсрэг [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомд]] гоолдож, гурван улирал гоолдоогүй бараан үзүүлэлтээ цэглэсэн.<ref>[http://www.marca.com/2010/01/22/futbol/copa_rey/1264114819.html El Atlético vuelve a arriesgar la Copa (Atlético risks Cup again)]; [[Marca (newspaper)|Marca]], 22 January 2010 {{es icon}}</ref><ref>[http://www.mundodeportivo.com/20100128/0-1-un-gol-de-forlan-mete-al-atletico-en-semifinales_53880452295.html 0–1: Un gol de Forlán mete al Atlético en semifinales (0–1: Forlán goal sends Atlético to semifinals)]; [[El Mundo Deportivo (newspaper)|El Mundo Deportivo]], 28 January 2010 {{es icon}}</ref> [[2014]] оны [[7 сарын 21|долоодугаар сарын 21-нд]] гэрээгээ хоёр жилээр сунгасан.<ref>{{cite web|url=http://en.clubatleticodemadrid.com/noticias/siqueira-im-happy-to-debut-with-atletico|title=Tiago signs for two seasons|work=[[Atlético Madrid]]|date=21 July 2014|accessdate=29 July 2014|archive-date=6 Гуравдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306224722/http://en.clubatleticodemadrid.com/noticias/siqueira-im-happy-to-debut-with-atletico|url-status=dead}}</ref> == Шигшээ == [[2002]] оны арваннэгдүгээр сард [[Шотландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Шотландын]] эсрэг [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португалын шигшээд]] анх гараалсан Тьяго Мендиш [[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2010 оны ДАШТ-д]] [[Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ|Хойд Солонгосын]] (7:0) хаалганд хоёр гоолдсон билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2010/06/22/sports/soccer/22portugalgame.html|title=Portugal pours it on in second half|publisher=[[The New York Times]]|date=21 June 2010|accessdate=4 January 2013}}</ref> == Амжилт == {{Далбаа Португал|20px}} «'''Бенфика'''» * [[Португалын хөлбөмбөгийн цом|Португалын цомын]] эзэн ('''1'''): 2004 * '''Нийт: 1 цом''' {{Далбаа Англи|20px}} «'''Челси'''» * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн аварга]] ('''1'''): [[2004/2005 оны Английн хөлбөмбөгийн лиг|2004/05]] * [[Хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цомын]] эзэн ('''1'''): 2005 * [[Английн хөлбөмбөгийн супер цом|Английн супер цомын]] эзэн ('''1'''): 2005 * '''Нийт: 3 цом''' {{Далбаа Франц|20px}} «'''Лион'''» * [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Лига 1-ийн]] аварга ('''2'''): [[2005/2006 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2005/06]], [[2006/2007 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2006/07]] * [[Францын хөлбөмбөгийн супер цом|Францын супер цомын]] эзэн ('''2'''): 2005, 2006 * '''Нийт: 4 цом''' {{Далбаа Испани|20px}} «'''Атлетико Мадрид'''» * [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Испанийн аварга]] ('''1'''): [[2013/2014 оны Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|2013/14]] * [[УЕФА Европа лиг]]ийн түрүү ('''2'''): [[2009/2010 оны УЕФА Европа лиг|2010]], [[2011/2012 оны УЕФА Европа лиг|2012]] * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] эзэн ('''1'''): 2013 * '''Нийт: 4 цом''' == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гаднын холбоос == * {{soccerbase|34028}} * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=187199/index.html Профайл - ''Fifa.com''] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20250123173215/https://rus.worldfootball.net/player_summary/tiago_3/ Профайл - ''Worldfootball.net''] {{ref-en}} * [http://www.football-lineups.com/footballer/1112/ Профайл - ''Football-lineups.com''] {{ref-en}} * [http://www.transfermarkt.de/jumplist/profil/spieler/8538 Профайл - ''Transfermarkt.de''] {{ref-de}} {{Portugal-footy-bio-stub}} {{Атлетико Мадрид багийн бүрэлдэхүүн}} {{2004 оны ЕАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Тьяго, Мендиш}} [[Ангилал:Португалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Португалын хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Спортинг Брага багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бенфика Лиссабон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Олимпик Лион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ювентус багийн тоглогч]] [[Ангилал:Атлетико Мадрид багийн тоглогч]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Португалчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] mof2201fpyfkiz96t29accwfglcwfat 0 47391 874171 827536 2026-10-24T16:32:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874171 wikitext text/x-wiki [[ Зураг:O-ring collection.jpg | thumb | 300px | Төрөл бүрийн диаметр бүхий О-Цагираг резин |Төрөл бүрийн диаметр бүхий О-Цагираг резин ]] [[ Зураг:O-Rings Assorted.jpg | thumb | 300px | Олон төрлийн О-Цагираг резин | Олон төрлийн О-Цагираг резин ]] '''Цагираг хэлбэрт жийрэг''' резин (О-Цагираг гэж бас нэрлэдэг) нь цагираг хэлбэртэй жийрэглэх зориулалт бүхий резинэн эд анги юм. О-Цагираг гэдэг нэр нь түүний бөөрөнхий буюу цагираг хэлбэрийн хөндлөн огтлолоос хамааран бий болсон нэршил юм. О-Цагираг нь олон улсын техникийн стандарт [[ISO]] 3601 стандартчилагдсан. Германд энд жийрэг резин нь DIN ISO 3601 гэсэн стандартын дагуу үйлдвэрлэгддэг. == Үйлдвэрлэлт == Энэ төрлийн жийрэг резин үйлдвэрлэх нь түүний энгийн бөөрөнхий хийцээс шалтгаалан үйлдвэрлэх ажиллагаа их хялбар. Үйлдвэрлэх тоо хэмжээ бага үед түүнийг шахаж цутгах (''Injection Moulding'') машинаар гүйцэтгэх ба хэрэв өндөр өртөг бүхий резин хэрэглэх бол түүнийг даралтаар хэвлэх (''Compression Moulding'') машин хэрэглэдэг. Ашиглалтын нөхцөл болон шаардлагаас хамааран ( Жишээ нь: төрөл бүрийн тос, хүчил, халуун, вакуум битүүмжлэл, эсвэл өөx гэх мэт) өөр өөр төрлийн материалаар жишээлбэл: төрөл бүрийн каучук, полиэтилен эсвэл политетрафлоурэтилен-ээр хийдэг. Зарим тохиолдолд металлаар ч хийдэг ба энэ харьцангуй цөөн тохиолддог (жишээ нь: цөмийн реакторт хэрэглэх жийрэг эсвэл өндөр температурын ажиллаx сувгийн систем гэх мэт). == Ажиллагааны үндсэн зарчим== Цагираг хэлбэрийн хөндлөн огтлолоос хамааран О-Цагираг өөрийн тэнхлэгийн дагуу (axial) мөн босоо тэнхлэг дагуу (radial) жийрэглэх үүрэгтэй. О-цагираг резинийг угсрах явцад шахалтаас шалгаалан түүний дээрх чиглэлд жийрэглэх үүргийг гүйцэтгэдэг. Хэр сайн жийрэг болох нь анхны шахалт (угсраx үеийн шаxалт) болон дараагийн системийн даралт (жишээ таглаад боолтоор боох)-ын хүчнээс хамаарна. Тиймээс жийрэг болох хэсэгт тооцоолсоноос илүү даралттай байна гэсэн үг. == Хэрэглээ== [[ Зураг:O-Ring CAD-Skizze.jpg | thumb | 300px | О-Цагираг резиний динамик хэрэглээний жишээ (Зүсэлт хийсэн бүдүүвч зураг) болох хөндлөн огтлолын зураг. | О-Цагираг резиний динамик хэрэглээний жишээ (Зүсэлт хийсэн бүдүүвч зураг) болох хөндлөн огтлолын зураг. ]] О-цагираг резинийг бүх техникийн салбарт хэрэглэx ба ялангуяа авто болон машин үйлдвэрлэлийн салбарт өргөн хэмжээгээр хэрэглэдэг. Жишээлбэл гэр ахуйд гэхэд усны цоргонд угсарсан байдаг. Ихэнx тохиолдолд статик жийрэг болгон хэрэглэнэ. Статик хэрэглээний жийргийг дотор нь тэнхлэгийн дагуу (axial)-статик мөн босоо тэнхлэг дагуу (radial)-статик жийрэг хэмээн хоёр ангилж авч үздэг. Эхний тохиолдлын жишээ гэвэл