Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3929 874210 873083 2026-10-25T15:55:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 874210 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азийн улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Солонгос Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠰᠣᠯᠣᠩᠭᠣᠰ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Өмнөд Солонгос | native_name = {{native name|ko|대한민국|italics=off}}<br />{{resize|90%|大韓民國{{nbsp}}([[Ханжа]])}}<br />{{resize|90%|Тэхань миньгүг}}{{nbsp}}([[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|ШЛ]]) | image_flag = Flag of South Korea.svg | flag_type = [[Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа|Далбаа]] | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Seal of South Korea.svg|border|85px]]</div> | other_symbol_type = [[Өмнөд Солонгосын Тамга|Үндэсний тамга]] | alt_flag = | image_coat = Emblem of South Korea.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Өмнөд Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | anthem = <br />{{lang|ko|애국가}}<br />[[Өмнөд Солонгосын төрийн дуулал|Эгүгга]]<br />"Эх орончдын дуу"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]}} | image_map = Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = | map_caption = {{Legend|#336733|Хянадаг нутаг дэвсгэр}} {{Legend|#49c946|[[Хойд Солонгосын таван мужийн хороо|Нэхэмжлэгдсэн боловч хяналтгүй]] нутаг дэвсгэр ([[Хойд Солонгос]])}} | capital = [[Сөүл]]<br />{{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}} | largest_city = capital | admin_center = [[Сэжун]]{{efn|name=Sejong City|2012 оноос хойш ''де-факто'' засаг захиргааны нийслэл}}<br />{{coord|36.487002|127.282234|display=inline|type:city_region:KR-50}} | official_languages = [[Солонгос хэл]] ([[Өмнөд Солонгосын стандарт хэл|стандарт]])<br />[[Солонгос дохионы хэл]]<ref>{{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |script-title=ko:[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정]|trans-title=Сахиулалт 2016.8.4. 2016 оны 2 сарын 3-ны өдөр хэрэгжиж эхэлсэн 13978 дугаар хууль |language=ko |year=2016 |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311124649/http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |url-status=live }}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = [[Солонгос үсэг|Хангыл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list| | 95.1% [[Солонгосчууд‎]] | 4.9% [[Өмнөд Солонгосын хүн ам#Угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2019 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|title=Солонгос дахь гадаадын хүн ам 2.5 саяыг давлаа|date=2020-02-24|website=[[The Korea Times]]|access-date=2021-06-03|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716152028/http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |51% [[Өмнөд Солонгос дахь шашингүй байдал|шашингүй]] |31% [[Өмнөд Солонгос дахь христийн шашин|Христийн]]{{efn|name=Christian|21% нь [[Протестант урсгал|протестант]], 10% нь [[Өмнөд Солонгос дахь католик сүм|католик]].}} |17% [[Өмнөд Солонгос дахь буддизм|Буддизм]] |1% [[Өмнөд Солонгос дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{cite web |trans-title=Өмнөд Солонгос дахь шашны хүн ам, шашны үйл ажиллагааны байдал (2023) |url=https://hrcopinion.co.kr/en/archives/28464 |access-date=2024-11-09 |language=ko |script-title=ko:통계청 제19차 인구주택총조사(2015) |date=2023-12-12 }} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | demonym = {{hlist|[[Өмнөд Солонгосын хүн ам|Өмнөд Солонгосчууд‎]]|[[Солонгосчууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Хан Док Су]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title2 = [[Өмнөд Солонгосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Хан Док Су]] | leader_title3 = [[Өмнөд Солонгосын Үндэсний Ассамблейн Дарга|Үндэсний Ассамблейн Дарга]] | leader_name3 = [[У Вон Сик]] | leader_title4 = [[Солонгосын Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч|Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Чо Хи Дэ]] | leader_title5 = [[Солонгосын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга|Үндсэн хуулийн цэцийн дарга]] | leader_name5 = [[Мун Хён Бэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Солонгосын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Кужусонь]] | established_date1 = МЭӨ 2333 (домгийн) | established_event2 = [[Солонгосын гурван хаант улс|Гурван хаант улс]] | established_date2 = МЭӨ 57 | established_event3 = [[Хойд ба өмнөд улсуудын үе|Бохай ба Силла улсууд]] | established_date3 = 668 | established_event4 = [[Гуулин улс]] | established_date4 = 918 | established_event5 = [[Чосон]] | established_date5 = 7 сарын 17, 1392 | established_event6 = [[Солонгосын эзэнт улс]] | established_date6 = 10 сарын 12, 1897 | established_event7 = [[Японы эзэрхийллийн Солонгос орон|Японы түрэмгийлэл]] | established_date7 = 8 сарын 22, 1910 | established_event8 = [[Солонгосын Тусгаар Тогтнолын Тунхаглал|Тусгаар тогтнолоо тунхаглав]] | established_date8 = 3 сарын 1, 1919 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Түр засгийн газар|Түр засгийн газар]] | established_date9 = 4 сарын 11, 1919 | established_event10 = Япон бууж өгөв | established_date10 = 9 сарын 2, 1945 | established_event11 = [[38-р хойд өргөрөг|38-р өргөргийн]] өмнөд Солонгосын [[Солонгос дахь АНУ-ын армийн цэргийн засгийн газар|АНУ-ын захиргаа]] | established_date11 = 9 сарын 8, 1945 | established_event12 = [[Анхны Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ байгуулагдав]] | established_date12 = 8 сарын 15, 1948 | established_event13 = [[Өмнөд Солонгосын түүх#6-р БНУ 1987-одоо үе|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 2 сарын 25, 1988 | established_event14 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 702 тоот тогтоол|элсэв]] | established_date14 = {{nowrap|9 сарын 17, 1991}} | area_label = Хойд Солонгосгүй | area_km2 = 100,363<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/#geography|title=Өмнөд Солонгос|date=2023-02-27|publisher=Тагнуулын төв газар|via=CIA.gov|access-date=2023-02-24|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-korea#geography|url-status=live}}</ref><ref name="South Korea country profile">{{cite web |title=Өмнөд Солонгосын улсын танилцуулга |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |website=[[BBC News]] |access-date=2023-10-17 |date=2023-10-17 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127202409/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |url-status=live }}</ref><ref name="auto">{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Тэгш бус байдал – Орлогын тэгш бус байдал – ЭЗХАХБ-ын мэдээлэл|publisher=[[ЭЗХАХБ]]|access-date=2021-07-17|archive-date=2022-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|url-status=live}}</ref> | area_rank = 107 | area_sq_mi = 38,750 | percent_water = 0.3 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 52,081,799<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea South|access-date=2022-09-24}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 28 | population_density_km2 = 507 | population_density_rank = 15 | GDP_PPP = {{increase}} $3.258 их наяд<ref name="IMFWEO.KR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=542,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдлын мэдээллийн сан, 2024 оны 10-р сарын хэвлэл. (Өмнөд Солонгос) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=2024-10-22 |access-date=2024-10-22}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 14 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $62,960<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{increase}} $1.869 их наяд<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 14 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $36,131<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 33 | Gini = 33.3 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="auto"/> | Gini_rank = | HDI = 0.929<!-- Number only, between 0 and 1. --> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!-- Increase/decrease/steady. --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=2024-03-13 |title=Хүний хөгжлийн тайлан 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=2024-03-13 |access-date=2024-03-13 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Өмнөд Солонгосын вон|БНСУ-ын вон]] (₩) | currency_code = KRW | time_zone = [[Өмнөд Солонгос дахь цаг|Солонгосын стандарт цаг]] | utc_offset = +9 | date_format = {{unbulleted list|жжжж년 с월 ө일|жжжж. с. ө. ([[Манай эрин|МЭ]])}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Өмнөд Солонгос дахь утасны дугаар|+82]] | cctld = {{hlist|[[.kr]]|[[.kr|.한국]]|[[.kr|.韩国]]}} }} '''Өмнөд Солонгос''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' ('''БНСУ'''; {{lang-ko|대한민국}} ''Тэхань миньгүг'') — [[Дорнод Ази]] болон [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгийн]] өмнөд хэсэгт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Хойд талаараа [[Умард Солонгос]]той газраар хиллэдэг ба баруун зүгт [[Шар тэнгис|Шар тэнгисээр]] [[Хятад]], зүүн зүгт [[Япон тэнгис|Япон тэнгисээр]] [[Япон]] улсуудтай хиллэлдэг байна. Эх газрын болон халуун орны чийглэг уур амьсгалтай, дийлэнхдээ уулархаг тогтоцтой 100,210 ам дөрвөлжин километр газар нутаг, 51 сая хүнтэй. [[Чэжү]] зэрэг олон жижиг аралтай. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Сөүл]]. [[Солонгос|Солонгос орон]] (умард, өмнөд хамтдаа) эртний иргэншилт нутаг бөгөөд НТӨ 2333 онд анхны төрт [[Кужусонь|улсаа]] үүссэн гэж үздэг. [[Шилла]] улс нь 660-676 онд [[Когурё]], [[Пэгжэ]] хоёр хөрш улсын газрыг нэгтгэн Нэгдсэн Шилла улсыг байгуулсан. Улмаар 10-р зуунд [[Гуулин улс]], 14-р зуунд [[Чусонь улс|Чусонь]] улс, 1895 онд [[Солонгосын эзэнт улс]] болон нэр өөрчлөгдсөн солонгос улс оршин тогтнож байв. 1910-1945 онд [[Японы эзэмшлийн Солонгос|Японы эзэнт гүрний эзэмшилд]] орж, 1945 онд [[Дэлхийн 2-р дайн]] дууссаны дараа [[солонгос үндэстэн]] нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] хоёр улсын үзэл бодол, цэргийн хяналтаар хоёр хуваагдсаны тул 1948 онд Америкийн талыг барьсан Бүгд Найрамдах Солонгос Улс нь хойгийн өмнөд хэсэгт тусгаар тогтносон байна. 1950-1953 онд хоёр Солонгосын хооронд [[Солонгосын дайн]] болсон ба цэргийн өндөр хамгаалалт бүхий [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил тогтоод байгаа. 1960-1987 оныг хүртэл Өмнөд Солонгост цэргийн эрхтэн төрийг барьж байсан ба өдгөө ардчилсан сонгуулиар төрийн эрх шилжиж байна. Үндсэн хуулиар [[Бүгд найрамдах улс|ерөнхийлөгчийн засаглалтай]], [[ардчилсан]] улс бөгөөд сүлийн жилүүдэд эдийн засаг нь асар хурдацтай өсч байгаа орон юм. [[худалдан авах чадвар|ХАЧ-аарх]] [[ДНБ]]-ээр дэлхийд 12 дахь (Азид 4 дэх) дэст эрэмбэлэгдэх [[хөгжингүй орон|хөгжингүй]] орон болсон. [[Экспорт]]од чиглэсэн эдийн засагтай учраас аж үйлдвэрлэлийн [[цахилгаан бараа]], [[хагас дамжуулагч]], [[гар утас]], [[робот]]ын технологүүд нь өндөр хөгжсөн. Дэлхийд [[Усан онгоц|хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээрээ тэргүүн байрт, [[ган]] хайлуулалтаараа эхний гуравт, [[автомашин үйлдвэрлэл]]ээрээ эхний тавд багтана. Өмнөд Солонгос нь [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] болон [[Их Хорь|Их 20]] зэрэг олон улсын холбоодын гишүүн орон. == Нэр == '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' (대한민국 — ''Тэхань миньгүг'' - [тэаань мингүү])-ын оноосон нэрийг монголоор хоёр янз товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНСУ''', байрлалаар нь '''Өмнөд Солонгос''' гэдэг. «[[Солонгос]]» гэж монгол хэлээр оноосон нэр юм. [[Солонго]] гэсэн үгний олон тоо, дундад зууны [[солон]] аймгийн зүгт байснаас ийн нэр авсан гэдэг. Монголын [[Юань Улс]]тай дотно холбоотой байсан 10-14-р зууны [[Курё]] улсыг нь монгол хэлээр «[[Гуулин улс|Гуулин]]» улс гэж нэрэлдэг байжээ. Хятадаар «Гаоли» гэснээс монгол хэлэээр ийнхүү нэрлэн бичих болсон. Өдгөө албан бусаар энэ түүхэн Гуулин нэрийг монголчууд ашиглах нь бий. [[Солонгос хэл]]ээр 1948 оноос умард улсад нь «''чусонь''» (조선), өмнөд улсад нь «''хань''» (한) гэж нэрийдэж болсон байна. == Газар зүй == Өмнөд Солонгос 100,210 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Унгар]]аас том буюу [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|108-р том]] орон юм. Монголын Дорнод аймагтай ойролцоо газар нутагтай. [[Зураг:South Korea Topography.png|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Satellite_image_of_South_Korea_in_January_2004.jpg|thumb|200px|left|Сансраас авсан зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 33° — 39°, зүүн уртрагийн 124° — 130° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах болсон [[Солонгосын хойг]]ийн өмнөд хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талаараа 238 км үргэлжлэх [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Умард Солонгос]] улстай хуурай газраар хиллэнэ. Баруун талаараа [[Шар тэнгис]] (солонгосоор ''Өрнөд тэнгис''), урд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Солонгосын хоолой]] (''Өмнөд тэнгис''), зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн нийт урт нь 2413 км. === Газрын тогтоц === Өмнөд Солонгос ерөнхийдөө уулархаг. Тариаланд тохиромжтой газар 30%-ийг эзэлнэ. Орныг газрын тогтоцоор дөрвөн хэсэг хувааж болно. Дорнод тал нь өндөр уулын нуруу ([[Тэбэг]], [[Субэг]]), тэнгисийн нарийн зурвас эрэгтэй бол өрнөд тал нь нам доор, өргөн тал газар, гол мөрний сав, тэнгисийн эрэг, бага шиг уулстай. Өрнө өмнөд хэсэг нь уулархаг, дорно өмнөд хэсэг нь Нагдун голын сав, өргөн нам доор газар байна. === Усны зүй === Хамгийн урт гол нь [[Пүсань]] хот орчмоор Солонгосын хоолойд цутгах [[Нагдун]] (521 км). Сөүл орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Хань мөрөн|Хань]] (514 км урт), Күньсань орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Кым]] (401 км), хоёр Солонгосын хилээр урсах [[Имжинь]] зэрэг гол мөрөн байна. === Арал === Баруун болон урд эргийн дагуу 3000 гаруй арал, хад байна. Өмнөд эргээс 100 км зайтай [[Чэжү арал]] (1845 км²) хамгийн том нь юм. Тус арал дээр Өмнөд Солонгосын хамгийн өндөр уул [[Халла]] хэмээх унтарсан [[галт уул]] (1950 м) байдаг. Хамгийн өмнөд зүгийн арал нь [[Мара]], дорнод зүгийн арал нь [[Үллын]] юм. === Уур амьсгал === [[Зураг:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонийн]] [[Сораг]] уул (''Сораг-сань'')]] [[Зураг:Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|thumb|left|Сөүлийн Чонгечонь]] Дөрвөн улиралтай. Өвөл 1-р сард дунджаар -7°C -аас +1°C хүрч хүйтэрнэ. Зун 7-р сард дунджаар +22°C -аас +29°C байна. Уулархаг газраар өвөл илүү хүйтэн байх ба 6-9-р сарын хооронд бороо их орно. Өмнөд эрэг орчмоор аадар бороо бүхий [[хар салхи]] зуны сүүл саруудад үзэгдэнэ. Жилийн дундаж хур тунадас 1370 мм-1470 мм-т хэлбэлзэнэ. === Байгаль хамгаалал === Чири уулын, Сүньчонь эргийн гэх мэт 20 байгалийн цогцолборт газартай. Хүн ам их хотуудын агаар, ус бохирдож байгаа. Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, сэргээн босгох талаар томоохон ажлууд хийж байгаагийн жишээ нь Сөүл хотын төвд байгуулсан цэвэр уст, тохижуулсан Чонгечонь горхи юм. == Хүн ам зүй == [[Зураг:South_Korea_Age_Pyramid_(English).png|thumb|Нас хүйсийн суварга]] [[Зураг:Ansan_May_2014_05.JPG|thumb|[[Аньсань|Аньсанийн]] буддын, христийн сүм]] Өмнөд Солонгос улс 2020 онд 51,829,023 хүнтэй байв. Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнуудын хүн амын тоо|24-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч жилийн дундаж өсөлт 2.8% байсан бол аж үйлдвэржихийн хэрээр өсөлт удааширч 0.26%-д хүрээд байна. Мянган хүн тутамд 8 төрж, 5 нас нөхцдөг. Хүн амын 14 хувь 0–14 насны багачууд, 74% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 12% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа - жигд, залуу насныханд эрэгтэй 4% давамгайлна, бичиг үсэг тайлагдалт — 98%, дундаж наслалт — 79 жил. === Ард түмэн === Өмнөд Солонгос бараг нэгэн төрлийн ард түмний орон. 97 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Гадаадын иргэн 1,576,034 хүн 3%-ийг эзэлж байна. [[Хятад]]ын иргэн 1 сая (ихэнх нь [[солонгос үндэстэн]]), [[Япон]]ы хүн байхаас гадна [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Төв Ази]]йн орноос ажиллахаар ирдэг. Сүүлийн жилүүдэд хөдөөний солонгос эр Азийн бусад орноос эхнэр буулгах болсон нь жилийн нийт гэрлэлтийн 10%-ийг эзэлдэг болов.<ref>{{Cite web |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519 |title=Archive copy |access-date=2008-06-04 |archive-date=2010-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101022011048/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519 |url-status=dead}}</ref> Англи хэлний багшаар ирсэн 22000 хүн, Америкийн 31,000 цэрэг байнга байрладаг.<ref>US military figures as of 2005, from {{Webarchiv|url=http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls|wayback=20100209230227|text=Archive copy|archiv-bot=2023-09-26 23:32:45 InternetArchiveBot}} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950-2003</ref> === Хэл бичиг === Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''хань-гыль'' гэнэ) бичнэ. Төв ([[Сөүл]] хавийн), [[Чолла]], [[Кёнсан]]гийн аялгуу ялгарна. Гадаад хэлнээс [[англи хэл]] дэлгэрсэн.15-аас дээш насны иргэдийн 98% бичиг үсэгтэй байна. === Шашин шүтлэг === Хүн амын 46 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 29 хувь [[христийн шашин|христ]], 23% [[буддын шашин|будда]], 2% бусад шашны шүтлэгтэй. Хамгийн эрт үед бөө мөргөл (одоо ч энд байгаа), 372 онд буддын шашин дэлгэрсэн бол Чусонь улсын үед [[күнзийн суртал]] улсын шашин байжээ. 1790 оноос христийн шашин танилцуулагдсан бөгөөд Солонгосын дайны дараа 1970-аад оноос ихээр дэлгэрчээ. Протестант, католик урсгал зонхилно. Гадаад руу номлогч явуулдаг. Өмнөд Солонгост мөн шинэ шашин хэд хэдээр үүсч байгаа. [[Зураг:Seoul-01.jpg|thumb|left|180px|Сөүл]] [[Зураг:Port_of_Incheon.jpg|thumb|right|180px|Иньчонь]] === Хот суурин === [[Зураг:Busan_harbour.jpg|thumb|left|180px|Пүсань]] [[Зураг:Daegu_from_Migliore.jpg|thumb|right|180px|Тэгү]] 1985 онд улсын хүн амын 65.4% хот газар амьдарч байсан. {|class="wikitable" |+ 2014 оны хүн амын тоогоор жагсаасан [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт|20 том хот]]: |- valign="top" | * [[Сөүл]] (10,103,233 хүнтэй) * [[Пүсань]] (3,519,401) * [[Инчон]] (2,902,608) * [[Тэгү]] (2,493,264) * [[Тэжонь]] (1,531,809) * [[Куанжү]] (1,475,884) * [[Сүвонь]] (1,174,228) * [[Үлсань]] (1,166,377) * [[Чанвонь]] (1,075,168) * [[Куян]] (1,006,154) || * [[Соннам]] (974,608) * [[Юнъинь]] (961,026) * [[Пүчонь]] (855,586) * [[Чонжү]] (831,521) * [[Аньсань]] (707,876) * [[Чоньжү]] (652,877) * [[Намъянжү]] (636,256) * [[Аньян]] (600,809) * [[Чонань]] (598,346) * [[Хуасон]] (540,862 хүнтэй) |} == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах<br>булшны дотор ханын зураг]] [[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |title=Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |archive-date=2010-01-28 |url-status=dead}}</ref> Кужусонь Умард Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], умардын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан Улсад]] мөхөөгджээ. === Гуулин, Чусонь === [[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]] 936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. [[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. [[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]] Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд умардаас мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв. 1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref> 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910-1945 оны хооронд [[Японы эзэмшлийн Солонгос]] болж эзлэгдсэн байна. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] хоёр уралдан, нөлөөгөө таллан хоёр хувааж авчээ. === БНСУ === Дайны дараах гурван жил [[Солонгос]]ын өмнөд хэсэг АНУ-ын цэргийн хяналтанд байж, [[капитализм|капиталист]] (хөрөнгөт) эдийн засаг, [[ардчилсан]] дэглэмээр замнахад бэлтгэгджээ. Японоос Солонгосыг тусгаар тогтнуулахын төлөө тэмцэж явсан нөхдөөс АНУ-д гойд таалагдсан [[И Сын-мань]] 1945 онд АНУ-аас ирж, 1948 оны 8 сарын 13-нд БНСУ тунхаглагдахад анхны Ерөнхийлөгч болжээ. [[Хүйтэн дайн]]ы тэмцэлийн анхны дайн болох [[Солонгосын дайн]] 1950-аас 1953 оны хооронд дэгдэв. ЗХУ-, БНХАУ-аар дэмжигдсэн [[Умард Солонгос]] эхний үед амжилттай давшиж, зорьсоноороо Солонгосыг бүхэлд нь коммунист улсдаа нэгтгэх шахсан ч [[АНУ]], [[НҮБ]]-ийн хүчний тусламжаар Өмнөдийнхөн буцаан түрж умардын холбоотон [[БНХАУ]]-ын 1 сая цэргийн хүчтэй тулж дайн зогсчээ. 1953 оны 38-р өргөргөөр хил тогтоож, харилцан галаа зогсоох Гэрээнд [[АНУ]], [[Умард Солонгос]] хоёр гарын үсэг зуралцжээ. Өмнөдийнхөн гарын үсэг зураагүй учраас хоёр Солонгос одоо ч дайны байдалд байгаа гэж үзэж болно.<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}</ref> [[Зураг:Park_Chung_hee.jpg|thumb|right|130px|Паг Жонхи]] [[Зураг:South_Korea's_GDP_(PPP)_growth_from_1911_to_2008.png|thumb|left|200px|Хань мөрний гайхамшиг. Жилийн ДНБ-ийн 10% өсөлт, экспортын 20% өсөлт.]] 1960 оны [[4-р сарын 19-ний хувьсгал (Өмнөд Солонгос)|4-р сарын 19-ний хувьсгал]] буюу оюутны эсэргүүцлийн жагсаалаар 85 настай И Сын-мань огцорч, тэр самуун цагийн дараа 1963 онд генерал [[Паг Жонхи]] цэргийн хүчээр төрийн эрхийг авч 1979 онд алагдах хүртлээ БНСУ-ын Ерөнхийлөгч байв. Түүний үед улс төрийн дарангуй дэглэмтэй боловч эдийн засаг экспортод чиглэн үсрэнгүй хөгжсөн. Пак Жонхигийн дараа [[Куанжү]] хотын гэх мэт ардчиллыг хүссэн оюутан, хөдөлмөрчдийн хөдөлгөөнийг нухчан дарж байж бас нэгэн цэргийн эрхтэн '''[[Чонь Дү-хуань]]''' 1987 оны оюутны амь эрсдэлт хүртэл Ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ. Дараа нь ардчилсан сонгуульт 6-р Бүгд найрамдах улсын үе эхэлсэн юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |wayback=20160803223326 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 23:00:47 InternetArchiveBot }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests</ref> [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны Олимпын наадмыг]] [[Сөүл]] хүлээн авч зохион байгуулсан. 1996 онд [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагын]] гишүүн болсны дараа жил Өмнөд Солонгос [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал|Азийн санхүүгийн хямралд]] дайрагдаж өнгөрсөн. 1998-2003 оны ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]] хоёр Солонгосыг эвлэрүүлэх дорвитой ажил санаачилж байснаараа [[Нобелийн шагнал|Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртэв.<ref>{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}</ref> 2002 онд Японтой хамтран [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ыг хүлээн авсан. 1990 оноос хойш дуу бүжиг, кино их хөгжиж олон улсын үзвэр болсон. == Төр засаг == {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Moon Jae-in May 2017.jpg|120px]] | style="text-align:left;"| [[File:Chung_Sye-kyun_(cropped).jpg|120px]] |- | style="text-align:center;"|[[Мүнь Жэ-инь]] <br /> ерөнхийлөгч | style="text-align:center;"|Чон Се-гюнь<br />ерөнхий сайд |} Одоогийн Үндсэн хууль нь 1987 онд '''[[Ну Тэ-ү]]''' ерөнхийлөгчийн үеэс тогтсон бөгөөд 6-р Бүгд найрамдах засаг гэж нэрийддэг. Ардчилсан дэглэмийн жишгээр төрийн эрх хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гурван хэсэгт хуваагддаг. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх засгийн газар улсын түвшинд ажиллах ба орон нутагт салбар хэсэг нь байна. Орон нутаг нь өөрийн нутгийн засгийн газар ба нутгийн хууль тогтоох байгууллагтай байна. Шүүх байгууллага мөн улсын болон орон нутгийн түвшинд ажиллана. Өмнөд Солонгос улсын хууль тогтоох байгууллага нь «[[Өмнөд Солонгос улсын хурал|Улсын хурал]]» бөгөөд 300 гишүүнтэй нэг танхимт парламент юм. Парламентын сонгууль 4 жил тутам болдог бөгөөд сүүлийн сонгууль 2020 онд болж [[Өмнөд Солонгосын Ардчилсан нам|Ардчилсан нам]] бусдаас олон санал авчээ. Төрийн тэргүүн, гүйцэтгэх эрх мэдлийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь «[[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч»]] байна. 1948 оноос Ерөнхийлөгч сонгогдсон бөгөөд 1960-1980-аад онд цэргийн дарангуй эрхтнүүд улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. 1987 оны үндсэн хуулиар ерөнхийлөгчийн сонгууль 5 жил тутамд ард түмний саналаар сонгогдох ба улиран сонгогдох эрхгүй юм. Сүүлийн сонгууль 2017 онд болж Ардчилсан намаас нэр дэвшсэн [[Мүнь Жэ-инь]] сонгогдон ажиллаж байв. 2022-2025 онд '''[[Юн Сок Ёл]]''' Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан. 2025 оноос '''[[Ли Жэ Мён]]''' Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод ажиллаж байна. Ерөнхийлөгч «[[Хөх ордон]]»-д байрладаг. Ерөнхийлөгч нь Ерөнхий сайдыг томилно. Ерөнхий сайд Ерөнхийлөгчид тусалж сайд нарыг удирдана. === Засаг захиргааны хуваарь === [[Зураг:South_Korea_second_level_divisions.svg|thumb|II зэргийн нутгийн хуваарь]] {|class="wikitable" cellspacing="0" ! Зэрэг || Засаг захиргааны нэгж || Солонгос || Галиг || Нутгийн <br> тоо || Нийт |- | rowspan=5 | Нэгдүгээр || [[муж]] || 도 || ту || 8 || rowspan=5| 17 |- || [[муж|өөртөө засах онцгой муж]] || 특별자치도|| тыгбёльжачиду || 1 |- || [[хот|онцгой хот]] || 특별시 || тыгбёльши || 1 |- || [[хот|өөртөө засах онцгой хот]] || 특별자치시 || тыгбёльжачиши || 1 |- || [[хот|өргөн хот]] || 광역시 || куанъёгши || 6 |- | Хоёрдугаар || [[хот]], [[хошуу]], дүүрэг || 시, 군, 구 || ши, күнь, кү || 77, 82, 104 || 263 |- | Гуравдугаар || [[балгас]], [[сум]], [[хороо]] || 읍, 면, 동 || ыб, мёнь, тун || 216, 1198, 2073 || 3487 |- || Дөрөвдүгээр || [[суурин]], [[тосгон]] || 통, 리 || тун, ри || || |- || Тавдугаар || [[баг]] || 반 || пань || || |} === Орон нутаг === Солонгосын нэгдүгээр зэргийн газар нутагт дараах 17 муж байна. {| class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center |- ! Газрын зураг ! # !! Мужийн нэр !! Засаг захиргааны нэгж!! Солонгос бичиг !! Латин галиг !! Хүн амын тоо |- |rowspan=18|{{South Korea Provincial level Labelled Map}} |---------- |1 || [[Сөүл]] || онцгой хот || <span style="font-size:small;">서울특별시</span> || Seoul || 9,794,304 |--------- |2 || [[Сэжун хот|Сэжун]] || өөртөө засах онцгой хот || <span style="font-size:small;">세종특별자치시</span> || Sejong || 122,263 |---------- |3 |[[Пүсань]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">부산광역시</span> ||Busan ||3,635,389 |---------- |4 ||[[Тэгү]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">대구광역시</span> ||Daegu ||2,512,604 |---------- |5 ||[[Инчон]] || өргөн хот|| <span style="font-size:small;">인천광역시</span> ||Incheon ||2,628,000 |---------- |6 ||[[Тэжонь]] || өргөн хот ||<span style="font-size:small;">대전광역시</span> ||Daejeon ||1,442,857 |---------- |7 ||[[Куанжү]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">광주광역시</span> ||Gwangju ||1,456,308 |---------- |8 ||[[Үлсань]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">울산광역시</span> ||Ulsan ||1,087,958 |---------- |9 ||[[Кёнги]] || муж || <span style="font-size:small;">경기도</span> ||Gyeonggi ||10,415,399 |---------- |10 ||[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]] || муж || <span style="font-size:small;">강원도</span> ||Gangwon ||1,592,000 |---------- |11 ||[[Умард Чүнчон]] || муж ||<span style="font-size:small;">충청북도</span> ||North Chungcheong ||1,462,621 |---------- |12 ||[[Өмнөд Чүнчон]] || муж ||<span style="font-size:small;">충청남도</span> ||South Chungcheong ||1,840,410 |---------- |13 ||[[Умард Чолла]] || муж ||<span style="font-size:small;">전라북도</span> ||North Jeolla ||1,890,669 |---------- |14 ||[[Өмнөд Чолла]] || муж ||<span style="font-size:small;">전라남도</span> ||South Jeolla ||1,994,287 |---------- |15 ||[[Умард Кёнсан]] || муж || <span style="font-size:small;">경상북도</span> ||North Gyeongsang ||2,775,890 |---------- |16 ||[[Өмнөд Кёнсан]] || муж || <span style="font-size:small;">경상남도</span> ||South Gyeongsang ||2,970,929 |---------- |17 || [[Чэжү муж|Чэжү]] || өөртөө засах онцгой муж ||<span style="font-size:small;">제주특별자치도</span> ||Jeju ||560,000 |} == Эдийн засаг == [[Зураг:Galaxy_S6_Edge.jpg|thumb|right|200px|''Galaxy S6 Edge'' гар утас]] [[Зураг:Hynix_HY57V64820HG.jpg|thumb|right|200px|Хагас дамжуулагч]] [[Зураг:Hellespont_Alhambra-223713_v2.jpg|thumb|200px|right|Тэүгээс гарсан хөлөг онгоц]] БНСУ-ын 2015 оны нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ) 1.393 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн ДНБ 1.849 тэрбум $-оор хэмжигдсэн ба дэлхийд 13-р байрт байна. Өмнөд Солонгос бол аж үйлдвэржсэн, хөгжингүй орон бөгөөд Их хорьд багтдаг. Хань мөрний гайхамшиг хэмээн алдаршсан их өсөлт буюу 1960-1990 онд Өмнөд Солонгосын эдийн засаг хурдацтай буюу жилийн 10%, экспорт 20% өсч байсан бөгөөд [[Хонконг]], [[Сингапур]], [[Тайвань|Тайваний]] хамтаар «[[Азийн дөрвөн бар]]» хэмээх хоч авчээ. Өмнөд Солонгос дэлхийд экспортын хэмжэээгээр 5-р, импортын хэмжээгээр 7-р байр эзэлдэг. Өмнөд Солонгост төвтэй үндсэн дамнасан корпорациуд бий. ''[[Samsung]]'' (Самсон), ''[[Hyundai]]'' (Хёньдэ), ''[[SK]]'' (СК), ''[[LG]]'' (ЛЖ), ''[[Lotte]]'' (Лотте), ''[[Hanjin]]'' (Ханьжинь), ''[[Kumho]]'' (Кымху), ''[[Doosan]]'' (Түсань) зэрэг экспортод чиглэсэн хэдэн компани ДНБ-ийн 90%-ийг бүтээдэг. Нарийн технологи хөгжсөн. [[Цахилгаан бараа]] үйлдвэрлэлээр Самсон дэлхийд тэргүүлж, LG бас хувь нэмрээ оруулж байна. Пухангийн ган төмрийн үйлдвэр (''[[POSCO]]'') ажиллаж байна. Өмнөд Солонгос [[хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 1-р байр эзэлнэ. Тус салбарын дэлхийн зах зээлийн 51%-ийг Хёньдэ, Самсон, Дэү, ''STX'' компаниуд хийж байна. [[Автомашин]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 5-р байр. Хёньдэ-Киа салбартаа тэргүүлдэг. Ханьжинь, Кымху нь иргэний агаарын тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг. 1997 оны [[Азийн санхүүгийн хямрал]]д өртсөн. ''[[Daewoo]]'' (Тэү) компанийн дампуурал<ref>[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy</ref> том сургамж болсон. Өмнөд Солонгос дунд зэргийн [[инфляци]], ажилгүйдлын бага түвшин, экспорт, орлогын тэгш байдалтай.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106100416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |url-status=dead }}</ref> === Зам тээвэр === [[Зураг:Korean Air A330-223 (HL7552) taxiing at Nagasaki Airport.jpg|thumb|200px|Нисэх онгоц]] Өмнөд Солонгос хурдны төмөр зам, хурдны зам, зам тээвэр хөгжсөн орон юм. Төрийн өмчит хурдны замын компани, төмөр замын компани хоёр улсдаа том нь юм. Төмөр замаар гол хотууд холбогдсон. Хурдны төмөр замын [[Кёнбү]] шугам Сөүлийг Пүсаньтай, [[Хунам]] шугам Сөүлийг Чоньжү-Мугбутай холбоно. Хурдны зорчигч тээврийн автобус хот хооронд явна. Замын зангилаа нь [[Тэжонь]] болно. Өмнөд Солонгосын хамгийн том нисэх буудал Иньчоньд 2001 онд баригдсан. Жилдээ 30 сая хүн зорчдог. Иньчониос гадна Кимпу, Пүсань, Чэжүгийн олон улсын нисэх буудлууд байна. Ханьжинь компанийн 1962 онд байгуулагдсан ''Korean Air'' (Өмнөд Солонгосын иргэний агаарын тээвэр компани), Кымху компанийн 1988 онд үүсэн байгуулагдсан ''Asiana Airlines'' (Азийн иргэний агаарын тээвэр компани) гэсэн хоёр гол компани байна. === Эрчим хүч === Өмнөд Солонгос 1962 оноос цөмийн эрчим хүчний бодлого хэрэгжүүлсэн. Одоо эрчим хүчний 45%-ийг цөмийн урвалаас гаргаж авдаг. Одоо ажиллаж байгаа 4 атомын цахилгаан станц байна. Нэг станц 4-6 реактортой. Өмнөд Солонгос АНЭУ, Турк, Аргентинд реактор барьж өгөхөөр ажиллаж байна. === Сансрын хөтөлбөр === Өмнөд Солонгос 1992 оноос хойш гадаадын пуужин ашиглан 10 хиймэл дагуул сансарт хөөргөсөн. 1999 онд хөөргөсөн Ариран-1 2008 онд алга болсон бол 2006 онд Оросын пуужинг ашиглан хөөргөсөн Ариран-2 одоо ажиллаж байгаа. 2008 онд Өмнөд Солонгосоос анх удаа хүн, эмэгтэй хүн, [[И Суёнь]] Оросын Союз-ТМА12 хөлгөөр сансарт нисжээ. Нару хэмээх сансрын буудлыг ашиглалтанд оруулахаар ажиллаж байгаа. == Өв соёл == [[Зураг:Korea-Honrye-The_bride.jpg|thumb|200px|Уламжлалт хурим. Шинэ бэр]] Өмнөд Солонгост уламжлалт соёл, орчин үеийн соёл байна. Уламжлалт соёл буддын шашин, күнзийн суртлын ёсны суурьтай. Уран зураг, шаазан эдлэл, уран баримал, жүжиг, бүжиг эртнээс ялгаран хөгжсөн байдаг. Солонгос цайлах ёс байна. Орчин үеийн соёлд аж үйлдвэржилт, хотжилт, техник технологийн дэвшил нөлөөлж байна. Солонгосын эртний барилга байшин урлал дорнын хийцтэй. Ордон, сүм хийд хээ угалз, олон давхар, үелээ хийц бүхий дээвэртэй. Өрнийн барилгын хийц 19-р зуунаас эхлэн нэвтэрсэн. Их сургууль, албан газрын байшин барилга орчин үеийн хийцтэй. === Идээ унд === Солонгос хоолонд [[цагаан будаа]], [[гоймон]], [[хүнсний ногоо]], загасны мах, үхрийн мах голлодог. ''[[Кимчи]]'' хэмээх халуун ногоотой онцгой амтлагч байна. Сүмс, саримс зэрэг амтлагч хэрэглэнэ. ''Бүльгуги'', ''[[кимбаб]]'' зэрэг олон төрлийн хоол байна. Жижиг аяганд хольц хачираа тус тусад нь хийж ширээ засдаг. ''Сужү'', ''магголли'' гэх архи байна. Өмнөд Солонгос архины хэрэглээгээр дэлхийд тэргүүлж байгаа. [[Зураг:RAIN_2011_Shankbone.JPG|thumb|130px|Дуучин [[Рэйн]]]] === Урлаг === Өмнөд Солонгост орчин үеийн [[кино]], [[дуу]] [[бүжиг]] ихээр хөгжиж [[Дорно дахин]], дэлхий дахины үзвэр болж «Солонгос давалгаа» гэх болов. Уянгын дуу, зохиолын дуу голлодог байснаа 1990-ээд оноос огцом өөрчлөгдөж рэп, поп, техно, бүжиг хосолсон солонгос дуу бүжгийн урсгал хөгжөөд (''K-pop'') байна. Рэп дуучин [[PSY|Сайн]] 2012 оны «''Gangnam Style''» ([[Каннам дүүрэг|Каннам]] маяг) дууны бүжиг дэлхий дахиныг хуйлруулсан. 1990-ээд оны сүүлээс солонгос уран сайхны кино, олон ангит кино их үйлдвэрлэгдсэн. «[[Өвлийн хайрын дуу]]», «[[Зүрхэнд шингэсэн намар]]», «Миний байшин», «Хотын ангууч», «Нууц цэцэрлэг», «[[Нар сарны тэврэлт]]» зэрэг ОАК олон улсын дуртай үзвэр болжээ. === Спорт === [[Зураг:KoreaWBC2009.jpg|thumb|180px|left|Өмнөд Солонгосын бэйсболын шигшээ баг]] [[Тэгвоньду]] Солонгост үүссэн. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[бэйсбол]], [[сагсан бөмбөг]] сонирхож тоглодог. Мөн [[байт харваа]], [[буудлага]], [[тэшүүр]], [[шорт трейк]], [[бадминтон]], [[ширээний теннис]], [[бөх барилдаан]], [[жүдо]] сайн хөгжсөн. [[Өмнөд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] 1986 оноос [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д анх орж, 2002 онд шөвгийн дөрөвт үлдэж, 2012 оны олимпын хүрэл медаль хүртсэн. Бэйсболын шигшээ баг 2008 оны олимпын алтан медаль хүртсэн. Сагсан бөмбөгийн баг Азийн хоёр удаагийн аварга. Өмнөд Солонгос [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]] болон [[Пёнчангийн олимп|2018 оны өвлийн олимпыг]] зохион явуулсан. 1948 оноос олимпод оролцож, 1976 онд анхны алтан медалиа авсан ([[Ян Жон-му]] бөх). Нийт зуны олимпоос 243 медаль, өвлийн олимпоос 53 медаль хүртээд байгаагийн 81 нь алт байна. Буудлагын тамирчин [[Чинь Жун-у]] дөрвөн олимпын алтан медальтай. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|South Korea}} * [http://www.britannica.com/place/South-Korea Британника] нэвтэрхий толийн хуудаснаа {{ref-en}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Солонгос]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] dn3bfg8aw5c1cyifnmaev4dv4kbs9bq 0 5865 874211 789169 2026-10-26T00:22:31Z Juppi lantteineen 108388 File 874211 wikitext text/x-wiki [[File:Christian Dior 1954.jpg|thumb|Christian Dior (1954)]] [[Зураг:Christian Dior Store in Ginza.jpg|thumb|right|250px|[[Япон]]ы [[Токио]] хотын [[Гинза]] дахь Кристиан Диорын дэлгүүр]] '''Кристиан Диор''' ({{lang-fr|Christian Dior}}, [[1905]] оны [[1 сарын 21]] - [[1957]] оны [[10 сарын 24]]) нь [[Франц]]ын [[дизайнер]], мөн түүний бий болгосон [[хувцас загвар]]ын [[брэнд]]. Францад төвтэй [[LVMH]] корпорацид харьяалагддаг. == Одоогийн дизайнерууд == * '''Кристиан Диор''' брэнд (Christian Dior) ** [[Жон Галлиано]] (John Galliano) * '''Диор ом''' брэнд (Dior homme) ** [[Крис Ван Аш]] (Kris Van Assche) == Түүх == === Дизайнер Кристиан Диор === * [[1905]] - Францын [[Норманди]]д бизнесмэний гэр бүлд төржээ. ** Дипломатч болохоор шийдэн улс төрийн сургуульд суралцсан боловч тэр үед дэлгэрч байсан [[сюрреализм]]д автаж, найзтайгаа хамт галерей нээжээ. [[Сальвадор Дали]], [[Жан Кокту]] нарын зураачидтай ажил төрлийн харилцаатай байсан боловч 1930-аад оны их хямралын үеэр ажилгүй болжээ. * [[1938]] - [[Рожер Пиге]]гийн хараанд өртөж, загварын ертөнцөд оров. * [[1946]] - Хөвөнгийн хаан гэгдэх [[Марсель Буссак]] [[Люсиан Лурон]]ы загварын ордонд ажиллаж байсан түүний авъяас чадварыг үнэлж, тусдаа гарахад нь тусалснаар "'''Кристиан Диорын загварын ордон'''" [[Парис]]ын Монтэнью гудамжны 30 тоотод бий болов. * [[1947]] - "S/S коллекшн"-оороо Парисын загварын тайзанд гарч ирсэн. * [[1948]] - Үнэртэй усны компани "'''Парфам Кристиан Диор'''-ыг байгуулав. Америкт лицензийн үйлдвэрлэлээ эхэлсэн. * [[1957]] - [[Итали]]йн "Монте Катини" аршаан сувилалд зүрхний шигдээсийн улмаас гэнэт нас баржээ. === Кристиан Диор компани === * 1957 онд [[Ив Сан Лорен]] Кристиан Диорын орыг залгаж ахлах дизайнер болсон. * [[1960]] - [[Марк Боан]] ахлах дизайнер нь болов. * [[1968]] - "Парфам Кристиан Диор" компанийг Моэ Хеннеси компани (өдгөөгийн LVMH) худалдаж авав. * [[1978]] - Эцэг компани болох Марсель Буссак групп дампуурсны улмаас Агаш-Виро группийн харьяанд шилжив. * [[1984]] - [[Бернар Арно]] Францын хөрөнгө оруулалтын банктай хамтарч Марсель Буссак группийг худалдаж авсан. * [[1985]] - Групптээ буцаж нэгдэн, Арно захирал нь болжээ. * [[1989]] - [[Жанфранко Фере]] ахлах дизайнер болов. * [[1990]] - Арно LVMH компанийн захирал болов. * [[1996]] - [[Жон Галлиано]] ахлах дизайнер болов. * [[2001]] - "Диор Ом"-ын ахлах дизайнераар [[Эдди Триман]] томилогдов. * [[2007]] - [[Крис Ван Аш]] Диор Омын ахлах дизайнер болов. == Гол брэндүүд == * Dior * Dior Homme == Гадаад холбоос == * [http://www.dior.com/ Dior.com] * [https://web.archive.org/web/20210211163100/http://www.christian-dior-bag.com/ Christian Dior Bag] How to Spot a Fake {{DEFAULTSORT:Диор, Кристиан}} [[Ангилал:Францын хувцас загварын дизайнер]] [[Ангилал:Кристиан Диор (аж ахуйн нэгж)]] [[Ангилал:Галерист]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1905 онд төрсөн]] [[Ангилал:1957 онд өнгөрсөн]] qrdc0uqcavlez5z4x8mym0j27wphvmz 874224 874211 2026-10-26T05:16:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 874224 wikitext text/x-wiki [[File:Christian Dior 1954.jpg|thumb|Christian Dior (1954)]] [[Зураг:Christian Dior Store in Ginza.jpg|thumb|right|250px|[[Япон]]ы [[Токио]] хотын [[Гинза]] дахь Кристиан Диорын дэлгүүр]] '''Кристиан Диор''' ({{lang-fr|Christian Dior}}, [[1905]] оны [[1 сарын 21]]-нд Францын Норманди мужийн Гранвиль хотод төрсөн - [[1957]] оны [[10 сарын 24]]-нд Италийн Тоскани мужид нас барсан) [[Франц]]ын хувцас зохион бүтээгч, мөн түүний бий болгосон [[хувцас загвар]]ын [[брэнд]]. Францад төвтэй [[LVMH]] корпорацид харьяалагддаг. == Одоогийн дизайнерууд == * '''Кристиан Диор''' брэнд (Christian Dior) ** [[Жон Галлиано]] (John Galliano) * '''Диор ом''' брэнд (Dior homme) ** [[Крис Ван Аш]] (Kris Van Assche) == Түүх == === Хувцас зохион бүтээгч Кристиан Диор === * [[1905]] - Францын [[Норманди]]д чинээлэг бизнесмэн буюу химийн бордооны худалдаачны гэр бүлд төржээ. ** Дипломатч болохоор шийдэн улс төрийн сургуульд суралцсан боловч тэр үед дэлгэрч байсан [[сюрреализм]]д автаж, найзтайгаа хамт галерей нээжээ. Ирээдүйн загвар зохион бүтээгч олон улсын эрх зүй, газарзүй судлахын оронд музейд цагийг өнгөрөөж, хөгжмийн зохиол, уран зургийн түүхийг судалжээ. 1928 онд Кристиан найз Жан Бонжактайгаа хамтран Андрэ Дерайн, [[Анри Матисс]], [[Пабло Пикассо]] нарын бүтээлүүдийг үзэсгэлэнд тавьсан урлагийн галерей нээжээ. [[Сальвадор Дали]], [[Жан Кокту]] нарын зураачидтай ажил төрлийн харилцаатай байсан боловч 1930-аад оны [[Их хямрал|их хямралын]] үеэр ажилгүй болжээ. * [[1938]] - [[Рожер Пиге]]гийн хараанд өртөж, загварын ертөнцөд оров. * [[1946]] - Хөвөнгийн хаан гэгдэх [[Марсель Буссак]] [[Люсиан Лурон]]ы загварын ордонд ажиллаж байсан түүний авъяас чадварыг үнэлж, тусдаа гарахад нь тусалснаар "'''Кристиан Диорын загварын ордон'''" [[Парис]]ын Монтэнью гудамжны 30 тоотод бий болов. * [[1947]] - "S/S коллекшн"-оороо Парисын загварын тайзанд гарч ирсэн. * [[1948]] - Үнэртэй усны компани "'''Парфүм Кристиан Диор'''-ыг байгуулав. Америкт лицензийн үйлдвэрлэлээ эхэлсэн. * [[1957]] - [[Итали]]йн "Монте Катини" рашаан сувилалд Диор зүрхний шигдээсийн улмаас гэнэт нас баржээ. === Кристиан Диор компани === * 1957 онд [[Ив Сен-Лоран]] Кристиан Диорын орыг залгаж ахлах дизайнер болсон. * [[1960]] - [[Марк Боан]] ахлах дизайнер нь болов. * [[1968]] - "Парфам Кристиан Диор" компанийг Моэ Хеннеси компани (өдгөөгийн LVMH) худалдаж авав. * [[1978]] - Эцэг компани болох Марсель Буссак групп дампуурсны улмаас Агаш-Виро группийн харьяанд шилжив. * [[1984]] - [[Бернар Арно]] Францын хөрөнгө оруулалтын банктай хамтарч Марсель Буссак группийг худалдаж авсан. * [[1985]] - Групптээ буцаж нэгдэн, Арно захирал нь болжээ. * [[1989]] - [[Жанфранко Фере]] ахлах дизайнер болов. * [[1990]] - Арно LVMH компанийн захирал болов. * [[1996]] - [[Жон Галлиано]] ахлах дизайнер болов. * [[2001]] - "Диор Ом"-ын ахлах дизайнераар [[Эдди Триман]] томилогдов. * [[2007]] - [[Крис Ван Аш]] Диор Омын ахлах дизайнер болов. == Гол брэндүүд == * Dior * Dior Homme == Кристиан Диорын тухай баримтат кинонууд == * 1994 — «Месье Диор» (''Monsieur Dior''), найруулагч Шарлотт Верньеж (''Charlotte Verneiges'') * 2005 — «Кристиан Диор. Зохион бутээгч ба түүнтэй ижил хүн» (''Christian Dior, le couturier et son double / Christian Dior — The man behind the myth''), найруулагч Филипп Ланфранши (''Philippe Lanfranchi'') * 2014 — «Диор ба би» (''Dior and I''), найруулагч Фредерик Ченг (''Frédéric Tcheng'') * 2016 — «Кристиан Диор, алдагдсан диваажингийн дэгжин байдал» (''Christian Dior, l’elegance du paradis perdu'', найруулагч Доминик Адт (''Dominique Adt'') * 2016 — «Кристиан Диор, Франц» (''Christian Dior, la France''), найруулагч Фредерик Миттеран == Гадаад холбоос == * [http://www.dior.com/ Dior.com] * [https://web.archive.org/web/20210211163100/http://www.christian-dior-bag.com/ Christian Dior Bag] How to Spot a Fake {{DEFAULTSORT:Диор, Кристиан}} [[Ангилал:Францын хувцас загварын дизайнер]] [[Ангилал:Кристиан Диор (аж ахуйн нэгж)]] [[Ангилал:Галерист]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1905 онд төрсөн]] [[Ангилал:1957 онд өнгөрсөн]] 6q7ml260t85zhf2llj171kdf1jt19v5 0 6731 874206 736105 2026-10-25T15:10:29Z ~2026-57000-54 108540 874206 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Electromagnetism3}} [[Физик|Физикийн]] шинжлэх ухаанд [[Цахилгаан цэнэг|цахилгаан цэнэгийн]] эргэн тойрон дахь орон зай нь эсвэл хугацаанаас хамааран өөрчлөгдөх [[Соронзон орон|соронзон ороны]] орчин нь '''цахилгаан орон''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарыг агуулж байдаг. Энэхүү цахилгаан орон нь бусад цахилгаан цэнэгтэй биеүүдэд [[хүч|хүчний]] үйлчлэл үзүүлдэг. Цахилгаан ороны ойлголтыг [[Майкл Фарадей]] гэдэг физикч физикийн шинжлэх ухаанд оруулж ирсэн. Цахилгаан орон нь [[ньютон]]/[[кулон]] (N C⁻¹) гэсэн [[СИ]] системийн нэгжээр илэрхийлэгдэх [[вектор орон]] бөгөөд мөн [[вольт]]/[[Метр|метрээр]] (V m⁻¹) тодорхойлогддог. Аливаа цэг дээрх ороны чиглэлийг тухайн цэг дээр байрлуулсан эерэг [[туршуул цэнэг]] дээр үйлчлэх хүчний чиглэлээр тодорхойлдог. Цахилгаан орны хүчлэгийг тухайн цэг дээрх цахилгаан цэнэгт үйлчлэх хүчийг тэр цэнэгийн хэмжээнд харьцуулсан харьцаагаар тодорхойлж болно. Цахилгаан орон нь ороны эрчимийн квадратаас хамаарсан [[энергийн нягт]] бүхий [[Цахилгаан энерги|цахилгаан энергитэй]] байдаг. Хөдөлж буй цэнэг нь дан ганц цахилгаан орон үүсгэхгүй мөн [[Соронзон орон|соронзон оронг]] үүсгэдэг бөгөөд ерөнхийлөн авч үзвэл цахилгаан болон соронзон оронууд нь бүрэн салангид үзэгдлүүд биш юм. Тухайлбал ямар нэгэн ажиглагч зөвхөн цахилгаан оронг тэмдэглэж авлаа гэхэд өөр [[тоололын систем]] дэхь ажиглагч цахилгаан орон болон соронзон орон хоюуланг нь хүлээж авах жишээтэй. Ийм учираас "[[цахилгаан соронзон]]" эсвэл "[[цахилгаан соронзон орон]]" гэж ярьдаг. Квант механикт цахилгаан соронзон ороны өөрчлөлтийг [[фотон]] гэдэг бөгөөд фотоны энерги нь квантчлагддаг. == Тодорхойлолт == Цахилгаан орон дахь хөдөлгөөнгүй [[цахилгаан цэнэг|цэнэгтэй]] эгэл бөөмд түүний цэнэгээс нь шууд хамаарсан [[хүч]] үйлчилдэг. Цэнэг болон хүч хоёрын хамааралын хувьд цахилгаан орон тогтмол байна: :<math> \mathbf{E} = \frac{\mathbf{F}}{q} </math> энд <math>\mathbf{F}</math> нь эгэл бөөмд үзүүлж буй '''цахилгаан ороны үйлчлэлийн [[хүч]]''', ''q'' нь түүний [[Цахилгаан цэнэг|цэнэг]] бөгөөд <math>\mathbf{E}</math> нь эгэл бөөмийн оршин буй цахилгаан орны хүчлэг юм. Энэ хамаарал нь зөвхөн цэнэг хөдөлгөөнгүй байхад хүчинтэйг санах хэрэгтэй. Бусад үед харилцан үйлчлэлийн хүч нь илүү ерөнхий томьёолол болох [[Лоренцийн хүч|Лоренцийн хүчний]] тэгшитгэлээр тодорхойлогдоно. Дээрх тэгшитгэл нь зөвхөн хөдөлгөөнгүй цэнэгүүд орших цахилгаан орныг тодорхойлж буй юм. Ийм учираас физикчид ''[[туршуул цэнэг]]'' гэдэг ойлголтыг хэрэглэдэг. Тухайн цэг дээрх цахилгаан орныг хэмжихийн тулд жижиг "туршуул цэнэгийг" байрлуулж түүнд үйлчлэх хүчийг хэмжиж улмаар цахилгаан орныг нь дээрх тэгшитгэлийн дагуу тооцоолж олдог. Тодорхойлолтын дагуу цахилгаан ороны чиглэлийн түүний эерэг цэнэгт үзүүлэх хүчний чиглэлийн дагуу харин сөрөг цэнэгийн хувьд түүнд үйлчлэх хүчний эсрэг чиглэлд байна. Ижил цэнэгүүд түлхэлцдэг, эсрэг цэнэгүүд таталцдаг учир эерэг цэнэгүүдээс үүсч буй цахилгаан орон нь тэдгээрээс цацарсан чиглэлд байдаг бол сөрөг цэнэгүүдийн хувьд тэдгээрлүү орсон чиглэлд байдаг. == Кулоны хууль == Цэгэн цэнэгийн үүсгэж буй цахилгаан ороныг [[Кулоны хууль|Кулоны хуулиар]] тодорхойлдог: :<math> \mathbf{E} =\frac{1}{4 \pi \varepsilon_0}\frac{Q}{r^2}\mathbf{\hat{r}} \qquad \mbox{(1)} </math> энд : Q нь цахилгаан орон үүсгэж буй эгэл бөөмийн цэнэгийн хэмжээ : r нь Q цэнэг бүхий эгэл бөөмөөс Е-орон бүхий тухайн цэг хүрэлх зай : <math>\mathbf{\hat{r}}</math> нь нь Q цэнэг бүхий эгэл бөөмөөс Е-орон бүхий тухайн цэг хүрэлх шулуунтай ижил чиглэл бүхий [[нэгж вектор]] : <math> \varepsilon_0 </math> нь [[вакуум нэвтрэлт]] энэ нь ойролцоогоор 7 байдаг. [[Кулоны хууль]] нь үнэндээ [[Гауссын хууль|Гауссын хуулийн]] тухайн тохиолдол бөгөөд энэ нь орон зай дахь цахилгаан цэнэгүүдийн тархалт болон тэдгээрээс үүсэх цахилгаан ороныг ерөнхий байдлаар харуулсан хууль юм. Гауссын хууль нь цахилгаан соронзонгийн тухай дөрвөн хуулийг багтаасан [[Максвеллийн тэгшитгэл|Максвеллийн тэгшитгэлүүдийн]] нэг нь юм. == Шинж чанар (цахилгаан статик) == [[Зураг:EfieldTwoOppositePointCharges.svg|300px|thumb|right|Эерэг (улаан) болон сөрөг (ногоон) цэнэгүүдийн эргэн тойрон дахь цахилгаан ороны зураглал.]] Дээрх тэгшитгэл (1) ёсоор цахилгаан орон нь байрлалаас хамаардаг. Аливаан нэг цэнэгийн үүсгэж буй цахилгаан орон нь тэрхүү цэнэг хүртэлх зайн квадратаас урвуу хамаардаг. Цахилгаан орон нь [[Суперпозицын зарчим|суперпозицын зарчимд]] захирагдана. Хэрэв нэгээс илүү цэнэг буй тохиолдолд дурын цэг дээрх нийлбэр цахилгаан орон нь цэнэг бүрийн дангаараа буй тохиолдолд үүсгэх цахилгаан оронуудын [[Вектор нийлбэр|вектор нийлбэртэй]] тэнцүү байна. :<math>\mathbf{E}_{\rm total} = \sum_i \mathbf{E}_i = \mathbf{E}_1 + \mathbf{E}_2 + \mathbf{E}_3 \ldots \,\!