цилиндрийн жийрэг резин эсвэл усны хоолойн жийрэг резин орно. Дараагийн тохиолдол буюу босоо тэнхлэг дагуу (radial)-статик жийрэгт төмөр хавтангуудын хооорндын жийрэг гэх мэт. == Стандарт хэмжээс== О-цагираг резин нь үндсэн хэмжээс нь " Дотор талын диаметр x Хөндлөн огтлол талбай", жишээлбэл 10 x 1,0 мм. О-цагираг резинийг янз бүрийн диаметртэйгээр стандартлан үйлдвэрлэдэг. Үүнд хөндлөн огтлол талбайн хэмжээ (цагираг материалын хөндлөн огтлол) 0,35 мм - 40,00 мм хүртэл байж болно. Хамгийн жижиг хэмжээтэй жийрэг резинийг Швецарийн цагны үйлдвэрт хэрэглэдэг ба түүний хэмжээс нь 0,7 x 0,2 мм-н хэмжээтэй байна. Дотор талын диаметр нь хэрэглээнээсээ хамаарч метрийн хэмжээстэй ч байж болдог (цэвэр, бохир усны хоолойн жийрэг). Хамгийн том хэмжээстэй цагираг резинийг сансар судлалын дуран болон атомын цахилгаан станцын цөмийн реакторт хэрэглэдэг бөгөөд тэдгээрийн дотор талын диаметр нь 10 метр гаран байдаг. Германы DIN 3771-1:1984-12 гэсэн стандартаар дотор талын диаметрийн хэмжээс 1,8 мм - 17 мм хүртэл хөндлөн огтлолын талбай 1,8 мм-ийн хэмжээстэй. Хэрэглээнээс хамаарч дотоод диаметрийн шатлалын жишээ 6,0 / 6,3 / 6,7 / 6,9 / 7,1 / 7,5 мм. 14,00-38,7 мм гэсэн хэсэгт цагираг материалын хөндлөл огтлол 2,65 мм хэмжээтэй, 18-200 мм хэсэгт 3,55 мм цаашлаад 670 x 7 мм хүртэл байна. == Гадаад холбоос == {{Commonscat|O-rings|O-Ringe}} * [http://www.zrunek.at/viton-fkm-fpm-fluorelastomere/download/Elastomer-Bestaendigkeitsliste.pdf О-Цагираг резиний материал, шинж чанар болон тэсвэрлах чадварын каталог (герман)] (PDF-Datei; 578 kB) * [https://web.archive.org/web/20140427030028/http://www.parker.com/literature/O-Ring%20Division%20-%20Europe/O-Ring%20Division-Europe%20-%20Literature/Catalog_O-Ring-Handbook_ODE5705-DE-GB_0704.pdf О-Цагираг резиний гарын авлага (герман) Fa. Parker] (PDF-Datei, 214 Seiten, 10,6 MB) * [https://web.archive.org/web/20150319180338/http://www.cog.de/fileadmin/downloads/COG_O-Ring_1x1.pdf О-Цагираг резиний шинж чанарын каталог (герман) Fa. C. Otto Gehrckens] (PDF; 1,3&nbsp;MB) * [http://www.mybeuth.de/cmd%3Bjsessionid=B510FDD4D38C1C8425ABE48CDB7EF333.1?workflowname=infoInstantdownload&customerid=&docname=1631803&orgdocname=&contextid=mybeuth&servicerefname=beuth&LoginName=&ixos=toc О-Цагираг резиний германы стандартын агуулга DIN ISO 3601-1:2010-08 Beuth-Verlag] * [http://www.mybeuth.de/cmd%3Bjsessionid=B510FDD4D38C1C8425ABE48CDB7EF333.1?workflowname=infoInstantdownload&customerid=&docname=1631804&orgdocname=&contextid=mybeuth&servicerefname=beuth&LoginName=&ixos=toc О-Цагираг резиний германы стандартын агуулга DIN ISO 3601-2:2010-08 Beuth-Verlag] * [http://www.mybeuth.de/cmd%3Bjsessionid=B510FDD4D38C1C8425ABE48CDB7EF333.1?workflowname=infoInstantdownload&customerid=&docname=1631805&orgdocname=&contextid=mybeuth&servicerefname=beuth&LoginName=&ixos=toc О-Цагираг резиний германы стандартын агуулга DIN ISO 3601-3:2010-08 Beuth-Verlag] * [http://www.mybeuth.de/cmd%3Bjsessionid=B510FDD4D38C1C8425ABE48CDB7EF333.1?workflowname=infoInstantdownload&customerid=&docname=1631806&orgdocname=&contextid=mybeuth&servicerefname=beuth&LoginName=&ixos=toc О-Цагираг резиний германы стандартын агуулга DIN ISO 3601-4:2010-08 Beuth-Verlag] [[Ангилал:Машины эд хэсэг]] 6c6v1k9odyuixc1h01d8ns07dk512sg 0 63340 874186 791532 2026-10-25T11:12:29Z ~2026-56907-76 108532 Made an update 874186 wikitext text/x-wiki '''Монгол цаг тооллын арван хоёр цаг''' '''Монгол цаг тооллын арван хоёр цаг''' нь хоногийн хугацааг арван хоёр хэсэгт хуваан, хэсэг бүрийг арван хоёр жилийн амьтны нэрээр нэрлэдэг уламжлалт цагийн хуваарь юм. Үүнд хулгана, үхэр, бар, туулай, луу, могой, морь, хонь, бич, тахиа, нохой, гахай гэсэн арван хоёр амьтны нэрийг ашиглана. Эдгээр цаг нь тус бүр ойролцоогоор хоёр цагийн хугацааг хамрах бөгөөд хоногийн тодорхой үеийг байгалийн үзэгдэл, нарны хөдөлгөөн, гэрэл гэгээний өөрчлөлттэй холбон нэрлэдэг уламжлалтай. '''Цагийн хуваарь''' Монгол уламжлалт цагийн хуваарийг дараах байдлаар үзүүлж болно. <nowiki>{| class=“wikitable sortable”</nowiki> <nowiki>! №</nowiki> <nowiki>! Цагийн нэр</nowiki> <nowiki>! Цагийн хуваарь</nowiki> {| class="wikitable" | valign="middle" |'''! Уламжлалт тодорхойлолт''' |- | valign="middle" |1 |- | valign="middle" |‘’‘Хулгана цаг’’’ |- | valign="middle" |23:40–01:40 |- | valign="middle" |Шөнө дөл |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |2 |- | valign="middle" |‘’‘Үхэр цаг’’’ |- | valign="middle" |01:40–03:40 |- | valign="middle" |Шөнө дөл хэлбийх |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |3 |- | valign="middle" |‘’‘Бар цаг’’’ |- | valign="middle" |03:40–05:40 |- | valign="middle" |Гэгээ шарлах |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |4 |- | valign="middle" |‘’‘Туулай цаг’’’ |- | valign="middle" |05:40–07:40 |- | valign="middle" |Үүр цайх |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |5 |- | valign="middle" |‘’‘Луу цаг’’’ |- | valign="middle" |07:40–09:40 |- | valign="middle" |Нар мандах |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |6 |- | valign="middle" |‘’‘Могой цаг’’’ |- | valign="middle" |09:40–11:40 |- | valign="middle" |Нар хөөрөх |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |7 |- | valign="middle" |‘’‘Морь цаг’’’ |- | valign="middle" |11:40–13:40 |- | valign="middle" |Үд дунд |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |8 |- | valign="middle" |‘’‘Хонь цаг’’’ |- | valign="middle" |13:40–15:40 |- | valign="middle" |Үд хэвийх |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |9 |- | valign="middle" |‘’‘Бич цаг’’’ |- | valign="middle" |15:40–17:40 |- | valign="middle" |Нар гудайх |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |10 |- | valign="middle" |‘’‘Тахиа цаг’’’ |- | valign="middle" |17:40–19:40 |- | valign="middle" |Нар жаргах |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |11 |- | valign="middle" |‘’‘Нохой цаг’’’ |- | valign="middle" |19:40–21:40 |- | valign="middle" |Үдэш |- | valign="middle" |- |- | valign="middle" |12 |- | valign="middle" |‘’‘Гахай цаг’’’ |- | valign="middle" |21:40–23:40 |- | valign="middle" |Харуй бүрий болох, одод түгэх |- | valign="middle" |} |} '''Арван хоёр цагийн тайлбар''' '''1. Хулгана цаг''' '''Хугацаа:''' 23:40–01:40 Хулгана цаг нь шөнийн сүүлчийн хэсэг бус, харин шөнө дундах үеийг хамардаг. Арван хоёр цагийн уламжлалт дараалалд хоногийн эхний цагт тооцогддог. '''2. Үхэр цаг''' '''Хугацаа:''' 01:40–03:40 Үхэр цаг нь шөнө дундаас хойших, үүр цайхаас өмнөх үе юм. Энэ үед орчны гэрэл хараахан нэмэгдээгүй байдаг. '''3. Бар цаг''' '''Хугацаа:''' 03:40–05:40 Бар цагийг үүрийн гэгээ татаж, тэнгэрийн хаяа цайж эхлэх үетэй холбон тайлбарладаг. Гэвч гэрэл гэгээ орох бодит хугацаа нь улирал, газар нутгаас шалтгаалан өөрчлөгдөнө. '''4. Туулай цаг''' '''Хугацаа:''' 05:40–07:40 Туулай цаг нь үүр цайж, шөнийн харанхуй сарних үетэй холбогдоно. Энэ үеэр нар мандахаас өмнө эсвэл нар мандсаны дараах өглөөний цаг таарч болно. '''5. Луу цаг''' '''Хугацаа:''' 07:40–09:40 Луу цаг нь өглөөний нар мандсан хойших үеийг илэрхийлдэг. Өдөр тутмын амьдралын хувьд өглөөний ажил, хөдөлгөөн идэвхжих цагтай давхцана. '''6. Могой цаг''' '''Хугацаа:''' 09:40–11:40 Могой цаг нь өглөөний сүүлч, үд дунд ойртож буй үе юм. Нар тэнгэрт дээшилж, өдрийн гэрэл нэмэгдсэн байдаг. '''7. Морь цаг''' '''Хугацаа:''' 11:40–13:40 Морь цаг нь үд дундын үеийг хамардаг. Нар өдрийн хамгийн өндөр байрлалд ойртох бөгөөд бодит нарны үд нь газарзүйн байршил болон улирлаас хамаарна. '''8. Хонь цаг''' '''Хугацаа:''' 13:40–15:40 Хонь цаг нь үдээс хойших эхний хэсэг юм. Энэ үеэс өдрийн үлдсэн хугацаа аажмаар багасна. '''9. Бич цаг''' '''Хугацаа:''' 15:40–17:40 Бич цаг нь нар гудайж, үдээс хойших цаг оройн үе рүү шилжих хугацаатай холбогдоно. '''10. Тахиа цаг''' '''Хугацаа:''' 17:40–19:40 Тахиа цаг нь оройн үе, нар жаргах орчимтой холбогддог. Нар жаргах бодит цаг нь улирал болон газар нутгаас хамаарч өөрчлөгдөнө. '''11. Нохой цаг''' '''Хугацаа:''' 19:40–21:40 Нохой цаг нь үдшийн үеийг илэрхийлнэ. Энэ үед өдрийн гэрэл багасаж, харанхуй бүрэн тогтсон байх нь элбэг. '''12. Гахай цаг''' '''Хугацаа:''' 21:40–23:40 Гахай цаг нь шөнийн эхэн хэсгийг хамардаг. Тэнгэр харанхуйлж, одод үзэгдэх үетэй холбон тайлбарладаг бөгөөд дараагийн хулгана цаг эхэлснээр арван хоёр цагийн мөчлөг дахин үргэлжилнэ. '''Цагийн хуваарийн онцлог''' Монгол уламжлалт арван хоёр цагийн тогтолцоо нь хоногийг амьтдын нэрээр ялган нэрлэдгээрээ онцлогтой. Эдгээр нэр нь дорнын арван хоёр жилийн амьтдын дараалалтай ижил бөгөөд цаг хугацааг нэрлэх, өдөр тутмын амьдрал болон уламжлалт цаг тоололд хэрэглэх боломжтой. Гэхдээ уламжлалт цагийн нэрийг нар мандах, жаргах зэрэг байгалийн үзэгдэлтэй холбон тайлбарлахдаа тухайн газрын газарзүйн байрлал, улирлын өөрчлөлтийг харгалзах шаардлагатай. Мөн энд үзүүлсэн 23:40–01:40 гэх мэт минутын нарийвчлалтай хуваарь нь тодорхой нэг уламжлалт тайлбар бөгөөд Монголын бүх түүхэн цаг тоололд ижил байдлаар хэрэглэгдэж байсан гэж үзэхийн тулд найдвартай эх сурвалжаар баталгаажуулах шаардлагатай. '''Мөн үзэх''' * [[Монгол цаг тоолол]] '''Эх сурвалж''' * Монголын уламжлалт цаг тооллын талаархи эрдэм шинжилгээний бүтээл, түүхэн эх сурвалж болон холбогдох судалгааг нэмнэ. * [[Ангилал:Цаг]] [[Ангилал:Цагалбарын систем]] 4tmjg94b7xarapnnv2kniyzh5lz7lfz 874187 874186 2026-10-25T11:20:11Z Kuzopedia 108533 Made an update 874187 wikitext text/x-wiki == Цагийн хуваарь == Монгол уламжлалт цагийн хуваарийг дараах байдлаар үзүүлж болно. * ‘’‘Хулгана цаг’’’ — шөнө дөл, ‘’‘23:40–01:40’’’ * ‘’‘Үхэр цаг’’’ — шөнө дөл хэлбийх, ‘’‘01:40–03:40’’’ * ‘’‘Бар цаг’’’ — гэгээ шарлах, ‘’‘03:40–05:40’’’ * ‘’‘Туулай цаг’’’ — үүр цайх, ‘’‘05:40–07:40’’’ * ‘’‘Луу цаг’’’ — нар мандах, ‘’‘07:40–09:40’’’ * ‘’‘Могой цаг’’’ — нар хөөрөх, ‘’‘09:40–11:40’’’ * ‘’‘Морь цаг’’’ — үд дунд, ‘’‘11:40–13:40’’’ * ‘’‘Хонь цаг’’’ — үд хэвийх, ‘’‘13:40–15:40’’’ * ‘’‘Бич цаг’’’ — нар гудайх, ‘’‘15:40–17:40’’’ * ‘’‘Тахиа цаг’’’ — нар жаргах, ‘’‘17:40–19:40’’’ * ‘’‘Нохой цаг’’’ — үдэш, ‘’‘19:40–21:40’’’ * ‘’‘Гахай цаг’’’ — харуй бүрий болох, одод түгэх, ‘’‘21:40–23:40’’’ * [[Ангилал:Цаг]] [[Ангилал:Цагалбарын систем]] 7tfczekb9y7k31zsv9oj1h9sgs4k3bg 874188 874187 2026-10-25T11:24:07Z Kuzopedia 108533 Made an update fix 874188 wikitext text/x-wiki == Цагийн хуваарь == Монгол уламжлалт цагийн хуваарь: * Хулгана цаг — шөнө дөл, 23:40–01:40 * Үхэр цаг — шөнө дөл хэлбийх, 01:40–03:40 * Бар цаг — гэгээ шарлах, 03:40–05:40 * Туулай цаг — үүр цайх, 05:40–07:40 * Луу цаг — нар мандах, 07:40–09:40 * Могой цаг — нар хөөрөх, 09:40–11:40 * Морь цаг — үд дунд, 11:40–13:40 * Хонь цаг — үд хэвийх, 13:40–15:40 * Бич цаг — нар гудайх, 15:40–17:40 * Тахиа цаг — нар жаргах, 17:40–19:40 * Нохой цаг — үдэш, 19:40–21:40 * Гахай цаг — харуй бүрий болох, одод түгэх, 21:40–23:40 [[Ангилал:Цаг]] [[Ангилал:Цагалбарын систем]] djkjhep02keayv1ds7ta6w9uoyzeat3 0 66614 874164 873778 2026-10-24T14:40:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874164 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco 0 85866 874176 853809 2026-10-24T20:22:34Z CommonsDelinker 211 Eddie_Irvine_after_the_1999_Australian_Grand_Prix.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Captain-tucker|Captain-tucker]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Not own work, copyright belongs to Alamy https://www.alamy.com/e 874176 wikitext text/x-wiki {{short description|Авто уралдаанч (1965 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Эдди Ирвайн | native_name = Eddie Irvine | image = | caption = Ирвайн [[1999 оны Австралийн гран-при]]д | birth_name = Эдди Ирвайн бага | birth_date = {{birth date and age|1965|11|10}} | birth_place = [[Ньютаунардс]], Доун хошуу, Умард Ирланд | children = 1 | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | years = {{F1|1993}}–{{F1|2002}} | teams = [[Жордан Гран При|Жордан]], [[Скудериа Феррари|Феррари]], [[Ягуар Расинг|Ягуар]] | races = 148 (145 гараа) | championships = 0 | wins = 4 | podiums = 26 | poles = 0 | fastest_laps = 1 | points = 191 | first_race = [[1993 оны Японы гран-при]] | first_win = [[1999 оны Австралийн гран-при]] | last_win = [[1999 оны Малайзын гран-при]] | last_race = [[2002 оны Японы гран-при]] }} }} '''Эдмүнд „Эдди“ Ирвайн бага''' (''[[Англи хэл|англ.]] Eddie Irvine'', * [[1965 он]]ы [[11 сарын 10|11-р сарын 10-нд]] [[Ньютаунардс]], [[Умард Ирланд]]) нь [[Англи]]йн авто уралдааны жолооч юм. Тэрбээр 1993 оноос эхлэн 2002 оныг хүртэл моторт спротын хамгийн дээд зэрэглэл болох [[Формула-1|Формула Нэгд]] уралдаж байгаад [[1999 оны Формула-1|1999 оны]] дэлхийн аваргын улирлаар хоёрдугаар байранд орж байв. == Тамирчны гараа == Ирвайн 1983 онд ирландын [[Формула Форд]]од оролцож эхэлснээр түүний авто уралдаанчийн гараа эхлэв. 1985 онд тэрбээр британийн Формула Форд, 1988 онд британийн [[Формула 3]]-т уралдаж байгаад, 1989 оноос эхлэн япон болон европын [[Формула 3000]] дэвшин орсон байна. Түүний Формула 1-ийн анхны их шан уралдаан нь [[1993 оны Формула-1|1993 оны]] аравдугаар сард явагдсан [[1993 оны Японы гран-при|Японы их шан]]д Жордан багаас оролцжээ. Бороотой, тогтворгүй цаг агаартай байсан энэ уралдаанд тэр Формула 3000 уралдаж байсан туршлагаа ашиглан, бүтэн тойрсон [[Айртон Сенна]]г буцаан гүйцэж түрүүлсэн ба уралдааны төгсгөлд 6-р байранд орон дуусгасан байна. == Статистик == === Формула 1-ийн ДАШТ-ний статистик=== {| class="wikitable" style="width:100%" |- class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%" ! style="width:4.5em"| Улирал ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;" | х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтад |- align="center" | '''[[1993 оны Формула-1|1993]]''' | [[Жордан Гран При|Сасоль Жордан]] | [[Жордан 193]] | [[Брайан Харт|Харт 3.5 V10]] | 2 | − | − | − | − | − | 1 | '''22.''' |- align="center" | '''[[1994 оны Формула-1|1994]]''' | Сасоль Жордан | [[Жордан 194]] | Харт 3.5 V10 | 12 | − | − | − | − | − | 6 | '''16.''' |- align="center" | '''[[1995 оны Формула-1|1995]]''' | Тотал Жордан Пежо | [[Жордан 195]] | [[Пежо|Пежо 3.0 V10]] | 17 | − | − | 1 | − | − | 10 | '''12.''' |- align="center" | '''[[1996 оны Формула-1|1996]]''' | [[Скудериа