</math> Хэрэв энэ зарчимыг хязгааргүй олон маш жижиг цэнэгийн элементүүдийн хувьд өргөтгөвөл дараах томъёо гарна: :<math> \mathbf{E} = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \int\frac{\rho}{r^2} \mathbf{\hat{r}}\,\mathrm{d}V </math> энд :<math>\rho</math> нь [[цэнэгийн нягт]] буюу нэгж [[Эзэлхүүн|эзэлхүүнд]] оногдох цэнэгийн хэмжээ. [[Ангилал:Цахилгаан соронзон]] p2getnchm5vja1vg0ytd8eosjl9c0be 0 10686 874245 859875 2026-10-26T09:05:57Z Эрдэнийн тобчи 108163 874245 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Баруун Хойд Африкийн үчимбэр | status = CR | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{IUCN2008 |assessors=Belbachir, F. |year=2008 |id=221 |title=Acinonyx jubatus ''ssp.'' hecki |downloaded=4 February 2009}}</ref> | image = Northeast African Cheetah (14846381095) 2013.jpg | image_width = 180px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | subfamilia = Felinae | genus = ''Acinonyx'' | species = Үчимбэр | subspecies = Баруун Хойд Африкийн үчимбэр | trinomial = ''Acinonyx jubatus hecki'' | trinomial_authority = Хилцхаймер, 1913 }} '''Баруун Хойд Африкийн үчимбэр''' (''Acinonyx jubatus hecki''), мөн '''Сахарын үчимбэр''' гэж нэрлэдэг бөгөөд үчимбэрийн (''Acinonyx jubatus'') нэн ховордсон дэд зүйл юм. Энэ дэд зүйл нь Хойд болон Баруун Африкийн хуурай, хагас хуурай бүс нутагт тархдаг. Амьдрах орчны доройтол, идэш тэжээлийн амьтдын тоо толгойн бууралт, хууль бус агнуур болон хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр түүний тархац түүхэн үеэсээ эрс хумигджээ.<ref name="iucn2008">{{cite web |url=https://www.iucnredlist.org/species/221/13035738 |title=Northwest African Cheetah |author=Belbachir, F. |year=2008 |publisher=The IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> == Ангилал зүй == Баруун Хойд Африкийн үчимбэр нь муурын овогт (Felidae) хамаарах үчимбэрийн нэг дэд зүйл юм. Шинжлэх ухааны нэр нь ''Acinonyx jubatus hecki'' бөгөөд уг нэршлийг 1913 онд Хилцхаймер тодорхойлсон. Үчимбэрийн дэд зүйлүүдийн ангилал нь морфологи, генетикийн судалгаа болон газарзүйн тархалтын мэдээлэлд тулгуурладаг. Дэд зүйлүүдийн тоо, нэршил нь судалгааны арга болон ашигласан ангиллын хувилбараас хамааран ялгаатай байж болно.<ref name="catsg">{{cite web |url=https://www.catsg.org/living-species-cheetah |title=Living Species: Cheetah |publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group}}</ref> == Гадаад төрх == Баруун Хойд Африкийн үчимбэр нь биеийн гадаргуу даяар тархсан жижиг хар толботой, шаргалдуу эсвэл цайвар элсэн өнгийн үстэй. Толбоны хэлбэр, байрлал нь бодгаль бүрд ялгаатай байдаг. Үчимбэр нь урт нарийхан хөл, уян хатан нуруу, гүн цээж, урт сүүлтэй бөгөөд эдгээр биеийн онцлог нь богино зайд өндөр хурдтай гүйхэд тусалдаг. Сахарын хуурай орчинд цайвар өнгийн зүс нь элсэрхэг болон чулуурхаг газрын өнгөтэй зохицож, хүрээлэн буй орчиндоо далдлагдах боломж олгодог. Гэхдээ энэ дэд зүйлийн биеийн хэмжээ, үсний өнгө зэрэг шинж тэмдгийн бүс нутгийн ялгааг тодорхойлох судалгаа хязгаарлагдмал байна.<ref name="catsg" /> == Тархалт ба амьдрах орчин == Баруун Хойд Африкийн үчимбэрийн тархац тасархай бөгөөд Алжирын өмнөд хэсэг болон Сахарын цөл, Сахелийн бүсийн зарим хэсгийг хамардаг. Бүс нутгийн судалгаанд Нигер, Мали, Чад, Бенин, Буркина-Фасо зэрэг орны зарим нутагт үчимбэрийн оршин тогтнол бүртгэгдсэн байдаг. Гэхдээ эдгээр улсын бүх нутаг дэвсгэрт тогтвортой популяци байдаг гэсэн үг биш юм. Зарим газарт амьтан байнга нутагладаг бол бусад газарт зөвхөн ховор тохиолдлын ажиглалт бүртгэгдсэн эсвэл тархалтын мэдээлэл хангалтгүй байдаг.<ref name="strategy">{{cite web |url=https://cheetahconservationinitiative.com/storage/2025/09/Regional-Conservation-Strategy_NWC-Africa_2024_ENG.pdf |title=Revised Regional Strategy for the Conservation of Cheetah and African Wild Dogs in Western, Central and Northern Africa |year=2024}}</ref> Түүний амьдрах орчинд Сахарын цөлийн уудам тал, чулуурхаг өндөрлөг, хуурай хээр, сийрэг бутлаг ургамалтай газар болон Сахелийн хагас хуурай бүсүүд багтана. Үчимбэр нь ангаа илрүүлэх, хөөж барих боломжтой задгай орчныг ашигладаг. Ус, идэш тэжээлийн нөөц улирлаас хамааран өөрчлөгддөг тул түүний хөдөлгөөн, тархалтын хэмжээ тухайн газрын нөхцөлөөс ихээхэн шалтгаалдаг. == Экологи ба зан төлөв == Үчимбэр нь гол төлөв өдрийн цагаар идэвхтэй ан хийдэг махчин амьтан юм. Түүний идэш тэжээлд тухайн бүс нутагт амьдардаг цагаан зээр болон бусад жижиг, дунд хэмжээний туурайтан амьтад багтаж болно. Идэш тэжээлийн бүрэлдэхүүн нь амьдрах орчны амьтдын төрөл зүйл, элбэгшлээс хамаарна.<ref name="cms">{{cite web |url=https://www.cms.int/species/acinonyx-jubatus |title=Acinonyx jubatus |publisher=Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals}}</ref> Үчимбэр ангаа ихэвчлэн хараагаараа илрүүлж, ойртон гэтсэний дараа богино хугацаанд өндөр хурдтай хөөж барьдаг. Энэ төрлийн агнуур нь их хэмжээний эрчим хүч шаарддаг тул амжилттай ан хийхэд задгай газар, хангалттай идэш тэжээл чухал юм. == Хамгааллын байдал == Баруун Хойд Африкийн үчимбэрийг Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо (IUCN) 2008 оны үнэлгээгээр '''нэн ховордсон''' (Critically Endangered, CR) ангилалд оруулсан. Энэхүү үнэлгээ нь тухайн үеийн мэдээлэлд тулгуурласан тул өнөөгийн нөхцөл байдлыг тодорхойлохдоо шинэ судалгаа, үнэлгээг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.<ref name="iucn2008" /> Үчимбэрийн популяцийн тоо толгойг тогтооход хээрийн судалгаа, камерын урхи, мөр илрүүлэх арга болон бусад мониторингийн арга чухал үүрэгтэй. Сахарын болон Сахелийн өргөн уудам бүс нутагт бодгалиуд сийрэг тархсан байдаг тул тэдгээрийг илрүүлэх, популяцийн өөрчлөлтийг найдвартай үнэлэхэд хүндрэлтэй.<ref name="strategy" /> === Гол аюул занал === Баруун Хойд Африкийн үчимбэрийн оршин тогтноход дараах хүчин зүйлс сөргөөр нөлөөлдөг. Амьдрах орчны доройтол, хуваагдал болон хүний ашиглалтын дарамт. Зээр болон бусад идэш тэжээлийн амьтдыг хэт агнаснаас үүдэлтэй хүнсний нөөцийн бууралт. Малын эзэдтэй үүсэх зөрчил, малд халдсан гэх шалтгаанаар устгах явдал. Хууль бус агнуур болон зэрлэг амьтдын худалдаа. Хүн амын суурьшил, мал аж ахуй болон бусад үйл ажиллагааны улмаас амьдрах орчны хоорондын холбоо тасрах. Эдгээр аюул занал нь жижиг, тусгаарлагдсан популяциудад онцгой нөлөө үзүүлж, бодгалиудын хоорондын шилжилт хөдөлгөөн болон генетикийн олон янз байдлыг хадгалах боломжийг хязгаарладаг.<ref name="strategy" /> === Хамгаалах арга хэмжээ === Баруун Хойд Африкийн үчимбэрийг хамгаалахад амьдрах орчныг хадгалах, хууль бус агнуурыг бууруулах, идэш тэжээлийн амьтдын популяцийг сэргээх, малчид болон нутгийн иргэдтэй хамтран ажиллах нь чухал юм. Тархалт нь улсын хил дамнан үргэлжилдэг тул холбогдох орны байгаль хамгаалах байгууллагуудын хамтын ажиллагаа шаардлагатай. Камерын урхи, хээрийн судалгаа болон бусад мониторингийн аргыг ашиглан бодгалийн тоо, тархалт, хөдөлгөөнийг тогтмол бүртгэх нь хамгаалалтын арга хэмжээний үр нөлөөг үнэлэхэд тусална. Мөн хамгаалалттай газар нутгуудын хоорондын экологийн холбоосыг хадгалах, нутгийн иргэдэд чиглэсэн байгаль хамгааллын хөтөлбөр хэрэгжүүлэх нь урт хугацааны хамгаалалтад чухал ач холбогдолтой.<ref name="strategy" /> == Дэлхий даяарх тархалт ба дэд зүйлүүд == Үчимбэр (''Acinonyx jubatus'') нь түүхэн хугацаанд Африк, Ойрх Дорнод болон Өмнөд Азийн өргөн уудам нутагт тархаж байжээ. Харин өнөө үед амьдрах орчны хомсдол, идэш тэжээлийн амьтдын тоо толгойн бууралт болон хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр тархац нь ихээхэн хумигдсан байна. IUCN-ийн Муурын мэргэжилтний бүлгийн хэрэглэдэг ангиллаар амьд байгаа үчимбэрийг дөрвөн дэд зүйлд хуваадаг. Үүнд Баруун Хойд Африкийн үчимбэр (''Acinonyx jubatus hecki''), Зүүн Хойд Африкийн үчимбэр (''A. j. soemmeringii''), Өмнөд болон Зүүн Африкийн үчимбэр (''A. j. jubatus''), Азийн үчимбэр (''A. j. venaticus'') багтана.<ref name="catsg" /> === Дэд зүйлүүдийн зураг === <gallery mode="packed" widths="220px" heights="160px"> Northeast African Cheetah (14846381095) 2013.jpg|Баруун Хойд Африкийн үчимбэр (''Acinonyx jubatus hecki'') Acinonyx jubatus soemmeringii - North African Cheetah 01.jpg|Зүүн Хойд Африкийн үчимбэр (''Acinonyx jubatus soemmeringii'') South African cheetah (Acinonyx jubatus jubatus).jpg|Өмнөд болон Зүүн Африкийн үчимбэр (''Acinonyx jubatus jubatus'') Acinonyx jubatus venaticus 350833012.jpg|Азийн үчимбэр (''Acinonyx jubatus venaticus'') </gallery> === Баруун Хойд Африкийн үчимбэр === '''''Acinonyx jubatus hecki''''' нь Сахарын үчимбэр гэж мөн нэрлэгддэг бөгөөд Хойд болон Баруун Африкийн хуурай бүс нутагт тархдаг. Түүний амьдрах орчинд Сахарын цөл болон Сахелийн бүсийн зарим хэсэг багтана. Энэ дэд зүйл нь амьдрах орчны доройтол, идэш тэжээлийн нөөцийн бууралт, хууль бус агнуур болон хүн, мал аж ахуйтай холбоотой зөрчлийн улмаас нэн ховордсон төлөвт хүрсэн байна.<ref name="catsg" /> === Зүүн Хойд Африкийн үчимбэр === '''''Acinonyx jubatus soemmeringii''''' нь Зүүн Хойд Африкийн хуурай болон хагас хуурай бүс нутагт тархдаг. Түүний тархацад Чад, Этиоп, Өмнөд Судан болон хөрш зэргэлдээ бүс нутгийн зарим хэсэг багтана. Популяцийн тархалт, нягтрал нь бүс нутгаас хамааран ялгаатай бөгөөд амьдрах орчны хуваагдал, идэш тэжээлийн хомсдол нь хамгааллын гол асуудал юм.<ref name="catsg" /> === Өмнөд болон Зүүн Африкийн үчимбэр === '''''Acinonyx jubatus jubatus''''' нь Африкийн өмнөд болон зүүн хэсгийн зарим оронд тархсан бөгөөд зарим бүс нутагт харьцангуй өргөн тархацтай. Намиби, Ботсвана, Өмнөд Африк, Зимбабве болон Зүүн Африкийн зарим бүс нутагт популяциуд нь хадгалагдан үлджээ. Түүний амьдрах орчинд задгай саванна, өвслөг тал, сийрэг бутлаг газар багтана.<ref name="catsg" /> === Азийн үчимбэр === '''''Acinonyx jubatus venaticus''''' нь Персийн үчимбэр гэж мөн нэрлэгддэг. Өмнө нь Арабын хойгоос Энэтхэг хүртэлх өргөн уудам нутагт тархаж байсан боловч өнөө үед байгаль дахь үлдсэн популяци нь Иранд оршдог гэж үздэг. Энэ дэд зүйл нь нэн ховордсон бөгөөд амьдрах орчны хомсдол, идэш тэжээлийн амьтдын бууралт, зам тээврийн осол болон бусад хүний үйл ажиллагааны нөлөөнд өртдөг.<ref name="catsg" /> === Ангилал зүйн тайлбар === Өмнөх зарим судалгаа болон ном зохиолд Зүүн Африкийн үчимбэрийг ''Acinonyx jubatus raineyi'' эсвэл ''A. j. fearsoni'' нэрээр тусдаа дэд зүйл болгон авч үзсэн байдаг. Гэвч дэд зүйлүүдийн тоо, нэршил нь судалгааны арга болон ангиллын хувилбараас хамааран ялгаатай байж болно. Иймээс ангилал зүйн мэдээллийг шинэчилсэн судалгаа, мэргэжлийн байгууллагын эх сурвалжтай тулган үзэх шаардлагатай.<ref name="catsg" /> [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) g73s1v2w6wvre44lmwhz4zcytn2e6r8 0 17170 874200 829375 2026-10-25T14:20:42Z ~2026-56935-06 108537 /* */ 874200 wikitext text/x-wiki '''Opozit''' нь Монголын хоёр гишүүнтэй хип хоп хамтлаг бөгөөд 2004 онд байгуулагдсан. Хамтлагийн нэр нь “Opposite” буюу “эсрэгцэл” гэсэн утгатай. Үндсэн гишүүд нь [[Г.Энэрэл]] (Bilucci) болон [[А.Гантулга]] (Tugal) 14 настай Б.Чингүн нар юм.<ref>{{Cite web |last=StaR |first=Only |title=Opozit хамтлагын түүх |url=http://ftwarez.blogspot.com/2014/03/opozit-hamtlagiin-tuuh_6.html |access-date=2025-07-13}}</ref> [[Файл:Opozit_хамтлаг.jpg|thumb|Opozit]] {| class="wikitable" |+ |- ! Талбар !! Мэдээлэл |- | Хамтлагийн гишүүд || А.Гантулга, Г.Энэрэл |- | Төрсөн газар || Улаанбаатар, Монгол |- | Үндэс угсаа || 🇲🇳 |- | Мэргэжил || Реппер, Дуу бичлэгийн продюсер, Жүжигчин |- | Уран бүтээлээ эхэлсэн || 2004 он |- | Алдартай дуунууд || Хамгийн сайхан нь, Гэгээн цагаан өглөө |} == Түүх == 2004 оны 1 сарын 4-с хойш уран бүтээлээ одоог хүртэл туурьваж байгаа аль хэзээний 20н настай хамтлаг юм. Хамтлагийн 2 гишүүн бэлтгэл ангиасаа эхэлж нэг ангид хамт сурсан найзууд бөгөөд, хамтлагийн нэрээ тухайн үеийн Ruff Ryders-д харьяалагддаг байсан Drag-On гэх rapper-ийн анхны цомог болох “Opposite of H2O” нэрнээс санаа авсан гэдэг. Анх хамтлаг болоод удаагүй байхад нь B production-аас санал тавьснаар тус продакшнд харьяалагдах болсон ба Sho гэсэн нэртэйгээр уран бүтээлээ гаргаж байсан. Гэвч Энэрэл, Гантулга хоёр цаашид өөрсдөө бие даан уран бүтээлээ хийхээр шийдэж B production-тай хамтын ажиллагаагаа дуусгасан байна. Опозит хамтлагт анх дөрвөн гишүүн байсан ба үүнд Bilucci /Энэрэл/, Лигро /Оргил/ , Тугал /Гантулга/, A.K.A Одко гэсэн гишүүд байсан байна. Одоогоор Лигро /Оргил/, A.K.A Одко хоёр нь уран бүтээлээ завсарласан ч Энэрэл, Гантулга хоёр уран бүтээлээ үргэлжлүүлэн хийж байгаа юм. Сүүлд Г.Энэрэл, А.Гантулга нар үлдсэн. Тэд олон уран бүтээл гаргаж, 2025 оны 6-р сард 20 жилийн ойн тоглолтоо “Болор цом” нэртэйгээр зохион байгуулсан. == Алдартай уран бүтээлүүд == * Хамгийн сайхан нь * Дандаа дэндүү даам * нээх тийм гоё байдаг да тэ * Чиний төлөө бүхнийг хийнэ * 1R70 * Хурим * Гэгээн цагаан өглөө * Метроны буудлын утасны бүхээг == Гишүүд == * Г.Энэрэл (Bilucci) * А.Гантулга (Tugal) == Холбоос == * [[commons:Category:Opozit|Wikimedia Commons]] [[Ангилал:Монголын рэп дуучин]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн хамтлаг]] cp2ivjlmv3u4iouu8dbjztxoxn4k3m5 874201 874200 2026-10-25T14:22:03Z ~2026-56935-06 108537 /* */ 874201 wikitext text/x-wiki '''Opozit''' нь Монголын хоёр гишүүнтэй хип хоп хамтлаг бөгөөд 2004 онд байгуулагдсан. Хамтлагийн нэр нь “Opposite” буюу “эсрэгцэл” гэсэн утгатай. Үндсэн гишүүд нь [[Г.Энэрэл]] (Bilucci) болон [[А.Гантулга]] (Tugal) 14 настай Б.Чингүн Номин нар юм.<ref>{{Cite web |last=StaR |first=Only |title=Opozit хамтлагын түүх |url=http://ftwarez.blogspot.com/2014/03/opozit-hamtlagiin-tuuh_6.html |access-date=2025-07-13}}</ref> [[Файл:Opozit_хамтлаг.jpg|thumb|Opozit]] {| class="wikitable" |+ |- ! Талбар !! Мэдээлэл |- | Хамтлагийн гишүүд || А.Гантулга, Г.Энэрэл |- | Төрсөн газар || Улаанбаатар, Монгол |- | Үндэс угсаа || 🇲🇳 |- | Мэргэжил || Реппер, Дуу бичлэгийн продюсер, Жүжигчин |- | Уран бүтээлээ эхэлсэн || 2004 он |- | Алдартай дуунууд || Хамгийн сайхан нь, Гэгээн цагаан өглөө |} == Түүх == 2004 оны 1 сарын 4-с хойш уран бүтээлээ одоог хүртэл туурьваж байгаа аль хэзээний 20н настай хамтлаг юм. Хамтлагийн 2 гишүүн бэлтгэл ангиасаа эхэлж нэг ангид хамт сурсан найзууд бөгөөд, хамтлагийн нэрээ тухайн үеийн Ruff Ryders-д харьяалагддаг байсан Drag-On гэх rapper-ийн анхны цомог болох “Opposite of H2O” нэрнээс санаа авсан гэдэг. Анх хамтлаг болоод удаагүй байхад нь B production-аас санал тавьснаар тус продакшнд харьяалагдах болсон ба Sho гэсэн нэртэйгээр уран бүтээлээ гаргаж байсан. Гэвч Энэрэл, Гантулга хоёр цаашид өөрсдөө бие даан уран бүтээлээ хийхээр шийдэж B production-тай хамтын ажиллагаагаа дуусгасан байна. Опозит хамтлагт анх дөрвөн гишүүн байсан ба үүнд Bilucci /Энэрэл/, Лигро /Оргил/ , Тугал /Гантулга/, A.K.A Одко гэсэн гишүүд байсан байна. Одоогоор Лигро /Оргил/, A.K.A Одко хоёр нь уран бүтээлээ завсарласан ч Энэрэл, Гантулга хоёр уран бүтээлээ үргэлжлүүлэн хийж байгаа юм. Сүүлд Г.Энэрэл, А.Гантулга нар үлдсэн. Тэд олон уран бүтээл гаргаж, 2025 оны 6-р сард 20 жилийн ойн тоглолтоо “Болор цом” нэртэйгээр зохион байгуулсан. == Алдартай уран бүтээлүүд == * Хамгийн сайхан нь * Дандаа дэндүү даам * нээх тийм гоё байдаг да тэ * Чиний төлөө бүхнийг хийнэ * 1R70 * Хурим * Гэгээн цагаан өглөө * Метроны буудлын утасны бүхээг == Гишүүд == * Г.Энэрэл (Bilucci) * А.Гантулга (Tugal) == Холбоос == * [[commons:Category:Opozit|Wikimedia Commons]] [[Ангилал:Монголын рэп дуучин]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн хамтлаг]] 6rhpiv0jv66123m56sald11ogok079y 0 20569 874222 848973 2026-10-26T04:38:52Z CommonsDelinker 211 Turkman_girl_in_national_dress.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 18 October 2026. 874222 wikitext text/x-wiki {{Short description|Family of ethnic groups of Eurasia}} {{Distinguish|Турк үндэстэн}} {{Инфобокс үндэстэн | image = Turkic Languages distribution map.png | caption = [[Түрэг хэлнүүд]]ийн тархалт | population = 170 сая гаруй{{sfn|Yunusbayev et al.|2015|p=}} | region1 = {{flag|Турк}} | pop1 = 60,000,000–65,000,000<ref name=Garibova2011>{{citation|last=Гарибова|first=Жала|year=2011|chapter=A Pan-Turkic Dream: Language Unification of Turks|title=Handbook of Language and Ethnic Identity: The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts|editor1-last=Фишман|editor1-first=Жошуа|editor2-last=Гарсиа|editor-first2=Офелия|chapter-url=https://books.google.com/books?id=oUydX_3rG0AC&dq=60+million+ethnic+Turks+living+in+its+territories&pg=PA268|publisher=[[Оксфордын их сургуулийн хэвлэл]]|page=268|quote=200 сая орчим хүн,... 40 шахам түрэг хэл, аялгаар ярьдаг. Турк нь хамгийн том түрэг улс бөгөөд нутаг дэвсгэрт нь 60 сая орчим турк үндэстэн амьдардаг.|isbn=978-0-19-983799-1}}</ref><ref name=Hobbs2017>{{citation|last=Хоббс|first=Жозеф Ж.|year=2017|title=Fundamentals of World Regional Geography|url=https://books.google.com/books?id=0rUaCgAAQBAJ&dq=The+greatest+are+the+65+million+Turks+of+Turkey&pg=PA223|publisher=[[Cengage]]|quote=Хамгийн том нь турк хэлээр ярьдаг Туркийн 65 сая туркууд юм...|page=223|isbn=978-1-305-85495-6}}</ref> | region2 = {{flag|Узбекистан}} | pop2 = 31,494,218<ref name="cia2">{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/oz/2021/08/19/population/ |title=Узбекистан |work=Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Статистикийн хороо |date=2021-08-19 |access-date=2025-05-07}} "Хүн ам: 34,600,000 (2021 оны 1 сарын тоо.)" "Угсаатны бүлгүүд: Узбек 84.6%, Орос 2.1%, Тажик 4.9%, Казах 2.4%, Каракалпак 2.2%, бусад 4.1% (2021 оны тоо.)" Узбек, казах, каракалпакуудыг түрэг гэж үзвэл 84.6% + 2.4% + 2.2% = 89.2%. 34.6 саяын 89.2% = 31.9 сая</ref><ref>{{Cite web |title=Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын нээлттэй мэдээллийн портал |url=https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 |access-date=2025-05-07 |website=data.egov.uz |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202184355/https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 |url-status=live }}</ref> | region3 = {{flag|Иран}} | pop3 = 15,000,000–20,000,000<ref name="eb">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/46833/Azerbaijani|title=Азербайжанчууд (ард түмэн)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=2025-05-07}} (15 сая)</ref><ref>[[Эгберт Ян]], (2009). ''Nationalism in Late and Post-Communist Europe'', х. 293 (20 сая)</ref> (хүн амын 18%<ref>Library of Congress – Federal Research Division – Country Profile: Iran, 2008 оны 5 сар, 5 хуудас [https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Iran.pdf]</ref>) | region4 = {{flag|Казахстан}} | pop4 = 14,886,205<ref name="stat.gov.kz">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825|title=Итоги Национальной переписи населения 2021 года в Республике Казахстан|website=stat.gov.kz|access-date=2025-05-07|archive-date=2022-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825|deadlink=yes}}</ref> | region5 = {{flag|Орос}} | pop5 = 12,751,502{{citation needed|date=2018 оны 8 сар}} | region6 = {{flag|Хятад}} | pop6 = 11,877,752<ref>{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls |format=XLS |title=2-1 全国各民族分年龄、性别的人口 |website=Stats.gov.cn |access-date=2025-05-07 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924122908/http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls |url-status=live}}</ref> | region7 = {{flag|Азербайжан}} | pop7 = 9,484,351<ref name="cia6">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/ |title=Азербайжан |work=The World Factbook |access-date=2025-05-07 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127171042/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/ |url-status=dead }} "Population: 9,780,780 (2015 оны 7 сарын тоо.)"</ref> | region8 = {{flag|Киргиз}} | pop8 = 6,476,356<ref>{{Cite web |title=Киргиз СТАТИСТИКИЙН ТОВЧООН ГАРЫН АВЛАГА 2022 |url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/d67c308c-6121-4cb0-b70e-c93dfc199ff6.pdf}}</ref> | region9 = {{flag|Европын Холбоо}} | pop9 = 5,876,318{{citation needed|date=2017 оны 9 сар}} ([[Болгар]] 508,375<ref name="2021 census">{{Cite web |url=https://sofiaglobe.com/2022/11/24/nsi-84-6-of-population-define-themselves-as-bulgarians-8-4-turks-4-4-roma/ |title=2021 оны хүн амын тооллого: Хүн амын 84.6% нь өөрсдийгөө Болгар, 8.4% турк, 4.4% цыган гэж тодорхойлсон.|date=2022-11-24 }}</ref>) | region10 = {{flag|Афганистан}} | pop10 = 4,600,000–5,300,000 (2017)<ref name="cia9">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/|title=Афганистан|work=The World Factbook|access-date=2025-05-07|archive-date=2021-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Узбекчүүд болон Туркменчүүд – Афганистан дахь үндэсний цөөнх ба уугуул иргэд|date=2015-06-19 |url=https://minorityrights.org/minorities/uzbeks-and-turkmens/|publisher=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples}}</ref> | region11 = {{flag|Туркменистан}} | pop11 = 4,233,600<ref>{{cite book |last1=Тернер|first1=Б. |title=The Statesman's Yearbook 2007: The Politics, Cultures and Economies of the World |date=7 February 2017-02-07 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-27135-7 |page=1238 |url=https://books.google.com/books?id=zzQUDgAAQBAJ&pg=PA1238 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Лейтнер |first1=Герхард |last2=Хашим |first2=Азира |last3=Вольф |first3=Ханс-Георг |title=Communicating with Asia: The Future of English as a Global Language |date=2016-01-11 |publisher=Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл |isbn=978-1-107-06261-0 |page=241 |url=https://books.google.com/books?id=ib0wCwAAQBAJ&pg=PA241 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Дрессер |first1=Норин |title=Multicultural Manners: Essential Rules of Etiquette for the 21st Century |date=2011-01-07 |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-04028-7 |page=270 |url=https://books.google.com/books?id=BTqGEAAAQBAJ&pg=PT270 |language=en}}</ref>{{NoteTag|Тоо нь зөвхөн туркмен, узбекуудын хүн амыг нэгтгэсэн. Туркменистаны үндэсний цөөнхийн бүлгүүдийн хүн амын тооцоолол ихэвчлэн харилцан адилгүй байдаг. Зарим эх сурвалж үндэсний цөөнхийн хүн амын талаарх засгийн газрын албан ёсны мэдээлэл найдвартай эсэх нь эргэлзээтэй.<ref>{{cite news |title=Unpublished Census Provides Rare and Unvarnished Look at Turkmenistan |url=https://jamestown.org/program/unpublished-census-provides-rare-and-unvarnished-look-at-turkmenistan/ |website=Jamestown}}</ref><ref>{{cite news |title=First (actual) demographic data for Turkmenistan released |url=https://www.asianews.it/news-en/First-(actual)-demographic-data-for-Turkmenistan-released-33436.html |work=www.asianews.it |language=en}}</ref>}} | region12 = {{flag|Ирак}} | pop12 = 3,000,000<ref name="Triana">{{citation |last=Триана|first=Мариа|year=2017|title=Managing Diversity in Organizations: A Global Perspective|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=978-1-317-42368-3|page=168}}</ref><ref name=Bassem2016>{{cite web|last=Бассем|first=Васим|year=2016|title=Iraq's Turkmens call for independent province|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/turkmens-iraq-mosul-tal-afar.html|publisher=[[Al-Monitor]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017222707/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/turkmens-iraq-mosul-tal-afar.html|archive-date=2016-10-17}}</ref> | region13 = {{flag|Тажикистан}} | pop13 = 1,011,513<ref name="census" >{{cite web|title=БАР Ӯ ЙХАТГИРИИ АҲОЛ Ӣ ВА ФОНДИ МАНЗИЛИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР СОЛИ 2010|url=http://www.stat.tj/en/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355502192.pdf|website=stat.tj|publisher=Тажикистан улсын статистик|accessdate=2025-05-07|language=Орос, Тажик|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116004155/http://stat.tj/en/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355502192.pdf|archive-date=2013-01-16|url-status=dead}}</ref> | region14 = {{flag|Сири}} | pop14 = 800,000–1,000,000+<ref name="Deutsches Orient Institut">Nahost-Informationsdienst ({{ISSN|0949-1856}}): Presseausschnitte zu Politik, Wirtschaft und Gesellschaft in Nordafrika und dem Nahen und Mittleren Osten. Autors: Deutsches Orient–Institut; Deutsches Übersee–Institut. Hamburg: Deutsches Orient–Institut, 1996, seite 33.</ref> | region15 = {{flag|Украин}} | pop15 = 398,600<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/|title=All-Украины хүн амын тооллого 2001 - Тооллогын ерөнхий үр дүн - Хүн амын үндэсний бүтэц|work=Украин Улсын статистикийн хороо|year=2003|access-date=2025-05-07}}</ref> | region16 = {{flag|Умард Кипр}} | pop16 = 313,626<ref>[https://web.archive.org/web/20160108225108/http://www.devplan.org/Ecosos/BOOK/SEG-2014.pdf TRNC] SPO, Economic and Social Indicators 2014, pages=2–3</ref> | region17 = {{flag|Монгол}} | pop17 = 135,618<ref name="cia16">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |title=Монгол |work=The World Factbook |access-date=2025-05-07 |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|title=2020 POPULATION AND HOUSING CENSUS OF MONGOLIA /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=2021-07-15 }}</ref> | region19 = {{flag|Ливан}} | pop19 = 200,000<ref name=Al-Akhbar>{{cite web|author=Al-Akhbar|title=Lebanese Turks Seek Political and Social Recognition|work=Al Akhbar English |url=http://english.al-akhbar.com/content/lebanese-turks-seek-political-and-social-recognition|access-date=2025-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620232105/https://english.al-akhbar.com/content/lebanese-turks-seek-political-and-social-recognition|archive-date=2018-06-20}}</ref><ref>{{cite web|work=Today's Zaman|title=Tension adds to existing wounds in Lebanon|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=9D641F96F47DDD54F28B8F8B07FFF815?newsId=233911|access-date=2025-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111231644/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action%3Bjsessionid%3D9D641F96F47DDD54F28B8F8B07FFF815?newsId=233911|archive-date=2012-01-11}}</ref><ref name=Ahmed2015>{{citation|last=Ахмед|first=Юсра|year=2015|title=Syrian Turkmen refugees face double suffering in Lebanon|url=https://en.zamanalwsl.net/news/11837.html|publisher=Zaman Al Wasl|access-date=2025-05-07|archive-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823204755/https://en.zamanalwsl.net/news/11837.html}}</ref><ref>{{cite web|work=Syrian Observer|year=2015|title=Syria's Turkmen Refugees Face Cruel Reality in Lebanon|url=http://syrianobserver.com/EN/Features/29920/Syria_Turkmen_Refugees_Face_Cruel_Reality_Lebanon|access-date=2025-05-07|archive-date=2016-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011055226/http://syrianobserver.com/EN/Features/29920/Syria_Turkmen_Refugees_Face_Cruel_Reality_Lebanon|url-status=dead}}</ref> | region20 = {{flag|Молдав}} | pop20 = 126,010<ref>{{cite web |url=https://statistica.gov.md/public/files/publicatii_electronice/Anuar_Statistic/2017/Anuar_statistic_2017.pdf |title=2017 Anuarul Statisitc al Republicii Moldova |language=ro |publisher=Biroul Național de Statistică al Republicii Moldova |access-date=2025-05-07}}</ref> | region21 = {{flag|Умард Македон}} | pop21 = 81,900<ref name="cia17">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/north-macedonia/ |title=North Macedonia |work=The World Factbook |access-date=13 May 2014 |archive-date=21 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121024841/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/north-macedonia/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.stat.gov.mk/pdf/kniga_13.pdf |title=Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Macedonia, 2002 |publisher=Republic of Macedonia State Statistical Office |access-date=23 April 2022}}</ref> | langs = [[Түрэг хэлнүүд]] | rels = Голдуу [[Ислам]] ([[Суннит Ислам|Суннит]]{{·}}[[Шиит Ислам|Шиит]])<br> Цөөнх:<br>[[Шашингүйн үзэл|Шашингүй]]{{·}}[[Христийн шашин]]{{·}}[[Буддизм]]{{·}}[[Иудаизм]]{{·}}[[Түрэгийн домог зүй|Түрэгийн бөө мөргөл]] ([[Тэнгэр шүтлэг]]) | group = Түрэгүүд | native_name = | native_name_lang = | related_groups = }} [[Файл:Turkic origin and expansion.png|thumb|337x337px|Эрт түрэгүүд Зүүн хойд Азиас гаралтай бөгөөд баруун зүгт тэлжээ. Тэд монголчууд болон Зүүн Азийн бусад угсаатнуудтай генетикийн хувьд ойр байсан.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/evolutionary-human-sciences/article/populations-dynamics-in-northern-eurasian-forests-a-longterm-perspective-from-northeast-asia/1FF8B5513D3D2598BD8D7C13FA7B0FA6 Uchiyama, Junzo; Gillam, J. Christopher; Savelyev, Alexander; Ning, Chao (2020/ed). "Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia". ''Evolutionary Human Sciences''. '''2'''. doi:10.1017/ehs.2020.11. ISSN 2513-843X.]</ref>]] '''Түрэг угсаатан''' нь [[Алтай хэлний язгуур|Алтай язгуурын]] [[Түрэг хэлний бүлэг|Түрэг хэлний бүлгийн]] хэлтэй [[ард түмэн]] 160-170 сая хүнтэй [[угсаатан]] юм. Тэд [[Азербайжан]], [[Турк]], [[Туркменистан]], [[Узбекистан]], [[Казахстан]], [[Киргиз]] зургаан улсын үндсэн хүн амыг бүрдүүлдэг. Мөн [[Орос]], [[Хятад]], [[Иран]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Ирак]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] гэх мэт бусад улс оронд тархан суурьшжээ. ==Нэр== Монгол бичгийн ''түрүг'' (кирилл монголд '''Түрэг'''), Түрэг бичгийн ''türük'' хоёр нэг үг. Угаасаа түрэг үгийн адгийн ''қ (к) '' [[Монгол хэлний бүлэг|монголд]] ''г'', монгол үгийн адгийн ''г'' [[Түрэг хэлний бүлэг|түрэгт]] ''қ (к) '' гэж тогтсон үг маш олон. Олон тоонд ''түргүд'' буюу '''Түргүүд''' (оноосон нэрийн дүрмээр '''''Түрэгүүд''''' гэх нь бий) гэж бичнэ. [[Монгол]]оос олдсон [[Түрэг улс]]ын үеийн хөшөөнд [[File:Old Turkic letter UK.svg|10px]][[File:Old Turkic letter R2.svg|10px]][[File:Old Turkic letter U.svg|10px]][[File:Old Turkic letter T2.svg|10px]]<ref name="KulteginMC">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] Khöshöö Tsaidam Monuments</ref><ref name="BilgeKaganMC">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] Khöshöö Tsaidam Monuments</ref>, [[File:Old Turkic letter K.svg|10px]][[File:Old Turkic letter R2.svg|10px]][[File:Old Turkic letter U.svg|10px]][[File:Old Turkic letter T2.svg|10px]]<ref name="TonyukukMC">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=17&m=1 Tonyukuk's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] Bain Tsokto Monument</ref> буюу ''türük'' гэсэн нэр байдаг нь түрэг хэл дээрхи бичигт түрэг нэр анх дурьдагдсан тохиолдол юм. Зарим [[Түрэг судлал|түрэг судлаачид]] «төрсөн», «үүссэн» гэсэн утгатай байж магадгүй гэж үзжээ.<ref>Faruk Suümer, Oghuzes (Turkmens): History, Tribal organization, Sagas, Turkish World Research Foundation, 1992, p.16</ref> [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] бол төр улсын «төр», төрөх, гарахын «төр» гэсэн монгол үгстэй ижил язгуур болоод бичлэгтэй. ''Бичиг'', ''ажиг'', ''чимэг'' гэдэгчлэн үйлээс нэр үг үүсгэх ''–г'' дагавар залгахад «төрсөн юм», «төрсөн зүйл» гэсэн утгатай «төрөг» гэх үг болно. Хэрвээ ийм үг монгол хэлнээ байсан бол ''түрүг'' гэдэгтэй яг адил бичигдэх байлаа. == Түүх == Зарим эрдэмтэд [[Алтай хэлний язгуур]]ийн ард түмнүүд уулаасаа нэг гаралгүй гэж үздэг. Ихэнх судлаачдын үзэж буйгаар түрэгүүд эрт үед [[Казахстан]]аас хойд зүгт баруун [[Сибирь]]т суурьшиж байжээ. "Түрэгүүд хаана үүссэн бэ? Түрэгүүд Монголд анхнаасаа байгаагүй учир Монголын уугуул хүмүүс биш. Үүнийг археологичид хэдийнэ мэднэ. Тэгвэл Монголд хаанаас ирэв? Алтайн нуруунаас уу? Гэтэл Алтайн нуруунд түрэгүүд мөн л анхнаасаа байгаагүй" гэж казахын зохиолч [[:ru:Сулейменов, Олжас Омарович|Олжас Сулейменов]] бичжээ.<ref> Олжас Сулейменов (1998) "Язык письма"</ref> Зарим эрдэмтдийн үзэж буйгаар алтай хэлний язгуур 5000 жилийн өмнө монгол, түрэг, тунгус гэсэн 3 бүлэгт хуваагдах үеэс эдгээр гурван ард түмэн хэл, соёл, угсаатны хувьд бие даан хөгжиж эхэлжээ. Эрт цагаас эхлэн түрэгүүд Алтайн язгуурын хэлт ард түмнүүдийн баруун талд, монголчууд төв дунд нь, тунгусууд зүүн талд нь суурьшин амьдарч ирсэн гэж үздэг. Түрэгүүд эрт цагт нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлдэг байсан ба түрэг соёл Евразийн нүүдэлчдийн соёлтой салшгүй холбоотой. Оричн үеийн түрэгүүдийн ихэнхи нь жинхэнэ түрэг гаралтай биш, түрэгжсэн хүмүүс юм. Түрэгийн хаант улсын байлдан дагууллын үеэс буюу 6-р зуунд түрэгүүд баруун зүгт нүүж эхэлсэн үеэс евразийн баруун болон хойд хэсэгт түрэгжих процесс эрчимтэй явагдаж эхэлжээ. ==Мөн үзэх== *[[Пан түрэгийн үзэл]] == Зураг == <gallery> Файл:SB - Altai man in national suit on horse.jpg|[[алтай ястан]] Файл:SB - Inside a Kazakh yurt.jpg|[[казах үндэстэн]] Файл:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|[[хиргис үндэстэн]] Файл:Turkmen girl and baby.jpg|[[Туркменчүүд|<nowiki/>]][[Туркмен үндэстэн|туркмен]] хүүхдүүд Файл:Yakut costume 7.jpg|[[Якут]]<nowiki/>эмэгтэйчүүд Файл:Siberian Tatars.jpg|[[Татарууд]] Файл:Altai0119 (93590464).jpg|Алтайн туркууд Файл:SalarTurkmensXian.jpg|[[Салар ястан]] Файл:Uyghur-hunter-Kashgar.jpg|[[Уйгурууд]] Файл:Small race in Takhtakupir.jpg|[[Каракалпакчууд]] Файл:Family In Lanchow, China 1944 Fr. Mark Tennien Restored.jpg|Югур туркууд Файл:20080306-yugurgirl cnto.jpg|Югур охин Файл:Uzbek people (4956184285).jpg|[[Узбекчүүд|Узбек]] ахмадууд Файл:The friendly people of Cappadocia. Goreme, Central Turkey.jpg|Анатолийн Турк хүмүүс </gallery> == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20150818040343/http://ebugen.blog.gogo.mn/read/entry39053 Түрэгийн тухай] *[http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BARTOL%27D_Vasiliy_Vladimirovich/_Bartol%27d_V.V..html Түрэг судлаач В.Бартольдийн бүтээлүүд] == Эшлэл == {{reflist}} {{Алтай язгуурын хэлтэнд хамаарах}} {{Түрэг угсаатан}} {{Алтай язгуурын хэлт ард түмэн}} [[Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан| ]] fhsl7i5edsynh1kux7q656bnw2aipf1 0 20753 874261 847875 2026-10-26T11:11:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 874261 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бразилийн Ерөнхийлөгч (2003–2011; 2023 оноос)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг ноён]] | name = Луис Инасиу Лула да Силва | native_name = {{nobold|Luiz Inácio Lula da Silva}} | image = Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (ombros) denoise.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 2023 | order = 35 & 39 дэх | office = Бразилын Ерөнхийлөгч | vicepresident = [[Жералду Алкмин]] | term_start = 2023 оны 1 сарын 1 | predecessor = [[Жаир Болсонару]] | term_start1 = 2003 оны 1 сарын 1 | term_end1 = 2011 оны 1 сарын 1 | vicepresident1 = [[Хосе Аленкар]] | predecessor1 = [[Фернанду Энрики Кардозу]] | successor1 = [[Дилма Русеф]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Хууль тогтоох ба намын албан тушаал<br />{{nobold|1980–1994}} |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office2 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Бразил)|Төлөөлөгчдийн танхимын]] гишүүн | term_start2 = 1987 оны 2 сарын 1 | term_end2 = 1991 оны 2 сарын 1{{efn|Лула хувийн асуудлаа шийдэхийн тулд 1989 оны 2 сараас 3 сарын хооронд албан тушаалаасаа 30 хоногийн чөлөө авсан.}} | constituency2 = [[Сан-Паулу (муж)|Сан-Паулу]] | office4 = [[Ажилчдын нам (Бразил)|Ажилчдын намын]] үндэсний ерөнхийлөгч | term_start4 = 1990 оны 7 сарын 15 | term_end4 = 1994 оны 1 сарын 24 | predecessor4 = [[Луис Гүшикэн]] | successor4 = [[Руи Фалкау]] | term_start5 = 1980 оны 8 сарын 9 | term_end5 = 1988 оны 1 сарын 17 | predecessor5 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor5 = [[Оливиу Дутра]] {{collapsed infobox section end}} }} | birth_name = Луис Инасиу да Силва | birth_date = {{birth date and age|1945|10|27}} | birth_place = [[Гараньюнс]], Пернамбуку, Бразил | residence = [[Алворада ордон]] | party = [[Ажилчдын нам (Бразил)|Ажилчдын]] (1980 оноос) | otherparty = [[Найдварын Бразил|FE Бразил]] (2022 оноос) | spouse = {{plainlist| * {{marriage|Мария де Лурдес Рибейру|1969|1971|end=н}} * {{marriage|[[Мариса Летисиа Лула да Силва|Мариса Летисиа Каса]]|1974|2017|end=н}} * {{marriage|[[Росангела Лула да Силва|Росангела да Силва]]|2022}}}} | children = 5 | education = [[SENAI|Үйлдвэрлэлийн сургалтын үндэсний алба]] | occupation = [[Металлчин]], үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүн | signature = Signature of Luiz Inácio Lula da Silva.svg | signature_alt = Lula (Signature of Luiz Inácio Lula da Silva) | website = {{URL|lula.com.br}} }} '''Лула'''<ref name="nickname">1982 оныг хүртэл түүний бүтэн нэр ''Луис Инасиу да Силва'' байв. 1982 онд Сан-Паулу мужийн захирагчийн сонгуульд нэр дэвшихдээ албан ёсны нэрэндээ өөрийн багаас дуудуулж ирсэн хоч болох Лулаг нэмжээ. </ref> хэмээн алдаршсан '''Луис Инасиу Лула да Силва''' ({{lang-pt|Luiz Inácio Lula da Silva}}; 1945 оны 10 сарын 6-нд төрсөн, гэхдээ 10-р сарын 27-нд төрсөн гэж бүртгэгдсэн) -[[Бразил]]ын 35 дахь [[Бразилын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] юм. [[Хөдөлмөрчдийн нам (Бразил)|Хөдөлмөрчдийн Намыг]] үндэслэгчдийн нэг тэрээр 1989 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулиас эхлэн 3 удаа нэрээ дэвшүүлээд сонгогдож чадаагүй бөгөөд 2002 оны сонгуулиар буюу 4 дэх оролдлогоороо Бразилын ерөнхийлөгчөөр сонгогдож, 2003 оны 1 сарын 1-нд тангараг өргөжээ. Тэрээр 2006 онд дахин сонгогдож, 2011 оны 1 сарын 1 хүртэл үүрэгт албаа хашжээ<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11414276 BBC News Lula's legacy for Brazil's next president]</ref>. Тэрээр бас 2022 онд дахин сонгогдож Бразилын 35 дахь болон 39 дэх ерөнхийлөгч болж 2023 оны 1-р сарын 1-ээс албаа хашиж эхэлсэн. 2026 оны 10-р сарын сонгуулиар дахин сонгогдсон байна. Түүний засаглал нь Бразилын түүхэн дэх хамгийн нэр хүндтэй засаглалуудын нэг байлаа. Нийгмийн халамжийн [[Болса Фамилиа]], [[Фоме Зэро]] зэрэг хөтөлбөрүүд түүнийг ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх үеэс хэрэгжиж эхэлсэн билээ. Лула нь эх орондоо төдийгүй олон улсад тун нэр хүндтэй нэгэн бөгөөд [[Ираны цөмийн хөтөлбөр]], [[дэлхийн дулаарал|дэлхийн дулаарлын]] асуудалд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан юм. Түүнийг улс орнуудын хүчний харьцааг тогтворжуулахад гавъяа байгуулсан гэж үздэг<ref>[http://ase.tufts.edu/hemispheres/archives/2004_issue.pdf Hemispheres 2004 Edition]. Retrieved August 17, 2010.</ref>. Лулаг [[Time (сэтгүүл)|Time сэтгүүл]] 2010 оны ''Дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий 100 хүн''-ий нэгээр нэрлэжээ<ref>{{Cite book | title=Time (May 10, 2010) | page=20 | accessdate=9 June 2010}}</ref>. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Luiz Inácio Lula da Silva|Луис Инасиу Лула да Силва}} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Лула да Силва, Луис Инасиу}} [[Ангилал:Бразилын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Бразилын Сан-Паулу муж улсын парламентын гишүүн]] [[Ангилал:Бразилын Ажилчны Намын гишүүн]] [[Ангилал:Бразилын үйлдвэрчний эвлэлийн ажилтан]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Норвегийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Цамхаг ба Илд одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Эрх чөлөөний одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Украины Эрх чөлөөний одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүний эрхийн шагналтан]] [[Ангилал:Бразилчууд]] [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] scqhntwzh4gn4zxgja14mietuknvuah 0 22101 874207 796146 2026-10-25T15:22:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 874207 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 299 дахь ([[өндөр жил]] бол 300 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 66 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1863 — Лондон хотод Английн хөлбөмбөгийн холбоо байгуулагдсан. Дэлхий дээрх анхны хөлбөмбөгийн холбоо. * 1900 — [[Нью-Йоркийн метро|Нью-Йоркийн метроны]] эхний шугам нээгдэв. * 1909 — Ан Чунгын Харбин хотод [[Ито Хиробүми|Ито Хиробүмиг]] буудан хороосон. * 1956 — [[Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлаг]] байгуулагдав. * 1962 - Их Британий болон Францын Засгийн газар хооронд дуунаас хурдан иргэний тээврийн «[[Конкорд]]<nowiki/>» онгоц хамтран бүтээг хэлэлцээр байгуулсан. *1963 — ЗХУ-ын удирдагч [[Никита Хрущёв]] ЗСБНХУ саран дээр анх удаагаа хүн буулгах гэж АНУ-тай өрсөлдөхгүй гэж мэдэгджээ. *1965 — [[The Beatles|Битлз]] хамтлаг [[Бакинхэмын ордон|Бакинхэмын ордонд]] "Их Британид үзүүлсэн онцгой гавьяаныхаа төлөө" Британийн эзэнт гүрний одонгоор шагнагджээ. *1972 — Хойд Вьетнам АНУ-тай байлдааны үйл ажиллагаагаа зогсоох тухай зөвшилцөл байгуулав. *1976 — Тринидад ба Тобаго Бүгд найрамдах улс болжээ. *1979 — [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи|Пак Жон-хи]] алагджээ. *1989 — [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн байгуулагдсан өдөр. "Амьдрал" тоглолтоо хийж байжээ. *1991 — Туркмены иргэдийн дийлэнх нь бүх нийтийн санал асуулгаар улсынхаа тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгөв. *1994 — [[I Хусейн]], [[Ицхак Рабин]] нар 46 жилийн дайсагналыг төгсгөсөн Израил-Иорданы энхийн гэрээг байгуулжээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == * *1916 - [[Франсуа Миттеран]] (1996 онд нас барсан) [[Франц|Францын]] 21 дахь Ерөнхийлөгч (1981—1995). *1947 - [[Хиллари Клинтон]], америкийн улс төрч, сенатор, АНУ-ын 42 дахь Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон|Билл Клинтоны]] гэргий. *1959 - [[Эво Моралес]], Боливи улсын Ерөнхийлөгч (2006—2019). *[[1995]] - [[NCT_(хамтлаг)]] хамтлагийнн гишүүн [[Юүта]](Накамото Юүта) == Тэмдэглэлт баярууд == * [[Бенин|Бенинд]] Зэвсэгт хүчний өдрийг тэмдэглэж байна. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1909 - [[Ито Хиробүми]] (1841 онд төрсөн) японы улс төрч, төрийн зүтгэлтэн, Ерөнхий сайд. * 1972 - [[Игорь Сикорский]] (1889 онд төрсөн) оросын болон америкийн [[нисдэг тэрэг]] зохион бүтээгч. * 1979 - [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи|Пак Жон-хи]] алагдаж нас барсан. * 2003 - [[Леонид Филатов]] (1946 онд төрсөн) зөвлөлтийн болон оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, кино найруулагч, зохиолч, ОХУ-ын Ардын жүжигчин. * 2018 - [[Николай Караченцов]] (1944 онд төрсөн) тайз, дэлгэцийн жүжигчин, Зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин. * 2021 - [[Ну Тэ-ү|Ну Тэ ү]] буюу Ро Дэ У (1932 онд төрсөн), Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч (1988—1993). ---- {{Commonscat|26 October|10 сарын 26}} [[Ангилал:Өдөр|1026]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#26]] f01j2jqsvfn9si3288rg70ji3ete692 874226 874207 2026-10-26T05:44:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 874226 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 299 дахь ([[өндөр жил]] бол 300 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 66 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1863 — Лондон хотод Английн хөлбөмбөгийн холбоо байгуулагдсан. Дэлхий дээрх анхны хөлбөмбөгийн холбоо. * 1900 — [[Нью-Йоркийн метро|Нью-Йоркийн метроны]] эхний шугам нээгдэв. * 1909 — Ан Чунгын Харбин хотод [[Ито Хиробүми|Ито Хиробүмиг]] буудан хороосон. * 1956 — [[Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлаг]] байгуулагдав. * 1962 - Их Британий болон Францын Засгийн газар хооронд дуунаас хурдан иргэний тээврийн «[[Конкорд]]<nowiki/>» онгоц хамтран бүтээг хэлэлцээр байгуулсан. *1963 — ЗХУ-ын удирдагч [[Никита Хрущёв]] ЗСБНХУ саран дээр анх удаагаа хүн буулгах гэж АНУ-тай өрсөлдөхгүй гэж мэдэгджээ. *1965 — [[The Beatles|Битлз]] хамтлаг [[Бакинхэмын ордон|Бакинхэмын ордонд]] "Их Британид үзүүлсэн онцгой гавьяаныхаа төлөө" Британийн эзэнт гүрний одонгоор шагнагджээ. *1972 — Хойд Вьетнам АНУ-тай байлдааны үйл ажиллагаагаа зогсоох тухай зөвшилцөл байгуулав. *1976 — Тринидад ба Тобаго Бүгд найрамдах улс болжээ. *1979 — [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи|Пак Жон-хи]] алагджээ. *1989 — [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн байгуулагдсан өдөр. "Амьдрал" тоглолтоо хийж байжээ. *1991 — Туркмены иргэдийн дийлэнх нь бүх нийтийн санал асуулгаар улсынхаа тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгөв. *1994 — [[Хусейн ибн Талал]], [[Ицхак Рабин]] нар 46 жилийн дайсагналыг төгсгөсөн Израил-Иорданы энхийн гэрээг байгуулжээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == * *1916 - [[Франсуа Миттеран]] (1996 онд нас барсан) [[Франц|Францын]] 21 дахь Ерөнхийлөгч (1981—1995). *1947 - [[Хиллари Клинтон]], америкийн улс төрч, сенатор, АНУ-ын 42 дахь Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон|Билл Клинтоны]] гэргий. *1959 - [[Эво Моралес]], Боливи улсын Ерөнхийлөгч (2006—2019). *[[1995]] - [[NCT_(хамтлаг)]] хамтлагийнн гишүүн [[Юүта]](Накамото Юүта) == Тэмдэглэлт баярууд == * [[Бенин|Бенинд]] Зэвсэгт хүчний өдрийг тэмдэглэж байна. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1909 - [[Ито Хиробүми]] (1841 онд төрсөн) японы улс төрч, төрийн зүтгэлтэн, Ерөнхий сайд. * 1972 - [[Игорь Сикорский]] (1889 онд төрсөн) оросын болон америкийн [[нисдэг тэрэг]] зохион бүтээгч. * 1979 - [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи|Пак Жон-хи]] алагдаж нас барсан. * 2003 - [[Леонид Филатов]] (1946 онд төрсөн) зөвлөлтийн болон оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, кино найруулагч, зохиолч, ОХУ-ын Ардын жүжигчин. * 2018 - [[Николай Караченцов]] (1944 онд төрсөн) тайз, дэлгэцийн жүжигчин, Зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин. * 2021 - [[Ну Тэ-ү|Ну Тэ ү]] буюу Ро Дэ У (1932 онд төрсөн), Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч (1988—1993). ---- {{Commonscat|26 October|10 сарын 26}} [[Ангилал:Өдөр|1026]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#26]] 3gqox96fi5k00xbm5d5ggv0mzemvwpc 0 22102 874230 835343 2026-10-26T05:54:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 874230 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 300 дахь ([[өндөр жил]] бол 301 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 65 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1904 - [[Нью-Йоркийн метро]] нээгдэж албан ёсоор ашиглалтад орсон. * 1918 - [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн Улсын Их сургууль]] нээгдсэн. * 1787 - АНУ-ын “The Federalist Papers” (Үндсэн хууль батлахыг дэмжих эсээгийн цуврал) анх удаа нийтэд хэвлэгдсэн. * 1918 - Оросын [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн Их сургууль]] байгуулагдсан. * 1958 - БНХАУ-аас БНМАУ-д эдийн засаг, техникийн тусламж үзүүлэх гэрээний дагуу хятад ажилчид Монгол Улсад ирж гурван гүүр барьжээ. * 1959 - БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга [[Сономын Лувсан|С.Лувсан]] АИХ-ын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газрыг төлөөлөн Хятадын гүүр барилгын хэсэг ажилчдад одон медаль, жуух бичиг зэрэг шагнал гардуулсан байна. * 1961- БНМАУ [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн үндэстний байгууллагын]] гишүүн болов. БНМАУ-ыг НҮБ-д элсүүлэх тухай Аюулгүйн Зөвлөлийн санамжийг Ерөнхий Ассамблейн 16 дугаар чуулганаар энэ өдөр хэлэлцжээ. НҮБ-ын Ёслолын хэлтсийн дарга чуулганы танхимд “МОНГОЛ” гэсэн хаяг тавьсан суудалд манай төлөөлөгчдийг урин суулгаснаар БНМАУ НҮБ-ын 101 дэх гишүүн болсон юм. * 1971 - Ардчилсан Бүгд Найрамдах Конго Улсыг [[Заир]] гэж нэрлэх болсон. * 1981 - [[БНМАУ]]-ын ус цаг уурын албаны ерөнхий газар болон БНХАУ-ын цаг уурын газрын төв хороо хамтран “Улаанбаатар-Бээжингийн цаг уурын мэдээ солилцох болон цаг уурын мэдээний сувгийн тухай протокол”-д гарын үсэг зурав. * 1982 - [[БНХАУ]] хүн амаа 1 тэрбум хүрлээ гэж зарласан. * 1984 - [[Байгал-Амурын төмөр зам|Байгал-Амурын төмөр замын]] шугам ашиглалтанд орсон. * 1990 - [[Аскар Акаев]] Зөвлөлт Киргизийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. * 1991 - [[Туркменистан]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<nowiki/>аа<nowiki/>с тусгаар тогтносон улс болсон. * 1996 - [[Мэгжид Жанрайсаг бурхны дуган|Мэгжид Жанрайсиг]] бурхныг шүншиглэж, аравнайлав. Их шүтээнийг анх 1913 онд бүтээсэн төрх, хэмжээгээр нь дахин бүтээж, [[Гандантэгчэнлин хийд]]эд залсан юм. * 1999 - [[Армени]] улсын парламентад халдлага болж, Ерөнхий сайд [[Вазген Саргсян]] болон УИХ дарга [[Карен Демирчян]] нар амиа алдсан. * 2017 - [[Каталони]] Испани улсаас тусгаар тогтнолоо зарласан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1728 — [[Жэймс Күүк|Жэймс Кук]] (1779 онд нас барсан) английн далайн аялагч. * 1782 — [[Николло Паганини]] (1840 нас барсан), италийн уран хийлч, хөгжмийн зохиолч. * 1811 — [[Айзек Зингер]] (1875 онд нас барсан) америкийн зохион бүтээгч, аж үйлдвэр эрхлэгч, «Зингер» компани үндэслэгч. * 1858 — [[Теодор Рузвельт]] (1919 онд нас барсан), АНУ-ын 26 дахь Ерөнхийлөгч (1901—1909). * 1978 — [[Ванесса Мэй]], британий хийлч, хөгжмийн зохиолч. == Энэ өдөр нас барагсад == * 2023 - [[Ли Кэчян|Ли Көцян]] (1955 онд төрсөн) хятадын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд (2013—2023). == Тэмдэглэлт баярууд == *'''World Day for Audiovisual Heritage''' — [[ЮНЕСКО]]-оос 2005 онд 10-р сарын 27-ныг дуу бичлэг, дүрс бичлэгийн өвийг хадгалах, хамгаалах ач холбогдлыг олон нийтэд сурталчлах өдөр. *{{GRE}} - Төрийн далбааны өдөр *{{USA}} - Тэнгисийн цэргийн өдөр ---- {{Commonscat|27 October|10 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|1027]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#27]] dqfrb1dd0vrcnxz35fylv3d6tbshq27 874231 874230 2026-10-26T05:57:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 874231 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 300 дахь ([[өндөр жил]] бол 301 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 65 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1904 - [[Нью-Йоркийн метро]] нээгдэж албан ёсоор ашиглалтад орсон. * 1918 - [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн Улсын Их сургууль]] нээгдсэн. * 1787 - АНУ-ын “The Federalist Papers” (Үндсэн хууль батлахыг дэмжих эсээгийн цуврал) анх удаа нийтэд хэвлэгдсэн. * 1918 - Оросын [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн Их сургууль]] байгуулагдсан. * 1958 - БНХАУ-аас БНМАУ-д эдийн засаг, техникийн тусламж үзүүлэх гэрээний дагуу хятад ажилчид Монгол Улсад ирж гурван гүүр барьжээ. * 1959 - БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга [[Сономын Лувсан|С.Лувсан]] АИХ-ын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газрыг төлөөлөн Хятадын гүүр барилгын хэсэг ажилчдад одон медаль, жуух бичиг зэрэг шагнал гардуулсан байна. * 1961- БНМАУ [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн үндэстний байгууллагын]] гишүүн болов. БНМАУ-ыг НҮБ-д элсүүлэх тухай Аюулгүйн Зөвлөлийн санамжийг Ерөнхий Ассамблейн 16 дугаар чуулганаар энэ өдөр хэлэлцжээ. НҮБ-ын Ёслолын хэлтсийн дарга чуулганы танхимд “МОНГОЛ” гэсэн хаяг тавьсан суудалд манай төлөөлөгчдийг урин суулгаснаар БНМАУ НҮБ-ын 101 дэх гишүүн болсон юм. * 1971 - Ардчилсан Бүгд Найрамдах Конго Улсыг [[Заир]] гэж нэрлэх болсон. * 1981 - [[БНМАУ]]-ын ус цаг уурын албаны ерөнхий газар болон БНХАУ-ын цаг уурын газрын төв хороо хамтран “Улаанбаатар-Бээжингийн цаг уурын мэдээ солилцох болон цаг уурын мэдээний сувгийн тухай протокол”-д гарын үсэг зурав. * 1982 - [[БНХАУ]] хүн амаа 1 тэрбум хүрлээ гэж зарласан. * 1984 - [[Байгал-Амарын төмөр зам|Байгал-Амарын төмөр замын]] шугам ашиглалтанд орсон. * 1990 - [[Аскар Акаев]] Зөвлөлт Киргизийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. * 1991 - [[Туркменистан]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<nowiki/>аа<nowiki/>с тусгаар тогтносон улс болсон. * 1996 - [[Мэгжид Жанрайсаг бурхны дуган|Мэгжид Жанрайсиг]] бурхныг шүншиглэж, аравнайлав. Их шүтээнийг анх 1913 онд бүтээсэн төрх, хэмжээгээр нь дахин бүтээж, [[Гандантэгчэнлин хийд]]эд залсан юм. * 1999 - [[Армени]] улсын парламентад халдлага болж, Ерөнхий сайд [[Вазген Саргсян]] болон УИХ дарга [[Карен Демирчян]] нар амиа алдсан. * 2017 - [[Каталони]] Испани улсаас тусгаар тогтнолоо зарласан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1728 — [[Жэймс Күүк|Жэймс Кук]] (1779 онд нас барсан) английн далайн аялагч. * 1782 — [[Николло Паганини]] (1840 нас барсан), италийн уран хийлч, хөгжмийн зохиолч. * 1811 — [[Айзек Зингер]] (1875 онд нас барсан) америкийн зохион бүтээгч, аж үйлдвэр эрхлэгч, «Зингер» компани үндэслэгч. * 1858 — [[Теодор Рузвельт]] (1919 онд нас барсан), АНУ-ын 26 дахь Ерөнхийлөгч (1901—1909). * 1978 — [[Ванесса Мэй]], британий хийлч, хөгжмийн зохиолч. == Энэ өдөр нас барагсад == * 2023 - [[Ли Кэчян|Ли Көцян]] (1955 онд төрсөн) хятадын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд (2013—2023). == Тэмдэглэлт баярууд == *'''World Day for Audiovisual Heritage''' — [[ЮНЕСКО]]-оос 2005 онд 10-р сарын 27-ныг дуу бичлэг, дүрс бичлэгийн өвийг хадгалах, хамгаалах ач холбогдлыг олон нийтэд сурталчлах өдөр. *{{GRE}} - Төрийн далбааны өдөр *{{USA}} - Тэнгисийн цэргийн өдөр ---- {{Commonscat|27 October|10 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|1027]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#27]] t5oy3tf7yxiqvf471ccf31rbamuz4qq 0 28543 874251 864781 2026-10-26T09:37:25Z Эрдэнийн тобчи 108163 874251 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaJambi.png|thumb|Ногоон нь Жамби]] '''Жамби''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jambi'') нь [[Индонез]] улсын [[Суматра]] арлын зүүн хэсэгт орших муж юм. Мужийн засаг захиргааны төв нь [[Жамби хот]]. 2024 оны статистикийн мэдээллээр тус муж 3,724,300 орчим хүн амтай байв.<ref name="BPS2024">{{cite web | title = Population, Population Growth Rate, Percentage Distribution of Population, Population Density, and Population Sex Ratio by Province, 2024 | url = https://www.bps.go.id/en/statistics-table/3/V1ZSbFRUY3lTbFpEYTNsVWNGcDZjek53YkhsNFFUMDkjMw%3D%3D/penduduk-laju-pertumbuhan-penduduk-distribusi-persentase-penduduk-kepadatan-penduduk-menurut-provinsi.html?year=2024 | publisher = BPS-Statistics Indonesia | access-date = 2026-10-26 }}</ref> Жамби нь Суматра арлын түүх, худалдаа, соёлын хөгжилд чухал байр суурь эзэлдэг. Тус нутгаар урсах [[Батангхари гол]] нь бүс нутгийн газар зүй, тээвэр, худалдаа болон хүн амын суурьшилд чухал нөлөө үзүүлдэг. Жамби нь эртний [[Шривижая]] улсын түүх, Буддын шашны соёлын өвтэй холбоотой нутаг юм. == Газар зүй == Жамби муж нь Суматра арлын төв болон зүүн хэсэгт байрладаг. Хойд талаараа [[Риау муж]], баруун талаараа [[Баруун Суматра муж]], өмнөд талаараа [[Өмнөд Суматра муж]], зүүн талаараа [[Өмнөд Хятадын тэнгис]] болон эргийн бүсүүдтэй хиллэдэг. Мужийн газар нутаг нь баруун талын уулархаг бүс, төвийн нам дор газар, зүүн хэсгийн гол мөрний сав газар болон далайн эргийн нам дор газруудаас бүрдэнэ. Мужийн нийт нутаг дэвсгэр ойролцоогоор 53,435.72 км² бөгөөд үүнд хуурай газар болон усан талбай багтдаг.<ref name="JambiOfficial">{{cite web | title = Sekilas Jambi | url = https://jambiprov.go.id/profil-sekilas-jambi.html | publisher = Pemerintah Provinsi Jambi | access-date = 2026-10-26 }}</ref> [[Батангхари гол]] нь Жамби мужийн газар зүйн гол онцлогуудын нэг юм. Голын сав газар нь газар тариалан, загас агнуур, тээвэр болон суурьшлын хөгжилд чухал ач холбогдолтой. Жамби нь халуун орны чийглэг уур амьсгалтай. Жилийн турш температур харьцангуй өндөр, хур тунадас ихтэй байдаг. Уур амьсгалын улирлын хэлбэлзэл нь газар тариалан, ой мод, гол мөрний усны түвшин болон орон нутгийн амьдралд нөлөөлдөг. == Түүх == === Эртний үе === Жамби болон Батангхари голын сав газар нь эрт үеэс Суматра арлын худалдаа, соёлын харилцааны нэгэн чухал төв байв. Гол мөрний сүлжээ нь дотоод нутгийг далайн эргийн худалдааны замтай холбож, хүн амын суурьшил болон бараа бүтээгдэхүүний солилцоог дэмжиж байжээ. Одоогийн Жамби мужийн нутагт орших [[Муара Жамби]] археологийн цогцолбор нь эртний шашин, боловсрол, архитектурын түүхийг судлахад чухал ач холбогдолтой. Тус газарт тоосгон байгууламж, сүм хийдийн үлдэгдэл болон бусад археологийн дурсгалууд хадгалагдан үлджээ. Жамби бүс нутаг нь [[Шривижая]] зэрэг Суматра арлын эртний улс төр, худалдааны төвүүдийн түүхтэй холбоотой. Гэвч эртний хаант улсын хил хязгаар болон улс төрийн төвүүдийн байршлын талаар судлаачдын тайлбар ялгаатай байдаг. === Жамби султант улс === Хожуу үеийн түүхэнд Жамби султант улс тус нутгийн улс төр, нийгмийн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Султант улсын эрх баригчид бүс нутгийн худалдаа, гол мөрний дагуух суурингууд болон хөрш нутагтай харилцах харилцааг зохицуулж байв. XIX зууны үед Голландын колонийн эрх мэдэл Суматрагийн олон хэсэгт тэлж, Жамби дахь султант улсын бие даасан байдал аажмаар хязгаарлагджээ. Султан Таха Сайфуддин Голландын колоничлолын эсрэг тэмцлийн гол төлөөлөгчдийн нэг байв. Түүний тэмцэл нь Жамби нутгийн колоничлолын үеийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. 1904 онд Султан Таха Сайфуддин амь үрэгдсэнээр Жамби султант улсын бие даасан эрх мэдэл үндсэндээ дуусгавар болсон. Дараа нь тус нутаг Голландын Зүүн Энэтхэгийн колонийн захиргаанд бүрэн нэгтгэгджээ.<ref name="JambiOfficial" /> === Колоничлолын үе ба тусгаар тогтнол === XX зууны эхний хагаст Жамби нь Голландын Зүүн Энэтхэгийн захиргааны нэг хэсэг байв. 1942 онд Япон Суматра арлыг эзэлж, Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөл хүртэл захирч байжээ. 1945 оны 8 дугаар сарын 17-нд [[Индонез]] тусгаар тогтнолоо тунхагласны дараа Жамби шинэ улсын захиргааны тогтолцоонд багтсан. Улс орны засаг захиргааны өөрчлөлтийн явцад тус нутгийн статус, захиргааны харьяалал хэд хэдэн удаа өөрчлөгджээ. Жамби мужийг 1957 онд баталсан хууль тогтоомжоор байгуулахаар шийдвэрлэж, 1958 оны 6 дугаар сарын 25-нд батлагдсан Индонезийн 61 дүгээр хуулиар мужийн статусыг хуульчилсан.<ref name="JambiOfficial" /> == Захиргаа, нутаг дэвсгэр == Жамби муж нь мужийн захиргаа, хошуу болон хотын түвшний засаг захиргааны нэгжүүдээс бүрдэнэ. Индонезийн засаг захиргааны тогтолцоонд эдгээр нэгжийг ''kabupaten'' буюу хошуу, ''kota'' буюу хот гэж нэрлэдэг. Жамби муж нь есөн хошуу, хоёр хотоос бүрдэнэ. Үүнд: [[Керинчи хошуу]] [[Мерангин хошуу]] [[Саролангун хошуу]] [[Батангхари хошуу]] [[Муаро Жамби хошуу]] [[Зүүн Танжунг Жабунг хошуу]] [[Баруун Танжунг Жабунг хошуу]] [[Тебо хошуу]] [[Бунго хошуу]] [[Жамби хот]] [[Сунгай Пэнү хот]] Жамби хот нь мужийн нийслэл бөгөөд захиргаа, худалдаа, боловсрол, үйлчилгээний гол төв юм. Мужийн захиргаа нь бүс нутгийн хөгжлийн бодлого, зам тээвэр, боловсрол, эрүүл мэнд, байгаль орчин болон эдийн засгийн төлөвлөлтийг хариуцдаг. == Хүн ам == Жамби мужийн хүн ам нь Малай гаралтай нутгийн бүлгүүд, Жавачууд, Минангкабаучууд, Керинчичууд болон Индонезийн бусад бүс нутгаас шилжин ирсэн иргэдээс бүрддэг. Хүн амын угсаатны бүтэц нь тухайн хошуу, хот, суурин газраас хамааран ялгаатай. 2003 онд хэвлэгдсэн хүн ам зүйн судалгаанд Жамби мужийн хүн амын угсаатны бүтцийн талаар мэдээлэл оруулсан байдаг. Гэхдээ тухайн судалгаанд дурдсан угсаатны хувь хэмжээг өнөөгийн хүн амын бүтцийн шууд хэмжүүр гэж үзэх боломжгүй бөгөөд судалгааны он, арга зүй, хамрах хүрээг харгалзан үзэх шаардлагатай.<ref name="Ethnicity">{{cite book | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | year = 2003 | url = https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury }}</ref> Индонез хэл нь улсын албан ёсны хэл бөгөөд нутгийн иргэд өдөр тутмын харилцаандаа Жамби малай хэл болон бусад нутгийн хэл, аялгууг ашигладаг. Шилжин суурьшил, боловсрол, худалдаа нь хэл, соёлын харилцааг өргөжүүлэхэд нөлөөлжээ. Индонезийн статистикийн газрын мэдээллээр Жамби мужийн хүн ам 2023 онд ойролцоогоор 3.68 сая, 2024 онд 3.72 сая байв.<ref name="BPS2024" /><ref name="BPS2023">{{cite web | title = Population, Population Growth Rate, Percentage Distribution of Population, Population Density, and Population Sex Ratio by Province, 2023 | url = https://www.bps.go.id/en/statistics-table/3/V1ZSbFRUY3lTbFpEYTNsVWNGcDZjek53YkhsNFFUMDkjMw%3D%3D/penduduk--laju-pertumbuhan-penduduk--distribusi-persentase-penduduk-kepadatan-penduduk-menurut-provinsi.html?year=2023 | publisher = BPS-Statistics Indonesia | access-date = 2026-10-26 }}</ref> == Эдийн засаг == Жамби мужийн эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, байгалийн нөөц, худалдаа, үйлчилгээ болон тээврийн салбарт тулгуурладаг. === Хөдөө аж ахуй === Жамби мужид тосны дал мод, каучук, будаа болон бусад хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн тариалдаг. Тосны дал модны аж ахуй, резин үйлдвэрлэл нь хөдөө орон нутгийн ажил эрхлэлт, орлогын чухал эх үүсвэрүүдийн нэг юм. Гол мөрний сав газар болон нам дор газрын хөрс, хур тунадасны нөхцөл нь газар тариалангийн хөгжилд нөлөөлдөг. Харин ургацын хэмжээ, үйлдвэрлэлийн бүтэц нь зах зээлийн эрэлт, цаг агаар, тээврийн зардал болон тариалангийн талбайн өөрчлөлтөөс хамаардаг. === Байгалийн баялаг ба үйлдвэрлэл === Жамби мужид газрын тос, байгалийн хий болон бусад байгалийн нөөцтэй холбоотой үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа явагддаг. Байгалийн нөөц ашиглалт нь орон нутгийн эдийн засагт орлого, ажлын байр бий болгодог боловч байгаль орчны хамгаалалт, газар ашиглалт болон тогтвортой хөгжлийн асуудлыг мөн хөнддөг. === Худалдаа ба тээвэр === Жамби хот нь мужийн худалдаа, захиргаа, үйлчилгээний гол төв юм. Батангхари гол болон зам тээврийн сүлжээ нь хот, хөдөө нутгийн хооронд бүтээгдэхүүн тээвэрлэхэд чухал үүрэгтэй. Мөн далайн эргийн болон дотоодын худалдааны зам нь Жамби мужийг Суматрагийн бусад хэсэгтэй холбодог. == Соёл == Жамби мужийн соёл нь Малай уламжлал, Исламын шашны нөлөө, гол мөрний худалдааны түүх болон нутгийн олон угсаатны уламжлалаас бүрэлджээ. Нутгийн уламжлалт хувцас, гар урлал, хөгжим, бүжиг болон хоолны соёл нь баяр ёслол, гэр бүлийн арга хэмжээ, орон нутгийн зан үйлд илэрдэг. Мөн Жамби малай хэл, нутгийн аман зохиол болон уламжлалт мэдлэг нь бүс нутгийн соёлын өвийн нэг хэсэг юм. Жамби хот болон бусад суурин газарт үндэсний болон шашны баяр ёслол, олон нийтийн арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Хотжилт, боловсрол, дотоодын шилжилт хөдөлгөөн нь нутгийн соёлын шинэ хэлбэрүүдийг бий болгохын зэрэгцээ уламжлалыг хадгалах асуудлыг чухал болгож байна. == Байгаль орчин == Жамби мужийн нутаг дэвсгэрт халуун орны ой, гол мөрөн, нам дор газрын экосистем болон уулархаг бүсүүд оршино. Эдгээр орчин нь олон төрлийн ургамал, амьтны амьдрах орчин бөгөөд бүс нутгийн усны нөөц, уур амьсгалын зохицуулалтад чухал ач холбогдолтой. Газар тариалангийн талбай тэлэх, ой мод ашиглах, үйлдвэрлэл болон суурьшлын өсөлт нь зарим бүсэд байгаль орчны дарамт үүсгэж болно. Ой хамгаалалт, газар ашиглалтын төлөвлөлт, усны нөөцийн зохистой хэрэглээ нь мужийн тогтвортой хөгжлийн чухал асуудлууд юм. == Аялал жуулчлал == Жамби муж нь түүх, археологи, гол мөрөн болон байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа аялал жуулчлалын боломжтой. '''[[Муара Жамби]]''' — эртний шашин, боловсролын төвтэй холбоотой археологийн цогцолбор. Тус газар нь тоосгон байгууламж, эртний суурингийн үлдэгдэл болон соёлын өвөөрөө алдартай. '''[[Жамби хот]]''' — мужийн нийслэл бөгөөд захиргаа, худалдаа, соёлын төв. '''[[Керинчи-Себлатын үндэсний хүрээлэн]]''' — Суматра арлын баруун хэсгийн байгалийн олон янз байдлыг хадгалдаг хамгаалалттай газар нутгийн нэг. '''[[Батангхари гол]]''' — голын сав газар, нутгийн суурьшил, тээвэр болон байгалийн орчны хувьд чухал гол мөрөн. Аялал жуулчлал нь орон нутгийн үйлчилгээ, худалдаа болон соёлын өвийг таниулахад хувь нэмэр оруулах боломжтой. Гэхдээ археологийн дурсгал, ой мод болон байгалийн хамгаалалттай бүсийг хадгалах шаардлагатай. == Мөн үзэх == [[Индонез]] [[Суматра]] [[Жамби хот]] [[Шривижая]] [[Муара Жамби]] [[Батангхари гол]] == Зүүлтийн тайлбар == {{reflist}} hbhdofttbtfdy4wl7zvr22fn4bs6izw 0 31601 874204 874082 2026-10-25T14:44:06Z ~2026-56755-50 108539 /* */ Б.Энхжаргал Увс цагаанхайрхан нэмэв 874204 wikitext text/x-wiki Монгол үндэстний Халх ястны язгуурын нэгэн отог '''Элжигэн''' халх. Домгоор бол эртний Эргүнэ хунд үүсчээ. Дарлигин Монголд хамаарч, хожим Хонгирад нарын дэргэд явжээ. Элжигэн хэмээх нэрийг "Элтегин" (Эл эзэн) гэх үгээс гаралтай гэж үздэг. Нэрийн эхний "эл" нь эртний монгол хэлнээ хүн, элгэн садан, өөрийн хүн, нөхөр, шадар гэсэн утгатай байгаад түүхэн хөгжлийн явцдаа тэр утга өргөжин тэлж харьяат түмэн, аймгийн холбоо, төр улс гэсэн санаа илтгэдэг болжээ. "Эл хант улс" гэх мэт. Жигин гэдэг нь алтайн хэлний тегин (эзэн ноён, баатар) гэсэн үгээс гаралтай байна. Үүнээс үзвэл "эзний шадар" (үнэнч туслагч), мөн Эл эзэн гэсэн утгатай байна. Мөн зарим сурвалжид Эржигэн гэж бичдэг. XVIII зуунд манжийн "Илтгэл шаштир"-ыг анх хятадаар бичихдээ Элжигэний нэрийг "эржигэн" гэж буулгажээ. Үүнээс хожим манж, монгол хэлэнд орчуулахдаа "эржигэн" гэж авчээ. Харин сүүлдээ Элжигэн нар ч өөрсдийгөө заримдаа Эржигэн, Эл эзэн гэх болсон байна. Бүр эрт цагт язгуурын Монгол аймгуудыг Дарлигин, Нирун хэмээх 2 үндсэн бүлэгт хуваадаг байжээ. [[Нирун Монгол|Нирун]] гэдэгт 19 аймаг, [[Дарлигин Монгол|Дарлигин]] гэдэгт нийт 18 аймаг хамрагддаг байсны нэг нь '''Элжигэн''' (Элтэгин) аймаг юм. Эдгээр отгууд нь Хамаг монголын 40 отог болжээ. Дарлигин, Нирун аймгууд бол [[Хамаг Монгол]]ын эх бөгөөд Гурван голын Монголчууд юм. Тэднийг Дарлигин байх цагаас заримдаа Халх гэх болсон ба энэ нэр нь бүр Дарлигины халхлах захын отгуудыг нэрлэх ерөнхий нэр байжээ. Тэдний нутгийг Халх уул, Халх гол гэдэг байсан нь одоо ч хэвээр. Хожим Халх нэр улам тодорч Хамаг монголын дөчин отгийг уламжилан бас "Дөчин монгол" гэгдэв. Тиймээс монгол-халх-дөчин хэмээх нэрс нь Эргүнээс гаралт язгуур монголчуудын хувилбар нэрс мөн. Энэ бүхнээс үзвэл, элжигэн нь 1400 жилийн тэртээх эртний язгуур овог аймаг юм байна. Мөн элжигэн нь [[Хонгирад]]тай удмын хамаатайгаас гадна [[Горлос]], [[Баргажин|Баргууд]] овогтой ургийн холбоотой, нэг тамгатай явсан байна гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Түүхийн тавцанд Хамаг монголын үр, эзэн Чингис тодрон гарах үед Элжигэн нар Монгол овогтны төв нутагт байж Чингисийн цэргийн 13 хүрээний нэг нь болж Монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг дэмжин оролцож явжээ. Тэд одоо хүртэл Чингисийн цагаан тугийг тахиж хадгалж иржээ. '''Элжигэн''' (Элтегин) халх нь XVI зууны дунд үеэр [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] 2-р хүү [[Ноёнтой хатанбаатар]]т [[Бэсүд]]ийн хамт захирагдсан. XVII зууны эхээр Бэсүдээс салж Бадма хатанбаатарт захирагдах болжээ. [[Субадай засагт хан|Засагт хан]], Эрдэнэ тайж (Омбо-Эрдэнэ хунтайж) нар Элжигэний улсыг хувааж авах гэсэн 1655 оны маргаан нь сунжирсаар 1662 онд шинээр Засагт ханыг залгамжлах явцтай давхцаж, улмаар Засагт ханы хямрал эхэлжээ.Элжигэн нар Халхын хаяа манах хүсэлт тавьж 1715 онд Ханхөхийд анх нүүж суурьшжээ. Тэд одоогийн Архангайн Идэр, Чулуутын бэлчир, Туулант толгойгоос нүүж Хөхийд очжээ. Одоо тэр нүүсэн Ханхөхий нутагтаа, Увс аймгийн зүүн 4 сумдад Элжигэн нар бөөнөөр сууж байна. Элжигэн нар Ойрадын Галдан бошогтын халдлагын үеэр Түшээт ханы талд тэмцэж босогч, салан тусгаарлагчдаас Монгол төр ёсны үндэсийг хамгаалж үнэнч явжээ. Манжид шахагдаж орсоны дараа Галдангийн түйвээнээс Халхын эзлэгдсэн нутгийг буцааж чөлөөлөх, эх нутагтаа энх амар суухын тулд тэдний довтолгоотой олон жил тэмцэж, Алтайд харуул зүтгэж явав. Эцэст нь Зүүнгар мөхөж тэндээс зугатсан Дөрвөдийн гурван Цэрэн нэрт ноёд Халхыг дагаж Алтайн даван нүүж ирэхэд угтан авсан ноёдыг Элжигэний ноёд ахалж байв. Одоогийн Шинжаанаас зугатан орж ирсэн Дөрвөдүүдийг удалгүй Увс нутагт 1758 онд анх суулгахад Элжигэний бага хошууны харуул цэргүүд Үүрэг нуур (Өрөг нуур), Түргэнээр мөн хамгаалан сууж түвшитгэхэд оролцжээ. Элжигэний хошуунд Чингисийн төрийн цагаан туг үе улиран хадгалагдаж, тахилч, өчиг тангараг уншигч, сүлд цэнгэхэд унах цагаан зүсмийн адуу маллагч, сүлдний сан, дуудлагатайгаа биетээр байсаар 1933 оноос Судар бичгийн хүрээлэнд авчирч, улмаар Улсын түүхийн музейд залагдсан билээ. Одоо Чингис хаан музейд шилжүүлжээ. 1963 онд онд Чингисийн цагаан тугийн нэмэлт зүйлсийг [[Тугчин|Тугч]]<nowiki/>ийн хүү авчирч Үндэсний музейд тушаажээ. Өөр хошуудад ийм сүлдийн зүйл байгаагүйгээрээ онцлог. Түүнчлэн үүсэл гарвал, удам угсаа, түүхэн замналаа товч тодорхой тусгасан “Эл-эзний магтаал”-аа үе улиран хадгалж иржээ. '''Алдартнууд:''' * Аж үйлдвэрийн сайд асан, хөдөлмөрийн баатар П.Дамдин * Ардын жүжигчин Г.Түмэндэмбэрэл, Ж.Лхамхүү * Хөдөлмөрийн баатар Л.Гангиа адуучин, Х.Дэлэг эмч, Ө.Санхувраг хоньчин, З.Шархүү хоньчин, Л.Санжжав хоньчин, Ч.Шаравдорж трактор-комбайнч, Г.Зина саальчин, Б.Батбаяр уурхайчин, Ч.Авдай багш, Ө.Дорждэрэм, Р.Баатар барилгачин, * Генерал Б.Жамбалсүрэн (НАХЯ-ны сайд), Ч.Түмэндэмбэрэл, Г.Рагчаа * Акедамич М.Даш, Ч.Авдай, Г.Самдан * Төрийн соёрхолт Л.Шаравдорж, С.Цодой, Г.Лувсандорж * МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, Паралимпын аварга, дэлхийн аварга, Азийн наадмын хошой аварга Э.Содномпилжээ * Гавьяат цолтонгууд: Д.Алтангэрэл хуульч, У.Даравгар нисгэгч, Д.Цэрэн жүжигчин, Х.Доржжүгдэр тамирчин, Х.Оюунцэцэг тээвэрчин, Ч.Авдай багш, Д.Пүрэвдорж нисгэгч, Г.Шарав багш, О.Амархүү хуульч, Ө.Дорждэрэм барилгачин, Б.Энхжаргал барилгачин, Д.Байлыхүү эдийн засагч, А.Гантогтох багш, Г.Баасанжав эдийн засагч, О.Цэвэгдорж багш, Ц.Оюундэлгэр эмч, Ж.Халзанбанди эдийн засагч, Б.Ганболд сэтгүүлч, Н.Амгалан жүжигчин, Ж.Оюунчимэг багш, Ш.Дэжээхүү эмч, Д.Самданжамц мал зүйч, М.Жаргал жүжигчин, Н.Чадраабал эмч, Д.Амар багш, Г.Батбаатар эмч, Г.Галбадрах уурхайчин, Я.Дарьбазар эмч, Ц.Амараа уран бүтээлч, Ц.Зулхүү барилгачин, Д.Санжаасүрэн дасгалжуулагч, С.Баярт бизнес эрхлэгч, Г.Бадамсамбуу сэтгүүлч, Д.Ганнасан эмч, Г.Ханд, Д.Батсайхан эдийн засагч, Э.Дамдинсүрэн багш, Э.Оюунбат жүжигчин, С.Бадамханд багш, Д.Санжсүрэн багш, Б.Мянганбаяр төрийн удирдах ажилтан, Ц.Баатар эрдэмтэн багш, С.Цэрэндолгор жүжигчин, М.Гүрсэд зохиолч, Г.Чулуунбаатар уран бүтээлч, З.Энэбиш багш, Д.Түмэнжаргал багш, Ц.Ишдорж эрдэмтэн, Р.Дондов багш, О.Лхамсүрэн эмч, Т.Хүрэлхүү, Ц.Баясгалан жүжигчин, Г.Самдан эрдэмтэн, * Үндэсний бөхийн МУ-ын аварга С.Мөнхбат * МУ-ын арслан Лхамжав * Улсын заан М.Яринпил, МУ-ын заан, гавьяат тамирчин Ганболд * Хөдөлмөрийн баатар, УИХ-ын гишүүн асан, акедамич, доктор, профессер Ч.Авдай * Төрийн сайд Л.Гончигдамба гүн * Төрийн сайд асан, УИХ-ын гишүүн Т.Мөнхсайхан * Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн Г.Дамдинням * УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаа, Х.Болормаа * Элчин сайд: З.Энэбиш, * Орлогч, дэд сайдууд: Ч.Пүрэв, Жаргалсайхан, * Эрдэмтэн (ScD) М.Даш, Ч.Авдай, Г.Самдан, (PhD): Ц.Ишдорж, Б.Ганболд, Б.Бат-Очир, Ж.Бат-Очир, Ц.Гүндсамбуу, Д.Дамдин, Д.Лханаг, М.Отгон, Р.Рагчаа, М.Тайван, М.Баатархүү, Т.Мэндсайхан, Б.Нямгэрэл, Д.Мянганбаяр, У.Мягмарсүрэн, Т.Батболд, Т.Буянхүү, П.Мөнхбаатар, * МУ-ын начин П.Цэдэнбалжир, В.Малиа, Д.Даваасамбуу, С.Дангаасүрэн, Жанчивдорж, Д.Тогтохжаргал, Б.Энхжаргал * Соён гэгээрүүлэгч, яруу найрагч С.Лувсандондов гүн, яруу найрагч Г.Санжжав, Б.Пүрэвсүрэн, Б.Цогнэмэх, Г.Бадамсамбуу, Я.Бадамсүрэн * МУ-ын алдарт уяач Д.Цэнд-Аюуш, Сүхээ, Ж.Дамдин, Г.Цэвээндорж, Д.Батсайхан, * Шашны зүтгэлтнүүд: ловон гавж Ц.Гүнчин-Иш, * Бизнесмэнүүд: Драгон төвийн эзэн Баярт, Б.Энхжаргал ХҮРД ХК '''Зээ нар:''' * МУГЖ Сүххуяг (Батмөнх даян хаан) * Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн асан, бизнесмэн Г.Батхүү * Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн асан Н.Энхболд * Харанга хамтлагийн гишүүн, төрийн соёрхолт, МУГЖ Ц.Чулуунбат * Хөгжмийн зохиолч, Никитон хамтлагийн хөгжимчин асан Чинбат * Гавьяат тамирчин Адуучийн Баатархүү, Ардын багш А.Басхүү * Гавьяат барилгачин, улсын ургацын 2 удаагийн аварга Х.Сүхбаатар == Холбоотой сэдэв == * [[Монгол овог аймгуудын жагсаалт]] * [[Ноёнтой хатанбаатар]] {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] c1k0yw3bbseta208a99g76gc12shfjd 0 45673 874243 836748 2026-10-26T08:48:02Z Эрдэнийн тобчи 108163 874243 wikitext text/x-wiki '''Касүкабэ''' (春日部市, ''Kasukabe-shi'') — [[Япон]] улсын [[Сайтама (аймаг)|Сайтама аймагт]] орших '''[[хот]]''' юм. 2010 оны хүн амын тооллогоор 236,106 оршин суугчтай байв. == Түүх == Касүкабэгийн нутаг дэвсгэр нь [[Эдогийн үе]]д Никко Кайдō замын дагуух өртөө суурин болох Касүкабэ-жүкү (粕壁宿) нэрээр хөгжсөн. Тус суурин нь Эдо хотыг Никкогийн чиглэлтэй холбосон замын дагуух худалдаа, тээврийн чухал төв байв. 1889 онд Касүкабэ суурин байгуулагдаж, төмөр замын хөгжил нь бүс нутгийн худалдаа, тээвэрт түлхэц өгсөн. 1954 онд Касүкабэ хот байгуулагдаж, 2005 онд Шёова сууринтай нэгдсэнээр одоогийн хотын нутаг дэвсгэр өргөжсөн. == Газарзүй == Касүкабэ нь [[Канто муж]]ийн тэгш талд, Сайтама аймгийн зүүн хэсэгт оршдог. Хотын нутаг дэвсгэрт суурьшлын бүс, худалдаа үйлчилгээний төв, тариалангийн талбай болон гол мөрний сав газар зэрэгцэн оршдог. == Эдийн засаг == Хотын эдийн засагт худалдаа, үйлчилгээ, тээвэр, жижиг дунд үйлдвэрлэл болон хөдөө аж ахуй чухал байр суурь эзэлдэг. Касүкабэ нь уламжлалт модон эдлэл, гар урлалаараа танигдсан. Тэдгээрийн нэг нь пауловни модоор хийдэг уламжлалт шүүгээ болох Касүкабэ кири-тансу (桐箪笥) юм. == Тээвэр == Касүкабэ хот нь [[Тобү төмөр зам]]ын шугамуудаар Токио болон Канто мужийн бусад бүстэй холбогддог. Тобү Скайтри шугам болон Тобү Урбан Парк шугам нь хотын зорчигч тээвэрт чухал үүрэгтэй. Мөн [[Японы улсын 4-р зам]] болон [[Японы улсын 16-р зам]] зэрэг авто зам хотын тээврийн сүлжээний нэг хэсгийг бүрдүүлдэг. == Соёл == Касүкабэ хот нь Японы алдартай манга, анимэ болох ''[[Crayon Shin-chan]]''-тай холбоотой гэдгээрээ өргөн танигдсан. Уг бүтээл нь хотын нэрийг Япон дотор болон гадаадад таниулахад нөлөөлсөн. Хотод уламжлалт баяр наадам, гар урлалын арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Тэдгээр нь нутгийн иргэдийн оролцоо, уламжлалт зан заншлыг хадгалахад чухал ач холбогдолтой. == Аялал жуулчлал == Касүкабэ хотын онцлох газруудад Үшиногийн Фүжи цэцэрлэг, газар доорх үерийн ус зайлуулах байгууламж болон уламжлалт баяр наадмын талбай багтдаг. Хотын ойролцоох байгалийн болон түүхэн дурсгалт газрууд нь жуулчид, нутгийн иргэдийн сонирхлыг татдаг. == Хүн ам == 2010 оны хүн амын тооллогоор Касүкабэ хот 236,106 оршин суугчтай байв. Токио болон Сайтама аймгийн бусад хотуудтай холбогдсон тээврийн сүлжээ нь хотын суурьшил, өдөр тутмын зорчих хөдөлгөөнд нөлөөлдөг. <gallery widths="160px" heights="120px"> Flag of Kasukabe, Saitama.svg|Бэлгэ тэмдэг Tobu-kasukabe-station-east-entrance.jpg|Нэгэн зураг Kasukabe_in_Saitama_Prefecture_Ja.svg|Аймаг дахь байршил (тод) </gallery> [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) 0yrdmxpfg69ggku1idaemyg3xfqhhwz 0 45789 874242 859401 2026-10-26T08:20:48Z Эрдэнийн тобчи 108163 874242 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Небраска мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Омаха | native_name = Omaha | settlement_type = [[Небраскагийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = City of Omaha, Nebraska Skyline on the Missouri River (30899969517).jpg | caption1 = Омаха хотын төв | image2 = Old Market Neighborhood, Omaha.jpg | caption2 = [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] | image3 = Durham Museum Omaha 2021.tif | caption3 = [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]] | image4 = Joslyn Art Museum.jpg | caption4 = [[Жослин урлагийн музей]] | image5 = Desert Dome Omaha Zoo.jpg | caption5 = [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]] | image6 = Inside TD Ameritrade Park Omaha.jpg | caption6 = [[Чарльз Шваб Филд]] | image7 = Bob Kerrey Pedestrian Bridge 2025d.jpg | caption7 = [[Боб Керри явган хүний гүүр]] }} | image_flag = Flag of Omaha, Nebraska.svg | image_seal = Seal of Omaha, Nebraska.png | nickname = Gate-city of the West,<ref name="Mullens, P.A. 1901 p. 24">Mullens, P.A. (1901) ''Biographical Sketches of Edward Creighton and John A. Creighton''. Creighton University. p. 24.</ref> The Big O | motto = {{lang|la|Fortiter in Re}}{{spaces|2}}<small>([[Латин хэл|Латин]])<br />({{Lang-mn|«Аливаа үйл хэрэгт зоригтой»}})</small> | pushpin_map = Небраска#АНУ | pushpin_map_caption = Небраска дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = Омаха | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | coordinates = {{coord|41|15|31|N|95|56|15|W|region:US-NE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ|size=23px}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Небраскагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Небраска}} | subdivision_name2 = [[Дуглас тойрог, Небраска|Дуглас]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1854 | established_title2 = [[Хотын корпораци|Хотын статустай болсон]] | established_date2 = 1857 | named_for = [[Омаха үндэстэн]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Омаха хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жон Юинг]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Хотын бичиг хэрэгч]] | leader_name1 = Элизабет Батлер | leader_title2 = [[Омаха хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name2 = {{Collapsible list |title = Гишүүд |frame_style = border:none; padding: 0; |title_style = |list_style = text-align:left;display:none; |1= Пит Фестерсен ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) |2= Хуанита Жонсон (АН) |3= Дэнни Бегли (АН) |4= Рон Хаг (АН) |5= Дон Роу ([[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|БНН]]) |6= Бринкер Хардинг (БНН) |7= Эйми Мелтон (БНН) }} | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119173812/https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 378.85 | area_total_sq_mi = 146.28 | area_land_km2 = 369.51 | area_land_sq_mi = 142.67 | area_water_km2 = 9.35 | area_water_sq_mi = 3.61 | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 1060 | population_total = 486051 | pop_est_footnotes = <ref name="QF2025"/> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 488797 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="QF2025"/> | population_rank = {{nowrap|АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|42-т]]<br />Небраскад [[Небраскагийн хотын жагсаалт|1-т]]}} | population_density_sq_mi = 3658.41 | population_density_km2 = 1315.40 | population_urban = 819508 | population_density_urban_km2 = 1168.4 | population_density_urban_sq_mi = 3026.1 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 1001010 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Omaha-Council Bluffs, NE-IA (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP32820|website=Холбооны Нөөцийн Эдийн Засгийн Мэдээлэл}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $92.357 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 68101-68114, 68116-68119, 68122, 68124, 68127, 68130-68132, 68134-68139, 68142, 68144-68145, 68147, 68152, 68154, 68157, 68164, 68172, 68175-68176, 68178-68180, 68182-68183, 68197-68198 | area_code = [[Бүс нутгийн код 402 ба 531|402 болон 531]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|www.cityofomaha.org|cityofomaha.org}} | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −06:00 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −05:00 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 31-37000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 0835483<ref name=gnis>{{GNIS|835483}}</ref> | blank2_name = Нийтийн тээвэр | blank2_info = | population_demonym = Омахачууд }} '''Омаха''' ([[Англи хэл|англиар]] ''Omaha'', {{IPA|ˈoʊməhɑː}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Небраска]] мужийн хамгийн том хот бөгөөд тус мужийн зүүн хэсэгт, [[Миссури мөрөн|Миссури мөрний]] баруун эрэгт оршдог. Хот нь [[Айова]] мужийн [[Каунсил-Блаффс]] хотын эсрэг талд байрладаг бөгөөд АНУ-ын Их талын бүс нутгийн худалдаа, тээвэр, санхүү, үйлдвэрлэлийн чухал төвүүдийн нэг юм. Омаха нь [[Дуглас тойрог, Небраска|Дуглас тойргийн]] төв бөгөөд Омаха–Каунсил-Блаффсын метрополитан бүсийн гол хот болно. Омаха хот 1854 онд байгуулагдаж, 1857 онд хотын статустай болжээ. Миссури мөрний дагуух байрлал, баруун тийш чиглэсэн хуурай замын тээврийн чиглэлүүд болон төмөр замын хөгжил нь XIX зууны хоёрдугаар хагаст хотын өсөлтийг түргэтгэв. 1869 онд АНУ-ын анхны тив дамнасан төмөр замын зүүн төгсгөлийн цэг Омахатай холбогдсоноор тус хот баруун бүс нутгийг чиглэсэн хүн, бараа, малын тээврийн томоохон зангилаа болон хөгжсөн. XX зуунд Омаха нь мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэл, хүнсний үйлдвэрлэл, бөөний худалдаагаараа алдартай болсон. Дараа нь санхүү, даатгал, харилцаа холбоо, эрүүл мэнд, боловсрол, мэдээллийн технологи зэрэг салбарууд эдийн засагт нь улам чухал байр суурь эзлэх болжээ. Дэлхийд танигдсан хөрөнгө оруулалтын [[Berkshire Hathaway]] компанийн төв байр Омахад байрладаг бөгөөд тус компанийг олон арван жилийн турш удирдсан хөрөнгө оруулагч [[Уоррен Баффет]] хоттой нягт холбоотой. Омахаг заримдаа ''Silicon Prairie'' хэмээн нэрлэдэг. Энэ нэр нь Их талын бүс нутагт хөгжиж буй технологи, гарааны бизнес, санхүүгийн үйл ажиллагааг илэрхийлдэг боловч хотын эдийн засаг зөвхөн технологийн салбараар хязгаарлагдахгүй. Мөн хотод [[Небраскагийн Их Сургууль–Омаха]], [[Крейтон их сургууль]] зэрэг боловсролын байгууллага, музей, урлагийн төв, театр, хөгжмийн байгууламжууд байдаг. Омаха нь [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг, [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]], [[Жослин урлагийн музей]], [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]], [[Боб Керри явган хүний гүүр]] зэрэг үзмэрээрээ танигдсан. Түүнчлэн хот нь жааз хөгжмийн уламжлал, мэргэжлийн болон коллежийн спорт, ялангуяа коллежийн бейсболын үндэсний аварга шалгаруулах тэмцээнээрээ алдартай. == Газар зүй == Омаха нь Небраска мужийн зүүн хэсэгт, Миссури мөрний баруун эрэгт оршдог. Миссури мөрөн нь Небраска ба Айова мужийн хоорондох байгалийн хил болж, Омаха болон Каунсил-Блаффс хотуудын хооронд тээвэр, худалдаа, хүн амын харилцааг бүрдүүлжээ. Хотын нутаг дэвсгэр нь голын хөндий болон баруун тийш үргэлжлэх толгодорхог газрыг хамардаг. АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны газар зүйн мэдээллээр хотын нийт талбай ойролцоогоор 378.85 км² бөгөөд үүний ихэнхийг хуурай газар эзэлнэ. Хотын захын суурьшлууд болон хөрш зэргэлдээ суурингуудтай нийлэн Омаха–Каунсил-Блаффсын метрополитан бүсийг бүрдүүлдэг. Омаха нь төв хэсгийн тээврийн сүлжээнд байрладаг тул баруун болон зүүн чиглэлийн авто зам, төмөр замын хөдөлгөөнд чухал үүрэгтэй. Миссури мөрөн, хотын гудамжны сүлжээ, төмөр замын байгууламжууд нь түүний эдийн засаг, хот байгуулалтын хөгжилд түүхэн нөлөө үзүүлсэн. == Түүх == === Уугуул оршин суугчид ба Европ гаралтай суурьшигчдын ирэлт === Омахагийн өнөөгийн нутаг дэвсгэр нь Европ гаралтай суурьшигчид ирэхээс олон зууны өмнө Америкийн уугуул ард түмнүүдийн амьдарч, ан агнуур, загасчлал, газар тариалан эрхэлж байсан бүс нутаг байв. [[Омаха үндэстэн]] нь Небраскагийн зүүн хойд хэсэг болон Миссури мөрний орчмын түүхтэй салшгүй холбоотой. Тус нутгийн уугуул иргэдийн түүх, газар ашиглалт, худалдааны зам нь хожмын хотын хөгжилд суурь болсон. 1804 онд [[Льюис ба Кларкийн экспедиц]] Миссури мөрний дагуу аялж, бүс нутгийн газар зүй болон уугуул ард түмний талаар тэмдэглэл үлдээсэн. Тэдний тэмдэглэл нь тухайн үеийн Европ гаралтай аялагчдын үзэл, ойлголтыг тусгасан байдаг тул уугуул иргэдийн түүхийг тайлбарлахдаа бусад түүхэн эх сурвалжтай хамтатган авч үзэх шаардлагатай. XIX зууны эхний хагаст Миссури мөрний эрэг нь худалдаа, завьт тээвэр, баруун тийш чиглэсэн аяллын чухал зам байв. Голын зүүн эрэгт орших Айовагийн Каунсил-Блаффс суурин болон баруун эргийн газар нутгийн хооронд усан гармаар дамжуулан хүмүүс, бараа тээвэрлэдэг байжээ. === Байгуулагдсан нь === 1853 онд Миссури мөрний баруун эрэгт шинэ суурин байгуулах санаачилга гарч, газар эзэмшлийн хэсгүүдийг тэмдэглэн, хотын төлөвлөлтийн ажлыг эхлүүлжээ. 