Феррари]] | [[Феррари F310]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | − | − | 1 | − | − | 11 | '''10.''' |- align="center" | '''[[1997 оны Формула-1|1997]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F310|Феррари F310B]] | Феррари 3.0 V10 | 17 | − | 1 | 4 | − | − | 24 | '''7.''' |- align="center" | '''[[1998 оны Формула-1|1998]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F300]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | − | 3 | 5 | − | − | 47 | '''4.''' |- align="center" | '''[[1999 оны Формула-1|1999]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F399]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | 4 | 2 | 3 | − | 1 | 74 | bgcolor="#F7F6A8" | '''2.''' |- align="center" | '''[[2000 оны Формула-1|2000]]''' | [[Ягуар Расинг]] | [[Ягуар R1]] | [[Косворт|Косворт 3.0 V10]] | 16 | − | − | − | − | − | 4 | '''13.''' |- align="center" | '''[[2001 оны Формула-1|2001]]''' | Ягуар Расинг | [[Ягуар R2]] | Косворт 3.0 V10 | 17 | − | − | 1 | − | − | 6 | '''12.''' |- align="center" | '''[[2002 оны Формула-1|2002]]''' | Ягуар Расинг | [[Ягуар R3]] | Косворт 3.0 V10 | 17 | − | − | 1 | − | − | 8 | '''9.''' |- class="hintergrundfarbe5" align="center" | colspan="4"| '''Нийт''' ! 146 ! 4 ! 6 ! 16 ! − ! 1 ! 191 | |} ==== Гран при ялалтууд ==== {| width="800px" |- valign="top" | * 1999 {{AUS|1999 оны Австралийн гран-при|Австралийн гран-при}} ([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) * 1999 {{AUT|1999 оны Австрийн гран-при|Австрийн гран-при}} ([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) | * 1999 {{GER|1999 оны Германы гран-при|Германы гран-при}} ([[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхайм]]) * 1999 {{MAS|1999 оны Малайзын гран-при|Малайзын гран-при}} ([[Сепанг олон улсын авто тойруулга|Сепанг]]) |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:2.5em" | 1 ! style="width:2.5em" | 2 ! style="width:2.5em" | 3 ! style="width:2.5em" | 4 ! style="width:2.5em" | 5 ! style="width:2.5em" | 6 ! style="width:2.5em" | 7 ! style="width:2.5em" | 8 ! style="width:2.5em" | 9 ! style="width:2.5em" | 10 ! style="width:2.5em" | 11 ! style="width:2.5em" | 12 ! style="width:2.5em" | 13 ! style="width:2.5em" | 14 ! style="width:2.5em" | 15 ! style="width:2.5em" | 16 ! style="width:2.5em" | 17 |- ! rowspan="2"| [[1993 оны Формула-1|1993]] | {{1993 оны Формула-1}} | |- | | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="#DFFFDF"| 6 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | |- ! rowspan="2"| [[1994 оны Формула-1|1994]] | {{1994 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | <small>EX</small> | <small>EX</small> | <small>EX</small> | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | <small>DNS</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | |- ! rowspan="2"| [[1995 оны Формула-1|1995]] | {{1995 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#CFCFFF"| 11 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> |- ! rowspan="2"| [[1996 оны Формула-1|1996]] | {{1996 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | |- ! rowspan="2"| [[1997 оны Формула-1|1997]] | {{1997 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 16 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 12 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#dfffdf"| 5 |- ! rowspan="2"| [[1998 оны Формула-1|1998]] | {{1998 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | |- ! rowspan="2"| [[1999 оны Формула-1|1999]] | {{1999 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#FFDF9F"| ''3'' | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | |- ! rowspan="2"| [[2000 оны Формула-1|2000]] | {{2000 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#CFCFFF"| 11 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | <small>INJ</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#dfffdf"| 6 |- ! rowspan="2"| [[2001 оны Формула-1|2001]] | {{2001 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#CFCFFF"| 11 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> |- ! rowspan="2"| [[2002 оны Формула-1|2002]] | {{2002 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#CFCFFF"| 9 |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Eddie Irvine|Эдди Ирвайн}} {{DEFAULTSORT:Ирвайн, Эдди}} [[Ангилал:Их Британийн Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Формула-3000 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аваргын нисгэгч]] [[Ангилал:Умард Ирландчууд]] [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] bo45enxislsc9lhgwvoo6whhxfjqllj 0 103269 874169 837928 2026-10-24T16:04:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874169 wikitext text/x-wiki '''Хуурамч мэдээ''' гэдгийг хогон [[мэдээ]], хиймэл-мэдээ, хувилбарт баримт эсвэл булхайт мэдээ гэж нэрлэдэг, [[Уламжлалт мэдээллийн хэрэгсэл|уламжлалт мэдээллийн хэрэгслүүд]] ([[хэвлэл]], [[өргөн нэвтрүүлэг]]) эсвэл цахим нийгмийн мэдээллийн хэрэгслээр зориудаар дуулиан тарьсан, [[ташаа мэдээлэл]] бүхий булхайт мэдээний хэлбэр юм. Англи хэлээр fake news гэж нэрлэдэг бөгөөд өдгөө Монголын сэтгүүл зүйд Фейк ньюс гэсэн дуудлага үгээр нь ашиглах нь бий. "'''Fake'''" хэмээх англи үгийг хар ярианы өнгө аясыг нь алдагдуулалгүйгээр монголчлох хамгийн оновчтой хувилбар нь “'''Хулхи'''” гэдэгтэй дүйх юм. Хуурамч мэдээ буюу Хулхи мэдээ нь цахим мэдээллийн эрин зуунд улам бүр нэмэгдэж байна. Ташаа мэдээлэл нь гол төлөв нийгмийн сүлжээгээр тардаг, гэхдээ хааяа гол хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гарах нь бий. Тиймээс [[Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим|Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчмын]] есдүгээр зүйлд: "''Буруу ташаа мэдээлэл гаргасан бол засч залруулахын төлөө бололцоотой бүхнийг хийнэ"'' гэж заасан байдаг. АНУ-ын ерөнхийлөгч Доналд Трамп “fake news” гэсэн нэр томьёог сонгон, их төлөв хэрэглэдэг байна. Тэрбээр ''@realDonaldTramp'' хаягаараа “''Хуурамч мэдээлэгчид илүү цагаар ажиллаж байна. Эдийн засаг болон бусад салбарт ихээхэн амжилт гарч байгаа боловч миний талаар сүлжээний 91 хувь нь сөрөг “Fake news” мэдээ, мэдээлэл нийтэлж байгаа талаар дөнгөж сая мэдээлсэн. Бид авлигад автсан хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдтэй ажиллахдаа яагаад ийм идэвхтэй байдаг юм''. 2018.05.18.” хэмээн жиргэж байв. == Мөн үзэх == [[Баримт]] [[Баримт нягтлах нь|Баримт нягтлахуй]] [[Мэдээллийг нягтлахуй (ном)|Мэдээллийг нягтлахуй]] [[Эх сурвалж]] [[Редакторлах зүй]] == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [https://gia.gov.mn/47/item/590 ХУУРАМЧ МЭДЭЭ, ХЭВ ШИНЖ, ҮР ДАГАВАР, НИЙГМИЙН СЭТГЭЛЗҮЙД ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ-1] * [http://ub.life/p/khuuramch-medeelel-taraadag-7-turliin-khun Хуурамч мэдээ тараадаг 7 төрлийн хүн] * [https://web.archive.org/web/20200922210141/http://www.factcheck.mn/a/64 О.