1854 онд АНУ-ын Конгресс Небраскагийн нутаг дэвсгэрийг байгуулсны дараа шинэ суурингийн хөгжил эрчимжив. Омаха хотыг 1854 оны долоодугаар сарын 4-нд байгуулсан гэж уламжлал ёсоор үздэг бөгөөд 1857 онд албан ёсоор хотын статустай болсон. Хотын нэрийг Омаха үндэстний нэрээс авсан. Гэхдээ хот байгуулагдсан түүхийг зөвхөн суурьшигчдын үйл ажиллагаагаар тайлбарлах боломжгүй: тухайн газар нутгийн уугуул иргэдийн эзэмшил, АНУ-ын засгийн газартай байгуулсан гэрээ, газар нутгийг шилжүүлсэн үйл явц нь энэ түүхийн чухал хэсэг юм. 1855–1867 онд Омаха нь Небраскагийн нутаг дэвсгэрийн захиргааны төв байв. Энэ хугацаанд төрийн байгууллага, худалдааны цэг, тээврийн үйлчилгээ, орон сууцны барилга байгууламж нэмэгдэж, хот бүс нутгийн засаг захиргаа, эдийн засгийн төв болон төлөвшжээ. === Төмөр зам ба аж үйлдвэрийн хөгжил === 1850-иад оны сүүлээс Омаха баруун тийш чиглэсэн худалдаа, тээврийн чухал цэг болсон. 1860-аад онд Колорадо болон Их талын бусад бүс нутгийг зорьсон аялагчид, худалдаачид хотыг бараа материал, хүнс, тоног төхөөрөмжөөр хангах зангилаа болгон ашиглаж байв. 1863 онд АНУ-ын анхны тив дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалт эхэлсэн. 1869 онд уг төмөр зам Юта мужийн Промонтори Саммитэд хоёр чиглэл нийлснээр тив дамнасан төмөр замын холбоос бий болсон бөгөөд Омаха нь уг төслийн зүүн талын гол эхлэл, тээврийн төв болжээ. Төмөр замын хөгжил нь хүн амын өсөлт, бараа бүтээгдэхүүний эргэлт, баруун бүс нутгийн эдийн засгийн уялдаанд хүчтэй нөлөөлсөн. XIX зууны сүүл үед Омаха малын худалдаа, мах боловсруулах үйлдвэрлэлийн томоохон төв болон өргөжсөн. Өмнөд Омахагийн малын зах, нядалгааны газар, мах боловсруулах үйлдвэрүүд олон ажилтныг татаж, төмөр замын тээвэртэй нягт уялдсан үйлдвэрлэлийн тогтолцоо бүрдүүлжээ. Үүний зэрэгцээ бөөний худалдаа, металл боловсруулах үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл болон бусад бизнесүүд хөгжсөн. === Цагаачлал ба нийгмийн өөрчлөлт === XIX зууны сүүл болон XX зууны эхээр Омахад Европын олон орноос цагаачид ирж суурьшсан. Ирланд, Герман, Польш болон бусад гаралтай хүмүүс төмөр зам, мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэр, худалдаа, үйлчилгээний салбарт ажиллажээ. Эдгээр бүлгүүд өөрсдийн шашны байгууллага, сургууль, нийгэмлэг, соёлын уламжлалыг авчирснаар хотын нийгмийн бүтэц олон янз болсон. Африк гаралтай америкчуудын хүн ам ч XX зууны эхээр өссөн. Аж үйлдвэрийн ажлын байр, ялангуяа мах боловсруулах үйлдвэрүүдэд ажиллах боломж нь Өмнөд мужуудаас хойд зүгт чиглэсэн Их нүүдлийн үеийн шилжилт хөдөлгөөнд нөлөөлсөн. Гэвч хөдөлмөрийн зах зээл дэх ялгаварлан гадуурхалт, орон сууцны тусгаарлалт, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэл нь хотын нийгмийн харилцаанд удаан хугацаанд нөлөөлж байв. 1919 онд Омахад ажил хаялт, нийгмийн хурцадмал байдал, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэлтэй холбоотой хүчирхийлэл гарсан. Энэ үйл явдал нь тухайн үеийн АНУ-ын олон хотод ажиглагдсан хөдөлмөрийн зөрчил, арьс өнгөний харилцааны хямралын нэг хэсэг байв. === XX зуун ба орчин үе === XX зууны эхний хагаст Омаха нь төмөр зам, мал аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэлд түшиглэсэн эдийн засгаа үргэлжлүүлэн хөгжүүлэв. Дэлхийн дайнуудын үеэр аж үйлдвэр, тээвэр, хүнсний хангамжийн салбарууд хотын эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ-ын эдийн засагт гарсан өөрчлөлт, хотын захын бүсийн тэлэлт, жижиглэн худалдааны шинэ хэлбэрүүд нь Омахагийн хот байгуулалт, хөдөлмөр эрхлэлтийн бүтцийг өөрчилжээ. Зарим уламжлалт үйлдвэрлэлийн ач холбогдол буурсан ч санхүү, даатгал, эрүүл мэнд, боловсрол, харилцаа холбоо болон үйлчилгээний салбаруудын үүрэг нэмэгдсэн. Хотын төвийн хуучин худалдааны барилгуудыг сэргээн засварлаж, шинэ зориулалтаар ашиглах үйл явц XX зууны сүүл үеэс эрчимжив. Үүний нэг тод жишээ нь [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг юм. Өнөөдөр Омаха нь уламжлалт аж үйлдвэр, санхүүгийн байгууллага, боловсрол, эрүүл мэнд, технологийн салбар зэрэгцэн оршдог бүс нутгийн томоохон хот болжээ. == Нэрийн гарал == Омаха хотын нэр нь [[Омаха үндэстэн|Омаха]] хэмээх уугуул Америкийн ард түмний нэрээс гаралтай. Энэ нэрийг ихэвчлэн «урсгал сөрөн явагчид» буюу «голын урсгалын эсрэг чиглэн явагчид» гэсэн утгатай хэмээн тайлбарладаг. Нэрийн утгын тайлбар нь уугуул хэлний нэр томьёоны түүхэн хэрэглээ, орчуулгатай холбоотой тул шууд утгын нэг хувилбарыг туйлын зөв гэж үзэхээс болгоомжлох хэрэгтэй.<ref name="britannica">{{Britannica |id=place/Omaha-city-Nebraska |author=Harl Adams Dalstrom |title=Omaha}}</ref> Омаха үндэстэн нь сиу хэлний бүлгийн Дэгиха салбарт хамаарах хэлээр ярьдаг бөгөөд Понка болон бусад уугуул ард түмэнтэй хэл, түүхийн холбоотой. Хотын нэр нь тухайн нутгийн уугуул оршин суугчдын өв уламжлалыг өнөөг хүртэл сануулдаг. == Хүн ам == Омаха хотын хүн амын өсөлт нь тээвэр, аж үйлдвэр, цагаачлал, хотын захын бүсийн тэлэлттэй нягт холбоотой. Хот байгуулагдсан эхний жилүүдэд хүн ам харьцангуй цөөн байсан боловч төмөр замын хөгжил, баруун бүс рүү чиглэсэн худалдаа, мал боловсруулах үйлдвэрлэлийн өсөлтийн улмаас XIX зууны хоёрдугаар хагаст эрс нэмэгджээ. Европын янз бүрийн орноос ирсэн цагаачид хотын хөдөлмөрийн зах зээл, соёлын амьдралд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Ирланд гаралтай хүмүүс, Польш болон Германы цагаачид өөрсдийн суурьшлын хороолол, шашны байгууллага, бизнесийн сүлжээг байгуулсан. Африк гаралтай америкчуудын нийгэмлэг мөн хотын хөгжил, хөдөлмөрийн түүх, урлаг, хөгжмийн амьдралд нөлөөлжээ. Орчин үеийн Омаха нь олон угсаатны бүлэг, хэл, соёлын уламжлал зэрэгцэн оршдог хот юм. Хүн амын бүтэц, нийгмийн нөхцөл байдлыг үнэлэхдээ арьс өнгө, угсаатны ангилал, цагаачлалын түүх, орон сууцны хүртээмж, боловсрол, хөдөлмөр эрхлэлтийн ялгааг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай. АНУ-ын 2020 оны хүн амын тооллогоор Омаха хот 486,051 оршин суугчтай байв. АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны 2025 оны тооцоогоор хүн ам 488,797 болсон байна.<ref name="QF2025">{{cite web |title=QuickFacts: Omaha city, Nebraska |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/omahacitynebraska/PST040225 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-10-26}}</ref> {| class="wikitable" |+ Хүн амын өсөлт ! Он ! Хүн ам ! Өөрчлөлт (%) ! 1860 1,883 — - ! 1870 16,083 754.1% - ! 1880 30,518 89.8% - ! 1890 140,452 360.2% - ! 1900 102,555 −27.0% - ! 1910 124,096 21.0% - ! 1920 191,061 54.0% - ! 1930 214,006 12.0% - ! 1940 223,844 4.6% - ! 1950 251,117 12.2% - ! 1960 301,598 20.1% - ! 1970 346,929 15.0% - ! 1980 313,939 −9.5% - ! 1990 335,795 7.0% - ! 2000 390,007 16.1% - ! 2010 408,958 4.9% - ! 2020 486,051 18.9% - ! 2025 488,797 0.6% } Тайлбар: Хүснэгтийн 1890 болон 1900 оны хүн амын үзүүлэлтүүдийн хооронд огцом зөрүү байгаа тул эдгээр тоог АНУ-ын хүн амын тооллогын анхдагч хүснэгттэй тулган шалгах шаардлагатай. 2025 оны үзүүлэлт нь тооллогын эцсийн дүн бус, хүн амын тооцоо юм. == Эдийн засаг == Омаха нь Небраска муж болон Их талын бүс нутгийн эдийн засгийн гол төвүүдийн нэг юм. Тус хотын эдийн засаг түүхэн хугацаанд төмөр зам, мал аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэл, бөөний худалдаанд тулгуурлаж байсан бол өнөөдөр санхүү, даатгал, эрүүл мэнд, боловсрол, ложистик, мэдээллийн технологи зэрэг олон салбарыг хамардаг. === Санхүү ба даатгал === Омахагийн эдийн засгийн хамгийн танигдсан салбаруудын нэг нь санхүүгийн үйлчилгээ юм. [[Berkshire Hathaway]] компанийн төв байр хотод байрладаг бөгөөд уг компани хөрөнгө оруулалт, даатгал болон төрөл бүрийн бизнесийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Уоррен Баффет]] Омахад удаан хугацаанд амьдарч, хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагаагаа эндээс удирдаж ирсэн нь хотын олон нийтийн танигдах байдалд ихээхэн нөлөөлсөн. Даатгал, банк, хөрөнгө оруулалтын үйлчилгээ нь орон нутгийн хөдөлмөр эрхлэлт болон бизнесийн орчинд чухал үүрэгтэй. Гэхдээ хотын эдийн засгийг нэг компанитай эсвэл нэг салбартай адилтган үзэх боломжгүй бөгөөд олон төрлийн аж ахуйн нэгж, байгууллагын нийлбэр үйл ажиллагаагаар тодорхойлогдоно. === Тээвэр, ложистик ба үйлдвэрлэл === Миссури мөрний ойролцоох байршил, төмөр замын сүлжээ, авто замын холболт нь Омахаг тээвэр, ложистикийн төв болгон хөгжүүлсэн. Түүхэндээ хот баруун тийш чиглэсэн хүн, бараа, малын тээвэрт чухал байр суурь эзэлж байв. Мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэл нь XIX зууны сүүл болон XX зуунд хотын эдийн засгийн тулгуур салбаруудын нэг байжээ. Үүнтэй холбоотойгоор хүнсний үйлдвэрлэл, агуулах, бөөний худалдаа болон төмөр замын үйлчилгээ хөгжсөн. Өнөөдөр эдгээр уламжлалт салбаруудын зэрэгцээ мэдээллийн технологи, мэргэжлийн үйлчилгээ, эрүүл мэнд, боловсролын салбарууд ажил эрхлэлтэд чухал байр суурь эзэлдэг. === Технологи ба бизнесийн орчин === Омахагийн бизнесийн орчинд технологи, мэдээллийн үйлчилгээ, дижитал бүтээгдэхүүн, харилцаа холбооны үйл ажиллагаа өсөн нэмэгдэж байна. ''Silicon Prairie'' хэмээх нэр нь АНУ-ын төв хэсэгт байрлах технологийн бизнесүүдийн хөгжлийг ерөнхийд нь илэрхийлэхэд хэрэглэгддэг. Технологийн салбарын өсөлт нь хотын их сургууль, мэргэжлийн сургалт, бизнесийн үйлчилгээ, хөрөнгө оруулалтын байгууллагуудтай холбоотой. Гэсэн хэдий ч энэ нэр нь албан ёсны эдийн засгийн ангилал биш бөгөөд Омахагийн бүх эдийн засгийг төлөөлөхгүй. == Боловсрол == Омаха нь Небраска мужийн зүүн хэсгийн боловсролын чухал төв юм. Хотод их сургууль, коллеж, мэргэжлийн сургалтын байгууллага, улсын болон хувийн сургуулиуд үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Небраскагийн Их Сургууль–Омаха]] нь олон салбарын дээд боловсрол, судалгаа, олон нийтийн үйлчилгээ эрхэлдэг улсын их сургууль юм. [[Крейтон их сургууль]] нь хувийн их сургууль бөгөөд эрүүл мэнд, хууль, бизнес болон бусад мэргэжлийн чиглэлээр сургалт явуулдаг. Эдгээр байгууллага нь хотын мэргэжилтэй ажиллах хүчнийг бэлтгэх, судалгаа шинжилгээ хийх, орон нутгийн бизнес болон олон нийтийн байгууллагуудтай хамтран ажиллахад хувь нэмэр оруулдаг. Их сургуулиудын оролцоо нь Омахаг зөвхөн үйлдвэрлэл, худалдааны төв бус, боловсрол, эрдэм шинжилгээний төв болгон хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлжээ. == Соёл, урлаг == Омахагийн соёлын амьдралд уугуул Америкийн өв уламжлал, Европын цагаачдын соёл, Африк гаралтай америкчуудын нийгэмлэг, орчин үеийн олон соёлт хотын шинж чанар зэрэгцэн оршдог. Хотын түүхэн дүүрэг, музей, урлагийн байгууллага, театр, хөгжмийн тоглолт нь нутгийн иргэд болон жуулчдад соёлын олон төрлийн боломж олгодог. === Музей ба урлаг === [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]] нь хотын түүх, төмөр зам, худалдаа, өдөр тутмын амьдралын өвийг харуулдаг. Музей нь хуучин төмөр замын өртөөний барилгад байрладаг бөгөөд түүхэн барилга байгууламжийг шинэ зориулалтаар ашигласан жишээ юм. [[Жослин урлагийн музей]] нь дүрслэх урлагийн бүтээлүүдийн цуглуулга, үзэсгэлэн, боловсролын хөтөлбөрүүдээрээ танигдсан. Тус музей нь орон нутгийн болон олон улсын урлагийг олон нийтэд хүргэх, урлагийн боловсролыг дэмжихэд чиглэдэг. [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг нь XIX зууны худалдааны барилга, тоосгон гудамж, явган хүний зам, ресторан, кафе, жижиглэн худалдааны газруудаараа онцлог. Өмнө нь бөөний худалдаа, агуулахын төв байсан барилгуудын заримыг сэргээн засварлаж, орчин үеийн соёл, үйлчилгээний зориулалтаар ашиглаж байна. === Хөгжим ба үзвэр үйлчилгээ === Омаха нь жааз хөгжмийн түүхтэй холбоотой. XX зууны эхэн болон дунд үед хотын олон үндэстний нийгэмлэгүүд, клуб, хөгжмийн газрууд нь жааз болон бусад хөгжмийн урсгалын хөгжилд хувь нэмэр оруулжээ. Өнөөдөр амьд хөгжмийн тоглолт, театр, урлагийн наадам, олон нийтийн арга хэмжээ нь хотын соёлын амьдралын нэг хэсэг хэвээр байна. Хотын төв болон бусад дүүргүүдэд концерт, үзвэр, олон нийтийн цугларалт зохион байгуулдаг байгууламжууд байдаг. Эдгээр арга хэмжээ нь оршин суугчдын амралт, аялал жуулчлал, жижиг бизнесийн үйл ажиллагаатай уялддаг. === Хоол хүнс ба олон соёлт өв === Омахагийн хоолны соёл нь мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэлийн түүхтэй холбоотой. Үхрийн махан хоол, уламжлалт ресторанууд хотын нэр хүндийн нэг хэсэг болсон. Үүний зэрэгцээ олон үндэстний цагаачдын нөлөөгөөр янз бүрийн үндэсний хоол, жижиг ресторан, орон нутгийн хүнсний бизнесүүд хөгжжээ. Олон соёлт хүн амын оролцоо нь хотын баяр ёслол, хоол хүнс, урлаг, шашны байгууллага, олон нийтийн амьдралд илэрдэг. Иймээс Омахагийн соёлыг зөвхөн нэг төрлийн хоол, хөгжим эсвэл нэг угсаатны уламжлалаар хязгаарлан тодорхойлох боломжгүй. == Спорт == Омаха нь мэргэжлийн болон коллежийн спортын арга хэмжээг зохион байгуулдаг бүс нутгийн төв юм. Ялангуяа коллежийн бейсболын үндэсний аварга шалгаруулах тэмцээн тус хотын спортын нэр хүндэд чухал нөлөө үзүүлдэг. [[Чарльз Шваб Филд]] нь коллежийн бейсболын томоохон тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг цэнгэлдэх хүрээлэн юм. Тус байгууламж нь өмнө нь TD Ameritrade Park нэрээр танигдаж байв. Жил бүрийн тэмцээний үеэр олон муж улсаас үзэгчид, багийн дэмжигчид ирдэг бөгөөд энэ нь зочлох үйлчилгээ, зоогийн газар, хотын төвийн бизнесүүдэд эдийн засгийн нөлөө үзүүлдэг. Хотод мөн бусад спортын тэмцээн, сургуулийн болон их сургуулийн спортын арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Спорт нь Омахагийн олон нийтийн амьдрал, хотын сурталчилгаа, аялал жуулчлалтай холбоотой чухал салбар юм. == Үзэсгэлэнт газар ба аялал жуулчлал == === Хенри Дорли амьтны хүрээлэн === [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]] нь Омахагийн хамгийн алдартай аялал жуулчлалын газруудын нэг юм. Тус хүрээлэн нь төрөл бүрийн амьтан, байгалийн орчныг дуурайлган байгуулсан үзмэрүүд, боловсролын хөтөлбөрүүдээрээ танигдсан. Амьтныг хамгаалах, байгаль орчны талаарх мэдлэгийг нэмэгдүүлэх, судалгаа шинжилгээг дэмжих үйл ажиллагаа явуулдаг. === Хуучин зах === Хуучин захын түүхэн дүүрэг нь хотын төвд байрлах худалдаа, соёл, зоогийн газрын бүс юм. XIX зууны үеийн барилга байгууламжууд хадгалагдан үлдэж, тэдгээрийн заримыг кафе, ресторан, дэлгүүр, урлагийн орон зай болгон ашиглаж байна. Тус дүүрэг нь Омахагийн түүхэн архитектур болон орчин үеийн хотын амьдралыг хослуулдгаараа онцлог. === Дарем музей === Дарем музей нь төмөр замын түүх, хотын хөгжил, худалдаа, өдөр тутмын амьдралтай холбоотой үзмэрүүдийг дэлгэн үзүүлдэг. Барилгын түүхэн орчин болон үзэсгэлэнгийн цуглуулгууд нь Омахагийн өнгөрсөн үеийг ойлгоход тусалдаг. === Жослин урлагийн музей === Жослин урлагийн музей нь урлагийн цуглуулга, үзэсгэлэн, олон нийтийн боловсролын хөтөлбөрөөр дамжуулан хотын соёлын амьдралд хувь нэмэр оруулдаг. Тус байгууллага нь орон нутгийн иргэд болон зочдод дүрслэх урлагтай танилцах боломж олгодог. === Боб Керри явган хүний гүүр === [[Боб Керри явган хүний гүүр]] нь Миссури мөрнийг даван Омаха болон Айовагийн Каунсил-Блаффс хотыг холбодог явган хүний болон дугуйн гүүр юм. Гүүрнээс хотын төв, голын эрэг, эргэн тойрны байгалийн үзэмжийг харах боломжтой. Тус байгууламж нь хоёр мужийн хоорондох явган зорчигчдын хөдөлгөөн, амралт зугаалгын үйл ажиллагаанд ашиглагддаг. == Уур амьсгал == Омаха нь чийглэг эх газрын уур амьсгалтай. Зун нь ихэвчлэн халуун, чийглэг, өвөл нь хүйтэн бөгөөд цас ордог. Хавар болон зуны эхээр хур тунадас нэмэгдэж, аадар бороо, аянга цахилгаан, зарим үед хар салхи тохиолдох боломжтой. Өвлийн улиралд хүйтэн агаарын урсгалын улмаас температур огцом буурч болно. Хотын уур амьсгалын онцлог нь Их талын бүс нутагт байрладагтай холбоотой. Жилийн улирлуудын температурын зөрүү их бөгөөд цаг агаар богино хугацаанд өөрчлөгдөх нь түгээмэл. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Омаха ([[Эппли газардах талбай]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 69 |Feb record high F = 80 |Mar record high F = 96 |Apr record high F = 96 |May record high F = 103 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 114 |Aug record high F = 111 |Sep record high F = 104 |Oct record high F = 96 |Nov record high F = 83 |Dec record high F = 74 |year record high F = 114 |Jan avg record high F = 56.2 |Feb avg record high F = 61.6 |Mar avg record high F = 77.3 |Apr avg record high F = 86.3 |May avg record high F = 91.3 |Jun avg record high F = 95.9 |Jul avg record high F = 98.4 |Aug avg record high F = 96.8 |Sep avg record high F = 93.0 |Oct avg record high F = 85.3 |Nov avg record high F = 71.2 |Dec avg record high F = 58.3 |year avg record high F = 99.8 |Jan high F = 33.6 |Feb high F = 38.6 |Mar high F = 52.1 |Apr high F = 64.1 |May high F = 74.6 |Jun high F = 84.4 |Jul high F = 88.1 |Aug high F = 85.8 |Sep high F = 79.1 |Oct high F = 65.5 |Nov high F = 50.3 |Dec high F = 37.7 |year high F = 62.8 |Jan mean F = 24.4 |Feb mean F = 28.9 |Mar mean F = 41.0 |Apr mean F = 52.6 |May mean F = 63.6 |Jun mean F = 73.9 |Jul mean F = 78.1 |Aug mean F = 75.7 |Sep mean F = 67.6 |Oct mean F = 54.4 |Nov mean F = 40.2 |Dec mean F = 28.7 |year mean F = 52.4 |Jan low F = 15.2 |Feb low F = 19.3 |Mar low F = 30.0 |Apr low F = 41.1 |May low F = 52.7 |Jun low F = 63.4 |Jul low F = 68.0 |Aug low F = 65.6 |Sep low F = 56.1 |Oct low F = 43.2 |Nov low F = 30.2 |Dec low F = 19.8 |year low F = 42.1 |Jan avg record low F = -7.0 |Feb avg record low F = -2.1 |Mar avg record low F = 8.8 |Apr avg record low F = 24.1 |May avg record low F = 37.1 |Jun avg record low F = 49.8 |Jul avg record low F = 55.8 |Aug avg record low F = 53.6 |Sep avg record low F = 39.4 |Oct avg record low F = 25.7 |Nov avg record low F = 12.9 |Dec avg record low F = -0.8 |year avg record low F = -10.6 |Jan record low F = -32 |Feb record low F = -26 |Mar record low F = -16 |Apr record low F = 5 |May record low F = 25 |Jun record low F = 39 |Jul record low F = 44 |Aug record low F = 43 |Sep record low F = 28 |Oct record low F = 8 |Nov record low F = -14 |Dec record low F = -25 |year record low F = -32 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 0.75 |Feb precipitation inch = 0.95 |Mar precipitation inch = 1.79 |Apr precipitation inch = 3.17 |May precipitation inch = 4.66 |Jun precipitation inch = 4.44 |Jul precipitation inch = 3.55 |Aug precipitation inch = 4.60 |Sep precipitation inch = 2.96 |Oct precipitation inch = 2.32 |Nov precipitation inch = 1.45 |Dec precipitation inch = 1.22 |year precipitation inch = 31.86 |Jan snow inch = 7.2 |Feb snow inch = 7.8 |Mar snow inch = 3.0 |Apr snow inch = 1.0 |May snow inch = 0.1 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.5 |Nov snow inch = 1.7 |Dec snow inch = 5.8 |year snow inch = 27.1 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 6.9 |Feb precipitation days = 7.3 |Mar precipitation days = 8.0 |Apr precipitation days = 10.5 |May precipitation days = 12.8 |Jun precipitation days = 11.0 |Jul precipitation days = 9.9 |Aug precipitation days = 8.9 |Sep precipitation days = 7.8 |Oct precipitation days = 7.2 |Nov precipitation days = 6.0 |Dec precipitation days = 6.8 |year precipitation days = 103.1 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 5.6 |Feb snow days = 5.7 |Mar snow days = 2.4 |Apr snow days = 0.9 |May snow days = 0.1 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.4 |Nov snow days = 1.8 |Dec snow days = 4.8 |Jan snow depth inch = 5.5 |Feb snow depth inch = 6.2 |Mar snow depth inch = 3.2 |Apr snow depth inch = 0.6 |May snow depth inch = 0.1 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.4 |Nov snow depth inch = 0.8 |Dec snow depth inch = 3.6 |year snow depth inch = 9.1 |year snow days = 21.7 |Jan humidity = 71.1 |Feb humidity = 71.1 |Mar humidity = 66.3 |Apr humidity = 60.6 |May humidity = 63.8 |Jun humidity = 65.8 |Jul humidity = 68.3 |Aug humidity = 70.9 |Sep humidity = 71.8 |Oct humidity = 67.4 |Nov humidity = 71.1 |Dec humidity = 73.8 |year humidity = 68.5 |Jan sun = 167.8 |Feb sun = 157.6 |Mar sun = 206.4 |Apr sun = 230.1 |May sun = 277.1 |Jun sun = 314.0 |Jul sun = 332.5 |Aug sun = 296.3 |Sep sun = 245.5 |Oct sun = 217.5 |Nov sun = 148.0 |Dec sun = 134.1 |year sun = 2726.9 |Jan percentsun = 56 |Feb percentsun = 53 |Mar percentsun = 56 |Apr percentsun = 58 |May percentsun = 62 |Jun percentsun = 69 |Jul percentsun = 72 |Aug percentsun = 69 |Sep percentsun = 66 |Oct percentsun = 63 |Nov percentsun = 50 |Dec percentsun = 47 |year percentsun = 61 |Jan dew point C = -10.7 |Feb dew point C = -7.9 |Mar dew point C = -2.9 |Apr dew point C = 2.8 |May dew point C = 9.3 |Jun dew point C = 15.1 |Jul dew point C = 18.2 |Aug dew point C = 17.2 |Sep dew point C = 12.4 |Oct dew point C = 5.2 |Nov dew point C = -1.4 |Dec dew point C = -8.0 |Jan uv = 2 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (1961–1990 оны Эппли газардах талбайн харьцангуй чийгшил, нар 1961–1990)<ref>{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014942&format=pdf |title = Station: Omaha Eppley Airfield, NE |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240110085901/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014942&format=pdf |archive-date = 2024-01-10}}</ref><ref name=NOAA>{{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=oax |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-19}}</ref><ref name="NOAA RH">{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72550.TXT |title = WMO Climate Normals for OMAHA,EPPLEY FIELD, NE 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url = https://web.archive.org/web/20231224001800/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72550.TXT |archive-date = 2023-12-24}}</ref><ref name=noaasun>{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72553.TXT |title = WMO Climate Normals for OMAHA/NORTH, NE 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-date = 2023-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230323002546/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72553.TXT}}</ref> }} == Нийтийн тээвэр == Омаха хотод автобус болон бусад нийтийн тээврийн үйлчилгээ ажилладаг. Хотын төв, орон сууцны дүүргүүд, боловсролын байгууллага, худалдааны бүсүүдийг холбосон тээврийн сүлжээ нь оршин суугчдын өдөр тутмын хөдөлгөөнд чухал үүрэгтэй. Хотын газар зүйн тэлэлт, автомашины хэрэглээ өндөр байдаг АНУ-ын төв хэсгийн бусад хотуудын нэгэн адил Омахад хувийн автомашин гол тээврийн хэрэгслийн нэг хэвээр байна. Гэсэн хэдий ч явган зорчигч, дугуйтай зорчигчдод зориулсан зам, гүүр, голын эргийн нийтийн орон зайг хөгжүүлэх нь хот байгуулалтын нэг хэсэг юм. Миссури мөрнийг давсан Боб Керри явган хүний гүүр нь Омаха болон Каунсил-Блаффс хотуудыг холбодог бөгөөд явган зорчигч, дугуйтай зорчигчдод ашиглагддаг. == Хотын удирдлага == Омаха хот нь хотын дарга болон хотын зөвлөлд тулгуурласан засаглалын тогтолцоотой. Хотын захиргаа нийтийн үйлчилгээ, хот байгуулалт, зам тээвэр, орон нутгийн хөгжлийн төлөвлөлт, нийтийн аюулгүй байдал болон бусад хотын чиг үүргийг хариуцдаг. Хотын захиргааны албан тушаалтан, зөвлөлийн бүрэлдэхүүн сонгуулиар өөрчлөгдөж болох тул тэдгээрийн нэр, намын харьяалал, албан тушаалын хугацааг шинэчилсэн албан ёсны эх сурвалжаар шалгах шаардлагатай. [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) gkbgd103n4dyf6iydcrlcrysr6evyeg 0 61949 874233 798327 2026-10-26T06:00:26Z ~2026-57120-64 108553 874233 wikitext text/x-wiki «'''Орхидос'''» — [[2009 он|2009]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. Гол дүрд ; Золжаргал - А.Орхонтуул Ханд - Г.Отгонцэцэг Сүхээ - С.Болд-Эрдэнэ Дүрүүдэд ; Н.Цэнд-Аюуш Б.Нармандах З.Онон Б.Навчаа С.Болормаа Г.Дарханбаяр Т.Өөдөө [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] d53171hpvjnf3kobrmizg5jwpv64wlp 0 61969 874229 727901 2026-10-26T05:52:12Z ~2026-57120-64 108553 874229 wikitext text/x-wiki «'''Орхидос 2'''» — [[2010 он|2010]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. Ерөнхий Найруулагч ; Б.Ганболд Ерөнхий Зураглаач ; Б.Отгонзориг Гол дүрд ; Шинэтуяа (Золжаргал) - А.Орхонтуул Сүхээ - С.Болд-Эрдэнэ Ханд - Г.Отгонцэцэг Мишиг - Г.Эрхэмбаяр Дүрүүдэд ; Э.Ууганбаяр Б.Батбаатар Р.Батттогтох Ч.Алтан-Өлзий Ш.Цэцэг Үйл явдлаас ; Золжаргал гэх охин төрсөн аав Сүхээтэй хар дарсан зүүдээр золжаргал ааваа намайг битгий явуулаач гуйж байна гэж хэлснээр Сүхээ золоо миний охин битгий яваарай золоо гэж хашриснаас хойш түүний төрсөн охин Золжаргалтай уулзаагүй юм [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] bt8zespkevyhtqx8gws5qe3tp1tkzu1 874235 874229 2026-10-26T06:18:39Z ~2026-57120-64 108553 874235 wikitext text/x-wiki «'''Орхидос 2'''» — [[2010 он|2010]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. Продюсер ; Д.Золзаяа Зохиолч ; С.Болормаа Ерөнхий Найруулагч ; Б.Ганболд Ерөнхий Зураглаач ; Б.Отгонзориг Хөгжмийн зохиолч ; Т.Сэр-од Гол дүрд ; Шинэтуяа (Золжаргал) - А.Орхонтуул Сүхээ - С.Болд-Эрдэнэ Ханд - Г.Отгонцэцэг Мишиг - Г.Эрхэмбаяр Дүрүүдэд ; Э.Ууганбаяр Б.Батбаатар Р.Батттогтох Ж.Пүрэвдорж Ч.Алтан-Өлзий Б.Тунгалаг Ш.Цэцэг Г.Амгаланбаатар Р.Өсырхан Н.БатАмгалан Н.Аззаяа Б.Одончмиэг М.Тогтохжаргал Л.Мөнхдорж Э.Алтанзул Г.Ариунжаргал Н.Хонгорзул А.Бадарч Б.Бархас Үйл явдлаас ; Золжаргал гэх охин төрсөн аав Сүхээтэй хар дарсан зүүдээр золжаргал ааваа намайг битгий явуулаач гуйж байна гэж хэлснээр Сүхээ золоо миний охин битгий яваарай золоо гэж хашриснаас хойш түүний төрсөн охин Золжаргалтай уулзаагүй юм Хотын эмнэлэгт очиход Золжаргалын цогцсонд үзлэг хийхэд амь орох боломжгүй гэж үзээд цогцсыг уутанд хийнэ хэсэгхэн хугацааны дараа моргны эмя өвгөн нууцаар архи татаж байх зуур Золжаргал охин амь орж сэргэдэг ба ухаан орсныг өвгөн моргны эмч мэдэж авна. Мөн Золжаргөл нэртэй биш Шинэтуяа гэх охин болж улаанбаатар хотын бороо орж буйг нүдээрээ үзэж харна. [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] 4tc3kvu1zsd9cc3svudkyrbf0m7wp4c 0 61991 874244 873497 2026-10-26T08:56:37Z ~2026-57120-64 108553 874244 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Үндэсний телевиз (NTV) National Television (NTV) | logo = <!--NTV Mongolia.png--> | logo_image = 3:5 | logo_size = 150:300 | launch_date = 2006.11.01 | owner = Media Group LLC Шунхлай ХХК | country = [[Монгол]] | area = Монгол орон даяар | headquarters = Улаанбаатар хот - 36 Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар | former_names = | replaced = | sister_channels = NTV Sports NTV Movies | timeshift_service = | picture_format = [[HDTV]] ([[1080i]]) 16:9 | website = http://www.ntv.mn/ https://m.facebook.com/ntvmn/ https://m.facebook.com/nsportsofficial/ https://m.facebook.com/NTVNewsMN/ |founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}} '''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь монгол улсад цацагддаг бүх насныханд зориулсан олон төрлийн хөтөлбөртэй, монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз. Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-ийн эзэмшлийн харьяанд харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.<ref>{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}</ref> 2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ <ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг. NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна. NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд "Улаан бал", ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan "Өөр өнцөг" хэлэлцүүлэг, "Тэгээс тэг" эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, "Global Talk" олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг. NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд "Ахлах тогоочийн заавраар", "Эхнэрийн заавраар", "Cash Cab", “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв. 2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн <ref>Facebook.com/N Sports/</ref> 2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. <ref>{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}</ref> '''Өөрийн бүтээсэн телецувралууд'''; Бид Дөрвийн Хайр (2009) Тоглоомын Дүрэм (2013) Ус дээшээ урсдаг (2014) Гэр Дүүрэн Охид (2017) '''Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд'''; + 17 инээдмийн цуврал (2018) Boobies (2018) Киносутра (2018) Search (2020) Жинхэнэ Эрчүүд (2021) Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022) Өв Залгамжлагчид (2024) Амьдрал (2025) Мөрч (2025) Орь дуу (2025) Хараал хүрсэн Хот (2026) Гэмгүй (2026) Кинонууд орно. '''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' Мэдээ Одмөндөр подкастууд Орчуулга Тойм Шинэ цагийн Малчин реалити шоу Болороо асууж байна Ток Шоу Зууны хүлгүүд 3-р бүлэг Хээр подкаст Болзоо ярилцах цаг Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг Япон амьдралын хэв маяг Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг Нэг Мөр нэвтрүүлэг Цаг агаар Бөхийн Өрөө Science of Home Инновацын Эзэд Лхагвын Тойм Шинэ амьдралын Эхлэл Сэтгэл татам Өмнөд Солонгос Зууны хүлгүүд Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг Монгол Бахархал Түүхийн Эзэд Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг Бусад гадаадын дотоодын нэвтрүүлгүүдыг нэвтрүүлдэг. '''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': N Music Beetle Music Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр Анализ Шоу Мода Арт реалити шоу Хүний Түүх Гэрийн мастер тогооч Хотын Гудамж Хөөрхөн теле сэтгүүл Халуун сэтгэл нэвтрүүлэг Хальс Юу өгүүлдэг Вэ Сэтгүүлчийн Эрэл Тусгал Хэвлэлийн Тойм ТВ Клуб 2-р суваг Comedy TV Өглөө хөтөлбөр Монголын Ковер Одод МОНЦАМЭ Гадаад Тойм Органик Монгол Цаг үе үйл явдал мэдээллийн хөтөлбөр Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр Anime News Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь Амгаа мэргэжлээ сольсон нь Мартагдашгүй Намар Үнэн үү Та жингээ хасмаар байна уу Кино Ертөнц Их Мэдэх Зөн билгийн Тулаан монголд Би бүжиглэж чадна Хөдөөний Баясгалан Ханьтайгаа хамтдаа Энэ бол кино Эгэл биш кино Төрсөн бууц Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр Сонгодог Цаг Улаан таван хошуу Oxygen Дэлгүүр хэсэх үү Их мастерын Төлөө Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг Би тоглоомондоо хайртай Номын гэгээ нэвтрүүлэг Монгол вундеркинд 100 жил 100 үйл явдал Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг NTV NEWS Чухал яриа Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг Бундеслига Тэмцээний Тойм Дөнгөсөн нь 440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр Orange Film кино хөтөлбөр BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг Business Day хөтөлбөр American Next Top Model Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)<ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}</ref> Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) NTV Sports News Үндэсний Тойм N Entertainment Яг одоо Coffee Break Төгс Ертөнц Чөлөөт эмэгтэйчүүд Ноён Бэрс Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр Нандиа Ток Шоу Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг Jeju challenge IG show K-POP Mongolia Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал Үсэгт Шоо Инновацын Эзэд (3-4 улирлын турш бүтээсэн) Вакцин Шоу ТВ Доктор '''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай Эргэдэг Гал тогоо Комеди Клуб Монголиа Fridge Wars mongolia Cash Cab mongolia Top Chef mongolia Нууцлан Хөргөгчний тулаан Их хотын Street Food Get on your Baby (1-4 улирлаар хйигдсэн) '''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. - Хүй Давхар орчлон Өвлийн Уянга Зүгээргүй эмэгтэй Дурлалын Нууц Нэг Хоёрын Гурваа МУСК '''Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд;''' - Бүхнээс дээгүүр (2017) - Рекит (2017) - Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017) - Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) - Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) - Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017) - Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) - +17 Bad Angel (2018) - Cool ААВ (2019) - Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) - Сигам (2020) - Самарчид (2021) - Дуудлагын хов базагч 1 (2022) - Бумын Тахилга (2022) - Шар гэгээ (2023) - 13-р сар (2023) - Эцэг (2024) - Гүн тайгын Манан (2025) - Намайг ачсан дурлал (2025) - Хэн ч биш (2025) - Эвдрээгүй Дурсамж (2025) - Эрдэнэсийн Арал (2024) - Дуудлагын Хов базагч 2 (2024) - Хурим сүйтгэгчид (2024) - Алдарт ээжүүдийн ажил хаялт (2024) - Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022) - Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) - Хамгийн үнэтэй бэлэг (2023) - Нүүргүй Хүн (2023) - Эрлэг бааяа (2025) - Hello Boss (2025) - Тойрог (2024) - Шувуун Хээр (2022) - Ирээдүйгээс ирсэн зочид (2026) - Анарын Өнгөтэй Үүл (2026) - Өнчин (2026) - Амь (2026) '''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) Rio Olympics 2016 Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 2023 world figure shaking championship Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 2019 оны FIBA Basketball World cup TOKYO 2020 зуны олимпийн наадам FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд Nagoya Asian Games 2026 Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа '''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''': Нянгар хаданд гарсан нь Дэлхийн монгол айл баримтат кино Монголоо хайсан Монгол '''NTV Шагналууд;''' HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 Алтан Шонхор 2011 Шилдэг баримтат Кино - Өвгөн ганц мод Алтан Шонохр 2010 Шилдэг хөтлөгч Н.Нандинцэцэг Алтан шонхор 2012 Шилдэг танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг - Эртний хүний мөрөөр Алтан шонхор 2013 Шилдэг инженер зураглаач - Х.Өлзийбаяр Алтан Шонхор 2013 Шилдэг спортын нэвтрүүлэг - Их мастерын Төлөө Алтан Шонхор 2014 '''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' "Эн Ти Ви Броадкастинг" ХХК нь "Медиа групп" ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа * Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант '''Редакцийн зөвлөл:''' * Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант * Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн * Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 https://www.ntv.mn/] '''Албан ёсны Танилцуулгууд'''; https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/ <nowiki>https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/</nowiki> <ref>{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}</ref> https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/ ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} 6f4lp8ddwbl1d3wwdr6gdwenpfd7j2m 874246 874244 2026-10-26T09:08:21Z ~2026-57120-64 108553 874246 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Үндэсний телевиз (NTV) National Television (NTV) | logo = <!--NTV Mongolia.png--> | logo_image = 3:5 | logo_size = 150:300 | launch_date = 2006.11.01 | owner = Media Group LLC Шунхлай ХХК | country = [[Монгол]] | area = Монгол орон даяар | headquarters = Улаанбаатар хот - 36 Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар | former_names = | replaced = | sister_channels = NTV Sports NTV Movies | timeshift_service = | picture_format = [[HDTV]] ([[1080i]]) 16:9 | website = http://www.ntv.mn/ https://m.facebook.com/ntvmn/ https://m.facebook.com/nsportsofficial/ https://m.facebook.com/NTVNewsMN/ |founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}} '''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь монгол улсад цацагддаг бүх насныханд зориулсан олон төрлийн хөтөлбөртэй, монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз. Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-ийн эзэмшлийн харьяанд харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.<ref>{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}</ref> 2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ <ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг. NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна. NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд "Улаан бал", ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan "Өөр өнцөг" хэлэлцүүлэг, "Тэгээс тэг" эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, "Global Talk" олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг. NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд "Ахлах тогоочийн заавраар", "Эхнэрийн заавраар", "Cash Cab", “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв. 2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн <ref>Facebook.com/N Sports/</ref> 2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. <ref>{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}</ref> '''Өөрийн бүтээсэн телецувралууд'''; Бид Дөрвийн Хайр (2009) Тоглоомын Дүрэм (2013) Ус дээшээ урсдаг (2014) Гэр Дүүрэн Охид (2017) '''Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд'''; + 17 инээдмийн цуврал (2018) Boobies (2018) Киносутра (2018) Search (2020) Жинхэнэ Эрчүүд (2021) Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022) Өв Залгамжлагчид (2024) Амьдрал (2025) Мөрч (2025) Орь дуу (2025) Хараал хүрсэн Хот (2026) Гэмгүй (2026) Кинонууд орно. '''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' Мэдээ Одмөндөр подкастууд Орчуулга Тойм Шинэ цагийн Малчин реалити шоу Болороо асууж байна Ток Шоу Зууны хүлгүүд 3-р бүлэг Хээр подкаст Болзоо ярилцах цаг Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг Япон амьдралын хэв маяг Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг Цаг агаар Бөхийн Өрөө Science of Home Инновацын Эзэд Лхагвын Тойм Шинэ амьдралын Эхлэл Сэтгэл татам Өмнөд Солонгос Зууны хүлгүүд Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг Монгол Бахархал Top Chef mongolia Түүхийн Эзэд Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг АйАйн Бусад гадаадын дотоодын нэвтрүүлгүүдыг нэвтрүүлдэг. '''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': Нэг Мөр нэвтрүүлэг Show Buzz Хот Айлын зочин гийчид N Music Beetle Music Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр Анализ Шоу Мода Арт реалити шоу Хүний Түүх Гэрийн мастер тогооч Хотын Гудамж Хөөрхөн теле сэтгүүл Халуун сэтгэл нэвтрүүлэг Хальс Юу өгүүлдэг Вэ Сэтгүүлчийн Эрэл Тусгал Хэвлэлийн Тойм ТВ Клуб 2-р суваг Comedy TV Өглөө хөтөлбөр Монголын Ковер Одод МОНЦАМЭ Гадаад Тойм Органик Монгол Цаг үе үйл явдал мэдээллийн хөтөлбөр Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр Anime News Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь Амгаа мэргэжлээ сольсон нь Мартагдашгүй Намар Үнэн үү Та жингээ хасмаар байна уу Кино Ертөнц Их Мэдэх Зөн билгийн Тулаан монголд Би бүжиглэж чадна Хөдөөний Баясгалан Ханьтайгаа хамтдаа Энэ бол кино Эгэл биш кино Төрсөн бууц Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр Сонгодог Цаг Улаан таван хошуу Oxygen Дэлгүүр хэсэх үү Их мастерын Төлөө Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг Би тоглоомондоо хайртай Номын гэгээ нэвтрүүлэг Монгол вундеркинд 100 жил 100 үйл явдал Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг NTV NEWS Чухал яриа Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг Бундеслига Тэмцээний Тойм Дөнгөсөн нь 440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр Orange Film кино хөтөлбөр BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг Business Day хөтөлбөр American Next Top Model Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)<ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}</ref> Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) NTV Sports News Үндэсний Тойм N Entertainment Яг одоо Coffee Break Төгс Ертөнц Чөлөөт эмэгтэйчүүд Ноён Бэрс Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр Нандиа Ток Шоу Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг Jeju challenge IG show K-POP Mongolia Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал Үсэгт Шоо Инновацын Эзэд (3-4 улирлын турш бүтээсэн) Вакцин Шоу ТВ Доктор '''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай Эргэдэг Гал тогоо Комеди Клуб Монголиа Fridge Wars mongolia Cash Cab mongolia Top Chef mongolia Нууцлан Хөргөгчний тулаан Их хотын Street Food Get on your Baby (1-4 улирлаар хйигдсэн) '''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. - Хүй Давхар орчлон Өвлийн Уянга Зүгээргүй эмэгтэй Дурлалын Нууц Нэг Хоёрын Гурваа МУСК '''Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд;''' - Бүхнээс дээгүүр (2017) - Рекит (2017) - Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017) - Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) - Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) - Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017) - Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) - +17 Bad Angel (2018) - Cool ААВ (2019) - Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) - Сигам (2020) - Самарчид (2021) - Дуудлагын хов базагч 1 (2022) - Бумын Тахилга (2022) - Шар гэгээ (2023) - 13-р сар (2023) - Эцэг (2024) - Гүн тайгын Манан (2025) - Намайг ачсан дурлал (2025) - Хэн ч биш (2025) - Эвдрээгүй Дурсамж (2025) - Эрдэнэсийн Арал (2024) - Дуудлагын Хов базагч 2 (2024) - Хурим сүйтгэгчид (2024) - Алдарт ээжүүдийн ажил хаялт (2024) - Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022) - Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) - Хамгийн үнэтэй бэлэг (2023) - Нүүргүй Хүн (2023) - Эрлэг бааяа (2025) - Hello Boss (2025) - Тойрог (2024) - Шувуун Хээр (2022) - Ирээдүйгээс ирсэн зочид (2026) - Анарын Өнгөтэй Үүл (2026) - Өнчин (2026) - Амь (2026) '''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) Rio Olympics 2016 Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 2023 world figure shaking championship Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 2019 оны FIBA Basketball World cup TOKYO 2020 зуны олимпийн наадам FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд Nagoya Asian Games 2026 Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа '''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''': Нянгар хаданд гарсан нь Дэлхийн монгол айл баримтат кино Монголоо хайсан Монгол '''NTV Шагналууд;''' HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 Алтан Шонхор 2011 Шилдэг баримтат Кино - Өвгөн ганц мод Алтан Шонохр 2010 Шилдэг хөтлөгч Н.Нандинцэцэг Алтан шонхор 2012 Шилдэг танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг - Эртний хүний мөрөөр Алтан шонхор 2013 Шилдэг инженер зураглаач - Х.Өлзийбаяр Алтан Шонхор 2013 Шилдэг спортын нэвтрүүлэг - Их мастерын Төлөө Алтан Шонхор 2014 '''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' "Эн Ти Ви Броадкастинг" ХХК нь "Медиа групп" ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа * Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант '''Редакцийн зөвлөл:''' * Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант * Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн * Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 https://www.ntv.mn/] '''Албан ёсны Танилцуулгууд'''; https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/ <nowiki>https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/</nowiki> <ref>{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}</ref> https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/ ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} qppb9d2u9tt1unvzxc45gigk8095zxq 0 63340 874255 874188 2026-10-26T10:12:36Z ~2026-57292-15 108558 /* Цагийн хуваарь */ 874255 wikitext text/x-wiki == Цагийн хуваарь == Монгол уламжлалт цагийн хуваарь: * Хулгана цаг — шөнө дөл, 23:40–01:40 * Үхэр цаг — шөнө дөл хэлбийх, 01:40–03:40 * Бар цаг — гэгээ шарлах, 03:40–05:40 * Туулай цаг — үүр цайх, 05:40–07:40 * Луу цаг — нар мандах, 07:40–09:40 * Могой цаг — нар хөөрөх, 09:40–11:40 * Морь цаг — үд дунд, 11:40–13:40 * Хонь цаг — үд хэвийх, 13:40–15:40 * Бич цаг — нар гудайх, 15:40–17:40 * Тахиа цаг — нар жаргах, 17:40–19:40 * Нохой цаг — үдэш, 19:40–21:40 * Гахай цаг — харуй бүрий болох, одод түгэх, 21:40–23:40 [[Ангилал:Цаг]] [[Ангилал:Цагалбарын систем]] lfcy6cy99ay2i5y3onncdo8mkgfhvrp 0 65353 874228 874126 2026-10-26T05:49:02Z Egzs 88168 874228 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = Говь ХК | Logo = GOBI Wordmark& amp;Symbol 1500.png | Unternehmensform = [[Хувьцаат компани]] | Gründungsdatum = 1981 оны 9 сарын 5 | Sitz = [[Улаанбаатар]], {{MNG}} | Leitung = Б.