Магнай мэдээлэл хийхдээ гурван ташаа мэдээлэл өгөв] * [https://web.archive.org/web/20200804085727/http://www.journalism.mn/a/35407 МОНГОЛЫН СЭТГҮҮЛЧДИЙН ЁС ЗҮЙН ЗАРЧИМ] [[Ангилал:Худал мэдээлэл]] [[Ангилал:Улс төрийн хэллэг]] [[Ангилал:Англи хэллэг]] [[Ангилал:Сэтгүүл зүйн нэр томьёо]] 062slhxdnllu98d1ppsbdjfnmniqddu 0 103270 874161 807622 2026-10-24T13:32:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874161 wikitext text/x-wiki '''Ташаа мэдээлэл''' гэдэг нь хууран мэхлэх зорилгоор зориудаар тараасан хуурамч худал буюу төөрөгдүүлсэн мэдээлэл юм. Монгол Улсын Тагнуулын Ерөнхий Газар нь ташаа мэдээллийг тайлбарлахдаа: '''Ташаа мэдээлэл'''-'''misinformation''''':'' үнэн мэдээллийг ташаа ойлгуулах зорилгоор ашиглах. /үнэн мэдээллийг өөр зорилгоор ашиглаж, буруу дүгнэлтэд хүргэх үйл явц, Зарим тохиолдолд тодорхой санаа, зорилгогүйгээр эндүүрч ташаарснаас үүдсэн мэдээллийн бүрэн бүтэн байдлын доголдлыг хэлэх нь бий/ гэжээ. === '''Ташаа мэдээллийг санамсаргүй түгээх нь''' === [[Сэтгүүлч]], [[хэвлэн нийтлэгч]], хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ташаа мэдээллийг санамсаргүй түгээсэн бол яах вэ? [[Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим|Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчмын]] дараах зүйл заалтын дагууд хариуцлага хүлээнэ. Үүнд: Гуравдугаар зүйлд зааснаар "Бичсэн бүх зүйлийнхээ хариуцлагыг хүлээнэ", есдүгээр зүйлд зааснаар "Буруу ташаа мэдээлэл гаргасан бол засаж залруулахын төлөө бололцоотой бүхнийг хийнэ" буюу залруулга гаргах, уучлалт гуйх юм. [[Баримт нягтлах нь|Баримт нягтлахуй]], тэр дундаа хэвлэлийн өмнөх баримт нягтлахуйг хийж гүйцэтгээгүйгээс сэтгүүлчийн ажил хөдөлмөрт алдаа дутагдал гарч болно. Үүнээс гадна сэтгүүл зүйн эх сурвалжийн дутмаг байдал ч нөлөөлнө. Тухайлбал хамгийн багадаа хоёр сэтгүүл зүйн эх сурвалжийг ашиглах хэрэгтэй байдаг. == Мөн үзэх == * [[Хуурамч мэдээ]] * [[Баримт]] * [[Баримт нягтлах нь]] * [[Редакторлах зүй]] * [[Хэвлэл мэдээллийн зөвлөл|Хэвлэлийн зөвлөл]] * [[Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим|Сэтгүүлчийн ёс зүй]] * [[Суртал ухуулга]] == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20200922210141/http://www.factcheck.mn/a/64 О.Магнай мэдээлэл хийхдээ гурван ташаа мэдээлэл өгөв] [[Ангилал:Тагнуул]] [[Ангилал:Суртал ухуулга]] [[Ангилал:Ташаа мэдээлэл| ]] [[Ангилал:Мэдээлэл]] [[Ангилал:Олон нийтийн хэвлэл]] idpglf7p1o11vawetjm0za8nwtx5tfe 0 105908 874168 873781 2026-10-24T15:24:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874168 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] cihdb7yuugvr21icorz5jkvuy808qbr 0 134636 874172 872500 2026-10-24T16:35:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874172 wikitext text/x-wiki 1998 оны 4 сарын 22-нд [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар]] огцорсны дараа, 4 сарын 23-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]-ын дарга [[Цахиагийн Элбэгдорж|Цахиагийн Элбэгдоржийг]] тус улсын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] сонгогдож, 10 яам бүхий засгийн газрыг байгуулсан. Гэвч тус засгийн газар 3 сарын дараа огцорч, 6 сар үүрэг гүйцэтгэгч байсны эцэст 1998 оны 12 сард [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газарт]] ажлаа хүлээлгэн өгсөн. [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[Эх Орон-Ардчилсан холбоо эвсэл]] 25 суудал авч, [[МАХН]]-тай хамтарч эвслийн засгийн газар байгуулахаар тохирч, Цахиагийн Элбэгдорж хоёр дахь удаа Монгол Улсын Ерөнхий сайд болж, эвслийн засгийн газар байгуулсан. 2006 оны 1 сард тус эвсэл задарч, нэг хэсэг нь МАХН-тай хамтарч [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газрыг]] байгуулсан. == Засгийн газар == === 1998 оны Засгийн газар === {| class="wikitable" |+Яамдын сайд нар<ref>{{Cite news |last=Монголын Үнэн |first=сонин |date=1998/05/01 |title=Таван яамны сайдыг томилов |pages=1 |work=Монголын Үнэн сонин |url=https://esan.mn/preview?id=9dd1b24a-eaf9-4b7d-a9f9-4ca44403054a&type=pdf&slug=mongolyn-unen-sonin-199818702-25187&fileId=5b4a7abb3feaa96b3914415e784f0af590b9730aa11404f3c9c34ebbacac6997&version=1&preview=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516095213/https://esan.mn/preview?id=9dd1b24a-eaf9-4b7d-a9f9-4ca44403054a&type=pdf&slug=mongolyn-unen-sonin-199818702-25187&fileId=5b4a7abb3feaa96b3914415e784f0af590b9730aa11404f3c9c34ebbacac6997&version=1&preview=0 |archive-date=2024-05-16 |access-date=2024-05-16 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=БШУЯ |url=https://100.edu.mn/history.html |access-date=2024-05-16 |website=100.edu.mn }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !д.д !Албан тушаал !Сайдын нэр ! colspan="2" |Ажилласан жил ! colspan="2" |Нам эвсэл ![[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |1998 оны 4 сарын 23 |1998 оны 12 сарын 9 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Баянхонгор аймаг]]</small> |- !— |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Тогоочийн Лхагва]] |1998 оны 4 сарын 23 |1998 оны 12 сарын 9 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !2 |Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд |[[Санжаасүрэнгийн Зориг]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 10 сарын 2<br><small>(нас барсан)</small> | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Дорнод аймаг]]</small> |- !3 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Гэгээрлийн сайд]] |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |1998 оны 5 сарын 28 |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |[[Сонгинохайрхан|<small>Сонгинохайрхан дүүрэг</small>]] |- !4 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |1998 оны 4 сарын 30 |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Баянгол дүүрэг]]</small> |- !5 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Ренчинсамбуугийн Одонбаатар]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Хөвсгөл аймаг]]</small> |- !6 |Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |[[Норовын Алтанхуяг]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |[[Сонгинохайрхан|<small>Сонгинохайрхан дүүрэг</small>]] |- !7 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Шаравжамцын Батбаяр]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |<small>[[Дархан-Уул аймаг]]</small> |- !8 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] |1998 оны 4 сарын 30 |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |<small>[[Баянгол дүүрэг]]</small> |- !9 |Байгаль орчны сайд |[[Сангажавын Баярцогт]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |<small>[[Сэлэнгэ аймаг]]</small> |- !10 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Саригийн Батчулуун]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Налайх дүүрэг]]</small> |} === 2004-2006 оны Засгийн газар === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Яамдын сайд нар !Албан тушаал !Сайдын нэр !Ажилласан жил !