Амарсайхан <small>(гүйцэтгэх захирал)</small><br>Ц.Баатарсайхан <small>(ТУЗ-ийн дарга)</small> | Mitarbeiterzahl = {{increase}} 1,300 (2025 он) | Branche = Ноос, [[ноолуур]]ан бүтээгдэхүүн | Produkte = GOBI <br /> GOBI Organic <br /> GOBI Kids <br /> Goyo <br /> YAMA | Homepage = [http://www.gobi.mn/ www.gobi.mn] }} [[Файл:Headquarter of the Gobi Corporation.jpg|300x300px|thumb|right|Говь ХК-ийн төв байр]] “'''ГОВЬ'''” ХК нь 1981 онд [[Япон]] улсын хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан үндэсний ууган үйлдвэрлэгч юм. “ГОВЬ” ХК-ийн төрийн мэдлийн [[Хувьцаа|хувьцааг]] 2007 оны 7 сард “Эф Си Ай” ХХК олон улсын нээлттэй дуудлага худалдаагаар худалдан авснаар “ГОВЬ” ХК хувийн хэвшлийн бүтэц зохион байгуулалт, менежменттэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн.<ref name=":2">{{Cite web |title=2024 оны жилийн тайлан ГОВЬ ХК |url=https://info.gobicashmere.at/uploads/Gobi_Annual_Report_2024_WEB_e0b5026523.pdf?updated_at=2025-03-31T01:28:23.305Z |access-date=2025-09-15 |website=info.gobi.mn}}</ref>  [[Монгол]] ямааны 100% [[Ноолуур|ноолуурыг]] ашиглан дэлхийн зэрэглэлд нийцсэн хамгийн сүүлийн үеийн техник, технологиор үйлдвэрлэл явуулдаг дэлхийд цөөнд тооцогддог ноолуурын цогц үйлдвэр юм. Компанийн нэр нь Монголын түүхий ноолуурын дийлэнх хэсгийг нийлүүлдэг, ховор амьтан ургамлын өлгий болсон байгалийн өвөрмөц тогтоцтой [[Говь|Говь цөлийг]] бэлгэддэг. “ГОВЬ” ХК нь Улаанбаатар хотод гурван салбар, Дархан хотод нэг салбар дэлгүүртэй. Мөн [[Герман]] улсын [https://www.google.com/maps/place/GOBI+Cashmere+-+Berlin/@52.5036544,13.3218197,17z/data=!3m2!4b1!5s0x47a850fca9d68d1b:0x22eac2c62d5aac84!4m6!3m5!1s0x47a850fcc9bbe4c1:0xacc22b80672c7644!8m2!3d52.5036544!4d13.3218197!16s%2Fg%2F11c2p0ns2n?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkxMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Берлин], [https://www.google.com/maps/place/GOBI+Cashmere+-+Berlin/@52.5036544,13.3218197,17z/data=!3m2!4b1!5s0x47a850fca9d68d1b:0x22eac2c62d5aac84!4m6!3m5!1s0x47a850fcc9bbe4c1:0xacc22b80672c7644!8m2!3d52.5036544!4d13.3218197!16s%2Fg%2F11c2p0ns2n?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkxMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Дюссельдорф] хотуудад салбар дэлгүүрүүдтэйгээс гадна олон улсад найман франчайз дэлгүүр ажиллуулж байна.<ref name=":2" /> Түүнчлэн Герман, АНУ, Их Британи, Франц болон Польш улсад зориулсан албан ёсны онлайн дэлгүүрүүдээр үйл ажиллагаагаа өргөжүүлжээ. Тус компани нь түүхий эдийг зуучлагчгүйгээр малчдаас шууд худалдан авч, дэвшилтэт технологиор боловсруулан өндөр чанарын ноолууран бүтээгдэхүүнийг хэрэглэгчдэд хүргэдэг. == Түүх == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аж Үйлдвэрийн Хөгжлийн Байгууллагын ([https://www.facebook.com/unidomongolia/ ЮНИДО]) төслийг хэрэгжүүлэх хүрээнд ноолуур болон тэмээний ноос боловсруулах туршилтын үйлдвэр байгуулагдсан. Тус төслийн хүрээнд 78 инженер Япон улсад гурван сарын сургалтад хамрагдан ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах аргачлал болон үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг ажиллуулах чиглэлээр бэлтгэгджээ.<ref>{{Cite web |title=UNIDO Publications in 1978 |url=https://open.unido.org/assets/data/publications/1978.html |access-date=2023-11-16 |website=open.unido.org |archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113065304/https://open.unido.org/assets/data/publications/1978.html |url-status=dead }}</ref> Ноолуур нь Монголын нүүдэлчин малчдын хувьд олон зуун жилийн туршид амин чухал баялаг байсаар ирсэн. Улсын гол экспортын бүтээгдэхүүний нэг болох ноолуур нь говь, тал, уул, ой зэрэг олон төрлийн бүс нутагт тархан амьдардаг ямааны хялгасан үснээс боловсруулан гаргадаг. Монголын бусад гол экспортын бүтээгдэхүүнд нүүрс, зэс, алт зэрэг ашигт малтмал багтдаг.<ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=How One Mongolian Sweater Company Is Making Cashmere More Eco-Friendly |url=https://www.afar.com/magazine/gobi-cashmere-merges-tradition-with-eco-friendly-practices |access-date=2023-11-16 |website=AFAR Media |language=en}}</ref> 2012 онд ашигт малтмалын салбарын огцом өсөлтөөс үүдэн инфляц нэмэгдэж, тухайн жил 12%-т хүрэв. Үүний улмаас бизнес эрхлэгчдэд хүндрэл учирсны дунд “ГОВЬ” ХК-ийн үйлдвэрлэлийн өртөг өсөж, ялангуяа түүхий эдийн үнэ нэмэгдсэн. COVID-19 цар тахлын үед дэлхийн ноолуурын эрэлт буурч, түүхий эдийн үнэ унахад хүргэсэн. Үнийн бууралтаас үл хамааран олон улсад ноолуурын эрэлт буурснаар Монголын хүн амын 1/4-ийг эзлэх нүүдэлчин амьдралтай малчдын өрхийн орлогын гуравны нэгийг хангадаг<ref name=":2" /> ноолуурын үйлдвэрлэл мөн адил буурсан. Энэ уналт нь малчдын амьжиргаа, нүүдэлчин өв соёл, тогтвортой байдалд сөрөг нөлөө учруулсан. == Түүхэн товчоон == * 1976 он - [https://www.unido.org/ ЮНИДО]-ийн төслийн хүрээнд ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах туршилтын үйлдвэр ашиглалтад оров. * 1977 он - Япон улсын Засгийн газраас [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Засгийн газарт 5.0 тэрбум иенийн буцалтгүй тусламж олгож, Улаанбаатар хотноо ноос ноолуур боловсруулах үйлдвэр байгуулах тухай Монгол-Японы Засгийн газрын хэлэлцээр байгуулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=Exploring the Wonders of GOBI Cashmere: A Behind-the-Scenes |url=https://www.gobicashmere.com/us/blogs/culture/exploring-the-wonders-of-gobi-cashmere-a-behind-the-scenes/ |access-date=2023-11-16 |website=www.gobicashmere.com |language=en-US }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1981 он - Ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах үйлдвэрийн машин тоног төхөөрөмжийн угсралт, тохируулгын ажлыг гүйцэтгэн, технологийн шугамыг ашиглалтад хүлээн авч, Монгол-Японы хамтын ажиллагааны хүрээн дэх анхны байгууламж “ГОВЬ” үйлдвэр үүд хаалгаа нээлээ.<ref name=":1" /> * 1987 он - Компьютерын автомат удирдлага бүхий Япон улсын SET-092 сүлжих машиныг үйлдвэрт суурилуулав. * 1991 он - Олон улсын ISO-9000 стандартыг үе шаттайгаар нэвтрүүлж<ref name=":1" />, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний 98% экспортлон Олон улсын чанарын цом, гэрчилгээг авсан Монгол улсын анхны үйлдвэр боллоо.<ref>{{Cite web |last=Mongolia |first=Escape To |title=From Goat to Coat: What to Know and Where to Buy the Best Mongolian Cashmere |url=https://www.escapetomongolia.com/blog/from-goat-to-coat-what-to-know-and-where-to-buy-the-best-mongolian-cashmere |access-date=2023-11-16 |website=www.escapetomongolia.com}}</ref> * 1993 он - Монгол Улсын Засгийн газрын Өмч Хувьчлалын Комиссын тогтоолоор “ГОВЬ” УҮГ-ыг “ГОВЬ” ХК болгон зохион байгуулж, МХБ-д бүртгүүлэн, нийт дүрмийн сангийн 25.1% буюу 1,919,061 ширхэг хувьцаа нь хөрөнгийн биржээр арилжаалагдсан. * 1997 он - Монголд анх удаа ноос ноолууран хөнжил, ноолууран давуу, драп, нарийн номерын ээрмэл утас үйлдвэрлэх “Говь-2″ үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав. * 1998 он - Гадаад зах зээлээ өргөжүүлэн Япон улсад “Алтай”, Бельги улсад “Gobi Europe”, АНУ-д “Gobi- USA” зэрэг охин компаниуд байгуулж, дэлхийн 30 гаруй оронтой түншийн харилцаагаа өргөжүүлэн тогтоов. * 2000 он - Утас будах технологи нэвтрүүлэв. Орчин үеийн компьютерын системд холбогдсон STOLL-330 сүлжих машиныг суурилуулав. * 2007 он - "ГОВЬ” компанийн төрийн өмчлөлд байсан 73.45%-н хувьцааг “ЭФ СИ АЙ” ХХК Олон улсын нээлттэй дуудлага худалдаагаар худалдан авснаар “ГОВЬ” ХК хувийн эзэмшилд бүрэн шилжлээ. * 2008 он - Үйлдвэрийн дэргэдэх Төв дэлгүүрийн барилгын дизайныг Японы алдарт архитектор Сайко Кейчиро хийж гүйцэтгэн, шинэ дэлгүүр тухайн оны 6 сард нээлтээ хийлээ. <ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=How One Mongolian Sweater Company Is Making Cashmere More Eco-Friendly |url=https://www.afar.com/magazine/gobi-cashmere-merges-tradition-with-eco-friendly-practices |access-date=2023-11-16 |website=AFAR Media |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title= |work=Gobi Cashmere Introduction |url=https://ambasadamongolii.pl/wp-content/uploads/2022/11/Gobi-Profile-ENG.pdf |access-date=2023-11-16 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604211115/http://ambasadamongolii.pl/wp-content/uploads/2022/11/Gobi-Profile-ENG.pdf |url-status=dead }}</ref> * 2009 он - Японы Токио хотод салбар дэлгүүрээ нээлээ. Италийн “VVA Consulting Company”-тай хамтран ажиллах гэрээг байгууллаа. “ГОВЬ” Үйлдвэрт техник, технологийн шинэчлэлтүүдийг үе шаттайгаар хийсэн. * 2010 он - Монголын ноолуурын салбарт анх удаагаа Принт технологийг нэвтрүүлэв. * 2011 он - Үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа 2 дахин нэмэгдүүлэв. Италийн алдарт хувцас загвар зохион бүтээгч Саверио Палателлатай хамтарсан анхны коллекц болох “Gobi by [https://www.saveriopalatella.it/ Saverio Palatella]” худалдаанд гарлаа. “ГОВЬ” ХК-ийн 30 жилийн тэмдэглэлт ой энэ онд тохиов. * 2013 он - Үйлдвэрийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлж “Whole Garment” буюу оёдолгүй сүлжмэл бүтээгдэхүүний шинэ технологийг нэвтрүүлэв. * 2014 он - Монгол ямааны ноолуурын үндсэн 4 өнгө болох цагаан, цайвар шаргал, бор, хөх саарал өнгийн ноолуурыг цайруулж будахгүйгээр байгалийн өнгөөр нь бэлэн бүтээгдэхүүн болгон гаргасан "GOBI Organic" брэндийг худалдаанд гаргалаа. * 2015 он - Японы алдарт бизнесмен [[:en:Kazuo_Inamori|Казүо Инамори]]-гоос үндэслэсэн [[:en:Amoeba_Management|АМЁБ]] менежментийг бие даан нэвтрүүлж эхэллээ. * 2016 он - ХБНГУ улсад албан ёсны нэрийн дэлгүүрээ нээлээ. * 2017 он - Оёдлын шинэ үйлдвэр ашиглалтад оруулсан ба цахим худалдааны хуудас ашиглалтад орсон [https://www.gobicashmere.com www.gobicashmere.com]. * 2019 он - “ГОВЬ” ХК нь “[https://mcs.mn/en/ Эм Си Эс]”-ээс Гоёо Кашмерыг бүрэн худалдаж авсан<ref name=":0">{{Cite journal |title=Annual report GOBI 2021 |url=https://www.mse.mn/issuers/activityreport/354_20220613145454report.pdf |journal=}}</ref>. Монголын [https://www.mongolchamber.mn/?locale=en Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим]аас зохион байгуулсан Эдийн засгийн шилдэг 100 аж ахуйн нэгжийн 19-р байранд шалгарсан. * 2021 он - [[:en:WPP_plc|WPP]] Группын нэг хэсэг болох “[[:en:Ogilvy_(agency)|Ogilvy]]” агентлагтай маркетингийн зөвлөгөө өгөх чиглэлээр хамтран ажиллахаар болсон. * 2022 он - Технологийн илүүдэл түүхий эдийг ашиглан байгаль орчинд ээлтэй “Cashmere Reborn” цуглуулгаа гаргасан. * 2023 он - Италийн алдарт дизайнер [https://www.giorgiospina.com/?lang=en Giorgio Spina] "ГОВЬ" ХК-ийн ерөнхий дизайнераар сонгогджээ.<ref>{{Cite web |title=Giorgio Spina |url=https://www.jargaldefacto.com/article/giorgio-spina |access-date=2023-11-16 |website=Jargal Defacto |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031151838/https://www.jargaldefacto.com/article/giorgio-spina |url-status=dead }}</ref> Олон улсын [[:en:Oeko-Tex|OEKO-TEX]] болон [https://sustainablefibre.org/ Sustainable Fiber Alliance]-ын сертификатуудыг амжилттай авч жил бүр хүчинтэй хугацааг шинэчлэж байна. * 2024 - Үйлдвэрлэлийн удирдлагын систем (MES) болон [[:en:SAP_S/4HANA|SAP S/4 HANA]] ERP зэрэг шинэчлэлтүүдийг хэрэгжүүлэв. Мөн брэндийн цогц шинэчлэл хийж, шинэ лого, бэлгэ тэмдэг болон брэндийн өнгийг танилцуулснаар олон улсын хэмжээнд танигдах байдал болон брэндийн байр сууриа бэхжүүлэхийг зорив.<ref name=":2" /> == Үйл ажиллагааны товчоон == "ГОВЬ" ХК нь “Дэлхийн хамгийн том ноолуурын дэлгүүр”-ийг эзэмшдэг бөгөөд Улаанбаатар хотын [[Төрийн ордон|Төрийн орд]]<nowiki/>ны хажууд байрлах [https://galleriaub.mn/ Galleria Ulaanbaatar Mall]-д 2,500 м² (27,000 ft²) талбай бүхий дэлгүүртэй. Салбар дэлгүүрүүдийн интерьер дизайн нь Монголын өв уламжлалаас сэдэвлэсэн бөгөөд байгаль, газар нутгийн онцлогийг тусгасан байдаг. Тус компани анхан шат, ээрэх, нэхэх, сүлжих болон оёх гэсэн 5 үйлдвэртэй. Эдгээрээс анхан шатны үйлдвэр нь жилд ойролцоогоор 1,200 тонн түүхий ноолуур боловсруулах хүчин чадалтай. Боловсруулсан түүхий эдээс жил бүр ойролцоогоор 1,300 тонн ноолууран утас үйлдвэрлэгдэж, түүнээс 1.7 сая ширхэг сүлжмэл бүтээгдэхүүн, 650,000 ширхэг нэхмэл бүтээгдэхүүн, 160,000 ширхэг оёмол бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжтой.<ref name=":2" /> Дэлхийн түүхий ноолуурын 40 хувийг Монгол Улс дангаараа нийлүүлдэг бол үлдсэн хэсгийг БНХАУ, Иран болон Афганистан улсууд нийлүүлдэг. 2008 онд Ц.Баатарсайхан компанийн гүйцэтгэх захирлаар томилогдож, улсын өмчит үйлдвэрийг Монголын хамгийн том ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч болгон өөрчлөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүнийг Монгол Улсын Засгийн газраас улсын эдийн засагт оруулж буй хичээл зүтгэл, нөр их хөдөлмөрийг нь үнэлэн [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Хөдөлмөрийн Баатар]] цолоор шагнажээ.<ref name=":0" /> 2024 оны 3-р сард түүнийг Б. Амарсайхан залгамжилж, компанийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж эхэлсэн. "ГОВЬ" ХК нь олон улсын нэр хүндтэй загвар зохион бүтээгчидтэй хамтран ажиллаж ирсэн бөгөөд тэдгээрийн дунд Martin Parker, [https://josephabboud.com/ Joseph Abboud], [https://www.tadashishoji.com/ Tadashi Shoji], [https://www.narcisorodriguez.com/ Narciso Rodriguez], [[:en:Donna_Karan|Donna Karan]] болон [https://www.giorgiospina.com/?lang=en Giorgio Spina] багтдаг. Эдгээр хамтын ажиллагааны үр дүнд Монгол ноолуурыг олон улсын тавцанд сурталчилсан коллекциудыг танилцуулсаар байна. == Брэндийн шинэчлэлт == 2024 онд “ГОВЬ” ХК олон улсын зах зээл дээрх байр сууриа бэхжүүлэх, брэндийн танигдалтыг нэмэгдүүлэх зорилгоор цогц брэндийн шинэчлэл хийсэн. Энэ хүрээнд компанийн үндсэн үнэ цэнэ болох ямаа, малчид, ажилтнууд болон хэрэглэгчдийн нэгдлийг илэрхийлсэн шинэ лого, бэлгэ тэмдэг нэвтрүүлсэн.<ref name=":2" /> Түүнчлэн брэндийг илтгэх өнгөнүүдийг шинэчлэн, ноолуурын байгалийн өнгөнөөс сэдэвлэн цагаан, цайвар шаргал, зөвхөн Монголд байдаг дулаан саарал, гүн бор өнгийг сонгосон. Үүнээс гадна хавар, зун, намар, өвлийг бэлгэдсэн улирлын бэлгэ тэмдгийг танилцуулснаар ноолуурын зөвхөн хүйтэн улирлын хэрэглээ бус жилийн аль ч улиралд өмсөх боломжтой тансаг хэрэглээг илэрхийлжээ. Шинэчлэлийн хүрээнд “Truly Mongolian.” гэх концепцыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь түүхий ноолуурыг бэлтгэхээс эхлээд эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүртэлх бүх л үйл явц Монгол улсад явагддаг болохыг тодотгов. Энэхүү концепц нь олон зууны уламжлал, ур чадварыг тусган харуулж, бүрэн утгаараа Монгол брэнд гэдгийг илтгэсэн. Мөн 100% Монгол ноолуураар халуун дулаан мэдрэмж, тансаг байдал, баяр баяслыг түгээхийн зэрэгцээ нүүдэлчдийн ахуй амьдрал, байгаль орчинд эерэг хувь нэмэр оруулах эрхэм зорилготойгоор үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байна. == Охин компани == "ГОВЬ” ХК нь нийтдээ 7 охин компанитай бөгөөд тэдгээр нь [https://web.archive.org/web/20231102053729/https://www.northdata.de/Gobi+Cashmere+Europe+GmbH,+Berlin/Amtsgericht+Cottbus+HRB+12839 ГОВЬ Кашмер Европ] (''Gobi Cashmere Europe GmbH''), [https://opencorporates.com/companies/us_ca/4306075 ГОВЬ Монгол Кашмер АНУ] (''Gobi Mongolian Cashmere USA Corp''), ГОВЬ Кашмер (Өвөр Монгол) ХХК (''Gobi Cashmere (Inner Mongolia) Ltd.''), [https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/13970601 Говь Кашмер НВУ ХХК] (''Gobi Cashmere UK Ltd''.), [https://www.bloombergtv.mn/news/gpy8 Говь Кашмер Казахстан] (''Gobi Cashmere Kazakhstan LLP''), Говь Австрали (''Gobi Australia'') болон Говь Кашмер Солонгос ХХК (Gobi Cashmere Korea Ltd). Эдгээр охин компаниуд нь өөрсдийн бүс нутагт ГОВЬ брэндийн ноолууран бүтээгдэхүүний борлуулалт, маркетингийн үйл ажиллагааг хариуцахын зэрэгцээ, дэлхий даяарх хэрэглэгчдэд бүтээгдэхүүнээ хүргэх зорилгоор ложистикийн үйл ажиллагаа явуулдаг. == Дэлгэрэнгүй сурвалж == {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1981 онд байгуулагдсан]] a0yzq4ft3z2j9t3mqub79sqo85ffnud 0 106806 874247 855041 2026-10-26T09:20:13Z ~2026-57021-91 108557 /* */ 874247 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alimaa khash.jpg|thumb|Хөтлөгч: Алимаагийн Хаш]] '''Алимаагийн Хаш''' (1967 оны 10-р сарын 29-нд төрсөн) нь "MGLRADIO 88.3"-ийн хөтлөгч юм. Тэрээр 1975-1982 Улаанбаатар хотод Зөвлөлтийн 1-р 8 жилийн дунд сургууль сурч дүүргээд 1982 онд хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлсэн гэдэг. А.Хаш 2017 оны 1-р сараас MGLRADIO 88.3-д ажиллаж эхэлсэн. Тэр хөтлөгч хийж эхэлснээсээ хойш СТА, Чингэлтэй дүүргийн Хүндэт иргэн, Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан болсон байна. Тэрээр өөрийнхөөрөө чөлөөтэй энгийн байдлаараа радио сонсогчдын сайшаалыг хүртсэн. Ямар ч үед ямар ч хүнтэй энгийн даруу ярьдагаараа онцлог. Гэр бүлтэй, 2 охинтой аж. Гэргийгээ Нүдэн гэж дууддаг бөгөөд тэр 2 анх 1984 онд танилцаж байжээ. 2026 оны байдлаар 4 зээтэй бөгөөд 3 дахь зээгээ хардаг гэнэ. А.Хаш нь олонд хүндлэгдсэн нэгэн бөгөөд энгийн яриа нь олны хайрыг татсан юм. Тэрээр 50+ насны хүмүүс чөлөөтэй ажиллаж хөдөлмөрлөж болдгийг харуулсан хамгийн том жишээ болдог. == Хөтөлсөн нэвтрүүлгүүд == * "Фэйсбүүкийн сонирхолтой постууд" нэвтрүүлэг * "Та сайн уу?" нэвтрүүлэг * "Хаш Мөөг" нэвтрүүлэг * "Яана аа" нэвтрүүлэг * "Элдэв шипи" нэвтрүүлэг * "Зочны цаг" нэвтрүүлэг * "Гайхмаараа хө" {{DEFAULTSORT:Хаш, Алимаагийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын радиогийн хөтлөгч]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] hqg6s118el1s2bpq43b94rxrke3213w 0 107030 874248 851129 2026-10-26T09:27:59Z Эрдэнийн тобчи 108163 874248 wikitext text/x-wiki {{Short description|Combined military forces of Israel}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин | name = Израилын Батлан хамгаалах хүчин | native_name = {{Noitalics|{{nobold|צבא הגנה לישראל}}}} | image = [[File:Badge of the Israeli Defense Forces 2022 version.svg|165px|alt=IDF Emblem, containing a sword wrapped in an olive branch inside a Star of David]] | alt = | caption = [[Израилын Батлан хамгаалах хүчний сүлд|Сүлд]] | image2 = [[File:Flag of the Israel Defense Forces.svg|border|190px]] | caption2 = Далбаа | alt2 = ИБХХ-ний сүлд болон Израилын далбааг дүрсэлсэн ИБХХ-ний далбаа | motto = | founded = {{Start date and age|1948|05|26}} | current_form = | disbanded = | branches = {{unbulletedlist|{{army|Израил}}|{{air force|Израил}}|{{navy|Израил}}}} | headquarters = | flying_hours = | website = {{URL|https://www.idf.il/en/|idf.il}} <!-- Leadership --> | commander-in-chief = | commander-in-chief_title = | chief minister = {{flagicon image|Flag of the Prime Minister of Israel.svg}} [[Биньямин Нетаньяху]] | chief minister_title = [[Израилын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | minister = {{flagicon image|Flag of Israel Minister of Defence.svg}} [[Исраэль Кац]] | minister_title = [[Израилийн Батлан хамгаалахын сайд|Батлан хамгаалахын сайд]] | chief_of_staff = {{flagicon image|Flag of IDF Chief of Staff.svg}} [[Эяль Замир]] | chief_of_staff_title = [[Жанжин штабын дарга (Израил)|Жанжин штабын дарга]] <!-- Manpower --> | age = 17 | conscription = 24–34 сар | active = 169,500<ref name="IISS2023">{{cite book |title=The Military Balance 2023 |author=International Institute for Strategic Studies |date=2023-02-15 |publisher=Routledge |location=London |page=331 |isbn=9781032508955}}</ref> | ranked = | reserve = 465,000<ref name="IISS2023" /> | deployed = <!-- Financial --> | amount = {{USD|46.5 billion|link=yes}} (2024)<ref name="SIPRI2024">{{cite web |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf |title=Trends in World Military Expenditure, 2024 |date=2025-04 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |access-date=2026-10-26}}</ref><br />(дэлхийн хэмжээнд 12 дугаарт) | percent_GDP = 8.8% (2024)<ref name="SIPRI2024" /> <!-- Industrial --> | domestic_suppliers = {{bulletedlist|[[Israel Aerospace Industries]]|[[Israel Military Industries]]|[[Israel Weapon Industries]]|[[Elbit Systems]]|[[Elisra]]|[[Elta Systems|Elta]]|[[Rafael Advanced Defense Systems]]|[[Israel Shipyards]]}} | foreign_suppliers = {{bulletedlist|{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}|{{flag|Герман}}|{{flag|Итали}}|{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}|{{flag|Франц}}|{{flag|Энэтхэг}}}} | imports = | exports = <!-- Related articles --> | history = [[Израил–Палестины мөргөлдөөн]] <small>(1948–одоо)</small><br />[[1948 оны Араб–Израилын дайн]] <small>(1948–1949)</small><br />[[Хариу үйлдлийн ажиллагаа]] <small>(1951–1956)</small><br />[[Суэцийн хямрал]] <small>(1956)</small><br />[[Зургаан өдрийн дайн]] <small>(1967)</small><br />[[Элэгдлийн дайн]] <small>(1967–1970)</small><br />[[Йом Киппурын дайн]] <small>(1973)</small><br />[[1978 оны Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн|Литани ажиллагаа]] <small>(1978)</small><br />[[1982 оны Ливаны дайн]] <small>(1982–1985)</small><br />[[Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн (1982–2000)|Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн]] <small>(1985–2000)</small><br />[[Анхны Интифада]] <small>(1987–1993)</small><br />[[Хоёрдугаар Интифада]] <small>(2000–2005)</small><br />[[2006 оны Ливаны дайн]] <small>(2006)</small><br />[[Газын дайн (2008–2009)]] <small>(2008–2009)</small><br />[[2012 оны Газын дайн]] <small>(2012)</small><br />[[2014 оны Газын дайн]] <small>(2014)</small><br />[[2021 оны Израил–Палестины хямрал]] <small>(2021)</small><br />[[Газын дайн]] <small>(2023–одоо)</small><br />[[2024 оны Израилын Ливан руу хийсэн довтолгоо|Израилын Ливан руу хийсэн довтолгоо]] <small>(2024)</small><br />[[Израилын Сири рүү хийсэн довтолгоо (2024–одоо)|Израилын Сири рүү хийсэн довтолгоо]] <small>(2024–одоо)</small><br />[[Арван хоёр өдрийн дайн|Иран–Израилын дайн]] <small>(2025)</small><br />[[2026 оны Ираны дайн]] <small>(2026–одоо)</small><br />[[Израилын Батлан хамгаалах хүчний явуулсан цэргийн ажиллагаанууд|Бусад]] | ranks = [[Израилын Батлан хамгаалах хүчний цол]] }} '''Израилын Батлан хамгаалах хүчин''' (еврей хэлээр צבא הגנה לישראל, ''Цва ха-Хагана ле-Йисраэль''), товчоор '''ЦАХАЛ''' (צה"ל) нь [[Израил]] улсын зэвсэгт хүчин юм. Тус байгууллага нь хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчнээс бүрддэг бөгөөд улсын батлан хамгаалах, цэргийн аюулгүй байдал, дайчилгаа болон цэргийн ажиллагааг хариуцдаг. Израилын Батлан хамгаалах хүчин нь Израилын засгийн газрын эрх мэдэлд захирагддаг. Израилын ''Цэргийн тухай үндсэн хууль''-д зэвсэгт хүчний дээд командлал нь Жанжин штабын даргад харьяалагдах бөгөөд Жанжин штабын дарга нь засгийн газрын эрх мэдэлд, Батлан хамгаалахын сайдад захирагдахаар заасан байдаг.<ref name="BasicLaw">{{cite web |url=https://main.knesset.gov.il/EN/activity/documents/BasicLawsPDF/BasicLawTheMilitary.pdf |title=Basic-Law: The Military |publisher=The Knesset}}</ref> 2025 оны 3 дугаар сарын 5-нд [[Эяль Замир]] Израилын Батлан хамгаалах хүчний Жанжин штабын даргаар томилогдсон.<ref name="Zamir">{{cite web |url=https://mod.gov.il/en/press-releases/press-room/defense-minister-katz-congratulates-lt-gen-eyal-zamir-on-appointment-as-24th-idf-chief-of-the-general-staff |title=Defense Minister Katz Congratulates Lt. Gen. Eyal Zamir on Appointment as 24th IDF Chief of the General Staff |date=2025-03-05 |publisher=Israel Ministry of Defense}}</ref> == Түүх == === Байгуулагдсан нь === Израилын Батлан хамгаалах хүчин 1948 оны 5 дугаар сарын 26-нд байгуулагдсан. Израилын түр засгийн газрын тэргүүн, Батлан хамгаалахын сайд [[Давид Бен-Гурион]] нэгдсэн зэвсэгт хүчин байгуулах тушаал гаргаж, өмнө нь үйл ажиллагаа явуулж байсан еврей зэвсэгт байгууллагуудыг шинэ улсын армид нэгтгэх үйл явцыг эхлүүлжээ.<ref name="IDFHistory">{{cite web |url=https://archives.mod.gov.il/sites/English/Exhibitions/David_Ben_Gurion_and_the_IDF/Pages/The-establishment-of-the-IDF.aspx |title=The establishment of the IDF |publisher=Israel Ministry of Defense Archives}}</ref> Шинэ зэвсэгт хүчний үндсэн бүрэлдэхүүнд [[Хагана]], түүний харьяа [[Пальмах]], мөн [[Иргун]] болон [[Лехи]] байгууллагын гишүүд багтсан. Эдгээр байгууллага нь Британийн мандатын үеийн Палестин дахь улс төр, цэргийн нөхцөлд өөр өөр үүрэг гүйцэтгэж байсан бөгөөд Израил улс байгуулагдсаны дараа нэгдсэн командлалд шилжүүлэх үйл явц өрнөсөн юм. 1948 оны 5 дугаар сарын 14-нд Израил тусгаар тогтнолоо тунхагласны дараа бүс нутгийн дайн өргөжиж, шинээр байгуулагдсан улс зэвсэгт хүчнээ нэгдсэн бүтэцтэй болгох шаардлагатай болсон. 1948–1949 оны дайны үеэр ЦАХАЛ-ын бүтэц, командлал, хангалтын тогтолцоо үе шаттайгаар бүрэлдсэн.<ref name="IDFWar">{{cite web |url=https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/ |title=Israel's War of Independence, 1948 |publisher=Israel Defense Forces}}</ref> === 1948–1949 оны дайн ба дараагийн хөгжил === 1948–1949 оны дайны дараа ЦАХАЛ улсын байнгын зэвсэгт хүчин болон хөгжиж, цэргийн сургалт, нөөц хүчний зохион байгуулалт, зэвсэглэл болон командлалын бүтцээ өргөжүүлсэн. Дараагийн хэдэн арван жилд Израилын зэвсэгт хүчин бүс нутгийн хэд хэдэн томоохон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцсон. 1956 оны Суэцийн хямрал, 1967 оны Зургаан өдрийн дайн, 1967–1970 оны Элэгдлийн дайн, 1973 оны Йом Киппурын дайн зэрэг нь армийн зохион байгуулалт, тагнуул, агаарын болон хуурай замын ажиллагааны хөгжилд нөлөөлсөн. 1973 оны дайны дараа тагнуулын мэдээлэл, дайчилгаа, командлалын шийдвэр гаргалтын тогтолцоонд өөрчлөлт оруулах асуудал онцгой анхаарал татсан. 1982 оны Ливаны дайны дараа ЦАХАЛ Ливанд удаан хугацаанд цэргийн байрлал хадгалж, 2000 онд Өмнөд Ливанаас гарсан. 2006 оны Ливаны дайн, Газын зурваст явуулсан цэргийн ажиллагаанууд болон бусад мөргөлдөөн нь хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, тагнуулын байгууллагуудын хамтын ажиллагаанд нөлөөлжээ. 2023 оны 10 дугаар сарын 7-нд ХАМАС Израилын өмнөд хэсэгт довтолсны дараа Газын дайн эхэлсэн. Үүний дараа Израилын арми Газын зурваст цэргийн ажиллагаа явуулж, Ливаны хил орчмын мөргөлдөөн болон Ирантай холбоотой бүс нутгийн сөргөлдөөнд оролцсон. Эдгээр ажиллагаа нь хүний амь нас, энгийн иргэдийн аюулгүй байдал, хүмүүнлэгийн нөхцөл байдал болон олон улсын эрх зүйн талаар маргаан үүсгэсэн. == Зохион байгуулалт == ЦАХАЛ нь хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчнээс бүрддэг. Эдгээр салбар нь Жанжин штабын нэгдсэн удирдлагын дор ажилладаг бөгөөд ажиллагааны төлөвлөлт, тагнуул, хангалт, сургалт, хүний нөөц болон технологийн хөгжлийн чиглэлээр хамтран ажилладаг. === Хуурай замын цэрэг === Хуурай замын цэрэг нь явган цэрэг, хуягт цэрэг, их буу, байлдааны инженер, тагнуул болон бусад дэмжлэгийн нэгжүүдийг багтаадаг. Түүний үндсэн үүрэгт улсын хуурай газрын хил хамгаалах, газар дээрх цэргийн ажиллагаа явуулах, дайчилгааны үед нөөц хүчийг зохион байгуулах зэрэг багтана. Хуурай замын цэргийн байлдааны хүчин чадал нь танк, хуягт тээвэрлэгч, их буу, явган цэргийн зэвсэг болон мэдээлэл холбооны системд тулгуурладаг. Тоног төхөөрөмжийн төрөл, тоо хэмжээ нь шинэчлэл, худалдан авалт болон ашиглалтаас гаргах шийдвэрээс хамааран өөрчлөгддөг. === Нисэх хүчин === Израилын нисэх хүчин нь агаарын хамгаалалт, агаарын тагнуул, цэргийн тээвэр, сургалт болон агаараас цохилт өгөх ажиллагааг хариуцдаг. Тус салбар нь сөнөөгч онгоц, нисдэг тэрэг, тээврийн нисэх онгоц, нисгэгчгүй нисэх төхөөрөмж болон агаарын довтолгооноос хамгаалах системүүдтэй. Агаарын хүчний ажиллагаа нь хуурай замын болон тэнгисийн цэргийн нэгжүүдтэй уялдан явагддаг. Мөн радарын систем, тагнуулын мэдээлэл, холбоо болон командлалын дэд бүтэц нь агаарын ажиллагааны чухал бүрэлдэхүүн юм. === Тэнгисийн цэрэг === Тэнгисийн цэрэг нь Израилын Газар дундын тэнгис болон Улаан тэнгистэй холбогдох далайн орчны аюулгүй байдлыг хангах үүрэгтэй. Үүнд эргийн хамгаалалт, далайн замын аюулгүй байдал, тэнгисийн тагнуул болон далайн цэргийн ажиллагаа багтана. Тус салбар нь эргүүлийн хөлөг, пуужинт завь, шумбагч онгоц болон бусад тэнгисийн платформ ашигладаг. Тэнгисийн цэргийн үйл ажиллагаа нь далайн худалдаа, эргийн байгууламж болон улсын батлан хамгаалах хэрэгцээтэй холбоотой. === Жанжин штаб === Жанжин штаб нь зэвсэгт хүчний нэгдсэн төлөвлөлт, цэргийн бодлого хэрэгжүүлэх, ажиллагааг зохицуулах, нөөц болон байнгын хүчний бэлэн байдлыг хангах үүрэгтэй. Жанжин штабын даргыг засгийн газар Батлан хамгаалахын сайдын санал болгосноор томилдог.<ref name="BasicLaw" /> ЦАХАЛ-ын удирдлагын бүтэц нь иргэний төрийн эрх мэдэлд захирагдах зарчимд тулгуурладаг. Батлан хамгаалахын сайд нь зэвсэгт хүчнийг засгийн газрын өмнөөс хариуцдаг бол Жанжин штабын дарга нь цэргийн командлалын дээд албан тушаалтан юм. == Хүний нөөц ба хугацаат цэргийн алба == Израилын батлан хамгаалах тогтолцоонд хугацаат цэргийн алба болон нөөц хүчний дайчилгаа чухал байр суурь эзэлдэг. Цэргийн албаны үүрэг, чөлөөлөлт, хойшлуулалт болон алба хаах хугацааг хууль, захиргааны шийдвэрээр зохицуулдаг.<ref name="BasicLaw" /> Цэргийн албанд татагдах нас, алба хаах хугацаа нь тухайн хүний хүйс, иргэний болон оршин суугчийн статус, албаны төрөл, хуульд заасан чөлөөлөлтөөс хамааран ялгаатай байж болно. Иймээс бүх иргэн ижил нөхцөлөөр заавал алба хаадаг гэж ерөнхийлөн тайлбарлах нь зохимжгүй. Израилын нөөц хүчний тогтолцоо нь байнгын алба хаагчдаас гадна өмнө нь цэргийн алба хаасан хүмүүсийг шаардлагатай үед дахин дайчлах боломж олгодог. Томоохон мөргөлдөөн, үндэсний хэмжээний онцгой нөхцөлд нөөц хүчний дайчилгаа нь армийн бие бүрэлдэхүүнийг нэмэгдүүлэх гол арга хэрэгсэл болдог. Эмэгтэйчүүд Израилын зэвсэгт хүчинд алба хаадаг бөгөөд тэдний үүрэг, алба хаах хугацаа нь албаны төрөл болон холбогдох зохицуулалтаас хамаарна. Израилын араб иргэдийн ихэнх нь хугацаат цэргийн албанд ерөнхий журмаар татагддаггүй боловч сайн дурын алба хаах боломжтой. Друз болон черкес гаралтай эрэгтэйчүүдэд өөр зохицуулалт үйлчилдэг. == Зэвсэглэл ба батлан хамгаалах үйлдвэрлэл == Израилын Батлан хамгаалах хүчин нь дотоодын батлан хамгаалах үйлдвэр болон гадаадын нийлүүлэгчдээс авдаг зэвсэг, техник, технологийг ашигладаг. Дотоодын үйлдвэрлэлд нисэх онгоц, радар, пуужингийн систем, нисгэгчгүй төхөөрөмж, харилцаа холбоо, электроник болон кибер аюулгүй байдлын шийдлүүд багтдаг. Израилын батлан хамгаалах салбарт дараах компаниуд чухал байр суурь эзэлдэг: [[Israel Aerospace Industries]] — нисэх онгоц, сансрын технологи болон нисгэгчгүй төхөөрөмж. [[Elbit Systems]] — электроник, тагнуул, холбоо болон цэргийн систем. [[Rafael Advanced Defense Systems]] — пуужингийн болон агаарын довтолгооноос хамгаалах технологи. [[Israel Weapon Industries]] — явган цэргийн зэвсэг. [[Israel Shipyards]] — тэнгисийн цэргийн болон бусад зориулалтын хөлөг онгоц. [[Elta Systems]] — радар, мэдрэгч болон электрон систем. Израилын зэвсэгт хүчин мөн гадаадын зэвсэг үйлдвэрлэгчидтэй хамтран ажилладаг. АНУ нь Израилын батлан хамгаалах салбарын гол түншүүдийн нэг бөгөөд цэргийн тусламж, зэвсгийн нийлүүлэлт болон хамтарсан технологийн хөтөлбөрүүдэд оролцдог. Бусад улсын нийлүүлэлт нь зэвсгийн төрөл, худалдан авалтын гэрээ болон тухайн үеийн батлан хамгаалах бодлогоос хамаарна. == Цэргийн төсөв == Стокхольмын Олон улсын энх тайвны судалгааны хүрээлэнгийн (SIPRI) мэдээллээр Израилын цэргийн зардал 2024 онд ойролцоогоор 46.5 тэрбум ам.долларт хүрч, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 8.8 хувьтай тэнцсэн байна.<ref name="SIPRI2024" /> Цэргийн зардалд бие бүрэлдэхүүний цалин, тоног төхөөрөмж худалдан авах, засвар үйлчилгээ, ажиллагааны зардал, цэргийн судалгаа ба хөгжүүлэлт зэрэг багтдаг. Жил бүрийн батлан хамгаалах төсөв болон SIPRI-ийн цэргийн зардлын тооцоолол нь хамрах хүрээгээрээ ялгаатай байж болно. Иймээс төсвийн албан ёсны тоо болон олон улсын харьцуулсан үнэлгээг хооронд нь шууд адилтгаж болохгүй. == Нийгэм, боловсрол ба технологийн нөлөө == Израилын цэргийн алба нь тус улсын нийгэм, улс төр, боловсрол, эдийн засаг болон технологийн салбарт нөлөө үзүүлдэг. Цэргийн алба хаах явцад зарим хүн техникийн сургалт, удирдлага, логистик, мэдээллийн технологи болон бусад мэргэжлийн туршлага хуримтлуулдаг. Цэргээс халагдсан хүмүүсийн зарим нь эдгээр ур чадвараа иргэний хөдөлмөрийн зах зээлд ашигладаг. ЦАХАЛ-ын боловсролын хөтөлбөрүүдэд бичиг үсэг, ерөнхий боловсрол, мэргэжлийн сургалт болон нийгэмд дасан зохицох чиглэлийн санаачилгууд багтсаар ирсэн. Гэхдээ цэргийн албаны боловсролын нөлөө нь хүн бүрд ижил байдаггүй бөгөөд тухайн хүний үүрэг, сургалт, алба хаасан хугацаанаас хамаардаг. Цэргийн технологийн салбарт радар, холбоо, тагнуул, нисгэгчгүй төхөөрөмж болон кибер аюулгүй байдлын чиглэлээр хөгжүүлсэн шийдлүүд нь иргэний салбарын технологийн хөгжилтэй харилцан нөлөөлдөг. Үүний зэрэгцээ цэргийн технологийн хэрэглээ, экспорт болон хяналтын асуудал нь олон нийтийн болон олон улсын хэлэлцүүлгийн сэдэв болдог. == Үйл ажиллагаа ба олон улсын эрх зүйн асуудал == Израилын Батлан хамгаалах хүчин нь улсын хил хамгаалах, цэргийн ажиллагаа явуулах, дайчилгаа зохион байгуулах зэрэг үүрэгтэй. Гэвч Израил–Палестины мөргөлдөөн болон бүс нутгийн бусад зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцсон үйл ажиллагаа нь энгийн иргэдийн хохирол, хүмүүнлэгийн тусламжийн хүртээмж, эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр дэх цэргийн ажиллагаа болон олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн хэрэгжилтийн талаар маргаан дагуулдаг. Зэвсэгт мөргөлдөөний үед талууд энгийн иргэд болон цэргийн байг ялгах, довтолгооны үед урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах, шархадсан хүмүүс болон олзлогдогсодтой харьцах зэрэг олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн үүрэг хүлээдэг. ЦАХАЛ-ын тодорхой ажиллагааны хууль ёсны байдал, үр дагаврын талаархи үнэлгээ нь тухайн үйл явдал, нотлох баримт, холбогдох эрх зүйн шалгуураас хамаардаг. == Оролцсон дайн ба цэргийн ажиллагаа == ЦАХАЛ нь 1948 онд байгуулагдсанаасаа хойш олон дайн, цэргийн ажиллагаа болон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцсон. Үүнд: [[1948 оны Араб–Израилын дайн]] (1948–1949) [[Хариу үйлдлийн ажиллагаа]] (1951–1956) [[Суэцийн хямрал]] (1956) [[Зургаан өдрийн дайн]] (1967) [[Элэгдлийн дайн]] (1967–1970) [[Йом Киппурын дайн]] (1973) [[1978 оны Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн|Литани ажиллагаа]] (1978) [[1982 оны Ливаны дайн]] (1982) [[Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн (1982–2000)]] (1985–2000) [[Анхны Интифада]] (1987–1993) [[Хоёрдугаар Интифада]] (2000–2005) [[2006 оны Ливаны дайн]] (2006) [[Газын дайн (2008–2009)]] (2008–2009) [[2012 оны Газын дайн]] (2012) [[2014 оны Газын дайн]] (2014) [[2021 оны Израил–Палестины хямрал]] (2021) [[Газын дайн]] (2023–одоо) [[2024 оны Израилын Ливан руу хийсэн довтолгоо|Ливантай холбоотой цэргийн ажиллагаа]] (2024) [[Израилын Сири рүү хийсэн довтолгоо (2024–одоо)|Сиритэй холбоотой цэргийн ажиллагаа]] (2024–одоо) [[Арван хоёр өдрийн дайн|Иран–Израилын дайн]] (2025) [[2026 оны Ираны дайн]] (2026) Эдгээр үйл явдлын шалтгаан, явц, үр дагаврын талаар улс орон, талууд болон судлаачдын тайлбар ялгаатай байж болно. Түүхэн үйл явдлыг тайлбарлахдаа найдвартай эх сурвалж, тухайн үеийн нөхцөл байдал болон холбогдох талуудын байр суурийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай. == Мөн үзэх == [[Израил]] [[Израилын Батлан хамгаалахын сайд]] [[Израилын Батлан хамгаалах хүчний цол]] [[Израил–Палестины мөргөлдөөн]] [[Израилын батлан хамгаалах үйлдвэрлэл]] == Эшлэл == {{Reflist}} dy8q10x32v1qcbb4ifp3sh3znm3akw0 874256 874248 2026-10-26T10:25:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 874256 wikitext text/x-wiki {{Short description|Combined military forces of Israel}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин | name = Израилын Батлан хамгаалах хүчин | native_name = {{Noitalics|{{nobold|צבא הגנה לישראל}}}} | image = [[File:Badge of the Israeli Defense Forces 2022 version.svg|165px|alt=IDF Emblem, containing a sword wrapped in an olive branch inside a Star of David]] | alt = | caption = [[Израилын Батлан хамгаалах хүчний сүлд|Сүлд]] | image2 = [[File:Flag of the Israel Defense Forces.svg|border|190px]] | caption2 = Далбаа | alt2 = ИБХХ-ний сүлд болон Израилын далбааг дүрсэлсэн ИБХХ-ний далбаа | motto = | founded = {{Start date and age|1948|05|26}} | current_form = | disbanded = | branches = {{unbulletedlist|{{army|Израил}}|{{air force|Израил}}|{{navy|Израил}}}} | headquarters = | flying_hours = | website = {{URL|https://www.idf.il/en/|idf.il}} <!-- Leadership --> | commander-in-chief = | commander-in-chief_title = | chief minister = {{flagicon image|Flag of the Prime Minister of Israel.svg}} [[Биньямин Нетаньяху]] | chief minister_title = [[Израилын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | minister = {{flagicon image|Flag of Israel Minister of Defence.svg}} [[Исраэль Кац]] | minister_title = [[Израилийн Батлан хамгаалахын сайд|Батлан хамгаалахын сайд]] | chief_of_staff = {{flagicon image|Flag of IDF Chief of Staff.svg}} [[Эяль Замир]] | chief_of_staff_title = [[Жанжин штабын дарга (Израил)|Жанжин штабын дарга]] <!-- Manpower --> | age = 17 | conscription = 24–34 сар | active = 169,500<ref name="IISS2023">{{cite book |title=The Military Balance 2023 |author=International Institute for Strategic Studies |date=2023-02-15 |publisher=Routledge |location=London |page=331 |isbn=9781032508955}}</ref> | ranked = | reserve = 465,000<ref name="IISS2023" /> | deployed = <!-- Financial --> | amount = {{USD|46.5 billion|link=yes}} (2024)<ref name="SIPRI2024">{{cite web |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf |title=Trends in World Military Expenditure, 2024 |date=2025-04 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |access-date=2026-10-26}}</ref><br />(дэлхийн хэмжээнд 12 дугаарт) | percent_GDP = 8.8% (2024)<ref name="SIPRI2024" /> <!-- Industrial --> | domestic_suppliers = {{bulletedlist|[[Israel Aerospace Industries]]|[[Israel Military Industries]]|[[Israel Weapon Industries]]|[[Elbit Systems]]|[[Elisra]]|[[Elta Systems|Elta]]|[[Rafael Advanced Defense Systems]]|[[Israel Shipyards]]}} | foreign_suppliers = {{bulletedlist|{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}|{{flag|Герман}}|{{flag|Итали}}|{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}|{{flag|Франц}}|{{flag|Энэтхэг}}}} | imports = | exports = <!-- Related articles --> | history = [[Израил–Палестины мөргөлдөөн]] <small>(1948–одоо)</small><br />[[1948 оны Араб–Израилын дайн]] <small>(1948–1949)</small><br />[[Хариу үйлдлийн ажиллагаа]] <small>(1951–1956)</small><br />[[Суэцийн хямрал]] <small>(1956)</small><br />[[Зургаан өдрийн дайн]] <small>(1967)</small><br />[[Элэгдлийн дайн]] <small>(1967–1970)</small><br />[[Йом Киппурын дайн]] <small>(1973)</small><br />[[1978 оны Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн|Литани ажиллагаа]] <small>(1978)</small><br />[[1982 оны Ливаны дайн]] <small>(1982–1985)</small><br />[[Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн (1982–2000)|Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн]] <small>(1985–2000)</small><br />[[Анхны Интифада]] <small>(1987–1993)</small><br />[[Хоёрдугаар Интифада]] <small>(2000–2005)</small><br />[[2006 оны Ливаны дайн]] <small>(2006)</small><br />[[Газын дайн (2008–2009)]] <small>(2008–2009)</small><br />[[2012 оны Газын дайн]] <small>(2012)</small><br />[[2014 оны Газын дайн]] <small>(2014)</small><br />[[2021 оны Израил–Палестины хямрал]] <small>(2021)</small><br />[[Газын дайн]] <small>(2023–одоо)</small><br />[[2024 оны Израилын Ливан руу хийсэн довтолгоо|Израилын Ливан руу хийсэн довтолгоо]] <small>(2024)</small><br />[[Израилын Сири рүү хийсэн довтолгоо (2024–одоо)|Израилын Сири рүү хийсэн довтолгоо]] <small>(2024–одоо)</small><br />[[Арван хоёр өдрийн дайн|Иран–Израилын дайн]] <small>(2025)</small><br />[[2026 оны Ираны дайн]] <small>(2026–одоо)</small><br />[[Израилын Батлан хамгаалах хүчний явуулсан цэргийн ажиллагаанууд|Бусад]] | ranks = [[Израилын Батлан хамгаалах хүчний цол]] }} '''Израилын Батлан хамгаалах хүчин''' (еврей хэлээр צבא הגנה לישראל, ''Цва ха-Хагана ле-Йисраэль''), товчоор '''ЦАХАЛ''' (צה"ל) нь [[Израил]] улсын зэвсэгт хүчин юм. Тус байгууллага нь хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчнээс бүрддэг бөгөөд улсын батлан хамгаалах, цэргийн аюулгүй байдал, дайчилгаа болон цэргийн ажиллагааг хариуцдаг. Израилын Батлан хамгаалах хүчин нь Израилын засгийн газрын эрх мэдэлд захирагддаг. Израилын ''Цэргийн тухай үндсэн хууль''-д зэвсэгт хүчний дээд командлал нь Жанжин штабын даргад харьяалагдах бөгөөд Жанжин штабын дарга нь засгийн газрын эрх мэдэлд, Батлан хамгаалахын сайдад захирагдахаар заасан байдаг.<ref name="BasicLaw">{{cite web |url=https://main.knesset.gov.il/EN/activity/documents/BasicLawsPDF/BasicLawTheMilitary.pdf |title=Basic-Law: The Military |publisher=The Knesset}}</ref> 2025 оны 3 дугаар сарын 5-нд [[Эяль Замир]] Израилын Батлан хамгаалах хүчний Жанжин штабын даргаар томилогдсон.<ref name="Zamir">{{cite web |url=https://mod.gov.il/en/press-releases/press-room/defense-minister-katz-congratulates-lt-gen-eyal-zamir-on-appointment-as-24th-idf-chief-of-the-general-staff |title=Defense Minister Katz Congratulates Lt. Gen. Eyal Zamir on Appointment as 24th IDF Chief of the General Staff |date=2025-03-05 |publisher=Israel Ministry of Defense}}</ref> == Түүх == === Байгуулагдсан нь === Израилын Батлан хамгаалах хүчин 1948 оны 5 дугаар сарын 26-нд байгуулагдсан. Израилын түр засгийн газрын тэргүүн, Батлан хамгаалахын сайд [[Давид Бен-Гурион]] нэгдсэн зэвсэгт хүчин байгуулах тушаал гаргаж, өмнө нь үйл ажиллагаа явуулж байсан еврей зэвсэгт байгууллагуудыг шинэ улсын армид нэгтгэх үйл явцыг эхлүүлжээ.<ref name="IDFHistory">{{cite web |url=https://archives.mod.gov.il/sites/English/Exhibitions/David_Ben_Gurion_and_the_IDF/Pages/The-establishment-of-the-IDF.aspx |title=The establishment of the IDF |publisher=Israel Ministry of Defense Archives}}</ref> Шинэ зэвсэгт хүчний үндсэн бүрэлдэхүүнд [[Хагана]], түүний харьяа [[Пальмах]], мөн [[Иргун]] болон [[Лехи]] байгууллагын гишүүд багтсан. Эдгээр байгууллага нь Британийн мандатын үеийн Палестин дахь улс төр, цэргийн нөхцөлд өөр өөр үүрэг гүйцэтгэж байсан бөгөөд Израил улс байгуулагдсаны дараа нэгдсэн командлалд шилжүүлэх үйл явц өрнөсөн юм. 1948 оны 5 дугаар сарын 14-нд Израил тусгаар тогтнолоо тунхагласны дараа бүс нутгийн дайн өргөжиж, шинээр байгуулагдсан улс зэвсэгт хүчнээ нэгдсэн бүтэцтэй болгох шаардлагатай болсон. 1948–1949 оны дайны үеэр ЦАХАЛ-ын бүтэц, командлал, хангалтын тогтолцоо үе шаттайгаар бүрэлдсэн.<ref name="IDFWar">{{cite web |url=https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/ |title=Israel's War of Independence, 1948 |publisher=Israel Defense Forces}}</ref> === 1948–1949 оны дайн ба дараагийн хөгжил === 1948–1949 оны дайны дараа ЦАХАЛ улсын байнгын зэвсэгт хүчин болон хөгжиж, цэргийн сургалт, нөөц хүчний зохион байгуулалт, зэвсэглэл болон командлалын бүтцээ өргөжүүлсэн. Дараагийн хэдэн арван жилд Израилын зэвсэгт хүчин бүс нутгийн хэд хэдэн томоохон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцсон. 1956 оны Суэцийн хямрал, 1967 оны [[Зургаан өдрийн дайн]], 1967–1970 оны Элэгдлийн дайн, 1973 оны Йом Киппурын дайн зэрэг нь армийн зохион байгуулалт, тагнуул, агаарын болон хуурай замын ажиллагааны хөгжилд нөлөөлсөн. 