Нам |- |Монгол Улсын Ерөнхий сайд |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | rowspan="18" |2004 оны 8 сар - 2006 оны 1 сар |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |Шадар сайд |[[Чүлтэмийн Улаан]] |МАХН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Сангажавын Баярцогт]] |АН |- |Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд |[[Пунцагийн Цагаан]] |АН |- |Батлан хамгаалахын сайд |[[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]] |МАХН |- |Эрүүл мэндийн сайд |[[Төгсжаргалын Ганди]] |[[МАХН]] |- |Гадаад харилцааны сайд |[[Цэндийн Мөнх-Оргил]] |[[МАХН]] |- |Сангийн сайд |[[Норовын Алтанхуяг]] |АН |- |Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд |[[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]] |АН |- |Зам тээвэр, аялал жуулчлалын сайд |[[Гаваагийн Батхүү]] |АН |- |Байгаль орчны сайд |[[Уламбаярын Барсболд]] |МАХН |- |Барилга, хот байгуулалтын сайд |[[Нямжавын Батбаяр]] |АН |- |Түлш, эрчим хүчний сайд |[[Түвдэнгийн Очирхүү]] |МАХН |- |Үйлдвэр, худалдааны сайд |[[Сүхбаатарын Батболд]] |МАХН |- |Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд |[[Сундуйн Батболд]] |МАХН |- |Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд |[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |МАХН |- |Онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн сайд |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |МАХН |- |Мэргэжлийн хяналтын асуудал эрхэлсэн сайд |[[Дамбийн Дорлигжав]] |АН |- |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1998 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:2004 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2006 онд татан буугдсан]] o15msf594ykwlctd5dhsancuqu13bsd 0 146154 874173 856682 2026-10-24T17:44:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874173 wikitext text/x-wiki [[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|Найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн]] '''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ "Ленком" болон "Центр Драматургии и Режиссуры" театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}</ref> == Боловсрол == Э.Билгүүн нь 2017 онд нийслэлийн 45 дугаар ерөнхий боловсролын сургуулийг төгссөн. 2020 онд СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн "Хөгжимт театрын жүжигчин"-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсрол эзэмшсэн. 2025 онд Дэлхийн хамгийн шилдэг ОХУ-ын Театрын Урлагийн Институт болох ГИТИС - ийг театрын найруулагч мэргэжлээр амжилттай төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй "саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна |url=https://montsame.mn/mn/read/394309 |access-date=2026-04-24 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> == Уран бүтээлийн чиглэл == Э.Билгүүний уран бүтээл нь орчин үеийн туршилт театр, дуу авиа болон хөгжмийн драматурги, мөн яруу найраг, хөдөлгөөний илэрхийлэлд суурилдаг. Түүний найруулгын онцлог нь: * дуу авиа, хөгжмийг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах * жүжигчний хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох * сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт шинэчлэн найруулах * шугаман өгүүлэмжээс илүү мэдрэмж, атмосфер төвтэй найруулга хийх == Жүжгийн найруулга ба уран бүтээл == * '''2023 он''' — А.П. Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва * '''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва * '''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн” ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва * '''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва * '''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид” ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Беларусь * '''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие” ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва * '''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот == Тайзны хөгжмийн бүтээл == Э.Билгүүн нь тайзны нийт зургаан бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол бүтээж, театрын найруулга болон хөгжмийн драматурги хоорондын уялдааг хөгжүүлэн ажиллаж байна. == Студид бичигдсэн хөгжмийн бүтээлүүд == === “Чехов. Рассказы” === # Тарарабумба (гол сэдэв) # Предчувствие # Тётя # Вальс-Чехов # Я люблю Вас, Надя! # Ветер # Ощущение (Дама с собачкой) # Восточная тема # Ку-ку, Переход === “Сычуаны сайн хүн” === # Разговор с матерью # Ми Зю и Шу Фу # Шен Дэ и Ян Сун # Шействие # 1000 долларов # Песня про богов # Песня Водоноса === “По Гоголю” === # Ночь на Лысой горе # По Гоголю (гол хөгжим) == Уран бүтээлийн онцлог == Түүний уран бүтээл нь: * тайзны үйл явцыг хөгжмийн бүтцээр илэрхийлэх * сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар бүтээх * сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт хөрвүүлэх * театрын хэллэгийг туршилтын чиглэлд хөгжүүлэх зэрэг шинжээр тодорхойлогддог. == Мэргэжлийн үйл ажиллагаа == Э.Билгүүн нь Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын театрын төслүүдэд оролцон уран бүтээлээ туурвиж байна. == Эх сурвалж == * [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн] * [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна] * [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй "саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна] * [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА] * [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА] * [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна] * [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK] * [https://web.archive.org/web/20260425130404/https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры] <references /> {{DEFAULTSORT:Билгүүн, Эрдэмбилэгийн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:2002 онд төрсөн]] edudlh58alkh0z315xb58jo9rsv45px 0 148042 874174 869425 2026-10-24T18:30:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874174 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Өмнөд Данийн их сургууль | эххэлдээрх_нэр = ''Syddansk Universitet'' | уриа = | зураг = | зургийн_хэмжээ = 200px | байгуулагдсан = 1998 он | төрөл = Улсын сургууль | endowment = | city = [[Оденсе]] | state = | country = [[Дани]] | staff = 3772 (2016)<ref name="numbers">{{cite web |url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb |title=Tal & Tabeller |language=da |trans-title=Numbers & Tables |website=static.sdu.dk |access-date=17 January 2019 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | faculty = | ректор = | chancellor = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = 29,674 оюутан (2016)<ref name="numbers" /> | campus = [[Оденсе]] (төв)<br>[[Сённерборг]]<br>[[Эсбьерг]]<br>[[Копенхаген]]<br>[[Коллинг]] | mascot = | colors = | affiliations = | цахим_хуудас = {{url|www.sdu.dk}} }} '''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг. 29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар), тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь). 2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> 38 (2013 <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 <ref>{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> )-д жагсаж байна. <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. <ref>{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}</ref> == Түүх == Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон. 2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн. Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон <ref>{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}</ref> бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. <ref>{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}</ref> Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. <ref>{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}</ref> Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. <ref>{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106101601/https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |archive-date=6 Нэгдүгээр сар 2026 |url-status=dead}}</ref> == Захиргаа ба зохион байгуулалт == Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. <ref>{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}</ref> Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. <ref>{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}</ref> == Кампусууд == [[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''"Зэвэрсэн цайз"'']] Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус. Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. <ref>{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}</ref> SDU-ийн физик барилга нь 272,554 ^м2 талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 ^м2 талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. <ref>{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}</ref> Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. <ref>{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}</ref> UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. <ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}</ref> Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. <ref>{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}</ref>{{Reflist}} * [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль] * [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан] * [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга] * [https://web.archive.org/web/20201027170831/http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.] [[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]] [[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]] [[Ангилал:Coordinates on Wikidata]] [[Ангилал:Pages with unreviewed translations]] dfpujevvltcp7odf7axofaruilmbi8m 0 148273 874175 868790 2026-10-24T20:15:39Z CommonsDelinker 211 Mongolian_Dental_Association_logo.png файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No ticket permission since 8 September 2026. 874175 wikitext text/x-wiki == '''Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбоо''' == Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбоо  (МШМХ) нь Монгол Улсын шүд, нүүр ам судлалын салбарын эмч, мэргэжилтнүүдийг нэгтгэсэн мэргэжлийн холбоо юм. Тус холбоо нь шүд, нүүр амны тусламж, үйлчилгээг хөгжүүлэх, шүдний мэргэжилтнүүдийн хууль ёсны эрх, мэргэжлийн ашиг сонирхлыг хамгаалах, тасралтгүй мэргэжлийн боловсролыг дэмжих чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. === '''Түүх''' === Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбооны үүсэл нь 1982 оноос эхтэй бөгөөд тухайн үед Монголын Эмч нарын нийгэмлэгийн дэргэд '''“Стоматологийн салбар нийгэмлэг”''' нэртэйгээр байгуулагдсан. 1993–2002 онд байгууллага '''“Шүдний холбоо”''' нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж, Т.Дорж анхны ерөнхийлөгчөөр, Ц.Норовпил нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. 2000 оны 12 дугаар сарын 13-нд байгууллага '''“Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбоо”''' нэрийг авч, шинэ дүрмээ баталсан. Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбоо нь Монгол Улсын Улсын Бүртгэлийн газар бүртгэлтэй, албан ёсны тамга, банкны данс, татварын бүртгэлтэй эрх бүхий байгууллага юм. === '''Зорилго, үйл ажиллагаа''' === Холбооны эрхэм зорилго нь хүн амын эрүүл мэндийг хамгаалах үйл ажиллагаанд оролцож буй шүд, нүүр амны салбарын эмч, мэргэжилтнүүдийн эв нэгдлийг хангах, тэдний мэдлэг, ур чадварыг хөгжүүлэх, мэргэжлийн эрх ашгийг хамгаалахад чиглэдэг. Холбооны үндсэн зорилт: * Шүдний эмч, мэргэжилтнүүдийг төр, нийгмийн харилцаанд төлөөлөх; * Мэргэжилтнүүдийн тасралтгүй мэргэжлийн боловсролыг дэмжих; * Сургалт, эрдэм шинжилгээ, эмнэлзүйн үйл ажиллагааны хөгжлийг дэмжих; * Орчин үеийн дэвшилтэт технологийг шүдний салбарт нэвтрүүлэх, нутагшуулах; * Хүн амд олон улсын түвшинд нийцсэн шүд, нүүр амны тусламж, үйлчилгээ хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх. Холбооны үйл ажиллагаанд мэргэжилтнүүдийн эв нэгдэл, хамтын хүч, мэргэжлийн ёс зүй зэрэг үнэт зүйлсийг чухалчилдаг. === '''Гишүүнчлэл''' === Холбооны албан ёсны мэдээллээр тус холбоо нь 1,200 гаруй идэвхтэй гишүүнтэй бөгөөд үйл ажиллагааныхаа хүрээнд 450 гаруй сургалт, семинар зохион байгуулсан байна. Гишүүнчлэлээр дамжуулан мэргэжил дээшлүүлэх сургалт, тасралтгүй боловсролын боломж, мэргэжлийн харилцаа холбоо, мэргэжлийн эрх зүйн зөвлөгөө болон бусад үйлчилгээг авах боломжтой. === '''Орон нутаг'''   === Холбооны үйл ажиллагааг орон нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх хүрээнд Монгол Улсын 21 аймгийг хамарсан бүсчилсэн бүтэц бий болгож, аймгуудыг газарзүйн байршлаар Говийн, Зүүн, Баруун, Төвийн болон Хойд гэсэн таван бүсэд зохион байгуулдаг. Энэхүү бүсчилсэн зохион байгуулалт нь орон нутгийн салбаруудын үйл ажиллагааг уялдуулах, бүсийн түвшинд мэргэжлийн сургалт, хамтын ажиллагааг зохион байгуулах, шүд, нүүр ам судлалын мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг орон нутагт хүртээмжтэй хүргэхэд чиглэнэ. === '''Мэргэжлийн нийгэмлэг холбоодтой хамтран ажиллах''' === МШМХ нь Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй нүүр ам судлалын салбар холбоодын хүлээн зөвшөөрсөн дээвэр холбоо юм. Нүүр ам судлалын төрөлжсөн мэргэжлийн байгууллага, холбоодтой хамтран ажиллаж, мэргэжлийн сургалт, судалгаа, эмнэлзүйн үйл ажиллагаа болон салбарын хөгжлийн чиглэлүүдийг уялдуулахад оролцдог. === '''Олон улс, дотоодын хамтын ажиллагаа''' === Олон улсын түвшинд  Дэлхийн шүдний эмч нарын холбоо (FDI World Dental Federation), Ази Номхон далайн шүдний эмч нарын холбоо (Asia Pacific Dental Federation, APDF)-ны байнгын гишүүн холбоо юм. Мөн Япон, Өмнөд Солонгос, Хятад, Тайваний шүдний мэргэжлийн байгууллага, эмнэлэг, их, дээд сургуулиудтай мэргэжлийн харилцаа, хамтын ажиллагаатай. Дотоодын түвшинд Монгол Улсын Эрүүл мэндийн яам, Эрүүл мэндийн хөгжлийн төв, Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль болон бусад холбогдох байгууллагуудтай хамтран ажилладаг. === '''Хэвлэл, мэргэжлийн үйл ажиллагаа''' === Холбоо нь '''“Шүд”''' нэртэй мэргэжлийн сэтгүүл хэвлэн гаргадаг. Тус сэтгүүл нь эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, эмнэлзүйн тохиолдол болон шүдний салбарын мэдээ, мэдээлэл нийтэлдэг эмнэлзүйн эмч нарт зориулсан сэтгүүл юм. Мөн холбоо нь мэргэжлийн сургалт, мэргэшлийн зэргийн шалгалт, эрдэм шинжилгээний хурал, семинар, олон улсын хурал, үзэсгэлэнд оролцох болон зохион байгуулах үйл ажиллагаа хэрэгжүүлдэг. === '''Ерөнхийлөгчид''' === 1993 оноос хойших холбооны ерөнхийлөгчид: {| class="wikitable" |'''Ерөнхийлөгч''' |'''Ажилласан хугацаа''' |- |Т.Дорж |1993–2002 |- |Ц.Норовпил |2002–2004 |- |М.Ичинхорлоо |2004–2006 |- |Б.Оюунбат |2006–2008 |- |Н.Пүрэвжав |2008–2013 |- |Б.Амарсайхан |2013–2017 |- |Ж.Цолмон |2017–2022 |- |Т.Учрал |2022–2024 |- |Д.Батсайхан |2024–2026 |- |Н.Цэнгэлсайхан |2026–одоо |} 2026 оноос АУ-ны доктор Н.Цэнгэлсайхан холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. === '''Холбоос''' === Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбооны албан ёсны цахим хуудас: ·      https://www.mda.org.mn/mn ·      https://www.facebook.com/p/Mongolian-Dental-Association-Монголын-Шүдний-Мэргэжилтнүүдийн-Холбоо-100064711564587/ ·      https://www.facebook.com/profile.php?id=61584457261552 o44c8jc1ozevjabvc79973rx1x1ui0h 0 148994 874183 2026-10-25T04:53:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Toronto-Stock-Exchange-Logo.svg|thumb]] [[Файл:Toronto Stock Exchange.jpg|thumb]] '''Торонтогийн хөрөнгийн бирж''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Toronto Stock Exchange,'' [[Франц хэл|франц.]] ''Bourse de Toronto'') - [[Канад]] улсын [[Торонто]] хотод орших дэлхийн хамгийн том биржүүдийн нэг юм. Тус бирж зах зээлийн үнэлгээ..." 874183 wikitext text/x-wiki [[Файл:Toronto-Stock-Exchange-Logo.svg|thumb]] [[Файл:Toronto Stock Exchange.jpg|thumb]] '''Торонтогийн хөрөнгийн бирж''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Toronto Stock Exchange,'' [[Франц хэл|франц.]] ''Bourse de Toronto'') - [[Канад]] улсын [[Торонто]] хотод орших дэлхийн хамгийн том биржүүдийн нэг юм. Тус бирж зах зээлийн үнэлгээгээр дэлхийд 10-р байранд, Хойд Америкт 3-рт ордог том бирж юм. Tоронтогийн хөрөнгийн бирж нь [[TMX Group]]-ийн бүрэн эзэмшлийн охин компани бөгөөд томоохон компаниудын хувьцааг арилжаалахад зориулагдсан юм. == Түүх == 1852 оны 7-р сарын 26-нд байгуулагдсан энэ нь 1878 онд олон нийтэд нээлттэй арилжаалагддаг компани болсон. Тус бүлгийн гүйлгээний бүртгэл хадгалагдаагүй байна. Гэсэн хэдий ч 1861 оны 10-р сарын 25-нд Торонтогийн хөрөнгийн биржийг байгуулж, түүнд оролцохоор Масоны танхимд 24 брокер цугларсан гэдэг байна. 1852-1870 оны хооронд өөр хоёр тусдаа бараа бүтээгдэхүүнд чиглэсэн бирж байгуулагдсан: 1854 онд Торонтогийн бирж, 1868 онд Торонтогийн хөрөнгийн бирж нэртэй болсон. 1934 онд гол өрсөлдөгч болох Стандарт Хөрөнгийн Бирж болон Уул Уурхайн Бирж (Standard Stock and Mining Exchange)-тэй нэгдсэн. Дэлхийн нэгдүгээр дайны улмаас санхүүгийн хямралаас болгоомжилж 1914 онд гурван сарын хугацаанд биржийг хаасанаас бусад тохиолдолд уг бирж нь хэмжээ болон хувьцааны арилжаагаар тасралтгүй өсч байв. 1929 онд [[Их хямрал|Уолл Стрийтийн хямралын өдөр]] Торонтогийн бирж Нью-Йоркийн биржтэй илүү сайн холбогдсон байсан бөгөөд [[Монреалийн бирж|Монреалийн биржээс]] өмнө муу мэдээг хүлээн авч байжээ (1931 оноос өмнө биржүүд утсаар эсвэл брокеруудын хувийн утсаар холбогддог байсан ажээ). 1977 онд дэлхийн анхны цахим арилжааны Компьютерийн Тусламжтай Арилжааны систем (Computer Assisted Trading System, CATS) системийг нэвтрүүлсэн бөгөөд үүнийг одоо бусад арилжааны платформууд ашиглаж байна. 2002 оноос хойш биржийн хувьцааны 100% -г TMX Group Inc.-д харьяалагддаг бөгөөд TSX-ээс гадна бусад долоон худалдаа, санхүүгийн компани багтдаг. 8ptm9kmrc6bn9a6fnj8syjerjtixg0x 0 148995 874184 2026-10-25T05:08:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:TMX Group logo.svg|thumb]] '''TMX Group Limited''' нь хувьцаа, тогтмол орлоготой үнэт цаас, дериватив болон эрчим хүчний зах зээлийн биржүүдээр үйл ажиллагаа явуулдаг [[Канад|Канадын]] санхүүгийн компани юм. Тус компани нь олон улсын санхүүгийн нийгэмлэгт зориулсан жагса..." 874184 wikitext text/x-wiki [[Файл:TMX Group logo.svg|thumb]] '''TMX Group Limited''' нь хувьцаа, тогтмол орлоготой үнэт цаас, дериватив болон эрчим хүчний зах зээлийн биржүүдээр үйл ажиллагаа явуулдаг [[Канад|Канадын]] санхүүгийн компани юм. Тус компани нь олон улсын санхүүгийн нийгэмлэгт зориулсан жагсаалт, арилжаа, [[клиринг]], тооцоо, хадгаламжийн байгууламж, санхүүгийн мэдээллийн болон технологийн үйлчилгээ үзүүлдэг байна. TMX Group нь хөрөнгийн биржүүдээрээ алдартай бөгөөд ахлах хөрөнгийн зах зээлд үйлчилдэг [[Торонтогийн Хөрөнгийн бирж|Торонтогийн]] [[Торонтогийн Хөрөнгийн бирж|Хөрөнгийн бирж]] (TSX) болон олон нийтийн хөрөнгө оруулалтын зах зээлд үйлчилдэг TSX Venture Exchange (TSXV) юм. TSXV нь өмнө нь Канадын хөрөнгө оруулалтын бирж (CDNX) гэгддэг байсан ч Канадын [[Монреалийн бирж]], TSX Alpha Exchange зэрэг бусад биржүүдийг эзэмшиж, ажиллуулдаг бөгөөд тус улсын хадгаламж, клиринг, төлбөр тооцооны бизнес болох CDS-ийг эзэмшдэг. TMX Групп нь мөн TMX Equity Transfer Services, Shorcan Brokers Limited, Канадын Дериватив Клиринг Корпораци (CDCC), мөн CanDeal.ca Inc. болон BOX Options Exchange-ийн хувьцааг эзэмшин ажиллуулдаг. TMX Group-ийн бусад алдартай охин компаниудад эрчим хүчний зах зээлд зориулсан Joule цахим арилжааны платформыг хөгжүүлэгч Trayport Limited, өгөгдлийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ үзүүлдэг TMX Datalinx багтдаг ажээ. TMX Групп нь [[Торонто]] хотод төвтэй бөгөөд Канад даяар ([[Монреал]], [[Калгари]], [[Ванкувер]]), АНУ-ын гол зах зээлүүд ([[Нью-Йорк хот]], [[Хьюстон]], [[Бостон]], [[Чикаго]]) болон бусад гадаадын ([[Лондон]], [[Бээжин]], [[Сингапур]], [[Сидней]]) салбартай. == Удирдлага == === Гүйцэтгэх захирал === * Томас Арчи Клоет, 2008 оны 5-р сарын 1 - 2014 оны 10-р сарын 31 * Луис Винсент Экклстон, 2014 оны 11-р сарын 3 - 2020 оны 1-р сарын 10 * Жон Дэвид Маккензи, 2020 оны 1-р сарын 10 - одоог хүртэл === Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга === * Уэйн Чарльз Фокс, 2008 оны 5-р сарын 1 - 2012 оны 5-р сарын 10 * Чарльз Мартин Виноград, 2012 оны 5-р сарын 10 - 2023 оны 5-р сарын 2 * [[Лүк Бертран]], 2023 оны 5-р сарын 2-ноос одоог хүртэл ozo0lalkrjhhjd47b419o61tzuv4h6j 0 148996 874185 2026-10-25T05:13:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Лүк Бертран''' (1960 онд төрсөн) - Канадын Квебек мужид төвтэй санхүүгийн захирал юм. Тэрээр [[Монреалын бирж|Монреалын биржийн]] ерөнхийлөгч, гүйцэтгэх захирал асан бөгөөд тус биржийн нэг хэсэг болох [[TMX Group]]- ийн дэд тэргүүн юм. Лүк Бертран 1992 онд Монреалын..." 874185 wikitext text/x-wiki '''Лүк Бертран''' (1960 онд төрсөн) - Канадын Квебек мужид төвтэй санхүүгийн захирал юм. Тэрээр [[Монреалын бирж|Монреалын биржийн]] ерөнхийлөгч, гүйцэтгэх захирал асан бөгөөд тус биржийн нэг хэсэг болох [[TMX Group]]- ийн дэд тэргүүн юм. Лүк Бертран 1992 онд Монреалын биржийн захирлуудын зөвлөлд орсон. Тэрээр 1996 онд дэд ерөнхийлөгч, дараа нь 1998 онд ерөнхийлөгч болсон. Тэрээр 1994 оноос хойш Гүйцэтгэх хорооны гишүүнээр ажиллаж байна. 2009 оны 3-р сард тэрээр Монреалын биржийн гүйцэтгэх захирлын албан тушаалаас 6-р сарын 30-наас эхлэн огцрохоо зарласан. Түүний нэр Квебекийн хөрөнгийн биржийн тэргүүнээр Анри-Пол Руссогийн залгамжлагчаар хурдан хугацаанд тархсан боловч уг албан тушаал эцэст нь Майкл Сабиа руу шилжсэн. 2011 онд тэрээр Канадын Үндэсний банкны захирлуудын зөвлөлийн дэд даргаар томилогдсон. 2023 онд түүнийг [[TMX Group]]-ийн захирлуудын зөвлөлийн дарга болох тэргүүлэх нэр дэвшигч гэж үзэж байв. 6w6uoeyclad1lw03af6nbdgp8kfbf7w