1973 оны дайны дараа тагнуулын мэдээлэл, дайчилгаа, командлалын шийдвэр гаргалтын тогтолцоонд өөрчлөлт оруулах асуудал онцгой анхаарал татсан. 1982 оны Ливаны дайны дараа ЦАХАЛ Ливанд удаан хугацаанд цэргийн байрлал хадгалж, 2000 онд Өмнөд Ливанаас гарсан. 2006 оны Ливаны дайн, Газын зурваст явуулсан цэргийн ажиллагаанууд болон бусад мөргөлдөөн нь хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, тагнуулын байгууллагуудын хамтын ажиллагаанд нөлөөлжээ. 2023 оны 10-р сарын 7-нд ХАМАС Израилын өмнөд хэсэгт довтолсны дараа Газын дайн эхэлсэн. Үүний дараа Израилын арми Газын зурваст цэргийн ажиллагаа явуулж, Ливаны хил орчмын мөргөлдөөн болон Ирантай холбоотой бүс нутгийн сөргөлдөөнд оролцсон. Эдгээр ажиллагаа нь хүний амь нас, энгийн иргэдийн аюулгүй байдал, хүмүүнлэгийн нөхцөл байдал болон олон улсын эрх зүйн талаар маргаан үүсгэсэн. == Зохион байгуулалт == ЦАХАЛ нь хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчнээс бүрддэг. Эдгээр салбар нь Жанжин штабын нэгдсэн удирдлагын дор ажилладаг бөгөөд ажиллагааны төлөвлөлт, тагнуул, хангалт, сургалт, хүний нөөц болон технологийн хөгжлийн чиглэлээр хамтран ажилладаг. === Хуурай замын цэрэг === Хуурай замын цэрэг нь явган цэрэг, хуягт цэрэг, их буу, байлдааны инженер, тагнуул болон бусад дэмжлэгийн нэгжүүдийг багтаадаг. Түүний үндсэн үүрэгт улсын хуурай газрын хил хамгаалах, газар дээрх цэргийн ажиллагаа явуулах, дайчилгааны үед нөөц хүчийг зохион байгуулах зэрэг багтана. Хуурай замын цэргийн байлдааны хүчин чадал нь танк, хуягт тээвэрлэгч, их буу, явган цэргийн зэвсэг болон мэдээлэл холбооны системд тулгуурладаг. Тоног төхөөрөмжийн төрөл, тоо хэмжээ нь шинэчлэл, худалдан авалт болон ашиглалтаас гаргах шийдвэрээс хамааран өөрчлөгддөг. === Нисэх хүчин === Израилын нисэх хүчин нь агаарын хамгаалалт, агаарын тагнуул, цэргийн тээвэр, сургалт болон агаараас цохилт өгөх ажиллагааг хариуцдаг. Тус салбар нь сөнөөгч онгоц, нисдэг тэрэг, тээврийн нисэх онгоц, нисгэгчгүй нисэх төхөөрөмж болон агаарын довтолгооноос хамгаалах системүүдтэй. Агаарын хүчний ажиллагаа нь хуурай замын болон тэнгисийн цэргийн нэгжүүдтэй уялдан явагддаг. Мөн радарын систем, тагнуулын мэдээлэл, холбоо болон командлалын дэд бүтэц нь агаарын ажиллагааны чухал бүрэлдэхүүн юм. === Тэнгисийн цэрэг === Тэнгисийн цэрэг нь Израилын Газар дундын тэнгис болон Улаан тэнгистэй холбогдох далайн орчны аюулгүй байдлыг хангах үүрэгтэй. Үүнд эргийн хамгаалалт, далайн замын аюулгүй байдал, тэнгисийн тагнуул болон далайн цэргийн ажиллагаа багтана. Тус салбар нь эргүүлийн хөлөг, пуужинт завь, шумбагч онгоц болон бусад тэнгисийн платформ ашигладаг. Тэнгисийн цэргийн үйл ажиллагаа нь далайн худалдаа, эргийн байгууламж болон улсын батлан хамгаалах хэрэгцээтэй холбоотой. === Жанжин штаб === Жанжин штаб нь зэвсэгт хүчний нэгдсэн төлөвлөлт, цэргийн бодлого хэрэгжүүлэх, ажиллагааг зохицуулах, нөөц болон байнгын хүчний бэлэн байдлыг хангах үүрэгтэй. Жанжин штабын даргыг засгийн газар Батлан хамгаалахын сайдын санал болгосноор томилдог.<ref name="BasicLaw" /> ЦАХАЛ-ын удирдлагын бүтэц нь иргэний төрийн эрх мэдэлд захирагдах зарчимд тулгуурладаг. Батлан хамгаалахын сайд нь зэвсэгт хүчнийг засгийн газрын өмнөөс хариуцдаг бол Жанжин штабын дарга нь цэргийн командлалын дээд албан тушаалтан юм. == Хүний нөөц ба хугацаат цэргийн алба == Израилын батлан хамгаалах тогтолцоонд хугацаат цэргийн алба болон нөөц хүчний дайчилгаа чухал байр суурь эзэлдэг. Цэргийн албаны үүрэг, чөлөөлөлт, хойшлуулалт болон алба хаах хугацааг хууль, захиргааны шийдвэрээр зохицуулдаг.<ref name="BasicLaw" /> Цэргийн албанд татагдах нас, алба хаах хугацаа нь тухайн хүний хүйс, иргэний болон оршин суугчийн статус, албаны төрөл, хуульд заасан чөлөөлөлтөөс хамааран ялгаатай байж болно. Иймээс бүх иргэн ижил нөхцөлөөр заавал алба хаадаг гэж ерөнхийлөн тайлбарлах нь зохимжгүй. Израилын нөөц хүчний тогтолцоо нь байнгын алба хаагчдаас гадна өмнө нь цэргийн алба хаасан хүмүүсийг шаардлагатай үед дахин дайчлах боломж олгодог. Томоохон мөргөлдөөн, үндэсний хэмжээний онцгой нөхцөлд нөөц хүчний дайчилгаа нь армийн бие бүрэлдэхүүнийг нэмэгдүүлэх гол арга хэрэгсэл болдог. Эмэгтэйчүүд Израилын зэвсэгт хүчинд алба хаадаг бөгөөд тэдний үүрэг, алба хаах хугацаа нь албаны төрөл болон холбогдох зохицуулалтаас хамаарна. Израилын араб иргэдийн ихэнх нь хугацаат цэргийн албанд ерөнхий журмаар татагддаггүй боловч сайн дурын алба хаах боломжтой. Друз болон черкес гаралтай эрэгтэйчүүдэд өөр зохицуулалт үйлчилдэг. == Зэвсэглэл ба батлан хамгаалах үйлдвэрлэл == Израилын Батлан хамгаалах хүчин нь дотоодын батлан хамгаалах үйлдвэр болон гадаадын нийлүүлэгчдээс авдаг зэвсэг, техник, технологийг ашигладаг. Дотоодын үйлдвэрлэлд нисэх онгоц, радар, пуужингийн систем, нисгэгчгүй төхөөрөмж, харилцаа холбоо, электроник болон кибер аюулгүй байдлын шийдлүүд багтдаг. Израилын батлан хамгаалах салбарт дараах компаниуд чухал байр суурь эзэлдэг: [[Israel Aerospace Industries]] — нисэх онгоц, сансрын технологи болон нисгэгчгүй төхөөрөмж. [[Elbit Systems]] — электроник, тагнуул, холбоо болон цэргийн систем. [[Rafael Advanced Defense Systems]] — пуужингийн болон агаарын довтолгооноос хамгаалах технологи. [[Israel Weapon Industries]] — явган цэргийн зэвсэг. [[Israel Shipyards]] — тэнгисийн цэргийн болон бусад зориулалтын хөлөг онгоц. [[Elta Systems]] — радар, мэдрэгч болон электрон систем. Израилын зэвсэгт хүчин мөн гадаадын зэвсэг үйлдвэрлэгчидтэй хамтран ажилладаг. АНУ нь Израилын батлан хамгаалах салбарын гол түншүүдийн нэг бөгөөд цэргийн тусламж, зэвсгийн нийлүүлэлт болон хамтарсан технологийн хөтөлбөрүүдэд оролцдог. Бусад улсын нийлүүлэлт нь зэвсгийн төрөл, худалдан авалтын гэрээ болон тухайн үеийн батлан хамгаалах бодлогоос хамаарна. == Цэргийн төсөв == Стокхольмын Олон улсын энх тайвны судалгааны хүрээлэнгийн (SIPRI) мэдээллээр Израилын цэргийн зардал 2024 онд ойролцоогоор 46.5 тэрбум ам.долларт хүрч, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 8.8 хувьтай тэнцсэн байна.<ref name="SIPRI2024" /> Цэргийн зардалд бие бүрэлдэхүүний цалин, тоног төхөөрөмж худалдан авах, засвар үйлчилгээ, ажиллагааны зардал, цэргийн судалгаа ба хөгжүүлэлт зэрэг багтдаг. Жил бүрийн батлан хамгаалах төсөв болон SIPRI-ийн цэргийн зардлын тооцоолол нь хамрах хүрээгээрээ ялгаатай байж болно. Иймээс төсвийн албан ёсны тоо болон олон улсын харьцуулсан үнэлгээг хооронд нь шууд адилтгаж болохгүй. == Нийгэм, боловсрол ба технологийн нөлөө == Израилын цэргийн алба нь тус улсын нийгэм, улс төр, боловсрол, эдийн засаг болон технологийн салбарт нөлөө үзүүлдэг. Цэргийн алба хаах явцад зарим хүн техникийн сургалт, удирдлага, логистик, мэдээллийн технологи болон бусад мэргэжлийн туршлага хуримтлуулдаг. Цэргээс халагдсан хүмүүсийн зарим нь эдгээр ур чадвараа иргэний хөдөлмөрийн зах зээлд ашигладаг. ЦАХАЛ-ын боловсролын хөтөлбөрүүдэд бичиг үсэг, ерөнхий боловсрол, мэргэжлийн сургалт болон нийгэмд дасан зохицох чиглэлийн санаачилгууд багтсаар ирсэн. Гэхдээ цэргийн албаны боловсролын нөлөө нь хүн бүрд ижил байдаггүй бөгөөд тухайн хүний үүрэг, сургалт, алба хаасан хугацаанаас хамаардаг. Цэргийн технологийн салбарт радар, холбоо, тагнуул, нисгэгчгүй төхөөрөмж болон кибер аюулгүй байдлын чиглэлээр хөгжүүлсэн шийдлүүд нь иргэний салбарын технологийн хөгжилтэй харилцан нөлөөлдөг. Үүний зэрэгцээ цэргийн технологийн хэрэглээ, экспорт болон хяналтын асуудал нь олон нийтийн болон олон улсын хэлэлцүүлгийн сэдэв болдог. == Үйл ажиллагаа ба олон улсын эрх зүйн асуудал == Израилын Батлан хамгаалах хүчин нь улсын хил хамгаалах, цэргийн ажиллагаа явуулах, дайчилгаа зохион байгуулах зэрэг үүрэгтэй. Гэвч Израил–Палестины мөргөлдөөн болон бүс нутгийн бусад зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцсон үйл ажиллагаа нь энгийн иргэдийн хохирол, хүмүүнлэгийн тусламжийн хүртээмж, эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр дэх цэргийн ажиллагаа болон олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн хэрэгжилтийн талаар маргаан дагуулдаг. Зэвсэгт мөргөлдөөний үед талууд энгийн иргэд болон цэргийн байг ялгах, довтолгооны үед урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах, шархадсан хүмүүс болон олзлогдогсодтой харьцах зэрэг олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн үүрэг хүлээдэг. ЦАХАЛ-ын тодорхой ажиллагааны хууль ёсны байдал, үр дагаврын талаархи үнэлгээ нь тухайн үйл явдал, нотлох баримт, холбогдох эрх зүйн шалгуураас хамаардаг. == Оролцсон дайн ба цэргийн ажиллагаа == ЦАХАЛ нь 1948 онд байгуулагдсанаасаа хойш олон дайн, цэргийн ажиллагаа болон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцсон. Үүнд: [[1948 оны Араб–Израилын дайн]] (1948–1949) [[Хариу үйлдлийн ажиллагаа]] (1951–1956) [[Суэцийн хямрал]] (1956) [[Зургаан өдрийн дайн]] (1967) [[Элэгдлийн дайн]] (1967–1970) [[Йом Киппурын дайн]] (1973) [[1978 оны Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн|Литани ажиллагаа]] (1978) [[1982 оны Ливаны дайн]] (1982) [[Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн (1982–2000)]] (1985–2000) [[Анхны Интифада]] (1987–1993) [[Хоёрдугаар Интифада]] (2000–2005) [[2006 оны Ливаны дайн]] (2006) [[Газын дайн (2008–2009)]] (2008–2009) [[2012 оны Газын дайн]] (2012) [[2014 оны Газын дайн]] (2014) [[2021 оны Израил–Палестины хямрал]] (2021) [[Газын дайн]] (2023–одоо) [[2024 оны Израилын Ливан руу хийсэн довтолгоо|Ливантай холбоотой цэргийн ажиллагаа]] (2024) [[Израилын Сири рүү хийсэн довтолгоо (2024–одоо)|Сиритэй холбоотой цэргийн ажиллагаа]] (2024–одоо) [[Арван хоёр өдрийн дайн|Иран–Израилын дайн]] (2025) [[2026 оны Ираны дайн]] (2026) Эдгээр үйл явдлын шалтгаан, явц, үр дагаврын талаар улс орон, талууд болон судлаачдын тайлбар ялгаатай байж болно. Түүхэн үйл явдлыг тайлбарлахдаа найдвартай эх сурвалж, тухайн үеийн нөхцөл байдал болон холбогдох талуудын байр суурийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай. == Мөн үзэх == [[Израил]] [[Израилын Батлан хамгаалахын сайд]] [[Израилын Батлан хамгаалах хүчний цол]] [[Израил–Палестины мөргөлдөөн]] [[Израилын батлан хамгаалах үйлдвэрлэл]] == Эшлэл == {{Reflist}} 6pko2azs617rutjl5oxkn5z4zi2or64 0 111009 874252 808585 2026-10-26T09:44:15Z Эрдэнийн тобчи 108163 874252 wikitext text/x-wiki {{Хууль тогтоох байгууллага |нэр=Исландын Парламент |уг_нутгийн_нэр=Alþingi Íslendinga |seats1_title=Нам |seats1='''Засгийн газар''' *{{Color box|#EA0038|border=darkgray}} [[Социал-Демократ Холбоо]] *{{Color box|#FF7D14|border=darkgray}} [[Шинэчлэлтийн нам (Исланд)|Шинэчлэлтийн нам]] *{{Color box|#FFCA3E|border=darkgray}} [[Ардын нам (Исланд)|Ардын нам]] '''Сөрөг хүчин болон бусад намууд''' *{{Color box|#00ADEF|border=darkgray}} [[Тусгаар Тогтнолын нам (Исланд)|Тусгаар Тогтнолын нам]] *{{Color box|#002169|border=darkgray}} [[Төв нам (Исланд)|Төв нам]] *{{Color box|#A0D067|border=darkgray}} [[Прогрессив нам (Исланд)|Прогрессив нам]] |ирэх_сонгууль1=[[2028 он|2028 оны]] 11 сарын 25-наас өмнө |цахим_хаяг=[https://www.althingi.is www.althingi.is] |хуран_чуулах_газар=Alþingishúsið, [[Рейкьявик]], [[Исланд]] |session_room=Alþingi_2012-07.JPG |өнгөрсөн_сонгууль1=[[2024 он|2024 оны]] 11 сарын 30 |бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ=270px |бүтэц_бүрэлдэхүүн1=Althing_2019.svg |гишүүний_тоо=63 |нам2= |дарга2= |дарга_эсвэл2=Парламентын дарга |хэдэн_танхимтай=Нэг танхим |сүлд_зураг= |одоогийн_ээлжийн_нэр= }} '''Альтинг''' ([[Исланд хэл|исландаар]] ''Alþingi'') нь [[Исланд]] улсын үндэсний парламент бөгөөд тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага юм. Альтинг нь 930 онд байгуулагдсан түүхтэй бөгөөд дэлхийн хамгийн эртний парламентын байгууллагуудын нэг гэж тооцогддог.<ref name="eu-oldest">{{cite web |title=A short history of Alþingi – the oldest parliament in the world |url=http://europa.eu/youth/is/article/61/4215_en |website=europa.eu |publisher=The European Union |access-date=7 April 2017 }}</ref><ref name="cnbc-oldest">{{cite news |last1=Meredith |first1=Sam |title=World's oldest parliament poised for radical Pirates to takeover |url=https://www.cnbc.com/2016/10/28/worlds-oldest-parliament-poised-for-radical-pirates-to-takeover.html |access-date=7 April 2017 |work=CNBC |date=28 October 2016 }}</ref> Альтинг нь анх [[Þingvellir]] буюу Тингведлир хэмээх газарт байгуулагдсан. Тус чуулган нь эрт үед хууль тогтоох, маргаан шийдвэрлэх, улс орны нийтлэг асуудлыг хэлэлцэх үүрэгтэй байв. 1262–1264 оны хооронд Исланд Норвегийн хааны эрх мэдэлд орсон боловч Альтинг тодорхой хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлжээ. 1800 онд Альтингийг татан буулгасан боловч 1844 онд дахин байгуулж, 1845 оноос [[Рейкьявик]] хотод хуралдаж эхэлсэн байна.<ref>{{cite web |last1=Sigurðardóttir |first1=Heiða María |last2=Emilsson |first2=Páll Emil |title=Hvenær var Alþingi stofnað? |url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5268 |website=visindavefur.is |publisher=Vísindavefurinn |access-date=7 April 2017 }}</ref> Өнөөгийн парламентын ордон болох ''Alþingishúsið'' нь 1881 онд баригдсан. Тус барилга нь Рейкьявик хотын Аустюрвёллүр талбайд байрладаг бөгөөд Исландын улс төр, түүхийн чухал дурсгалт байгууламжийн нэг юм.<ref>{{cite news |title=ALÞINGISHÚSIÐ – ÁGRIP AF BYGGINGARSÖGU ÞESS |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3278359 |access-date=7 April 2017 |work=Morgunblaðið |date=24 April 1949 }}</ref> Исланд 1944 онд бүгд найрамдах улс болсноос хойш Альтинг нь тус улсын парламентын тогтолцооны үндсэн байгууллага болон ажиллаж байна. Парламент нь хууль батлах, улсын төсвийг хэлэлцэх, засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавих болон олон нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх үүрэгтэй. == Түүх == === Байгуулагдсан нь === Альтингийг 930 онд Исландын эртний суурьшигчид болон нутгийн удирдагчдын оролцоотойгоор Тингведлирт байгуулсан гэж үздэг. Тухайн үед Исланд төвлөрсөн хаант засаглалгүй байсан тул нийтлэг хууль, заншил, маргаан шийдвэрлэх асуудлыг чуулганаар хэлэлцдэг байжээ. Эртний Альтинг нь өнөөгийн парламенттай ижил бүтэцтэй байгаагүй. Харин хууль тогтоох, шүүхийн маргаан шийдвэрлэх болон улс орны нийтлэг асуудлыг зохицуулахад чиглэсэн чуулган байсан юм. === Норвеги болон Данийн эрх мэдлийн үе === XIII зуунд Исланд Норвегийн хааны эрх мэдэлд орсны дараа Альтингийн улс төрийн үүрэг өөрчлөгджээ. Дараа нь Исланд Данийн хаант улсын эрх мэдлийн хүрээнд орж, парламентын бие даасан байдал хязгаарлагдсан. 1800 онд Альтингийг татан буулгасан нь Исландын улс төрийн уламжлалт байгууллагын үйл ажиллагаанд томоохон өөрчлөлт авчирсан. === Сэргээн байгуулалт === 1843 онд Альтингийг сэргээн байгуулах шийдвэр гарч, 1844 онд сонгууль зохион байгуулжээ. Парламент 1845 онд Рейкьявик хотод дахин хуралдсан бөгөөд эхний үед Данийн хаанд зөвлөх үүрэгтэй байв.<ref>{{cite web |last1=Sigurðardóttir |first1=Heiða María |last2=Emilsson |first2=Páll Emil |title=Hvenær var Alþingi stofnað? |url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5268 |website=Vísindavefurinn |access-date=7 April 2017 }}</ref> 1874 онд Исланд өөрийн үндсэн хуулийг баталж, Альтингийн хууль тогтоох эрх мэдэл өргөжсөн. 1918 онд Исланд тусгаар тогтносон улс болсон бөгөөд 1944 оны 6 сарын 17-нд бүгд найрамдах улс болсноор Альтинг өнөөгийн парламентын үндсэн үүргийг хэрэгжүүлэх болсон. == Бүтэц, бүрэлдэхүүн == Альтинг нь нэг танхимтай парламент бөгөөд нийт 63 гишүүнтэй. Парламентын гишүүд дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог боловч парламент хугацаанаасаа өмнө тарах боломжтой. Исландын парламентын сонгууль нь пропорционал төлөөллийн тогтолцоонд тулгуурладаг. Улс төрийн намууд сонгуулийн тойрог бүрд нэр дэвшигчдийн жагсаалт гаргаж, сонгогчдын саналын дагуу парламентын суудлыг хуваарилдаг.<ref>{{cite web |last1=Álvarez-Rivera |first1=Manuel |title=Election Resources on the Internet: Elections to the Icelandic Althing (Parliament) |url=http://www.electionresources.org/is/ |website=electionresources.org |publisher=Election Resources |access-date=10 April 2017 }}</ref> Парламентын дарга нь хуралдааныг удирдах, хэлэлцүүлгийн дэгийг сахиулах, парламентын өдөр тутмын үйл ажиллагааг зохицуулах үүрэгтэй. === Улс төрийн намууд === Альтингт олон улс төрийн нам төлөөлөлтэй байдаг. Намууд эдийн засаг, нийгмийн бодлого, байгаль орчин, эрүүл мэнд, боловсрол болон гадаад харилцааны асуудлаар өөр өөр байр суурь илэрхийлдэг. Сонгуулийн дараа парламентын олонхын дэмжлэг авахын тулд намууд эвсэл байгуулж, засгийн газар бүрдүүлж болно. Парламент дахь суудлын хуваарилалт нь сонгуулийн үр дүн болон парламентын бүрэн эрхийн хугацаанд гарсан өөрчлөлтөөс хамаардаг. ''Althing_2019.svg'' зураг нь 2019 оны парламентын бүтцийг харуулсан түүхэн зураг бөгөөд өнөөгийн суудлын хуваарилалтыг шууд илэрхийлэхгүй. == Парламентын чиг үүрэг == === Хууль тогтоох === Альтинг нь шинэ хууль батлах, хүчин төгөлдөр хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах, хууль хүчингүй болгох эрхтэй. Хуулийн төслийг хэлэлцүүлж, холбогдох хороодын санал, дүгнэлтэд үндэслэн шийдвэр гаргадаг. === Улсын төсөв === Парламент улсын төсөв болон төрийн санхүүжилттэй холбоотой асуудлыг хэлэлцэж, баталдаг. Төсвийн шийдвэр нь боловсрол, эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал, дэд бүтэц болон бусад төрийн үйлчилгээний санхүүжилтэд нөлөөлдөг. === Засгийн газрын хяналт === Альтинг нь засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавих, сайд нараас тайлбар авах, бодлогын хэрэгжилтийг хэлэлцэх эрхтэй. Парламентын гишүүд засгийн газрын шийдвэр болон төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагааны талаар асуулт тавьж, хэлэлцүүлэг өрнүүлдэг. == Эмэгтэйчүүдийн төлөөлөл == Исландын эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоо XX зууны эхэн үеэс өргөжсөн. Эмэгтэйчүүд парламентын сонгуульд оролцох эрхтэй болсны дараа 1922 онд Ингибьёрг Х. Бьярнасон Альтингийн анхны эмэгтэй гишүүн болсон. Эмэгтэйчүүдийн парламент дахь төлөөлөл нэмэгдэхийн хэрээр жендэрийн тэгш байдал, гэр бүлийн бодлого, хөдөлмөр эрхлэлт болон нийгмийн хамгааллын асуудал парламентын хэлэлцүүлэгт чухал байр суурь эзлэх болсон. == Исландын улс төр дэх ач холбогдол == Альтинг нь Исландын ардчилсан тогтолцооны үндсэн байгууллагуудын нэг юм. Тус парламент нь иргэдийн улс төрийн оролцоог хангах, төрийн бодлогыг хэлэлцэх, хууль тогтоомжийг батлах болон засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавихад чухал үүрэгтэй. 930 оноос эхэлсэн түүхэн уламжлал нь Исландын үндэсний өв, улс төрийн соёлын нэг хэсэг болсон. Гэхдээ эртний Альтингийн бүтэц, эрх мэдэл нь өнөөгийн парламентын тогтолцооноос ялгаатай байсныг анхаарах хэрэгтэй. == Мөн үзэх == [[Исланд]] [[Исландын улс төр]] [[Исландын Ерөнхийлөгч]] [[Исландын Ерөнхий сайд]] [[Тингведлир]] [[Парламентын засаглалын систем]] == Эх сурвалжууд == {{reflist}} i9qhoggjqlxqcy72sqfxhtgomuo45ac 0 137355 874254 835629 2026-10-26T09:57:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 874254 wikitext text/x-wiki [[Файл:Moscow RailwaysCommissariat 005 1101.jpg|thumb|Москва хот дахь Төв байр]] '''"Оросын төмөр зам" холдинг''' товч. '''РЖД''' (бүтэн нэр - "Оросын төмөр зам" нээлттэй хувьцаат компани ("Оросын төмөр зам" ХК, [[Орос хэл|орос.]] ''Открытое акционерное общество '''«Росси́йские желе́зные доро́ги»''' ('''ОАО «РЖД»''''')) -Оросын төрийн өмчит босоо удирдлгатай нэгдмэл компани, нийтийн хэрэглээний дэд бүтцийг эзэмшигч, Оросын төмөр замын сүлжээний хамгийн том тээвэрлэгч юм. 2003 онд ОХУ-ын Төмөр замын яамны үндсэн дээр байгуулагдсан тус компанийн хувьцааны 100 хувь нь ОХУ-д харьяалагддаг бөгөөд 2003 оны 2-р сарын 27-ны өдрийн 29-ФЗ "Удирдлага, захиран зарцуулах онцлогийн тухай" Холбооны хуулийн дагуу ОХУ-ын Засгийн газар "Оросын төмөр зам" ХК-ийн хувьцаа эзэмшигчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэг. Төв байр нь Москва хотод байралдаг. ОХУ-ын хамгийн том ажил олгогч бөгөөд 2022 оны байдлаар тус компанид 701 мянган хүн ажиллаж байжээ. "Оросын төмөр зам" ХК нь ОХУ-ын нийт 89 субьектын 77-д тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг. 2019 онд тус компани 1.2 тэрбум зорчигч, 1.28 тэрбум тонн ачаа тээвэрлэжээ. 2017 онд Оросын төмөр замын Оросын ДНБ-д оруулсан хувь нэмэр 1.4% байна. Оросын төмөр замын Оросын хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 3%, тээврийн хөрөнгө оруулалтад 13% байна. "Оросын төмөр зам" ХК нь Оросын бүх тээврийн системийн зорчигч эргэлтийн 27 % гаруй, ачаа эргэлтийн 45 % гаруй (дамжуулах хоолойн тээврээс бусад - 87%) эзэлдэг. Бүтээгдэхүүний борлуулалтаас олсон орлогын хувьд "Оросын төмөр зам" ХК 2019 онд Оросын хамгийн том компаниудын эрэмбээр 5-р байрыг эзэлж байна. Компанийн ерөнхий захирал [[Олег Белозёров]] (2017 оны 11-р сарын 18-наас, үүнээс өмнө, 2015 оны 8-р сарын 20-ноос - ерөнхийлөгч, 2021 оны 3-р сард 5 жилийн хугацаагаар дахин томилогдсон). == Үндсэн үзүүлэлт == "Оросын төмөр зам" нээлттэй хувьцаат компани нь Оросын стратегийн ач холбогдолтой орчин үеийн тээвэр, логистикийн цогцолбор юм. Тус компани нь ОХУ-ын эдийн засгийн нэгдсэн тогтолцооны хамгийн чухал холбоос бөгөөд аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжүүдийн эдийн засгийн тасралтгүй үйл ажиллагааг хангахаас гадна олон сая иргэдийг хямд үнээр тээвэрлэдэг байна. "Оросын төмөр зам" ХК-ийн үүсгэн байгуулагч, цорын ганц хувьцаа эзэмшигч нь Оросын Холбооны Улс юм. ОХУ-ын нэрийн өмнөөс хувьцаа эзэмшигчийн бүрэн эрхийг ОХУ-ын Засгийн газар хэрэгжүүлдэг. Төрийн өмчийн 987 төмөр замын тээврийн байгууллагын хөрөнгийг "Оросын төмөр зам" ХК-ийн дүрмийн санд оруулж үүсгэх замаар хувьцаат компанийн өмчийг бүрэлдүүлж авсан юм. === Техникийн үзүүлэлт === {| class="wikitable" |Ашиглаж байгаа төмөр замын урт |85,3 мянган км |- |Цахилгаанжуулсан замын урт |43,4 мянган км |} === Захиралуудын Зөвлөлийн дарга нар === * Христенко Виктор Борисович (2003 —2004); * Жуков Александр Дмитриевич (2004 —2011); * Андросов Кирилл Геннадьевич (2011 —2015); * [[Аркадий Дворкович|Дворкович Аркадий Владимирович]] (2015 —2018); * Акимов Максим Алексеевич (2018 — 2020); * [[Андрей Белоусов|Белоусов Андрей Рэмович]] (2020 — 2024). * Савельев Виталий Геннадьевич (2024 оны 6-р сарын 7-ноос ). === Ерөнхийлөгч нар === * Фадеев Геннадий Матвеевич (2003.09.23—2005.06.14); * [[Владимир Якунин|Якунин Владимир Иванович]] (2005.06.24—2015.08.20); * [[Олег Белозёров|Белозёров Олег Валентинович]] (2015.08.20— өнөө үе). '''Холбоос:''' * [[Байгал-Амарын төмөр зам]] * [[Транс-Сибирийн төмөр зам|Танссибирийн төмөр зам]] [[Ангилал:Оросын төмөр зам| ]] [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Москвагийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Оросын төрийн өмчит компани]] [[Ангилал:Төрийн өмчит төмөр замын компани]] [[Ангилал:2003 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Оросын төмөр замын компани]] [[Ангилал:Оросын брэнд]] [[Ангилал:АНУ-ын сангийн яамны хоригт өртсөн Оросын байгууллага]] 8lvss8kpc6afb0rdvolmkp0j80kk0mw 0 139113 874237 813672 2026-10-26T08:01:04Z Tuuguldr 108554 Нийтлэлийг өргөтгөв: түүх, үйлдвэрлэл, гэрчилгээ, нийгмийн хариуцлага хэсэг нэмэв 874237 wikitext text/x-wiki '''Эрдэнэт хивс''' ХХК нь Орхон аймгийн Эрдэнэт хотод байрладаг, цэвэр хонины ноосон хивс болон хивсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг Монголын компани юм. 2014 оноос хойш "Натурал Текстайл Групп" ХХК-ийн бүрэлдэхүүнд багтдаг. == Түүх == * '''1978''' — Хонины ноосыг ашиглан хөнгөн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх зорилгоор "Хивсний комбинат"-ын суурийг тавьсан. * '''1981''' — Эрдэнэтийн хивсний комбинатын эхний ээлж ашиглалтад орж, Герман, Япон, Польш, Орос зэрэг орны тоног төхөөрөмжөөр анхны хивсээ нэхсэн. * '''1983''' — 1 сая м² хивс үйлдвэрлэсэн. * '''1984''' — Комбинатын 2-р ээлжийг ашиглалтад хүлээн авсан. * '''1992''' — БНМАУ-ын "Аж ахуйн нэгжийн тухай" хуулийн дагуу "Эрдэнэт хивс" ХК болсон. * '''1994''' — "Угалз" үйлдвэрийг ашиглалтад оруулсан. * '''1999''' — Монголын хөрөнгийн биржээр компанийн нийт хувьцааны 38 хувийг борлуулж, дийлэнх хувийг "Номин Холдинг" ХК эзэмшсэн. Үүнээс хойш тоног төхөөрөмжөө шинэчилж, маркетинг, менежментийн шинэ арга барил нэвтрүүлсэн. * '''2007''' — "Шинэчлэл 2010" хөтөлбөрийн хүрээнд Textima-4315 нэхэх машинууд болон Германд үйлдвэрлэсэн 4 метр өргөнтэй хивс гүйцэтгэн боловсруулах иж бүрэн шугам суурилуулсан. * '''2008''' — Woolmark, Woolmark Blend тэмдгийг 100% ноосон хивсэндээ авсан Монголын анхны компани болсон. * '''2010''' — Германд үйлдвэрлэсэн СТМ-640 нэхэх машин суурилуулж, "Хүннү" брэндийн хивс үйлдвэрлэж эхэлсэн. Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэрээр "Эрдэнэт хивс" ХХК болсон. * '''2011''' — ISO 9001:2000 / MNS ISO 9001:2000 чанарын удирдлагын стандартыг нэвтрүүлсэн Монголын хоёр дахь байгууллага болсон. * '''2014''' — Засгийн газрын "Чингис бонд"-ын санхүүжилтээр Бельгид үйлдвэрлэсэн UCI-03 нэхэх машин суурилуулж, "Аттила" брэндийн өндөр нягтралтай хивс үйлдвэрлэж эхэлсэн. * '''2015''' — Бельгид үйлдвэрлэсэн "Аксминстер MAX-91" нэхэх машин суурилуулж, "Юникарпет" брэндийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлж эхэлсэн. * '''2017''' — Үйлдвэрийн дэргэд 1 150 м² оффисын барилга ашиглалтад оруулсан. * '''2021''' — Албан ёсны онлайн дэлгүүр (erdenetmall.mn) нээсэн. * '''2023''' — Хялгас ялгах 2-р шугам ашиглалтад орсон. * '''2024''' — Эрдэнэт дэх үйлдвэрийн дэлгүүрээ шинэчилж, орон нутаг дахь хамгийн том буюу 700 м² хивсний дэлгүүр нээсэн. * '''2026''' — "Landmark Hotel" болон "Bugat Lodge"-ийг нэгтгэсэн "Nomadia Hotels & Resorts" ХХК байгуулагдаж, "Bugat Lodge" амралтын газар бүрэн шинэчлэгдсэн. Мөн компани байгуулагдсаны 45 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн. == Үйлдвэрлэл == Үйлдвэр нь 46 074 м² ашигтай талбайтай бөгөөд групп компани нийт 650 гаруй ажилтантай. Жилд 1.2–1.5 сая м² хивс, хивсэн бүтээгдэхүүн, 4 400 тонн угаасан ноос, 2 000 тонн утас, мөн эсгий гутал, шаахай, эсгий гудас, барилгын дулаалгын материал үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. Хивс нэхэх үндсэн тоног төхөөрөмж: * Бельгийн Van de Wiele фирмийн UCI03 (5 м өргөн, 8 өнгө) — "Аттила" брэнд * Van de Wiele MAX91 (4 м өргөн, 16 өнгө) — "Unicarpet" брэнд * СТМ-640 (4 м өргөн, 8 өнгө), 5 ширхэг — "Хүннү" брэнд * Textima 4310–4315 (3 м өргөн, 5 өнгө), 8 ширхэг — "Эрдэнэт", "Одод" брэнд Компани "Аттила", "Хүннү", "Чингис", "Эрдэнэт", "Unicarpet", "Одод" брэндийн хивс үйлдвэрлэдэг бөгөөд 3 000 гаруй хивсний загвар оюуны өмчөөр хамгаалагдсан. Дотоодын хивсний зах зээлийн 80 гаруй хувийг хангаж, бүтээгдэхүүнээ Их Британи, АНУ, Австрали, Герман, Испани, Итали, ОХУ, Хятад, Швед, Япон, Турк, Энэтхэг зэрэг 20 гаруй орон руу экспортолдог. == Гэрчилгээ == "Эрдэнэт хивс" нь 2008 онд Woolmark, Woolmark Blend тэмдгийг эзэмшсэн Монголын анхны үйлдвэрлэгч болж, 2011 онд ISO 9001 стандартыг нэвтрүүлсэн Монголын хоёр дахь байгууллага болсон. 2025 онд MNS 6926:2021 "Текстилийн тогтвортой үйлдвэрлэл" стандартыг хэрэгжүүлж, "Монголын хаан ширхэгт" MNS 6809:2019 гэрчилгээ болон Тогтвортой ноос, ноолуурын эвсэл (SFA)-ийн гишүүнчлэлийн гэрчилгээ авсан. Мөн 2010 онд будаагүй ноолууран болон тэмээний ноосон бүтээгдэхүүнүүд нь Oeko-Tex Standard 100 тэмдэг эзэмших эрхтэй болсон. == Нийгмийн хариуцлага == 2022–2024 онд Эрдэнэт хотын цэцэрлэгт хүрээлэн, төмөр замын орчимд 8 төрлийн 4 400 гаруй мод, бут тарьсан. == Холбоотой хуудас == * [[Эрдэнэт]] == Гадаад холбоос == * [https://www.erdenetmall.mn erdenetmall.mn] — албан ёсны онлайн дэлгүүр 6aygow8i8wrbmj6w9vzjdptclmyh02g 874240 874237 2026-10-26T08:10:53Z Tuuguldr 108554 Үйлдвэрийн болон 1984 оны нээлтийн зураг нэмэв 874240 wikitext text/x-wiki [[Файл:Эрдэнэт хивсний үйлдвэр.jpg|thumb|300px|Эрдэнэт хивсний үйлдвэр, 2011 он]] '''Эрдэнэт хивс''' ХХК нь Орхон аймгийн Эрдэнэт хотод байрладаг, цэвэр хонины ноосон хивс болон хивсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг Монголын компани юм. 2014 оноос хойш "Натурал Текстайл Групп" ХХК-ийн бүрэлдэхүүнд багтдаг. == Түүх == [[Файл:Комбинатын 2-р ээлж ашиглалтанд орж буй.jpg|thumb|250px|Эрдэнэтийн хивсний комбинатын 2-р ээлжийг ашиглалтад хүлээн авах ёслол, 1984 он]] * '''1978''' — Хонины ноосыг ашиглан хөнгөн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх зорилгоор "Хивсний комбинат"-ын суурийг тавьсан. * '''1981''' — Эрдэнэтийн хивсний комбинатын эхний ээлж ашиглалтад орж, Герман, Япон, Польш, Орос зэрэг орны тоног төхөөрөмжөөр анхны хивсээ нэхсэн. * '''1983''' — 1 сая м² хивс үйлдвэрлэсэн. * '''1984''' — Комбинатын 2-р ээлжийг ашиглалтад хүлээн авсан. * '''1992''' — БНМАУ-ын "Аж ахуйн нэгжийн тухай" хуулийн дагуу "Эрдэнэт хивс" ХК болсон. * '''1994''' — "Угалз" үйлдвэрийг ашиглалтад оруулсан. * '''1999''' — Монголын хөрөнгийн биржээр компанийн нийт хувьцааны 38 хувийг борлуулж, дийлэнх хувийг "Номин Холдинг" ХК эзэмшсэн. Үүнээс хойш тоног төхөөрөмжөө шинэчилж, маркетинг, менежментийн шинэ арга барил нэвтрүүлсэн. * '''2007''' — "Шинэчлэл 2010" хөтөлбөрийн хүрээнд Textima-4315 нэхэх машинууд болон Германд үйлдвэрлэсэн 4 метр өргөнтэй хивс гүйцэтгэн боловсруулах иж бүрэн шугам суурилуулсан. * '''2008''' — Woolmark, Woolmark Blend тэмдгийг 100% ноосон хивсэндээ авсан Монголын анхны компани болсон. * '''2010''' — Германд үйлдвэрлэсэн СТМ-640 нэхэх машин суурилуулж, "Хүннү" брэндийн хивс үйлдвэрлэж эхэлсэн. Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэрээр "Эрдэнэт хивс" ХХК болсон. * '''2011''' — ISO 9001:2000 / MNS ISO 9001:2000 чанарын удирдлагын стандартыг нэвтрүүлсэн Монголын хоёр дахь байгууллага болсон. * '''2014''' — Засгийн газрын "Чингис бонд"-ын санхүүжилтээр Бельгид үйлдвэрлэсэн UCI-03 нэхэх машин суурилуулж, "Аттила" брэндийн өндөр нягтралтай хивс үйлдвэрлэж эхэлсэн. * '''2015''' — Бельгид үйлдвэрлэсэн "Аксминстер MAX-91" нэхэх машин суурилуулж, "Юникарпет" брэндийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлж эхэлсэн. * '''2017''' — Үйлдвэрийн дэргэд 1 150 м² оффисын барилга ашиглалтад оруулсан. * '''2021''' — Албан ёсны онлайн дэлгүүр (erdenetmall.mn) нээсэн. * '''2023''' — Хялгас ялгах 2-р шугам ашиглалтад орсон. * '''2024''' — Эрдэнэт дэх үйлдвэрийн дэлгүүрээ шинэчилж, орон нутаг дахь хамгийн том буюу 700 м² хивсний дэлгүүр нээсэн. * '''2026''' — "Landmark Hotel" болон "Bugat Lodge"-ийг нэгтгэсэн "Nomadia Hotels & Resorts" ХХК байгуулагдаж, "Bugat Lodge" амралтын газар бүрэн шинэчлэгдсэн. Мөн компани байгуулагдсаны 45 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн. == Үйлдвэрлэл == Үйлдвэр нь 46 074 м² ашигтай талбайтай бөгөөд групп компани нийт 650 гаруй ажилтантай. Жилд 1.2–1.5 сая м² хивс, хивсэн бүтээгдэхүүн, 4 400 тонн угаасан ноос, 2 000 тонн утас, мөн эсгий гутал, шаахай, эсгий гудас, барилгын дулаалгын материал үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. Хивс нэхэх үндсэн тоног төхөөрөмж: * Бельгийн Van de Wiele фирмийн UCI03 (5 м өргөн, 8 өнгө) — "Аттила" брэнд * Van de Wiele MAX91 (4 м өргөн, 16 өнгө) — "Unicarpet" брэнд * СТМ-640 (4 м өргөн, 8 өнгө), 5 ширхэг — "Хүннү" брэнд * Textima 4310–4315 (3 м өргөн, 5 өнгө), 8 ширхэг — "Эрдэнэт", "Одод" брэнд Компани "Аттила", "Хүннү", "Чингис", "Эрдэнэт", "Unicarpet", "Одод" брэндийн хивс үйлдвэрлэдэг бөгөөд 3 000 гаруй хивсний загвар оюуны өмчөөр хамгаалагдсан. Дотоодын хивсний зах зээлийн 80 гаруй хувийг хангаж, бүтээгдэхүүнээ Их Британи, АНУ, Австрали, Герман, Испани, Итали, ОХУ, Хятад, Швед, Япон, Турк, Энэтхэг зэрэг 20 гаруй орон руу экспортолдог. == Гэрчилгээ == "Эрдэнэт хивс" нь 2008 онд Woolmark, Woolmark Blend тэмдгийг эзэмшсэн Монголын анхны үйлдвэрлэгч болж, 2011 онд ISO 9001 стандартыг нэвтрүүлсэн Монголын хоёр дахь байгууллага болсон. 2025 онд MNS 6926:2021 "Текстилийн тогтвортой үйлдвэрлэл" стандартыг хэрэгжүүлж, "Монголын хаан ширхэгт" MNS 6809:2019 гэрчилгээ болон Тогтвортой ноос, ноолуурын эвсэл (SFA)-ийн гишүүнчлэлийн гэрчилгээ авсан. Мөн 2010 онд будаагүй ноолууран болон тэмээний ноосон бүтээгдэхүүнүүд нь Oeko-Tex Standard 100 тэмдэг эзэмших эрхтэй болсон. == Нийгмийн хариуцлага == 2022–2024 онд Эрдэнэт хотын цэцэрлэгт хүрээлэн, төмөр замын орчимд 8 төрлийн 4 400 гаруй мод, бут тарьсан. == Холбоотой хуудас == * [[Эрдэнэт]] == Гадаад холбоос == * [https://www.erdenetmall.mn erdenetmall.mn] — албан ёсны онлайн дэлгүүр 6f42q1mm7rqk2g6cirxzyrvpmbizuw1 874241 874240 2026-10-26T08:20:38Z Tuuguldr 108554 Хивсний үйлдвэрийн зургийн цомог нэмэв 874241 wikitext text/x-wiki [[Файл:Эрдэнэт хивсний үйлдвэр.jpg|thumb|300px|Эрдэнэт хивсний үйлдвэр, 2011 он]] '''Эрдэнэт хивс''' ХХК нь Орхон аймгийн Эрдэнэт хотод байрладаг, цэвэр хонины ноосон хивс болон хивсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг Монголын компани юм. 2014 оноос хойш "Натурал Текстайл Групп" ХХК-ийн бүрэлдэхүүнд багтдаг. == Түүх == [[Файл:Комбинатын 2-р ээлж ашиглалтанд орж буй.jpg|thumb|250px|Эрдэнэтийн хивсний комбинатын 2-р ээлжийг ашиглалтад хүлээн авах ёслол, 1984 он]] * '''1978''' — Хонины ноосыг ашиглан хөнгөн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх зорилгоор "Хивсний комбинат"-ын суурийг тавьсан. * '''1981''' — Эрдэнэтийн хивсний комбинатын эхний ээлж ашиглалтад орж, Герман, Япон, Польш, Орос зэрэг орны тоног төхөөрөмжөөр анхны хивсээ нэхсэн. * '''1983''' — 1 сая м² хивс үйлдвэрлэсэн. * '''1984''' — Комбинатын 2-р ээлжийг ашиглалтад хүлээн авсан. * '''1992''' — БНМАУ-ын "Аж ахуйн нэгжийн тухай" хуулийн дагуу "Эрдэнэт хивс" ХК болсон. * '''1994''' — "Угалз" үйлдвэрийг ашиглалтад оруулсан. * '''1999''' — Монголын хөрөнгийн биржээр компанийн нийт хувьцааны 38 хувийг борлуулж, дийлэнх хувийг "Номин Холдинг" ХК эзэмшсэн. Үүнээс хойш тоног төхөөрөмжөө шинэчилж, маркетинг, менежментийн шинэ арга барил нэвтрүүлсэн. * '''2007''' — "Шинэчлэл 2010" хөтөлбөрийн хүрээнд Textima-4315 нэхэх машинууд болон Германд үйлдвэрлэсэн 4 метр өргөнтэй хивс гүйцэтгэн боловсруулах иж бүрэн шугам суурилуулсан. * '''2008''' — Woolmark, Woolmark Blend тэмдгийг 100% ноосон хивсэндээ авсан Монголын анхны компани болсон. * '''2010''' — Германд үйлдвэрлэсэн СТМ-640 нэхэх машин суурилуулж, "Хүннү" брэндийн хивс үйлдвэрлэж эхэлсэн. Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэрээр "Эрдэнэт хивс" ХХК болсон. * '''2011''' — ISO 9001:2000 / MNS ISO 9001:2000 чанарын удирдлагын стандартыг нэвтрүүлсэн Монголын хоёр дахь байгууллага болсон. * '''2014''' — Засгийн газрын "Чингис бонд"-ын санхүүжилтээр Бельгид үйлдвэрлэсэн UCI-03 нэхэх машин суурилуулж, "Аттила" брэндийн өндөр нягтралтай хивс үйлдвэрлэж эхэлсэн. * '''2015''' — Бельгид үйлдвэрлэсэн "Аксминстер MAX-91" нэхэх машин суурилуулж, "Юникарпет" брэндийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлж эхэлсэн. * '''2017''' — Үйлдвэрийн дэргэд 1 150 м² оффисын барилга ашиглалтад оруулсан. * '''2021''' — Албан ёсны онлайн дэлгүүр (erdenetmall.mn) нээсэн. * '''2023''' — Хялгас ялгах 2-р шугам ашиглалтад орсон. * '''2024''' — Эрдэнэт дэх үйлдвэрийн дэлгүүрээ шинэчилж, орон нутаг дахь хамгийн том буюу 700 м² хивсний дэлгүүр нээсэн. * '''2026''' — "Landmark Hotel" болон "Bugat Lodge"-ийг нэгтгэсэн "Nomadia Hotels & Resorts" ХХК байгуулагдаж, "Bugat Lodge" амралтын газар бүрэн шинэчлэгдсэн. Мөн компани байгуулагдсаны 45 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн. == Үйлдвэрлэл == Үйлдвэр нь 46 074 м² ашигтай талбайтай бөгөөд групп компани нийт 650 гаруй ажилтантай. Жилд 1.2–1.5 сая м² хивс, хивсэн бүтээгдэхүүн, 4 400 тонн угаасан ноос, 2 000 тонн утас, мөн эсгий гутал, шаахай, эсгий гудас, барилгын дулаалгын материал үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. Хивс нэхэх үндсэн тоног төхөөрөмж: * Бельгийн Van de Wiele фирмийн UCI03 (5 м өргөн, 8 өнгө) — "Аттила" брэнд * Van de Wiele MAX91 (4 м өргөн, 16 өнгө) — "Unicarpet" брэнд * СТМ-640 (4 м өргөн, 8 өнгө), 5 ширхэг — "Хүннү" брэнд * Textima 4310–4315 (3 м өргөн, 5 өнгө), 8 ширхэг — "Эрдэнэт", "Одод" брэнд Компани "Аттила", "Хүннү", "Чингис", "Эрдэнэт", "Unicarpet", "Одод" брэндийн хивс үйлдвэрлэдэг бөгөөд 3 000 гаруй хивсний загвар оюуны өмчөөр хамгаалагдсан. Дотоодын хивсний зах зээлийн 80 гаруй хувийг хангаж, бүтээгдэхүүнээ Их Британи, АНУ, Австрали, Герман, Испани, Итали, ОХУ, Хятад, Швед, Япон, Турк, Энэтхэг зэрэг 20 гаруй орон руу экспортолдог. == Гэрчилгээ == "Эрдэнэт хивс" нь 2008 онд Woolmark, Woolmark Blend тэмдгийг эзэмшсэн Монголын анхны үйлдвэрлэгч болж, 2011 онд ISO 9001 стандартыг нэвтрүүлсэн Монголын хоёр дахь байгууллага болсон. 2025 онд MNS 6926:2021 "Текстилийн тогтвортой үйлдвэрлэл" стандартыг хэрэгжүүлж, "Монголын хаан ширхэгт" MNS 6809:2019 гэрчилгээ болон Тогтвортой ноос, ноолуурын эвсэл (SFA)-ийн гишүүнчлэлийн гэрчилгээ авсан. Мөн 2010 онд будаагүй ноолууран болон тэмээний ноосон бүтээгдэхүүнүүд нь Oeko-Tex Standard 100 тэмдэг эзэмших эрхтэй болсон. == Нийгмийн хариуцлага == 2022–2024 онд Эрдэнэт хотын цэцэрлэгт хүрээлэн, төмөр замын орчимд 8 төрлийн 4 400 гаруй мод, бут тарьсан. == Хивсний үйлдвэрийн зураг == <gallery mode="packed" heights="160"> Файл:Хивс нэхэх цех.jpg|Хивс нэхэх цех Файл:Хивс нэхэх.jpg|Хивс нэхэх цехийн танхим Файл:Van de Wiele UCI нэхэх машин.jpg|Van de Wiele UCI нэхэх машин Файл:Ангилах цех.jpg|Ноос ангилах цех Файл:Ноос угаах.jpg|Ноос угаах машин Файл:Ноос туузлах.jpg|Ноос туузлах цех Файл:Ээрэх машин.jpg|Утас ээрэх машин Файл:Утас ороох.jpg|Утас ороох машин Файл:Утасны агуулах.jpg|Утасны агуулах </gallery> == Холбоотой хуудас == * [[Эрдэнэт]] == Гадаад холбоос == * [https://www.erdenetmall.mn erdenetmall.mn] — албан ёсны онлайн дэлгүүр 007bx8za7diwvi2dpuealck4frmczmq 0 139644 874238 859191 2026-10-26T08:07:16Z Egzs 88168 Инфобокс янзлав 874238 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Сүү ХК | logo = Logo-suu-for-web (1).png | company_type = [[Хувьцаат компани]] | traded_as = SUU | foundation = 1985 оны 12 сарын 01 | location = 29-р хороо, [[Сонгинохайрхан]], [[Улаанбаатар]] | products = [[Сүү]], [[сүүн бүтээгдэхүүн]] | owner = [[Давгадоржийн Ганбаатар]]<br>(Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга)<br>[[Булганы Гантулга]] (Гүйцэтгэх захирал) | num_employees = 720+ | website = {{URL|www.suu.mn}} | area_served = [[Монгол]] }} '''Сүү ХК''' нь [[Монгол|Монголын]] [[сүү]], [[Сүүн бүтээгдэхүүн|сүүн бүтээгдэхүүний]] хувьцаат компани юм. Уг компани нь үйлдвэрлэл, худалдааны чиглэлд 720 гаруй ажилтан, албан хаагчтай хоногт 130-200 тонн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн боловсруулах хүчин чадалтайгаар 70 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн 4,200 цэгт хүрч зах зээлд нийлүүлж байна. Орчин үеийн сүүний чанар, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр малчдыг хоршоожуулах хөтөлбөр хэрэгжүүлж, өнөөдрийн байдлаар 29 сүү бэлтгэлийн хоршоо тогтвортой үйл ажиллагаагаа ханган ажиллаж байна<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2023-01-02 |title=“СҮҮ” ХК 2022 онд сүү бэлтгэлийн 12 хоршоо байгуулж, малчдад 27.8 тэрбум төгрөгийн орлого оруулжээ |url=https://ikon.mn/n/2rdd |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>. Мөн сүү хувьцаат компани нь сүү бэлтгэл нэгдсэн системийг Улаанбаатар хот орчмын 350 км-ийн радиуст байрлах 6 аймгууд болох Төв, Дархан, Сэлэнгэ, Орхон, Хэнтий аймгуудын нийт 30 гаруй чиглэлийн 2,500 гаруй сүү бэлтгэн нийлүүлэгч, малчид фермерүүдээс жилийн 4 улирал тасралтгүй сүүгээ татан авч байна.<ref>{{Cite web |last=Zarig.mn |title=СҮҮ ХК ЖИЛД 18 САЯ ЛИТР СҮҮГ МАЛЧИН ӨРХӨӨС ГЭРЭЭГЭЭР АВДАГ БАЙНА |url=https://zarig.mn/3b3 |access-date=2025-04-21 |website=zarig.mn |language=en}}</ref> == Түүх == [[Файл:Suu JSC headquarters.jpg|thumb|270x270px|[[Улаанбаатар]] хот дахь Сүү ХК-ийн төв байр]] Монгол Улсын ууган үйлдвэр Сүү ХК нь 1958 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын техник, технологи дээр суурилан хоногт 30 тонн сүү боловсруулах хүчин чадалтайгаар нийслэлийн хүн амыг сүү, сүүн бүтээгдэхүүнээр хангах зорилгоор анх байгуулагдаж байсан түүхтэй. 1985 онд шинэ байршилд нүүж, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлт хийсэн. 1991 оноос [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] нийгэмд шилжих үеэр [[хувьцаат компани]] болсон бөгөөд 1997 онд Монголын хөрөнгийн биржид бүртгэгдсэн. == Үнэт зүйлс алсын хараа == Компанийн гол үйл ажиллагаа нь дотоодын зах зээлд болон олон улсын стандартын дагуу сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, борлуулах, хүн амыг эрүүл хүнсээр тогтвортой хангахад чиглэгддэг. Алсын хараа: МОНГОЛ СҮҮГЭЭР ДЭЛХИЙГ УНДААЛНА Эрхэм зорилго: УЛАМЖЛАН ИРСЭН СҮҮН СОЁЛЫГ ОРЧИН ҮЕИЙН ХЭРЭГЦЭЭНД НИЙЦҮҮЛЭН ТҮГЭЭНЭ Үнэт зүйлс: 68 ЖИЛИЙН ТУРШЛАГА ЭРҮҮЛ ХҮН АЮУЛГҮЙ АЖИЛЛАГАА ИТГЭЛ ДААСАН ЧАНАР ЧАДВАРЛАГ ХАМТ ОЛОН == Түүхэн товчоон == {| class="wikitable" !Он !Үйл явдал |- |'''1958''' |Сүүний үйлдвэр нэртэйгээр анх үүсгэн байгуулагдсан. |- |'''1985''' |Барилга, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэл хийж, шинэ үйлдвэр ашиглалтад оров. |- |'''1991''' |Төрийн өмч давамгайлсан хувьцаат компани болов |- |'''1997''' |Бүтэц, зохион байгуулалтын шинэчлэл хийж, 175 ажилтантайгаар, 20 гаруй нэр төрлийн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болсон байна. |- |'''2005''' |Бүрэн хувьчлагдаж, компанийн шинэчлэлийн эрин үе эхлэв |- |'''2009''' |Хоногт 200 тонн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүчин чадал бүхий аппаратны цехийг шинэчлэв. Хэнтий аймгийн Батширээт суманд сүү боловсруулах салбар үйлдвэр ашиглалтанд орж, нээлтээ хийв. |- |'''2011''' |ISO 9001:2008 батламжийг SAI GLOBAL байгууллагаас гардан авлаа. |- |'''2011''' |Орхон аймгийн Эрдэнэт хот дахь “Эрдэнэт Сүү Эко” ХХК-ийг ашиглалтанд оруулж, баруун бүсийн аймгуудыг сүү, сүүн бүтээгдэхүүнээр хангаж эхлэв. |- |'''2015''' |Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд голштейн үүлдрийн 300 үнээ бүхий “Макс-Агро” эрчимжсэн МАА-н цогцолбор ферм байгуулагдан, нээлтээ хийв |- |'''2016''' |Орчин үеийн дэвшилтэт технологи бүхий тетрапак асептик шугамыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлж, сүү ариутган савлах шугамыг шинэчлэн, элекстер савлагаатай сүү, тарагны үйлдвэрлэлийг автоматжуулах зэргээр техник технологийн томоохон шинэчлэлүүдийг хийв. |- |'''2017''' |Сүү ХК-ийн хувьцаагаар баталгаажсан, нийт 6 тэрбум төгрөгийн үнийн дүн бүхий “Сүү Бонд”-ыг арилжаалж, үйлдвэрлэлийн шинэ төрлийн савлагааны шугам нэвтрүүлэх хөрөнгө оруулалтыг татсан төдийгүй Монголын хөрөнгийн биржийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд, хамгийн өндөр дүнтэй бондыг нээлттэй зах зээл дээрээс амжилттай босгож чадлаа. |- |'''2018''' |Компанийн түүхт 60 жилийн ой тохиов |- |'''2024''' |СХД-ийн 29-р хороонд 1984 онд анхны шаваа тавьснаас хойш өмч хувьчлалаар оффисын барилгаа алдаж байсан бол 18 жилийн дараа эргүүлэн авч, шинэчлэн засварлаж шинэ оффистоо оров. |- |'''2024''' |Ажилчдын хүүхдүүдийн 120 ортой Мөрөөдлийн цэцэрлэг, фитнесс ашиглалтад оров. |} == Үйлдвэрлэл ба хүчин чадал == Компанийн сүү боловсруулах хүчин чадал өнөөдөр хоногт 130–200 тонн бөгөөд 70 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, улсын хэмжээнд 4,200 цэгт хүргэн нийлүүлдэг. 2024 онд нийт 28.9 сая литр сүү бэлтгэн авсан нь 68 жилийн түүхэн дэх хамгийн өндөр үзүүлэлт байлаа​. == Хөрөнгө оруулалт ба шинэчлэл == 2024 онд Сүү ХК нийт 13 томоохон төсөл хэрэгжүүлж, дэд бүтцээ хоёр дахин нэмэгдүүлэх '''Suu 2.0''' төслөө эхлүүлсэн. Үүнд: * Аммиакийн хөргөлтийн систем * Автомат CIP систем * Таргийн найрлага бэлтгэх автомат төхөөрөмж * Шинэ оффисын барилга * “Мөрөөдлийн цэцэрлэг” байгууламж == Бүтээгдэхүүн ба инноваци == Сүү ХК нь “HiFit”, “GoFit”, “ProFit” зэрэг пробиотикт баялаг бүтээгдэхүүнүүдийг Италийн '''Sacco Systems''' компанитай онцгой эрхийн гэрээний дагуу үйлдвэрлэж эхэлсэн<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2024-05-02 |title=Сүү ХК Итали улсын Sacco Systems ХХК-тай гурван төрлийн ашигтай бактерийн онцгой эрхийн гэрээг үзэглэлээ |url=https://ikon.mn/n/34xa |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>. Мөн “Suuper” хүүхдэд зориулсан сүү, “Амтлаг” хөлдөөсөн тараг, “Amore” зайрмаг зэрэг инновац шингээсэн шинэ төрлүүдийг зах зээлд нэвтрүүлээд байна​. == Нийгмийн хариуцлага ба Боловсролын дэмжлэг == Сүү ХК нь хөдөө орон нутгийн 2500 гаруй малчин, фермертэй хамтран ажиллахаас гадна: * 120 хүүхдийн “Мөрөөдлийн цэцэрлэг” байгуулсан<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=СҮҮ ХК-ийн шинэ оффис, Мөрөөдлийн цэцэрлэгийн нээлт боллоо |url=https://gogo.mn/r/xvn9j |access-date=2025-04-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> * Их, дээд сургуулийн оюутнуудад 100% сургалтын төлбөрийн тэтгэлэг олгодог.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2024-09-11 |title=ОЮУТНЫ 100% ТЭТГЭЛЭГТ ХӨТӨЛБӨР ЗАРЛАГДЛАА |url=https://ikon.mn/n/38fp |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * ХААИС, ШУТИС, МУИС зэрэг их дээд сургуулиудтай мэргэжлийн хамтын ажиллагаа явуулдаг. * Өсвөрийн шатарчдын тэмцээнийг жил бүр зохион байгуулладаг.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Сүү ХК өсвөрийн шатрын "СҮҮ 365" тэмцээнийг гурав дахь жилдээ зохион байгууллаа |url=https://gogo.mn/r/mw3dw |access-date=2025-04-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Санхүүгийн үзүүлэлтүүд == * 2024 онд борлуулалтын орлого: '''192.4 тэрбум ₮''' * Цэвэр ашиг: '''16 тэрбум ₮''' * Хувьцаа эзэмшигчдийн тоо: '''13,000 гаруй''' * 2024 оны ногдол ашиг: нийт '''4.8 тэрбум ₮'''-ийг тараасан​. * Бирж: Монголын хөрөнгийн бирж * Тикер: SUU * Арилжаанд оролцож буй нийт хувьцаа: '''344 сая ширхэг''' * Зах зээлийн үнэлгээ (2024 оны 12 сарын байдлаар): '''151.5 тэрбум ₮''' == Шагнал ба амжилт == * “Хүнсний манлай үйлдвэр” * “Оны шилдэг ААН” (Мөнгөн Меркури)<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-12-28 |title="СҮҮ" ХК 2022 оны шилдэг аж ахуйн нэгжээр шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/2r9a |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * “Топ 100 аж ахуйн нэгж”-т дахин нэрлэгдсэн<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2024-11-15 |title=ТАНИЛЦ: Монгол Улсын 2023 оны ТОП-100 ААН ба онцлох үзүүлэлтүүд |url=https://ikon.mn/n/3a5i |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * “Ард түмний хүнс – 2025” шагналын эзэн<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Сүү ХК-ийн шилдэг бүтээгдэхүүн “Аморе” зайрмаг “Ард түмний хүнс”-ээр өргөмжлөгдлөө |url=https://gogo.mn/r/323558?i= |access-date=2025-04-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Эх сурвалж == {{reflist}} ==Гадаад холбоос== {{commonscat}} * {{official website|https://www.suu.mn/}} {{DEFAULTSORT:Сүү ХК}} [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1985 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1958 онд байгуулагдсан|Сүүний үйлдвэр]] 91va1axngjsw0eoc455n8tmjsjif1do 874239 874238 2026-10-26T08:10:30Z Egzs 88168 874239 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Сүү ХК | logo = Logo-suu-for-web (1).png | company_type = [[Хувьцаат компани]] | traded_as = SUU | foundation = 1985 оны 12 сарын 01 | location = 29-р хороо, [[Сонгинохайрхан]], [[Улаанбаатар]] | products = [[Сүү]], [[сүүн бүтээгдэхүүн]] | owner = [[Давгадоржийн Ганбаатар]]<br>(Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга)<br>[[Булганы Гантулга]] (Гүйцэтгэх захирал) | num_employees = 720+ | website = {{URL|www.suu.mn}} | area_served = [[Монгол]] }} '''Сүү ХК''' нь [[Монгол|Монголын]] ууган компаниудын нэг бөгөөд тус улсын хамгийн том [[сүү]], [[Сүүн бүтээгдэхүүн|сүүн бүтээгдэхүүний]] үйлдвэрлэгч юм. Уг компани нь үйлдвэрлэл, худалдааны чиглэлд 720 гаруй ажилтан, албан хаагчтай хоногт 130-200 тонн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн боловсруулах хүчин чадалтайгаар 70 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн 4,200 цэгт хүрч зах зээлд нийлүүлж байна. Орчин үеийн сүүний чанар, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр малчдыг хоршоожуулах хөтөлбөр хэрэгжүүлж, өнөөдрийн байдлаар 29 сүү бэлтгэлийн хоршоо тогтвортой үйл ажиллагаагаа ханган ажиллаж байна<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2023-01-02 |title=“СҮҮ” ХК 2022 онд сүү бэлтгэлийн 12 хоршоо байгуулж, малчдад 27.8 тэрбум төгрөгийн орлого оруулжээ |url=https://ikon.mn/n/2rdd |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>. Мөн сүү хувьцаат компани нь сүү бэлтгэл нэгдсэн системийг Улаанбаатар хот орчмын 350 км-ийн радиуст байрлах 6 аймгууд болох Төв, Дархан, Сэлэнгэ, Орхон, Хэнтий аймгуудын нийт 30 гаруй чиглэлийн 2,500 гаруй сүү бэлтгэн нийлүүлэгч, малчид фермерүүдээс жилийн 4 улирал тасралтгүй сүүгээ татан авч байна.<ref>{{Cite web |last=Zarig.mn |title=СҮҮ ХК ЖИЛД 18 САЯ ЛИТР СҮҮГ МАЛЧИН ӨРХӨӨС ГЭРЭЭГЭЭР АВДАГ БАЙНА |url=https://zarig.mn/3b3 |access-date=2025-04-21 |website=zarig.mn |language=en}}</ref> == Түүх == [[Файл:Suu JSC headquarters.jpg|thumb|270x270px|[[Улаанбаатар]] хот дахь Сүү ХК-ийн төв байр]] Монгол Улсын ууган үйлдвэр Сүү ХК нь 1958 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын техник, технологи дээр суурилан хоногт 30 тонн сүү боловсруулах хүчин чадалтайгаар нийслэлийн хүн амыг сүү, сүүн бүтээгдэхүүнээр хангах зорилгоор анх байгуулагдаж байсан түүхтэй. 1985 онд шинэ байршилд нүүж, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлт хийсэн. 1991 оноос [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] нийгэмд шилжих үеэр [[хувьцаат компани]] болсон бөгөөд 1997 онд Монголын хөрөнгийн биржид бүртгэгдсэн. == Үнэт зүйлс алсын хараа == Компанийн гол үйл ажиллагаа нь дотоодын зах зээлд болон олон улсын стандартын дагуу сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, борлуулах, хүн амыг эрүүл хүнсээр тогтвортой хангахад чиглэгддэг. Алсын хараа: МОНГОЛ СҮҮГЭЭР ДЭЛХИЙГ УНДААЛНА Эрхэм зорилго: УЛАМЖЛАН ИРСЭН СҮҮН СОЁЛЫГ ОРЧИН ҮЕИЙН ХЭРЭГЦЭЭНД НИЙЦҮҮЛЭН ТҮГЭЭНЭ Үнэт зүйлс: 68 ЖИЛИЙН ТУРШЛАГА ЭРҮҮЛ ХҮН АЮУЛГҮЙ АЖИЛЛАГАА ИТГЭЛ ДААСАН ЧАНАР ЧАДВАРЛАГ ХАМТ ОЛОН == Түүхэн товчоон == {| class="wikitable" !Он !Үйл явдал |- |'''1958''' |Сүүний үйлдвэр нэртэйгээр анх үүсгэн байгуулагдсан. |- |'''1985''' |Барилга, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэл хийж, шинэ үйлдвэр ашиглалтад оров. |- |'''1991''' |Төрийн өмч давамгайлсан хувьцаат компани болов |- |'''1997''' |Бүтэц, зохион байгуулалтын шинэчлэл хийж, 175 ажилтантайгаар, 20 гаруй нэр төрлийн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болсон байна. |- |'''2005''' |Бүрэн хувьчлагдаж, компанийн шинэчлэлийн эрин үе эхлэв |- |'''2009''' |Хоногт 200 тонн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүчин чадал бүхий аппаратны цехийг шинэчлэв. Хэнтий аймгийн Батширээт суманд сүү боловсруулах салбар үйлдвэр ашиглалтанд орж, нээлтээ хийв. |- |'''2011''' |ISO 9001:2008 батламжийг SAI GLOBAL байгууллагаас гардан авлаа. |- |'''2011''' |Орхон аймгийн Эрдэнэт хот дахь “Эрдэнэт Сүү Эко” ХХК-ийг ашиглалтанд оруулж, баруун бүсийн аймгуудыг сүү, сүүн бүтээгдэхүүнээр хангаж эхлэв. |- |'''2015''' |Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд голштейн үүлдрийн 300 үнээ бүхий “Макс-Агро” эрчимжсэн МАА-н цогцолбор ферм байгуулагдан, нээлтээ хийв |- |'''2016''' |Орчин үеийн дэвшилтэт технологи бүхий тетрапак асептик шугамыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлж, сүү ариутган савлах шугамыг шинэчлэн, элекстер савлагаатай сүү, тарагны үйлдвэрлэлийг автоматжуулах зэргээр техник технологийн томоохон шинэчлэлүүдийг хийв. |- |'''2017''' |Сүү ХК-ийн хувьцаагаар баталгаажсан, нийт 6 тэрбум төгрөгийн үнийн дүн бүхий “Сүү Бонд”-ыг арилжаалж, үйлдвэрлэлийн шинэ төрлийн савлагааны шугам нэвтрүүлэх хөрөнгө оруулалтыг татсан төдийгүй Монголын хөрөнгийн биржийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд, хамгийн өндөр дүнтэй бондыг нээлттэй зах зээл дээрээс амжилттай босгож чадлаа. |- |'''2018''' |Компанийн түүхт 60 жилийн ой тохиов |- |'''2024''' |СХД-ийн 29-р хороонд 1984 онд анхны шаваа тавьснаас хойш өмч хувьчлалаар оффисын барилгаа алдаж байсан бол 18 жилийн дараа эргүүлэн авч, шинэчлэн засварлаж шинэ оффистоо оров. |- |'''2024''' |Ажилчдын хүүхдүүдийн 120 ортой Мөрөөдлийн цэцэрлэг, фитнесс ашиглалтад оров. |} == Үйлдвэрлэл ба хүчин чадал == Компанийн сүү боловсруулах хүчин чадал өнөөдөр хоногт 130–200 тонн бөгөөд 70 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, улсын хэмжээнд 4,200 цэгт хүргэн нийлүүлдэг. 2024 онд нийт 28.9 сая литр сүү бэлтгэн авсан нь 68 жилийн түүхэн дэх хамгийн өндөр үзүүлэлт байлаа​. == Хөрөнгө оруулалт ба шинэчлэл == 2024 онд Сүү ХК нийт 13 томоохон төсөл хэрэгжүүлж, дэд бүтцээ хоёр дахин нэмэгдүүлэх '''Suu 2.0''' төслөө эхлүүлсэн. Үүнд: * Аммиакийн хөргөлтийн систем * Автомат CIP систем * Таргийн найрлага бэлтгэх автомат төхөөрөмж * Шинэ оффисын барилга * “Мөрөөдлийн цэцэрлэг” байгууламж == Бүтээгдэхүүн ба инноваци == Сүү ХК нь “HiFit”, “GoFit”, “ProFit” зэрэг пробиотикт баялаг бүтээгдэхүүнүүдийг Италийн '''Sacco Systems''' компанитай онцгой эрхийн гэрээний дагуу үйлдвэрлэж эхэлсэн<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2024-05-02 |title=Сүү ХК Итали улсын Sacco Systems ХХК-тай гурван төрлийн ашигтай бактерийн онцгой эрхийн гэрээг үзэглэлээ |url=https://ikon.mn/n/34xa |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>. Мөн “Suuper” хүүхдэд зориулсан сүү, “Амтлаг” хөлдөөсөн тараг, “Amore” зайрмаг зэрэг инновац шингээсэн шинэ төрлүүдийг зах зээлд нэвтрүүлээд байна​. == Нийгмийн хариуцлага ба Боловсролын дэмжлэг == Сүү ХК нь хөдөө орон нутгийн 2500 гаруй малчин, фермертэй хамтран ажиллахаас гадна: * 120 хүүхдийн “Мөрөөдлийн цэцэрлэг” байгуулсан<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=СҮҮ ХК-ийн шинэ оффис, Мөрөөдлийн цэцэрлэгийн нээлт боллоо |url=https://gogo.mn/r/xvn9j |access-date=2025-04-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> * Их, дээд сургуулийн оюутнуудад 100% сургалтын төлбөрийн тэтгэлэг олгодог.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2024-09-11 |title=ОЮУТНЫ 100% ТЭТГЭЛЭГТ ХӨТӨЛБӨР ЗАРЛАГДЛАА |url=https://ikon.mn/n/38fp |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * ХААИС, ШУТИС, МУИС зэрэг их дээд сургуулиудтай мэргэжлийн хамтын ажиллагаа явуулдаг. * Өсвөрийн шатарчдын тэмцээнийг жил бүр зохион байгуулладаг.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Сүү ХК өсвөрийн шатрын "СҮҮ 365" тэмцээнийг гурав дахь жилдээ зохион байгууллаа |url=https://gogo.mn/r/mw3dw |access-date=2025-04-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Санхүүгийн үзүүлэлтүүд == * 2024 онд борлуулалтын орлого: '''192.4 тэрбум ₮''' * Цэвэр ашиг: '''16 тэрбум ₮''' * Хувьцаа эзэмшигчдийн тоо: '''13,000 гаруй''' * 2024 оны ногдол ашиг: нийт '''4.8 тэрбум ₮'''-ийг тараасан​. * Бирж: Монголын хөрөнгийн бирж * Тикер: SUU * Арилжаанд оролцож буй нийт хувьцаа: '''344 сая ширхэг''' * Зах зээлийн үнэлгээ (2024 оны 12 сарын байдлаар): '''151.5 тэрбум ₮''' == Шагнал ба амжилт == * “Хүнсний манлай үйлдвэр” * “Оны шилдэг ААН” (Мөнгөн Меркури)<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-12-28 |title="СҮҮ" ХК 2022 оны шилдэг аж ахуйн нэгжээр шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/2r9a |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * “Топ 100 аж ахуйн нэгж”-т дахин нэрлэгдсэн<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2024-11-15 |title=ТАНИЛЦ: Монгол Улсын 2023 оны ТОП-100 ААН ба онцлох үзүүлэлтүүд |url=https://ikon.mn/n/3a5i |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * “Ард түмний хүнс – 2025” шагналын эзэн<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Сүү ХК-ийн шилдэг бүтээгдэхүүн “Аморе” зайрмаг “Ард түмний хүнс”-ээр өргөмжлөгдлөө |url=https://gogo.mn/r/323558?i= |access-date=2025-04-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Эх сурвалж == {{reflist}} ==Гадаад холбоос== {{commonscat}} * {{official website|https://www.suu.mn/}} {{DEFAULTSORT:Сүү ХК}} [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1985 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1958 онд байгуулагдсан|Сүүний үйлдвэр]] h7kkzndycywm7d3nn025o0u9ifmbb1w 0 141442 874208 859311 2026-10-25T15:32:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 874208 wikitext text/x-wiki [[Файл:統監府の旗.svg|thumb]] '''Японы эзэмшлийн Солонгос''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Korea under Japanese rule'') - 1910-1945 онуудад Солонгос Японы эзэнт гүрний эрхшээлд Чоосэн буюу '''Chōsen''' (朝鮮) нэртэй байсан үе юм. Япон улс 1800-аад оны сүүлчээр Солонгосыг өөрийн нөлөөний бүсэд оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Солонгос (Жосон) болон Япон аль аль нь тусгаарлагдсан бодлого баримталж байсан ба Жосон нь [[Чин улс|Чин]] гүрний вассал (тусгаар хараат) улс байв. Гэвч 1854 онд АНУ Японыг албадан нээж, Япон [[Мэйжийн эрин|Мэйжийн шинэчлэлийн]] хүрээнд түргэн хөгжиж эхэлсэн бол Жосон гадаадын нөлөөнөөс татгалзсан хэвээр байв. Эцэст нь, Япон улс [[1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1876 оны Япон-Солонгосын тэгш бус гэрээгээр]] Жосоныг албадан нээж чадсан. Үүний дараа Япон бүс нутгийн өрсөлдөгчдөө дараалан ялан дийлж, Барууны улсуудтай холбоотон болж, Солонгост нөлөөгөө тогтоох олон жилийн үйл явцыг эхлүүлсэн. Япон улс Солонгосын эсэргүүцэгч хатныг алж, Дунхакийн тариачдын бослогын үед оролцсон. 1894–1895 оны [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд]] Япон Хятадыг ялсны дараа Жосон нэр төдий тусгаар тогтнол зарлаж, богино настай Солонгосын Эзэнт гүрнийг тунхаглав. Харин 1904–1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Япон Оросыг ялж, бүс нутгийн цорын ганц хүчирхэг гүрэн болж, Солонгосыг бүрэн өөртөө нэгтгэх алхмуудыг хийж эхэлсэн. Япон улс эхлээд [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1905 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр]] Солонгосыг протекторат (хамааралтай улс) болгож, улмаар Японы Солонгос дахь ерөнхий төлөөлөгчийн газраар дамжуулан шууд бус захиргаа тогтоов. 1907 онд Япон эзэн хаан Гожоныг албадан хаан ширээнээс нь буулгасны дараа, сологосын үндэсний хөдлөгөөний төлөө тэмцэгч [[Ан Чунгын]] Харбины галт тэрэгний өртөө дээр Японы төрийн Зөвлөлийн дарга байсан [[Ито Хиробүми|Ито Хиробүмиг]] буудаж алсан байна. Улмаар асуудлыг хурдасгаж [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ]]гээр Солонгосыг албан ёсоор колони болгосон. Ингээд колоничлолын төгсгөл хүртэл Чоосэн хэмээх нэртэйгээр, тухайн үеийн Сөүл хотод байрлах Чоосэний ерөнхий захирагчийн удирдлага дор Японы захиргаанд орсон. Япон улс Солонгост цогц өөрчлөлт хийсэн. “Ниссэн доосоорон” гэх арьсны ялгаанд суурилсан онолын нэрийн дор японжуулах үйл явцыг эхлүүлж, солонгос хэл, нэр хэрэглээг бүрэн хориглох хүртэл хүргэжээ. Япон улс колони газар нутгаа хөгжүүлэхийн тулд дэд бүтэц, аж үйлдвэрийг бий болгосон байна. Төмөр зам, далайн боомт, авто зам барих ажлыг хэрэгжүүлсэн боловч олон тохиолдолд ажилчид маш муу ажлын нөхцөл, ялгаварлан гадуурхагдахаас гадна маш бага цалин хөлстэй байсан. Солонгосын эдийн засаг Японы эрхшээл дахь үед өсөн нэмэгдэж байсан ч эрдэмтэд дэд бүтцийн олон төслийг Солонгосын хойгоос байгалийн баялаг нөөц олборлоход зориулагдсан болохоос ард түмэнд нь ашиг тусаа өгөхөд зориулагдаагүй гэж үздэг. Үүнээс гадна, солонгосчуудад өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд зарим тохиолдолд хувь хэмжээ нь 50%-иас давсан байв. Энэ үед баригдсан Солонгосын дэд бүтцийн ихэнх нь 1950-1953 оны [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр сүйрсэн юм. Уг колоничлолын үе нь эдийн засгийн өндөр өсөлт, орчин цагийн Солонгосын соёл бий болж, орчин үеийн Солонгосын аж үйлдвэрийн үндэс суурь тавигдаж, дундаж наслалт бараг хоёр дахин нэмэгдсэн (23.5-аас 43 жил хүртэл) юм. Орчин үеийн бага боловсрол өргөн тархсан зэргээр тэмдэглэгдсэн байдаг юм. Үүний зэрэгцээ энэ үеийн эхний болон сүүлийн арван жилд колоничлолын эрх баригчид хүн амын эсрэг хатуу авторитар бодлого баримталж, энэ хугацаанд солонгосчуудыг үндэс угсаа, соёлоор нь ялгаварлан гадуурхаж байсан. Эдгээр нөхцөл байдал нь Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг бий болгоход хүргэсэн бөгөөд энэ хөдөлгөөн нь улс төрийн болон дайсагнасан байдлаар, заримдаа Японы эзэнт гүрний дотор, гэхдээ ихэвчлэн гаднаас үйлдсэн байв. Солонгосчууд Гандогийн аллага, Кантогийн аллага, Жеамнигийн аллага, Шинано голын хэрэг зэрэг олон тооны аллага хядлагад өртсөн юм. 1939 оноос эхлэн Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Япон улс дайны хүчнээ дэмжихийн тулд 5.4 сая орчим солонгосчуудыг дайчилсан байдаг. Олон хүнийг гэрээс нь хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ерөнхийдөө маш муу ажлын нөхцөлд ажиллахаар болгосон. Олон эмэгтэйчүүд, охидыг Японы цэргүүдэд "[[Зугаацуулагч эмэгтэйчүүд]]" болгон бэлгийн боолчлолд албадан оруулсан. Эдгээр харгислалаас гадна сая сая солонгосчууд колоничлолын үед Японы янз бүрийн дайны гэмт хэргийн золиос болсон бөгөөд үүнд албадан хөдөлмөр эрхлэлт, хүний ​​туршилт, системийн өлсгөлөн багтжээ. Эцэст нь Японы эзэнт гүрний засаглалын мөн чанар, өргөн тархсан дайны гэмт хэрэг нь асар их зовлон зүдгүүр, амь насыг авч одсон бөгөөд үндэстний түүхэнд гүн гүнзгий бөгөөд удаан үргэлжлэх сорви үлдээжээ. Дайны төгсгөлд Япон бууж өгсний дараа Солонгос улс Японы колоничлолын засаглалаас чөлөөлөгдсөн боловч тэр даруй Зөвлөлт Холбоот Улс болон АНУ-ын мэдэлд байсан эзлэн түрэмгийллийн бүсүүдэд хуваагджээ. Энэхүү колоничлолын үе [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайнд]] [[Японы эзэнт гүрэн]] үг дуугүй бууж өгснөөр дуусгавар болсон. ==Үзэх холбоос== * [[Тэраүчи Масатакэ]] * [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Солонгос Японы ноёрхолд]] [[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1945 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэр нэгтгэл]] oul3uletb7ek1y8p5e98v1wunt3tysy 0 143936 874189 840183 2026-10-25T12:01:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 874189 wikitext text/x-wiki [[Файл:Luc Besson by Gage Skidmore.jpg|thumb]] '''Люк Поль Морис Бессон''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Luc Paul Maurice Besson''; 1959 оны 3-р сарын 18-нд [[Парис]] хотын XV тойрогт төрсөн) — [[Франц|францын]] кино найруулагч, зохиолч бөгөөд киноны [[продюсер]] юм. == Намтар == Люк Бессон 1959 онд усан доогуур шумбалтын дасгалжуулагч нарын гэр бүлд Парис хотноо төрсөн бөгөөд багаасаа гэр бүлийн уламжлалаа үргэлжлүүлэхээр бэлтгэгдсэн байна. Тэрээр бага насаа [[Грек]], [[Югослав]], [[Болгар|Болгарт]] далайн эрэг дээр өнгөрүүлж, шумбаж, усан доорх гэрэл зураг авалтад дуртайяа оролцдог байв. Түүний мөрөөдөл бол далай судлаач болох байжээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр 17 настайдаа осолд орж, хүсэл тэмүүллээ гүйцээх боломжгүй болжээ. Люк төрөлх Парис хот руу буцаж ирээд ажил хайж хэсэг хугацаа өнгөрүүлжээ. Улмаар тэрээр олон кино үзэж, кино зураг авалтын талбай дээр ажиллаж, туслах дүрд тоглосон. 19 настайдаа Холливуд руу явсан боловч тэнд ажилласныхаа дараа гэртээ буцаж ирээд армид элсэж алба хаасан юм. 3 жил цэргийн алба хааж байгаад кино урлагт эргэн ирж, эхлээд хөгжмийн видео найруулагч, дараа нь томоохон кинонуудын туслах найруулагчаар ажиллаж эхэлжээ. Түүний найруулагчийн анхны ажил нь тухайн үеийн жүжигчин болох хүсэл эрмэлзэлтэй [[Жан Рено|Жан Реногийн]] тоглосон "The Preultimate" (орч. Сүүлээсээ хоёр дахь, 1981) богино хэмжээний кино байв. Дараа нь Бессон "The Last Battle" (орч. Сүүлчийн тулаан, 1983) нэртэй 11 минутын киноны бүрэн хэмжээний хувилбарыг найруулахаар томилогдсон юм. Люк Бессон 1986 онд [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)|Британий Кино болон тв-ийн урлагийн академи]] буюу BAFTA-ийн "Шилдэг гадаад хэл дээрх кино" номинацид нэр дэвшсэн 3 дахь кино болох "Subway"-аа гаргаснаар маш их хүлээн зөвшөөрөгдөж алдартай болсон. 1994 онд алдарт [[Леон (кино)|"Леон" кино]] найруулж улам том амжилтад хүрсэн байна. Хамгийн сүүлд 2025 онд "Дракула" киноны найруулагч, зохиолч болон продюсераар ажилласан байна. Люк Бессон "Европын Холливуд" гэгддэг [[EuropaCorp]] кино корпорацийг үүсгэн байгуулагч юм. Кино зохиолч Эрик Серра түүний бүх киноны хөгжмийг зохиосонн ("Angel-A", "Malavita" киноноос бусад) байна. == Хувийн амьдрал == Люк Бессон 1986-1991 онуудад "Никита" (1990) киноны гол дүрд тоглосон жүжигчин Анн Парильятай гэрлэж амьдарсан. Тэдний охин Жульетта 1987 онд мэндэлжээ. Бессоны хоёр дахь эхнэр нь жүжигчин Майвенн байсан бөгөөд тэр үед тэр 15 настай байсан бөгөөд Бессон 31 настай байжээ. Тэд 1992 онд гэрлэж, харин Бессон 1993 оны 1-р сарын 3-нд төрсөн охин Шаннатайгаа жирэмсэн байжээ. Майвенны хэлснээр тэдний харилцаа Бессоны "Леон" (1994) киног бүтээхэд нөлөөлсөн байна. Тэдний гэрлэлт 1997 онд дуусч, Бессон "Тавдугаар элемент" киноны зураг авалтын үеэр жүжигчин Милла Йововичтой харилцаатай болжээ. Тэд 1997 оны 12-р сарын 14-нд гэрлээд (Йовович 22, Бессон 38 настай байсан) хоёр жилийн дараа салсан байна. 2004 оноос хойш Бессон продюсер Виржини Силла-Бессонтой гэрлэжээ. Хосууд гурван хүүхэдтэй: охид Талия, Сатин, хүү Мао. 2018 оны 5-р сард Люк Бессоныг жүжигчин Санд Ван Рой хүчингийн хэрэгт буруутгаж гомдол гаргажээ. Бессоны өмгөөлөгч уг хэргийг үгүйсгэсэн. 7-р сард Бессоныг дахин 3 эмэгтэй нэмж бэлгийн хүчирхийлэл үйлдсэн хэрэгт буруутгасан. Тэр оны 12-р сард дахин 5 эмэгтэй бэлгийн хүчирхийллийн хэрэгт буруутгагдаж, гомдол гаргасан. 2019 оны 2-р сард Ван Ройгийн Бессоны эсрэг хэргийг нотлох баримт хангалтгүйгээс болж хэрэгсэхгүй болгосон. 2019 оны 10-р сард Ван Рой хоёр дахь удаагаа гомдол гаргасны дараа цагдаа нар хэргийг дахин нээсэн. 2021 оны 1-р сард Бессоны эсрэг хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон боловч түүнд гэрчийн статус олгосон. 2023 онд Хяналтын шатны шүүх (Францын хамгийн дээд шүүх) Люк Бессоны талд эцсийн шийдвэр гаргаж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон. == Люк Бессоны оролцсон кинонууд == {| class="wikitable sortable" !Он !Киноны монгол орчуулгын нэр !Киноны франц нэр !Оролцсон байдал |- |1981 |Сүүлээсээ хоёрдох |''L'Avant dernier'' |Найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |1983 |Сүүлчийн тулаан |''Le Dernier combat'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1984 |Утсаа битгий таиарай |''Ne quittez pas'' |продюсер, жүжигчин |- | rowspan="" |1985 |Метро |''Subway'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |1986 |Камиказе |''Kamikaze'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1988 |Голубая бездна |''Le Grand bleu'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |1990 |Никита́ |''Nikita'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1991 |Хүйтэн сар |''Lune froide'' |продюсер |- |1991 |Атлантис |''Atlantis'' |найруулагч, продюсер, |- | rowspan="" |1993 |Буцах эрхгүй |''The Assassin / Point Of No Return'' |зохиолч |- | rowspan="" |1993 |Гүег /арслангийн төл/ |''L' Enfant lion'' |продюсер |- | rowspan="" |1994 |Леон |''Leon'' |найруулагч, зохиолч |- |1997—2001 |Никита́ |''La Femme Nikita'' |зохиолч |- | rowspan="" |1997 |5 дахь элемент |''The Fifth Element'' |найруулагч, зохиолч |- | rowspan="" |1997 |Залгиж болохгйү |''Nil by Mouth'' |продюсер |- | rowspan="" |1998 |Такси |''Taxi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1999 |Жанна д’Арк |''The Messenger: The Story of Joan of Arc'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2000 |Такси 2 |''Taxi 2'' |продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |2000 |Бүжигчин |''The Dancer'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2000 |Гарц |''Exit'' |продюсер |- | rowspan="" |2001 |8 сарын 15 |''15 août'' |продюсер |- | rowspan="" |2001 |Лууны үнсэлт |''Kiss of the Dragon'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2001 |Васаби |''Wasabi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2001 |Ямакаси: Шинэ самурайчууд |''Yamakasi — Les samouraïs des temps modernes'' |зохиолч |- | rowspan="" |2002 |Бланш/ Цагаан |''Blanche'' |продюсер |- | rowspan="" |2002 |Тээвэрчин |''The Transporter'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Инээд ба шийтгэл |''Rire et châtiment'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Би Цезарь |''Moi César'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Котлет/ хавчуулсан мах |''Les Côtelettes'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Такси 3 |''Taxi 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Фанфан-тюльпан |''Fanfan la tulipe'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Мишель Вайлан |''Michel Vaillant'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Даварсан этгээд |''Cheeky'' |продюсер |- | rowspan="" |2004 |Улаан хүрэн гол 2: Дэлхийн сүйрлийн гэгээнтнүүд |''Les Rivières pourpres II — Les anges de l’apocalypse'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2004 |Дусал ус шиг |''À ton image'' |продюсер |- | rowspan="" |2004 |Нью-Йоркийн такси |''Taxi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2004 |13 -р дүүрэг |''Banlieue 13'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Дэнни нохой |''Danny the Dog'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Ze кино |''Ze film'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Шивнэгч |''Le Souffleur'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Зүүн Хойд зүг |''Nordeste'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Мелькиадес Эстрадагийн гурван шарил |''The Three Burials of Melquiades Estrada'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Дараагийнх ! |''Au suivant!'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Тээвэрлэгч 2 |''Transporteur II'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Түүний гарт |''Entre ses mains'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Гар буу |''Revolver'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Стэнли Кубрик байх |''Colour Me Kubrick: A True…ish Story'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Хар хайрцаг |''La Boîte noire'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Гэгээн-А |''Angel-A'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2006 |Дээрэмчин бүсгүйчүүл |''Bandidas'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2006 |Хэнд ч бүү хэл |''Ne le dis à personne'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Цэцэрглэгчийн охид |''Les Filles du botaniste'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Алуурчид |''Meurtrières'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Дуучин байхдаа |''Quand j'étais chanteur'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |4 сар |''Avril'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Ширэнгэн ой |''La Jungle'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Шинэ ертөнц |''Nuovomondo'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Хайр дурлал ба бусад гамшигууд |''Love and Other Disasters'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Артур ба оодой омгийнхон |''Arthur et les minimoys'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2007 |Д’Обераас ирсэн Мишу |''Michou d’Auber'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Такси 4 |''Taxi 4'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2007 |Улсын хил |''Frontière'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Зочин |''L 'Invité'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Хэрэв би чиний оронд байсан бол |''Si j'étais toi'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Испани дахь цайз |''Un château en Espagne'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Хитмэн |''Hitman'' |продюсер |- | rowspan="" |2008 |Заложница |''Taken'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2008 |Перевозчик 3 |''Transporter 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2008 |Мисс июнь |''Come Like Shadows'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Я люблю тебя, Филлип Моррис |''Love You Phillip Morris'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Статен-Айленд |''Staten Island'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |13-й район: Ультиматум |''Banlieue 13 Ultimatum'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2009 |Миссионер |''Le Missionnaire'' |продюсер |- |2009 |Дом |''Home'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Артур и месть Урдалака |''Arthur et la vengeance de Maltazard'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2009 |Из Парижа с любовью |''From Paris with Love'' |продюсер, сценарист |- | rowspan="" |2010 |22 пули: Бессмертный |''L’Immortel'' |продюсер |- | rowspan="" |2010 |Артур и война двух миров |''Arthur et la guerre des deux mondes'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2010 |Необычайные приключения Адель |''Les Aventures extraordinaires d’Adèle Blanc-Sec'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- |2011 |Монстр в Париже |''Un monstre à Paris'' |продюсер |- | rowspan="" |2011 |Леди |''The Lady'' |найруулагч |- | rowspan="" |2011 |Коломбиана |''Colombiana'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2012 |Слепой |''À l'aveugle'' |продюсер, зохиолч |- |2012 |Перевозчик |''Transporter: The Series'' |продюсер |- | rowspan="" |2012 |Напролом |''Lockout'' |сценарист |- | rowspan="" |2012 |Заложница 2 |''Taken 2'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2013 |(Не)жданный принц |''Un prince (presque) charmant'' |зохиолч |- | rowspan="" |2013 |Малавита |''Malavita'' |найруулагч, продюсер,зохиолч |- | rowspan="" |2014 |Три дня на убийство |''Three Days to Kill'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2014 |13-й район: Кирпичные особняки |''Brick Mansions'' |зохиолч |- | rowspan="" |2014 |Местный |''The Homesman'' |продюсер |- | rowspan="" |2014 |Люси |''Lucy'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жижиг дүр |- | rowspan="" |2015 |Заложница 3 |''Taken 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2015 |Перевозчик: Наследие |''The Transporter Refueled'' |продюсер |- | rowspan="" |2016 |Врата воинов |''Warrior's Gate'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Озеро |''The Lake'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Валериан и город тысячи планет |''Valerian and the City of a Thousand Planets'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Безбашенные |''Renegades'' |продюсер, зохиолч |- |2017—2018 |Заложница: Начало |''Taken'' |гүйцэтгэх продюсер |- | rowspan="" |2018 |Ева |''Eva'' |сопродюсер |- | rowspan="" |2018 |Такси 5 |''Taxi 5'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2018 |Курск |''Kursk'' |продюсер |- | rowspan="" |2019 |Анна |''Anna'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2022 |Проклятие Артура |''Arthur, malédiction'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2023 |Догмен |''Dogman'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2024 |Агент на уикенд |''Weekend in Taipei'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2025 |Джун и Джон |''June and John'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2025 |Дракула |''Dracula: A Love Tale'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |} {{DEFAULTSORT:Бессон, Люк}} [[Ангилал:Францын кино найруулагч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] fz05thbltyzrzjx4n9tnzcqk2ispikq 874192 874189 2026-10-25T12:59:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 874192 wikitext text/x-wiki [[Файл:Luc Besson by Gage Skidmore.jpg|thumb]] '''Люк Поль Морис Бессон''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Luc Paul Maurice Besson''; 1959 оны 3-р сарын 18-нд [[Парис]] хотын XV тойрогт төрсөн) — [[Франц|францын]] кино найруулагч, зохиолч бөгөөд киноны [[продюсер]] юм. == Намтар == Люк Бессон 1959 онд усан доогуур шумбалтын дасгалжуулагч нарын гэр бүлд Парис хотноо төрсөн бөгөөд багаасаа гэр бүлийн уламжлалаа үргэлжлүүлэхээр бэлтгэгдсэн байна. Тэрээр бага насаа [[Грек]], [[Югослав]], [[Болгар|Болгарт]] далайн эрэг дээр өнгөрүүлж, шумбаж, усан доорх гэрэл зураг авалтад дуртайяа оролцдог байв. Түүний мөрөөдөл бол далай судлаач болох байжээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр 17 настайдаа осолд орж, хүсэл тэмүүллээ гүйцээх боломжгүй болжээ. Люк төрөлх Парис хот руу буцаж ирээд ажил хайж хэсэг хугацаа өнгөрүүлжээ. Улмаар тэрээр олон кино үзэж, кино зураг авалтын талбай дээр ажиллаж, туслах дүрд тоглосон. 19 настайдаа Холливуд руу явсан боловч тэнд ажилласныхаа дараа гэртээ буцаж ирээд армид элсэж алба хаасан юм. 3 жил цэргийн алба хааж байгаад кино урлагт эргэн ирж, эхлээд хөгжмийн видео найруулагч, дараа нь томоохон кинонуудын туслах найруулагчаар ажиллаж эхэлжээ. Түүний найруулагчийн анхны ажил нь тухайн үеийн жүжигчин болох хүсэл эрмэлзэлтэй [[Жан Рено|Жан Реногийн]] тоглосон "The Preultimate" (орч. Сүүлээсээ хоёр дахь, 1981) богино хэмжээний кино байв. Дараа нь Бессон "The Last Battle" (орч. Сүүлчийн тулаан, 1983) нэртэй 11 минутын киноны бүрэн хэмжээний хувилбарыг найруулахаар томилогдсон юм. Люк Бессон 1986 онд [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)|Британий Кино болон тв-ийн урлагийн академи]] буюу BAFTA-ийн "Шилдэг гадаад хэл дээрх кино" номинацид нэр дэвшсэн 3 дахь кино болох "Subway"-аа гаргаснаар маш их хүлээн зөвшөөрөгдөж алдартай болсон. 1994 онд алдарт [[Леон (кино)|"Леон" кино]] найруулж улам том амжилтад хүрсэн байна. Хамгийн сүүлд 2025 онд "Дракула" киноны найруулагч, зохиолч болон продюсераар ажилласан байна. Люк Бессон "Европын Холливуд" гэгддэг [[EuropaCorp]] кино корпорацийг үүсгэн байгуулагч юм. Кино зохиолч Эрик Серра түүний бүх киноны хөгжмийг зохиосонн ("Angel-A", "Malavita" киноноос бусад) байна. == Хувийн амьдрал == Люк Бессон 1986-1991 онуудад "Никита" (1990) киноны гол дүрд тоглосон жүжигчин Анн Парильятай гэрлэж амьдарсан. Тэдний охин Жульетта 1987 онд мэндэлжээ. Бессоны хоёр дахь эхнэр нь жүжигчин Майвенн байсан бөгөөд тэр үед тэр 15 настай байсан бөгөөд Бессон 31 настай байжээ. Тэд 1992 онд гэрлэж, харин Бессон 1993 оны 1-р сарын 3-нд төрсөн охин Шаннатайгаа жирэмсэн байжээ. Майвенны хэлснээр тэдний харилцаа Бессоны "Леон" (1994) киног бүтээхэд нөлөөлсөн байна. Тэдний гэрлэлт 1997 онд дуусч, Бессон "Тавдугаар элемент" киноны зураг авалтын үеэр жүжигчин Милла Йововичтой харилцаатай болжээ. Тэд 1997 оны 12-р сарын 14-нд гэрлээд (Йовович 22, Бессон 38 настай байсан) хоёр жилийн дараа салсан байна. 2004 оноос хойш Бессон продюсер Виржини Силла-Бессонтой гэрлэжээ. Хосууд гурван хүүхэдтэй: охид Талия, Сатин, хүү Мао. 2018 оны 5-р сард Люк Бессоныг жүжигчин Санд Ван Рой хүчингийн хэрэгт буруутгаж гомдол гаргажээ. Бессоны өмгөөлөгч уг хэргийг үгүйсгэсэн. 7-р сард Бессоныг дахин 3 эмэгтэй нэмж бэлгийн хүчирхийлэл үйлдсэн хэрэгт буруутгасан. Тэр оны 12-р сард дахин 5 эмэгтэй бэлгийн хүчирхийллийн хэрэгт буруутгагдаж, гомдол гаргасан. 2019 оны 2-р сард Ван Ройгийн Бессоны эсрэг хэргийг нотлох баримт хангалтгүйгээс болж хэрэгсэхгүй болгосон. 2019 оны 10-р сард Ван Рой хоёр дахь удаагаа гомдол гаргасны дараа цагдаа нар хэргийг дахин нээсэн. 2021 оны 1-р сард Бессоны эсрэг хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон боловч түүнд гэрчийн статус олгосон. 2023 онд Хяналтын шатны шүүх (Францын хамгийн дээд шүүх) Люк Бессоны талд эцсийн шийдвэр гаргаж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон. == Люк Бессоны оролцсон кинонууд == {| class="wikitable sortable" !Он !Киноны монгол орчуулгын нэр !Киноны үндсэн нэр !Оролцсон байдал |- |1981 |Сүүлээсээ хоёрдох |''L'Avant dernier'' |Найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |1983 |Сүүлчийн тулаан |''Le Dernier combat'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1984 |Утсаа битгий таиарай |''Ne quittez pas'' |продюсер, жүжигчин |- | rowspan="" |1985 |Метро |''Subway'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |1986 |Камиказе |''Kamikaze'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1988 |Голубая бездна |''Le Grand bleu'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |1990 |Никита́ |''Nikita'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1991 |Хүйтэн сар |''Lune froide'' |продюсер |- |1991 |Атлантис |''Atlantis'' |найруулагч, продюсер, |- | rowspan="" |1993 |Буцах эрхгүй |''The Assassin / Point Of No Return'' |зохиолч |- | rowspan="" |1993 |Гүег /арслангийн төл/ |''L' Enfant lion'' |продюсер |- | rowspan="" |1994 |Леон |''Leon'' |найруулагч, зохиолч |- |1997—2001 |Никита́ |''La Femme Nikita'' |зохиолч |- | rowspan="" |1997 |5 дахь элемент |''The Fifth Element'' |найруулагч, зохиолч |- | rowspan="" |1997 |Залгиж болохгйү |''Nil by Mouth'' |продюсер |- | rowspan="" |1998 |Такси |''Taxi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1999 |Жанна д’Арк |''The Messenger: The Story of Joan of Arc'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2000 |Такси 2 |''Taxi 2'' |продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |2000 |Бүжигчин |''The Dancer'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2000 |Гарц |''Exit'' |продюсер |- | rowspan="" |2001 |8 сарын 15 |''15 août'' |продюсер |- | rowspan="" |2001 |Лууны үнсэлт |''Kiss of the Dragon'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2001 |Васаби |''Wasabi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2001 |Ямакаси: Шинэ самурайчууд |''Yamakasi — Les samouraïs des temps modernes'' |зохиолч |- | rowspan="" |2002 |Бланш/ Цагаан |''Blanche'' |продюсер |- | rowspan="" |2002 |Тээвэрчин |''The Transporter'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Инээд ба шийтгэл |''Rire et châtiment'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Би Цезарь |''Moi César'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Котлет/ хавчуулсан мах |''Les Côtelettes'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Такси 3 |''Taxi 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Фанфан-тюльпан |''Fanfan la tulipe'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Мишель Вайлан |''Michel Vaillant'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Даварсан этгээд |''Cheeky'' |продюсер |- | rowspan="" |2004 |Улаан хүрэн гол 2: Дэлхийн сүйрлийн гэгээнтнүүд |''Les Rivières pourpres II — Les anges de l’apocalypse'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2004 |Дусал ус шиг |''À ton image'' |продюсер |- | rowspan="" |2004 |Нью-Йоркийн такси |''Taxi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2004 |13 -р дүүрэг |''Banlieue 13'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Дэнни нохой |''Danny the Dog'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Ze кино |''Ze film'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Шивнэгч |''Le Souffleur'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Зүүн Хойд зүг |''Nordeste'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Мелькиадес Эстрадагийн гурван шарил |''The Three Burials of Melquiades Estrada'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Дараагийнх ! |''Au suivant!'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Тээвэрлэгч 2 |''Transporteur II'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Түүний гарт |''Entre ses mains'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Гар буу |''Revolver'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Стэнли Кубрик байх |''Colour Me Kubrick: A True…ish Story'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Хар хайрцаг |''La Boîte noire'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Гэгээн-А |''Angel-A'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2006 |Дээрэмчин бүсгүйчүүл |''Bandidas'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2006 |Хэнд ч бүү хэл |''Ne le dis à personne'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Цэцэрглэгчийн охид |''Les Filles du botaniste'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Алуурчид |''Meurtrières'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Дуучин байхдаа |''Quand j'étais chanteur'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |4 сар |''Avril'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Ширэнгэн ой |''La Jungle'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Шинэ ертөнц |''Nuovomondo'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Хайр дурлал ба бусад гамшигууд |''Love and Other Disasters'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Артур ба оодой омгийнхон |''Arthur et les minimoys'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2007 |Д’Обераас ирсэн Мишу |''Michou d’Auber'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Такси 4 |''Taxi 4'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2007 |Улсын хил |''Frontière'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Зочин |''L 'Invité'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Хэрэв би чиний оронд байсан бол |''Si j'étais toi'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Испани дахь цайз |''Un château en Espagne'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Хөлсний алуурчин / Хитмэн |''Hitman'' |продюсер |- | rowspan="" |2008 |Барьцаалагдсан бүсгүй |''Taken'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2008 |Тээвэрчин 3 |''Transporter 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2008 |Сүүдэр шиг ир |''Come Like Shadows'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Филлип Моррис, би чамд хайртай |''Love You Phillip Morris'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Статен-Айленд |''Staten Island'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |13-р дүүрэг: Эцсийн шаардлага |''Banlieue 13 Ultimatum'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2009 |Номлогч |''Le Missionnaire'' |продюсер |- |2009 |Дом |''Home'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Артур ба Малтазардын өшөө авалт |''Arthur et la vengeance de Maltazard'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2009 |Парисаас хайр илгээе |''From Paris with Love'' |продюсер, сценарист |- | rowspan="" |2010 |Үхэшгүй мөнх |''L’Immortel'' |продюсер |- | rowspan="" |2010 |Артур ба хоёр ертөнцийн дайн |''Arthur et la guerre des deux mondes'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2010 |Адель Блан-Сэкийн ер бусын адал явдал |''Les Aventures extraordinaires d’Adèle Blanc-Sec'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- |2011 |Парис дахь мангас |''Un monstre à Paris'' |продюсер |- | rowspan="" |2011 |Леди |''The Lady'' |найруулагч |- | rowspan="" |2011 |Коломбиана |''Colombiana'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2012 |Хараагүй хүн |''À l'aveugle'' |продюсер, зохиолч |- |2012 |Петээвэрлэгч: Цувралууд |''Transporter: The Series'' |продюсер |- | rowspan="" |2012 |Локаут / Хаалт |''Lockout'' |сценарист |- | rowspan="" |2012 |Барьцаалагдсан бүсгүй-2 |''Taken 2'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2013 |(Бараг л) дур булаам ханхүүнц |''Un prince (presque) charmant'' |зохиолч |- | rowspan="" |2013 |Малавита |''Malavita'' |найруулагч, продюсер,зохиолч |- | rowspan="" |2014 |Алахад 3 хоног |''Three Days to Kill'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2014 |13-р дүүрэг: Тоосон харшууд |''Brick Mansions'' |зохиолч |- | rowspan="" |2014 |Нутгийн эр |''The Homesman'' |продюсер |- | rowspan="" |2014 |Лүси |''Lucy'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жижиг дүр |- | rowspan="" |2015 |Барьцаалагдсан бүсгүй- 3 |''Taken 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2015 |Тээвэрлэгч: Түлш цэнэглэв |''The Transporter Refueled'' |продюсер |- | rowspan="" |2016 |Дайчдын хаалга |''Warrior's Gate'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Нуур |''The Lake'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Валериан ба мянган гаригийн хот |''Valerian and the City of a Thousand Planets'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Урвагчид |''Renegades'' |продюсер, зохиолч |- |2017—2018 |Барьцаалагдсан бүсгүй: Эхлэл |''Taken'' |гүйцэтгэх продюсер |- | rowspan="" |2018 |Ева |''Eva'' |сопродюсер |- | rowspan="" |2018 |Такси 5 |''Taxi 5'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2018 |Курск |''Kursk'' |продюсер |- | rowspan="" |2019 |Анна |''Anna'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2022 |Артурын хараал |''Arthur, malédiction'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2023 |Нохой тэжээгч |''Dogman'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2024 |Тайвань дахь амралтын өдрүүд |''Weekend in Taipei'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2025 |Жиүн Жон хоёр |''June and John'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2025 |Дракула |''Dracula: A Love Tale'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |} {{DEFAULTSORT:Бессон, Люк}} [[Ангилал:Францын кино найруулагч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] taz2m0pkqzi99at7imfdspxwsukzwha 874193 874192 2026-10-25T13:01:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 874193 wikitext text/x-wiki [[Файл:Luc Besson by Gage Skidmore.jpg|thumb]] '''Люк Поль Морис Бессон''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Luc Paul Maurice Besson''; 1959 оны 3-р сарын 18-нд [[Парис]] хотын XV тойрогт төрсөн) — [[Франц|францын]] кино найруулагч, зохиолч бөгөөд киноны [[продюсер]] юм. == Намтар == Люк Бессон 1959 онд усан доогуур шумбалтын дасгалжуулагч нарын гэр бүлд Парис хотноо төрсөн бөгөөд багаасаа гэр бүлийн уламжлалаа үргэлжлүүлэхээр бэлтгэгдсэн байна. Тэрээр бага насаа [[Грек]], [[Югослав]], [[Болгар|Болгарт]] далайн эрэг дээр өнгөрүүлж, шумбаж, усан доорх гэрэл зураг авалтад дуртайяа оролцдог байв. Түүний мөрөөдөл бол далай судлаач болох байжээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр 17 настайдаа осолд орж, хүсэл тэмүүллээ гүйцээх боломжгүй болжээ. Люк төрөлх Парис хот руу буцаж ирээд ажил хайж хэсэг хугацаа өнгөрүүлжээ. Улмаар тэрээр олон кино үзэж, кино зураг авалтын талбай дээр ажиллаж, туслах дүрд тоглосон. 19 настайдаа Холливуд руу явсан боловч тэнд ажилласныхаа дараа гэртээ буцаж ирээд армид элсэж алба хаасан юм. 3 жил цэргийн алба хааж байгаад кино урлагт эргэн ирж, эхлээд хөгжмийн видео найруулагч, дараа нь томоохон кинонуудын туслах найруулагчаар ажиллаж эхэлжээ. Түүний найруулагчийн анхны ажил нь тухайн үеийн жүжигчин болох хүсэл эрмэлзэлтэй [[Жан Рено|Жан Реногийн]] тоглосон "The Preultimate" (орч. Сүүлээсээ хоёр дахь, 1981) богино хэмжээний кино байв. Дараа нь Бессон "The Last Battle" (орч. Сүүлчийн тулаан, 1983) нэртэй 11 минутын киноны бүрэн хэмжээний хувилбарыг найруулахаар томилогдсон юм. Люк Бессон 1986 онд [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)|Британий Кино болон тв-ийн урлагийн академи]] буюу BAFTA-ийн "Шилдэг гадаад хэл дээрх кино" номинацид нэр дэвшсэн 3 дахь кино болох "Subway"-аа гаргаснаар маш их хүлээн зөвшөөрөгдөж алдартай болсон. 1994 онд алдарт [[Леон (кино)|"Леон" кино]] найруулж улам том амжилтад хүрсэн байна. Хамгийн сүүлд 2025 онд "Дракула" киноны найруулагч, зохиолч болон продюсераар ажилласан байна. Люк Бессон "Европын Холливуд" гэгддэг [[EuropaCorp]] кино корпорацийг үүсгэн байгуулагч юм. Кино зохиолч Эрик Серра түүний бүх киноны хөгжмийг зохиосонн ("Angel-A", "Malavita" киноноос бусад) байна. == Хувийн амьдрал == Люк Бессон 1986-1991 онуудад "Никита" (1990) киноны гол дүрд тоглосон жүжигчин Анн Парильятай гэрлэж амьдарсан. Тэдний охин Жульетта 1987 онд мэндэлжээ. Бессоны хоёр дахь эхнэр нь жүжигчин Майвенн байсан бөгөөд тэр үед тэр 15 настай байсан бөгөөд Бессон 31 настай байжээ. Тэд 1992 онд гэрлэж, харин Бессон 1993 оны 1-р сарын 3-нд төрсөн охин Шаннатайгаа жирэмсэн байжээ. Майвенны хэлснээр тэдний харилцаа Бессоны "Леон" (1994) киног бүтээхэд нөлөөлсөн байна. Тэдний гэрлэлт 1997 онд дуусч, Бессон "Тавдугаар элемент" киноны зураг авалтын үеэр жүжигчин Милла Йововичтой харилцаатай болжээ. Тэд 1997 оны 12-р сарын 14-нд гэрлээд (Йовович 22, Бессон 38 настай байсан) хоёр жилийн дараа салсан байна. 2004 оноос хойш Бессон продюсер Виржини Силла-Бессонтой гэрлэжээ. Хосууд гурван хүүхэдтэй: охид Талия, Сатин, хүү Мао. 2018 оны 5-р сард Люк Бессоныг жүжигчин Санд Ван Рой хүчингийн хэрэгт буруутгаж гомдол гаргажээ. Бессоны өмгөөлөгч уг хэргийг үгүйсгэсэн. 7-р сард Бессоныг дахин 3 эмэгтэй нэмж бэлгийн хүчирхийлэл үйлдсэн хэрэгт буруутгасан. Тэр оны 12-р сард дахин 5 эмэгтэй бэлгийн хүчирхийллийн хэрэгт буруутгагдаж, гомдол гаргасан. 2019 оны 2-р сард Ван Ройгийн Бессоны эсрэг хэргийг нотлох баримт хангалтгүйгээс болж хэрэгсэхгүй болгосон. 2019 оны 10-р сард Ван Рой хоёр дахь удаагаа гомдол гаргасны дараа цагдаа нар хэргийг дахин нээсэн. 2021 оны 1-р сард Бессоны эсрэг хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон боловч түүнд гэрчийн статус олгосон. 2023 онд Хяналтын шатны шүүх (Францын хамгийн дээд шүүх) Люк Бессоны талд эцсийн шийдвэр гаргаж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон. == Люк Бессоны оролцсон кинонууд == {| class="wikitable sortable" !Он !Киноны монгол орчуулгын нэр !Киноны үндсэн нэр !Оролцсон байдал |- |1981 |Сүүлээсээ хоёрдох |''L'Avant dernier'' |[[Найруулагч]], [[продюсер]], зохиолч, [[жүжигчин]] |- | rowspan="" |1983 |Сүүлчийн тулаан |''Le Dernier combat'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1984 |Утсаа битгий таиарай |''Ne quittez pas'' |продюсер, жүжигчин |- | rowspan="" |1985 |Метро |''Subway'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |1986 |Камиказе |''Kamikaze'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1988 |Голубая бездна |''Le Grand bleu'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |1990 |Никита́ |''Nikita'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1991 |Хүйтэн сар |''Lune froide'' |продюсер |- |1991 |Атлантис |''Atlantis'' |найруулагч, продюсер, |- | rowspan="" |1993 |Буцах эрхгүй |''The Assassin / Point Of No Return'' |зохиолч |- | rowspan="" |1993 |Гүег /арслангийн төл/ |''L' Enfant lion'' |продюсер |- | rowspan="" |1994 |Леон |''Leon'' |найруулагч, зохиолч |- |1997—2001 |Никита́ |''La Femme Nikita'' |зохиолч |- | rowspan="" |1997 |5 дахь элемент |''The Fifth Element'' |найруулагч, зохиолч |- | rowspan="" |1997 |Залгиж болохгйү |''Nil by Mouth'' |продюсер |- | rowspan="" |1998 |Такси |''Taxi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1999 |Жанна д’Арк |''The Messenger: The Story of Joan of Arc'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2000 |Такси 2 |''Taxi 2'' |продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |2000 |Бүжигчин |''The Dancer'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2000 |Гарц |''Exit'' |продюсер |- | rowspan="" |2001 |8 сарын 15 |''15 août'' |продюсер |- | rowspan="" |2001 |Лууны үнсэлт |''Kiss of the Dragon'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2001 |Васаби |''Wasabi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2001 |Ямакаси: Шинэ самурайчууд |''Yamakasi — Les samouraïs des temps modernes'' |зохиолч |- | rowspan="" |2002 |Бланш/ Цагаан |''Blanche'' |продюсер |- | rowspan="" |2002 |Тээвэрчин |''The Transporter'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Инээд ба шийтгэл |''Rire et châtiment'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Би Цезарь |''Moi César'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Котлет/ хавчуулсан мах |''Les Côtelettes'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Такси 3 |''Taxi 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Фанфан-тюльпан |''Fanfan la tulipe'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Мишель Вайлан |''Michel Vaillant'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Даварсан этгээд |''Cheeky'' |продюсер |- | rowspan="" |2004 |Улаан хүрэн гол 2: Дэлхийн сүйрлийн гэгээнтнүүд |''Les Rivières pourpres II — Les anges de l’apocalypse'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2004 |Дусал ус шиг |''À ton image'' |продюсер |- | rowspan="" |2004 |Нью-Йоркийн такси |''Taxi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2004 |13 -р дүүрэг |''Banlieue 13'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Дэнни нохой |''Danny the Dog'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Ze кино |''Ze film'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Шивнэгч |''Le Souffleur'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Зүүн Хойд зүг |''Nordeste'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Мелькиадес Эстрадагийн гурван шарил |''The Three Burials of Melquiades Estrada'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Дараагийнх ! |''Au suivant!'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Тээвэрлэгч 2 |''Transporteur II'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Түүний гарт |''Entre ses mains'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Гар буу |''Revolver'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Стэнли Кубрик байх |''Colour Me Kubrick: A True…ish Story'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Хар хайрцаг |''La Boîte noire'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Гэгээн-А |''Angel-A'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2006 |Дээрэмчин бүсгүйчүүл |''Bandidas'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2006 |Хэнд ч бүү хэл |''Ne le dis à personne'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Цэцэрглэгчийн охид |''Les Filles du botaniste'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Алуурчид |''Meurtrières'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Дуучин байхдаа |''Quand j'étais chanteur'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |4 сар |''Avril'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Ширэнгэн ой |''La Jungle'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Шинэ ертөнц |''Nuovomondo'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Хайр дурлал ба бусад гамшигууд |''Love and Other Disasters'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Артур ба оодой омгийнхон |''Arthur et les minimoys'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2007 |Д’Обераас ирсэн Мишу |''Michou d’Auber'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Такси 4 |''Taxi 4'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2007 |Улсын хил |''Frontière'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Зочин |''L 'Invité'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Хэрэв би чиний оронд байсан бол |''Si j'étais toi'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Испани дахь цайз |''Un château en Espagne'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Хөлсний алуурчин / Хитмэн |''Hitman'' |продюсер |- | rowspan="" |2008 |Барьцаалагдсан бүсгүй |''Taken'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2008 |Тээвэрчин 3 |''Transporter 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2008 |Сүүдэр шиг ир |''Come Like Shadows'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Филлип Моррис, би чамд хайртай |''Love You Phillip Morris'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Статен-Айленд |''Staten Island'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |13-р дүүрэг: Эцсийн шаардлага |''Banlieue 13 Ultimatum'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2009 |Номлогч |''Le Missionnaire'' |продюсер |- |2009 |Дом |''Home'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Артур ба Малтазардын өшөө авалт |''Arthur et la vengeance de Maltazard'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2009 |Парисаас хайр илгээе |''From Paris with Love'' |продюсер, сценарист |- | rowspan="" |2010 |Үхэшгүй мөнх |''L’Immortel'' |продюсер |- | rowspan="" |2010 |Артур ба хоёр ертөнцийн дайн |''Arthur et la guerre des deux mondes'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2010 |Адель Блан-Сэкийн ер бусын адал явдал |''Les Aventures extraordinaires d’Adèle Blanc-Sec'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- |2011 |Парис дахь мангас |''Un monstre à Paris'' |продюсер |- | rowspan="" |2011 |Леди |''The Lady'' |найруулагч |- | rowspan="" |2011 |Коломбиана |''Colombiana'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2012 |Хараагүй хүн |''À l'aveugle'' |продюсер, зохиолч |- |2012 |Петээвэрлэгч: Цувралууд |''Transporter: The Series'' |продюсер |- | rowspan="" |2012 |Локаут / Хаалт |''Lockout'' |сценарист |- | rowspan="" |2012 |Барьцаалагдсан бүсгүй-2 |''Taken 2'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2013 |(Бараг л) дур булаам ханхүүнц |''Un prince (presque) charmant'' |зохиолч |- | rowspan="" |2013 |Малавита |''Malavita'' |найруулагч, продюсер,зохиолч |- | rowspan="" |2014 |Алахад 3 хоног |''Three Days to Kill'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2014 |13-р дүүрэг: Тоосон харшууд |''Brick Mansions'' |зохиолч |- | rowspan="" |2014 |Нутгийн эр |''The Homesman'' |продюсер |- | rowspan="" |2014 |Лүси |''Lucy'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жижиг дүр |- | rowspan="" |2015 |Барьцаалагдсан бүсгүй- 3 |''Taken 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2015 |Тээвэрлэгч: Түлш цэнэглэв |''The Transporter Refueled'' |продюсер |- | rowspan="" |2016 |Дайчдын хаалга |''Warrior's Gate'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Нуур |''The Lake'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Валериан ба мянган гаригийн хот |''Valerian and the City of a Thousand Planets'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Урвагчид |''Renegades'' |продюсер, зохиолч |- |2017—2018 |Барьцаалагдсан бүсгүй: Эхлэл |''Taken'' |гүйцэтгэх продюсер |- | rowspan="" |2018 |Ева |''Eva'' |сопродюсер |- | rowspan="" |2018 |Такси 5 |''Taxi 5'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2018 |Курск |''Kursk'' |продюсер |- | rowspan="" |2019 |Анна |''Anna'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2022 |Артурын хараал |''Arthur, malédiction'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2023 |Нохой тэжээгч |''Dogman'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2024 |Тайвань дахь амралтын өдрүүд |''Weekend in Taipei'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2025 |Жиүн Жон хоёр |''June and John'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2025 |Дракула |''Dracula: A Love Tale'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |} {{DEFAULTSORT:Бессон, Люк}} [[Ангилал:Францын кино найруулагч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] 07i68ngxl6g5oq3m8qgts8ba52c70ya 874195 874193 2026-10-25T13:11:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 874195 wikitext text/x-wiki [[Файл:Luc Besson by Gage Skidmore.jpg|thumb]] '''Люк Поль Морис Бессон''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Luc Paul Maurice Besson''; 1959 оны 3-р сарын 18-нд [[Парис]] хотын XV тойрогт төрсөн) — [[Франц|францын]] кино найруулагч, зохиолч бөгөөд киноны [[продюсер]] юм. == Намтар == Люк Бессон 1959 онд усан доогуур шумбалтын дасгалжуулагч нарын гэр бүлд Парис хотноо төрсөн бөгөөд багаасаа гэр бүлийн уламжлалаа үргэлжлүүлэхээр бэлтгэгдсэн байна. Тэрээр бага насаа [[Грек]], [[Югослав]], [[Болгар|Болгарт]] далайн эрэг дээр өнгөрүүлж, шумбаж, усан доорх гэрэл зураг авалтад дуртайяа оролцдог байв. Түүний мөрөөдөл бол далай судлаач болох байжээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр 17 настайдаа осолд орж, хүсэл тэмүүллээ гүйцээх боломжгүй болжээ. Люк төрөлх Парис хот руу буцаж ирээд ажил хайж хэсэг хугацаа өнгөрүүлжээ. Улмаар тэрээр олон кино үзэж, кино зураг авалтын талбай дээр ажиллаж, туслах дүрд тоглосон. 19 настайдаа Холливуд руу явсан боловч тэнд ажилласныхаа дараа гэртээ буцаж ирээд армид элсэж алба хаасан юм. 3 жил цэргийн алба хааж байгаад кино урлагт эргэн ирж, эхлээд хөгжмийн видео найруулагч, дараа нь томоохон кинонуудын туслах найруулагчаар ажиллаж эхэлжээ. Түүний найруулагчийн анхны ажил нь тухайн үеийн жүжигчин болох хүсэл эрмэлзэлтэй [[Жан Рено|Жан Реногийн]] тоглосон "The Preultimate" (орч. Сүүлээсээ хоёр дахь, 1981) богино хэмжээний кино байв. Дараа нь Бессон "The Last Battle" (орч. Сүүлчийн тулаан, 1983) нэртэй 11 минутын киноны бүрэн хэмжээний хувилбарыг найруулахаар томилогдсон юм. Люк Бессон 1986 онд [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)|Британий Кино болон тв-ийн урлагийн академи]] буюу BAFTA-ийн "Шилдэг гадаад хэл дээрх кино" номинацид нэр дэвшсэн 3 дахь кино болох "Subway"-аа гаргаснаар маш их хүлээн зөвшөөрөгдөж алдартай болсон. 1994 онд алдарт [[Леон (кино)|"Леон" кино]] найруулж улам том амжилтад хүрсэн байна. Хамгийн сүүлд 2025 онд "Дракула" киноны найруулагч, зохиолч болон продюсераар ажилласан байна. Люк Бессон "Европын Холливуд" гэгддэг [[EuropaCorp]] кино корпорацийг үүсгэн байгуулагч юм. Кино зохиолч Эрик Серра түүний бүх киноны хөгжмийг зохиосонн ("Angel-A", "Malavita" киноноос бусад) байна. == Хувийн амьдрал == Люк Бессон 1986-1991 онуудад [[Никита (кино)|"Никита]]" (1990) киноны гол дүрд тоглосон жүжигчин [[Анн Парийо|Анн Парийотай]] гэрлэж амьдарсан. Тэдний охин Жульетта 1987 онд мэндэлжээ. Бессоны хоёр дахь эхнэр нь жүжигчин Майвенн байсан бөгөөд тэр үед тэр 15 настай байсан бөгөөд Бессон 31 настай байжээ. Тэд 1992 онд гэрлэж, харин Бессон 1993 оны 1-р сарын 3-нд төрсөн охин Шаннатайгаа жирэмсэн байжээ. Майвенны хэлснээр тэдний харилцаа Бессоны "Леон" (1994) киног бүтээхэд нөлөөлсөн байна. Тэдний гэрлэлт 1997 онд дуусч, Бессон "Тавдугаар элемент" киноны зураг авалтын үеэр жүжигчин Милла Йововичтой харилцаатай болжээ. Тэд 1997 оны 12-р сарын 14-нд гэрлээд (Йовович 22, Бессон 38 настай байсан) хоёр жилийн дараа салсан байна. 2004 оноос хойш Бессон продюсер Виржини Силла-Бессонтой гэрлэжээ. Хосууд гурван хүүхэдтэй: охид Талия, Сатин, хүү Мао. 2018 оны 5-р сард Люк Бессоныг жүжигчин Санд Ван Рой хүчингийн хэрэгт буруутгаж гомдол гаргажээ. Бессоны өмгөөлөгч уг хэргийг үгүйсгэсэн. 7-р сард Бессоныг дахин 3 эмэгтэй нэмж бэлгийн хүчирхийлэл үйлдсэн хэрэгт буруутгасан. Тэр оны 12-р сард дахин 5 эмэгтэй бэлгийн хүчирхийллийн хэрэгт буруутгагдаж, гомдол гаргасан. 2019 оны 2-р сард Ван Ройгийн Бессоны эсрэг хэргийг нотлох баримт хангалтгүйгээс болж хэрэгсэхгүй болгосон. 2019 оны 10-р сард Ван Рой хоёр дахь удаагаа гомдол гаргасны дараа цагдаа нар хэргийг дахин нээсэн. 2021 оны 1-р сард Бессоны эсрэг хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон боловч түүнд гэрчийн статус олгосон. 2023 онд Хяналтын шатны шүүх (Францын хамгийн дээд шүүх) Люк Бессоны талд эцсийн шийдвэр гаргаж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон. == Люк Бессоны оролцсон кинонууд == {| class="wikitable sortable" !Он !Киноны монгол орчуулгын нэр !Киноны үндсэн нэр !Оролцсон байдал |- |1981 |Сүүлээсээ хоёрдох |''L'Avant dernier'' |[[Найруулагч]], [[продюсер]], зохиолч, [[жүжигчин]] |- | rowspan="" |1983 |Сүүлчийн тулаан |''Le Dernier combat'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1984 |Утсаа битгий таиарай |''Ne quittez pas'' |продюсер, жүжигчин |- | rowspan="" |1985 |Метро |''Subway'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |1986 |Камиказе |''Kamikaze'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1988 |Голубая бездна |''Le Grand bleu'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |1990 |Никита́ |''Nikita'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1991 |Хүйтэн сар |''Lune froide'' |продюсер |- |1991 |Атлантис |''Atlantis'' |найруулагч, продюсер, |- | rowspan="" |1993 |Буцах эрхгүй |''The Assassin / Point Of No Return'' |зохиолч |- | rowspan="" |1993 |Гүег /арслангийн төл/ |''L' Enfant lion'' |продюсер |- | rowspan="" |1994 |Леон |''Leon'' |найруулагч, зохиолч |- |1997—2001 |[[Никита (кино)|Никита́]] |''La Femme Nikita'' |зохиолч |- | rowspan="" |1997 |5 дахь элемент |''The Fifth Element'' |найруулагч, зохиолч |- | rowspan="" |1997 |Залгиж болохгйү |''Nil by Mouth'' |продюсер |- | rowspan="" |1998 |Такси |''Taxi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |1999 |Жанна д’Арк |''The Messenger: The Story of Joan of Arc'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2000 |Такси 2 |''Taxi 2'' |продюсер, зохиолч, жүжигчин |- | rowspan="" |2000 |Бүжигчин |''The Dancer'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2000 |Гарц |''Exit'' |продюсер |- | rowspan="" |2001 |8 сарын 15 |''15 août'' |продюсер |- | rowspan="" |2001 |Лууны үнсэлт |''Kiss of the Dragon'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2001 |[[Васаби (кино)|Васаби]] |''Wasabi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2001 |Ямакаси: Шинэ самурайчууд |''Yamakasi — Les samouraïs des temps modernes'' |зохиолч |- | rowspan="" |2002 |Бланш/ Цагаан |''Blanche'' |продюсер |- | rowspan="" |2002 |Тээвэрчин |''The Transporter'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Инээд ба шийтгэл |''Rire et châtiment'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Би Цезарь |''Moi César'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Котлет/ хавчуулсан мах |''Les Côtelettes'' |продюсер |- | rowspan="" |2003 |Такси 3 |''Taxi 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Фанфан-тюльпан |''Fanfan la tulipe'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Мишель Вайлан |''Michel Vaillant'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2003 |Даварсан этгээд |''Cheeky'' |продюсер |- | rowspan="" |2004 |Улаан хүрэн гол 2: Дэлхийн сүйрлийн гэгээнтнүүд |''Les Rivières pourpres II — Les anges de l’apocalypse'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2004 |Дусал ус шиг |''À ton image'' |продюсер |- | rowspan="" |2004 |Нью-Йоркийн такси |''Taxi'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2004 |13 -р дүүрэг |''Banlieue 13'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Дэнни нохой |''Danny the Dog'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Ze кино |''Ze film'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Шивнэгч |''Le Souffleur'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Зүүн Хойд зүг |''Nordeste'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Мелькиадес Эстрадагийн гурван шарил |''The Three Burials of Melquiades Estrada'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Дараагийнх ! |''Au suivant!'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Тээвэрлэгч 2 |''Transporteur II'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Түүний гарт |''Entre ses mains'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Гар буу |''Revolver'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2005 |Стэнли Кубрик байх |''Colour Me Kubrick: A True…ish Story'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Хар хайрцаг |''La Boîte noire'' |продюсер |- | rowspan="" |2005 |Гэгээн-А |''Angel-A'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2006 |Дээрэмчин бүсгүйчүүл |''Bandidas'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2006 |Хэнд ч бүү хэл |''Ne le dis à personne'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Цэцэрглэгчийн охид |''Les Filles du botaniste'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Алуурчид |''Meurtrières'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Дуучин байхдаа |''Quand j'étais chanteur'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |4 сар |''Avril'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Ширэнгэн ой |''La Jungle'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Шинэ ертөнц |''Nuovomondo'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Хайр дурлал ба бусад гамшигууд |''Love and Other Disasters'' |продюсер |- | rowspan="" |2006 |Артур ба оодой омгийнхон |''Arthur et les minimoys'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2007 |Д’Обераас ирсэн Мишу |''Michou d’Auber'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Такси 4 |''Taxi 4'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2007 |Улсын хил |''Frontière'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Зочин |''L 'Invité'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Хэрэв би чиний оронд байсан бол |''Si j'étais toi'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Испани дахь цайз |''Un château en Espagne'' |продюсер |- | rowspan="" |2007 |Хөлсний алуурчин / Хитмэн |''Hitman'' |продюсер |- | rowspan="" |2008 |Барьцаалагдсан бүсгүй |''Taken'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2008 |Тээвэрчин 3 |''Transporter 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2008 |Сүүдэр шиг ир |''Come Like Shadows'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Филлип Моррис, би чамд хайртай |''Love You Phillip Morris'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Статен-Айленд |''Staten Island'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |13-р дүүрэг: Эцсийн шаардлага |''Banlieue 13 Ultimatum'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2009 |Номлогч |''Le Missionnaire'' |продюсер |- |2009 |Дом |''Home'' |продюсер |- | rowspan="" |2009 |Артур ба Малтазардын өшөө авалт |''Arthur et la vengeance de Maltazard'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2009 |Парисаас хайр илгээе |''From Paris with Love'' |продюсер, сценарист |- | rowspan="" |2010 |Үхэшгүй мөнх |''L’Immortel'' |продюсер |- | rowspan="" |2010 |Артур ба хоёр ертөнцийн дайн |''Arthur et la guerre des deux mondes'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2010 |Адель Блан-Сэкийн ер бусын адал явдал |''Les Aventures extraordinaires d’Adèle Blanc-Sec'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- |2011 |Парис дахь мангас |''Un monstre à Paris'' |продюсер |- | rowspan="" |2011 |Леди |''The Lady'' |найруулагч |- | rowspan="" |2011 |Коломбиана |''Colombiana'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2012 |Хараагүй хүн |''À l'aveugle'' |продюсер, зохиолч |- |2012 |Петээвэрлэгч: Цувралууд |''Transporter: The Series'' |продюсер |- | rowspan="" |2012 |Локаут / Хаалт |''Lockout'' |сценарист |- | rowspan="" |2012 |Барьцаалагдсан бүсгүй-2 |''Taken 2'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2013 |(Бараг л) дур булаам ханхүүнц |''Un prince (presque) charmant'' |зохиолч |- | rowspan="" |2013 |Малавита |''Malavita'' |найруулагч, продюсер,зохиолч |- | rowspan="" |2014 |Алахад 3 хоног |''Three Days to Kill'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2014 |13-р дүүрэг: Тоосон харшууд |''Brick Mansions'' |зохиолч |- | rowspan="" |2014 |Нутгийн эр |''The Homesman'' |продюсер |- | rowspan="" |2014 |Лүси |''Lucy'' |найруулагч, продюсер, зохиолч, жижиг дүр |- | rowspan="" |2015 |Барьцаалагдсан бүсгүй- 3 |''Taken 3'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2015 |Тээвэрлэгч: Түлш цэнэглэв |''The Transporter Refueled'' |продюсер |- | rowspan="" |2016 |Дайчдын хаалга |''Warrior's Gate'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Нуур |''The Lake'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Валериан ба мянган гаригийн хот |''Valerian and the City of a Thousand Planets'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2017 |Урвагчид |''Renegades'' |продюсер, зохиолч |- |2017—2018 |Барьцаалагдсан бүсгүй: Эхлэл |''Taken'' |гүйцэтгэх продюсер |- | rowspan="" |2018 |Ева |''Eva'' |сопродюсер |- | rowspan="" |2018 |Такси 5 |''Taxi 5'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2018 |Курск |''Kursk'' |продюсер |- | rowspan="" |2019 |Анна |''Anna'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2022 |Артурын хараал |''Arthur, malédiction'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2023 |Нохой тэжээгч |''Dogman'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2024 |Тайвань дахь амралтын өдрүүд |''Weekend in Taipei'' |продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2025 |Жиүн Жон хоёр |''June and John'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |- | rowspan="" |2025 |Дракула |''Dracula: A Love Tale'' |найруулагч, продюсер, зохиолч |} {{DEFAULTSORT:Бессон, Люк}} [[Ангилал:Францын кино найруулагч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] 0pi7iifn24fifqicym8d1nachdfgqs7 0 143937 874194 840389 2026-10-25T13:06:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 874194 wikitext text/x-wiki '''Никита́''' '''(кино)''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Nikita'') — Алдарт найруулагч [[Люк Бессон]] зохиолыг бичиж найруулж 1990 онд бүтээсэн Францын уран сайхны кино. == Дүрүүд == {| class="wikitable sortable" !Жүжигчин !Дүр |- |[[Анн Парийо]] |Никита |- |Жан-Юг Англад |Марко |- |Чеки Карио |Боб |- |Жанна Моро |Аманда |- |[[Жан Рено]] |Виктор |- |Жак Буде |Химич |- |Филипп Леруа |Гросман |- |Жан Буиз |ЭСЯ-ны ажилтан |} == Киноны агуулга == Никита гэх охин хар тамхины бүлэглэлийн хамт бүлгийн гишүүдийн нэгнийх нь эцгийн эмийн санг дээрэмджээ. Зэвсэгт цагдаа нар хэргийн газарт ирсэн боловч хар тамхинд донтсон бүлгийнхэн ширүүн эсэргүүцэл үзүүлэх явцад Никита цагдаагийн нэг офицерыг хөнөөжээ. Шүүх хурал түүнд 30 жилийн хугацаанд эргэн харах эрхгүй бүх насаар нь хорих ял оноожээ. Шоронд түүнд тариа хийгээд ухаан алдуулжээ. Никита танихгүй өрөөнд сэрдэг. Боб гэгч эр хүн бүрд тайвшруулах эм хэтрүүлэн хэрэглэснээс болж нас барж, оршуулагдсан гэж тайлбарладаг. Үнэндээ тэр DGSE ([[Франц хэл|франц:]] ''Direction générale de la sécurité extérieure'' – Гадаад аюулгүй байдлын ерөнхий газар)-ийн удирддаг нууц сургалтын төвд байдаг. Тэрээр тус байгууллагад ажиллах эсвэл үнэхээр үхэх гэсэн хоёр сонголттой болжээ. Хэсэг эсэргүүцлийн дараа Никита саналыг хүлээн авдаг. Никита тусгай агентаар бэлтгэл хийж, авьяас чадвар, урьдчилан таамаглах аргагүй онцлог байдлаараа багш нараа гайхашруулдаг. Сургалт дууссаны дараа Боб түүнийг тансаг ресторанд урьж, түүнд том калибрын гар буу, магазин бэлэглэдэг. Ресторанд зочлох нь түүний сургалтын төвийн төгсөлтийн шалгалт болж хувирдаг юм. == Шагнал == Энэ кино нь [[Алтан бөмбөрцөг]] наадмын гадаад хэлээрх шилдэг киноны шагналыг хүртсэн. Парийо 1991 онд Шилдэг эмэгтэй дүрийн [[Сезар шагнал]], мөн Шилдэг гадаад дүрийн эмэгтэй дүрийн [[Давид ди Донателло кино шагнал|Давид ди Донателло шагналыг]] хүртсэн. 0gf77g24azqo28djm9m2aln6r8nz1cl 0 148670 874191 873877 2026-10-25T12:41:57Z ~2026-56984-66 108534 874191 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} {{Infobox Түүхэн хүн |нэр = Чадраабалын Содномдорж |дүрс = |тайлбар = |төрсөн_он = 19-р зууны сүүл үе |төрсөн_газар = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу |нас барсан_он = 20-р зууны эхэн үе |нас барсан_газар = |албан_тушаал = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн |угсаа_гарвал = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг |эцэг = Цогтын Чадраабал ноён ("Тэргүүн баян ноён") |гэргий = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин |хүүхэд = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд }} '''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм. == Угсаа гарал == Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг: # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг. # '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг. # '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг. # '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг. # '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн. # '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ. # '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ. # '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён. # '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ. # '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Мэргэн жонон" цолтой Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн. # '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. # '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. # '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв. # '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч. # '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч. # '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү. # '''Содномдоржийн Галиндив''' (Ууган охин, 1883 онд төрсөн. Хотгойдын тайж Г.Гончигсүрэнгийн гэргий, хатан) # '''Содномдоржийн''' # '''Содномдоржийн''' # '''Содномдоржийн''' # '''Содномдоржийн''' # '''Содномдоржийн''' Хөвгүүд / Банди нар (6 хүү) Хөвгүүд нь алтан ургийн тайж язгуур, Бэсүд овгийн ноёдын уг эхийг шууд залгамжлах тул тухайн үеийн хошуу тамгын "Тайж унших" албан ёсны улаан шугамт нэрсийн цэс болон цэргийн насны бүртгэлд заавал бүртгэгддэг байв. [1]<ref name=":1" /> # '''Содномдоржийн Гомбосүрэн''' (Ууган хүү) # '''Содномдоржийн Жамран''' # '''Содномдоржийн Чойжоо''' # '''Содномдоржийн Дорилгжав''' # '''Содномдоржийн Санжаа''' == Гэр бүл, худ ургийн холбоо == Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүний охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ. == Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим == Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. == Орчин үеийн шууд үргэлжлэл == Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг. == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} * '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь). * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа. ** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.''' ** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''. * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:''' ** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013). ** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002). * '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''. [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> * '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Г. Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} hpidd4ubpoqa4kf2fbb7e5hkwvyauc4 2 148753 874196 872388 2026-10-25T13:21:21Z HY Tengis 107937 Нооргийн илүүдэл загваруудыг цэвэрлэж, ангиллуудыг идэвхгүй болгов. Агуулга, эшлэлүүдийг хэвээр үлдээв. 874196 wikitext text/x-wiki '''Макдональдчлал''' нь нийгэм [[:en:Fast food|түргэн хоолны]] рестораны шинж чанарыг өөртөө шингээх үйл явц юм. [[:en:McWord|«Mc» угтвартай үгийн]] нэг болох энэ ойлголтыг [[:en:Sociologist|социологич]] [[:en:George Ritzer|Жорж Ритцер]] анх 1983 онд ''Journal of American Culture'' сэтгүүлд нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ дэвшүүлж,<ref>{{cite journal|author=George Ritzer|title=The "McDonaldization" of Society|journal=Journal of American Culture|volume=6|issue=1|pages=100–107|year=1983|doi=10.1111/j.1542-734X.1983.0601_100.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1542-734X.1983.0601_100.x|url-access=subscription}}</ref> 1993 онд хэвлэгдсэн ''[[:en:The McDonaldization of Society|Нийгмийн макдональдчлал]]'' номдоо хөгжүүлжээ. Макдональдчлал нь [[:en:Rationalization (sociology)|рационалчлал]] болон [[:en:Scientific management|шинжлэх ухаанч менежментийг]] шинэ өнцгөөс авч үзсэн ойлголт юм. [[:en:Max Weber|Макс Вебер]] өөрчлөгдөж буй нийгмийн чиг хандлагыг төлөөлүүлэн тайлбарлахдаа бюрократ тогтолцооны загварыг ашигласан бол Ритцер түргэн хоолны рестораныг орчин үеийг илүү сайн төлөөлөх [[:en:Paradigm|парадигм]] гэж үздэг.<ref>Ritzer, 2004:553</ref> Макдональдчлалын онолын шүүмжлэлд Ахувиа, Изберк-Билгин нарын «eBayчлал» хэмээн нэрлэсэн эсрэг чиг хандлагын шинжилгээ,<ref>{{cite journal|author=Ahuvia, Aaron|name-list-style=&|author2=Izberk-Bilgin|year=2011|title=Limits of the McDonaldization thesis:eBayization and ascendant trends in post-industrial consumer culture|journal=Consumption Markets & Culture|volume=14|issue=4|pages=361–384|doi=10.1080/10253866.2011.604496|url=https://www.researchgate.net/publication/233173730}}</ref> мөн макдональдчлал нь үйлдэл хийх боломжийг боомилсон ойлголт бөгөөд хоршоо, Тоёотагийн үйлдвэрлэлийн систем зэрэг хүн төвтэй загваруудыг үл тоомсорлодог гэсэн Александрын тайлбар багтдаг.<ref>{{cite journal|author=Alexander, Titus|year=2023|title=Unwrapping the McDonald's model|journal=The Journal of American Culture|volume=46|issue=3|pages=232–241|doi=10.1111/jacc.13467|doi-access=free}}</ref> == Үндсэн шинжүүд == Ритцер макдональдчлалын дөрвөн үндсэн бүрэлдэхүүнийг онцолсон нь [[:en:wikt:efficiency|үр ашиг]], [[:en:Calculation|тооцоолох боломж]], [[:en:Predictability|урьдчилан таамаглах боломж]] болон [[:en:Social control|хяналт]] юм. Эдгээр дөрвөн шинжээс гадна уг стратеги нь хязгаарлагдмал хүрээнд оновчтой боловч хор хөнөөлтэй эсвэл оновчгүй үр дагаварт хүргэдэг гэж Ритцер тэмдэглэсэн. Эдгээр үйл явц нийгмийн бусад салбарт тархахын хэрээр орчин үеийн нийгмийн шинэ нийгэм, соёлын шинжүүд бий болдог. Жишээлбэл, McDonald's аль нэг улсад нэвтэрч, хэрэглээний хэв маяг жигдрэх үед соёлын холимогжилт үүсдэг. === Үр ашиг === Үр ашиг гэдэг нь аливаа ажлыг гүйцэтгэх хамгийн оновчтой арга юм. Энэ хүрээнд Ритцер «үр ашиг» гэдгийг маш тодорхой утгаар хэрэглэдэг. McDonald's-ийн үйлчлүүлэгчдээр жишээлбэл, энэ нь өлссөн байдлаас цадсан байдалд хүрэх хамгийн хурдан арга юм. Макдональдчлал дахь үр ашиг гэдэг нь байгууллагын үйл ажиллагааны бүх талыг зарцуулах хугацааг хамгийн бага байлгахад чиглүүлэхийг хэлнэ.<ref name="book">{{cite book|last=Ritzer|first=George|title=The McDonaldization of Society|publisher=Pine Forge Press|year=2009|location=Los Angeles|isbn=978-0-7619-8812-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/mcdonaldizationo0000ritz|doi=10.4135/9781446279007}}</ref> === Тооцоолох боломж === Тооцоолох боломж гэдэг нь зорилгоо амт зэрэг субъектив шинжээр бус, борлуулалт зэрэг тоогоор хэмжиж болох үзүүлэлтээр тодорхойлохыг хэлнэ. Макдональдчлал нь тоо хэмжээ чанартай тэнцүү бөгөөд хэрэглэгчид богино хугацаанд их хэмжээний бүтээгдэхүүн хүргэх нь өндөр чанартай бүтээгдэхүүн хүргэхтэй адил гэсэн ойлголтыг бий болгосон. Ингэснээр хүмүүс төлсөн мөнгөтэйгөө харьцуулан хэр хэмжээний бүтээгдэхүүн авч байгаагаа тооцож чадна. Байгууллагууд хэрэглэгчдэд бага мөнгөөр их хэмжээний бүтээгдэхүүн авч байгаа гэсэн итгэл төрүүлэхийг хүсдэг. Эдгээр байгууллагын ажилтнуудыг хийсэн ажлынх нь чанараар бус, хэр хурдан ажилласнаар нь үнэлдэг.<ref name="book"/> === Урьдчилан таамаглах боломж === Урьдчилан таамаглах боломж гэдэг нь өргөн тархсан [[:en:Standardization|стандартчилал]] болон нэгэн жигд үйлчилгээг хэлнэ. «Урьдчилан таамаглах боломж» нь хүн хаашаа ч явсан макдональдчлалд орсон байгууллагаар үйлчлүүлэх бүрдээ ижил үйлчилгээ, ижил бүтээгдэхүүн авна гэсэн утгатай. Энэ нь тухайн байгууллагын ажилтнуудад мөн хамаарна. Тэдний ажил үүрэг нь маш их давтагддаг, тогтсон хэвшилтэй, урьдчилан таамаглах боломжтой байдаг.<ref name="book"/> === Хяналт === Хяналт гэдэг нь ажилтнуудыг стандартчилж, нэгэн жигд байдлаар ажиллуулах, мөн хүний оролцоог хүний бус технологиор орлуулахыг хэлнэ.<ref name="book"/> == Жишээнүүд == Энд маргаан үүсгэхээргүй, ач холбогдол багатай мэдээг хүлээн авахад хялбар хэсгүүдээр хүргэхийг хэлж буй «[[:en:Junk food news|түргэн хоол маягийн мэдээ]]» нь макдональдчлалын нэг жишээ юм. Өөр нэг жишээ нь «МакИхСургууль» байж болно. Энэ нь сургалтын хөтөлбөрөө модулиудад хувааж, хүн бүрийн сонирхолд нийцүүлэхийн тулд тэдгээрийг сонгон хослуулах замаар түргэвчилсэн байдлаар боловсролын зэрэг олгодог. Эдгээр бүтээгдэхүүний буурсан чанарыг зөвхөн тэдгээрийг байнга шинэ мэтээр дахин танилцуулдаг өргөн хүрээний сурталчилгаагаар далдалж чадна.<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=McDonaldization|encyclopedia=A Dictionary of Sociology|publisher=Oxford University Press|last1=Scott|first1=John|edition=Third|language=en|doi=10.1093/acref/9780199533008.001.0001|isbn=978-0-19-953300-8|oclc=967256269|last2=Marshall|first2=Gordon}}</ref> Ял шийтгэл судлалд гэмт хэрэг үйлдсэн хүн бүрд тохируулсан шийтгэл, засрал хүмүүжлийн арга хэмжээнээс дахин гэмт хэрэг үйлдэх өндөр эрсдэлтэй гэж үзсэн бүлгүүдийг стандартчилсан шийтгэлээр хянах оролдлого руу шилжсэн. Үүнд «[[:en:Three-strikes law|гурван удаагийн гэмт хэргийн хууль]]» болон [[:en:Sentencing guideline|ял оногдуулах удирдамжид]] заасан шийтгэлүүд жишээ болно. Гэмт хэрэг үйлдэгчдийг [[:en:Prison#Inmate security classifications|аюулгүй байдлын түвшнээр ангилж]], тухайн эрсдэлийн бүлгийн хоригдлуудыг [[:en:Incapacitation (penology)|дахин гэмт хэрэг үйлдэх боломжгүй байлгаж]] чадна гэж үзсэн байгууллагад илгээдэг. Ял шийтгэлийн тогтолцоонд хүний оронд [[:en:Electronic surveillance|цахим тандалт]], [[:en:Electronic monitoring|цахим хяналт]], [[:en:Urinalysis|шээсний шинжилгээ]] болон гэмт хэрэг үйлдэгчдийг компьютерын системээр хянах зэрэг технологийг түгээмэл ашигладаг.<ref name="Shichor1997">{{Cite journal|doi=10.1177/0011128797043004005|title=Three Strikes as a Public Policy: The Convergence of the New Penology and the McDonaldization of Punishment|journal=Crime & Delinquency|volume=43|issue=4|pages=470–492|year=1997|last1=Shichor|first1=David|s2cid=145111157}}</ref> === Боловсрол === Макдональдчлалын үзэгдлийн нэг жишээг боловсролоос харж болно гэж барууны нэгэн хүн{{Who|date=November 2025}} үзсэн бөгөөд барууны орнуудын анги танхим болон дэлхийн бусад орны анги танхим улам төстэй болж байгааг онцолжээ. Слэйтерийн<ref name="Slater 1999">Slater (1999)</ref> тайлбарласнаар Перугийн анги дүүргэлт, анги танхимын зохион байгуулалт, заах арга нь АНУ-ынхтай ихээхэн төстэй бөгөөд энэ нь дэлхийн бусад хэсэгт мэдлэг дамжуулах үр ашигт төвлөрсөн барууны соёл нэвтэрсний тод жишээ юм. Түүнчлэн Слэйтер<ref name="Slater 1999"/> боловсролын макдональдчлал нь олон сөрөг үр дагавартай байж болохыг, ялангуяа эрэл хайгуул болон бүтээлч байдлыг дэмждэггүйг тайлбарласан. Иймээс сургуулиуд шүүмжлэлтэй, бүтээлчээр сэтгэдэг хүмүүсийг төлөвшүүлж чадахгүй болсноор хүүхдэд боловсрол олгох үр нөлөө нь буурна. Вонгийн үзэж байгаагаар макдональдчлалын нөлөө дээд боловсролын сургалтад ч хүрчээ.<ref name=":0">Wong (2010)</ref> * Үр ашиг — Компьютероор дүгнэдэг шалгалт нь багшийн оюутнуудыг үнэлэхэд зарцуулах хугацааг багасгадаг.<ref name=":0"/> * Тооцоолох боломж — Оюутны суралцах хугацааны амжилтыг хэмжихийн тулд үсгэн үнэлгээ болон голч дүнг ашиглаж, тооцдог.<ref name=":0"/> * Урьдчилан таамаглах боломж — Их сургуулиудын санал болгодог хичээл болон тавигдах шаардлага улам стандартчилагдаж, өөр өөр газраас ижил төстэй хичээл, агуулга олоход хялбар болсон.<ref name=":0"/> * Хяналт — Хичээлүүд маш тодорхой бүтэцтэй бөгөөд тодорхой шаардлагыг хангаж, тогтсон удирдамжийг дагах ёстой. Хичээлүүд урьдчилан тогтоосон өдрүүдэд ижил цагт эхэлж, дуусах бөгөөд тодорхой тооны долоо хоног үргэлжилдэг.<ref name=":0"/> Кэрроллын 2013 оны судалгаанд цахим сургалт нь сүүлийн жилүүдийн боловсролын судалгааны бүтээлүүдэд хамгийн томоохон үзэгдлүүдийн нэг болсныг тайлбарласан. Цахим сургалтын боломжит үр өгөөжийг суралцах үйл явцаас хүлээдэг боловч бодит байдалд сургалтыг дэмжих цахим технологийн асуудалд голлон анхаарч, суралцах үйл явцад үзүүлэх үр дагаврыг бага авч үздэг. Үүний улмаас суралцах үйл явц дахь хүний хүчин зүйл суларч, суралцах нь илүү тусгаарлагдмал туршлага болох нь элбэг. Тус өгүүлэлд оюутнуудын суралцах туршлагад үзүүлэх нөлөөг бүрэн ойлголгүйгээр цахим сургалтын платформоор дамжуулан суралцахыг дэмжих арга барилыг хүлээн авахдаа эрдэмтэн, багш нар илүү болгоомжтой хандах хэрэгтэй гэж үзсэн. Мөн оюутнуудын үүрэг мэдлэгийг нээн илрүүлэх, асуулт тавих, эрэлхийлэхээс «урьдчилан багцалсан боловсролын хэрэглэгч» болох чиглэлд өөрчлөгдөж байгааг авч үзжээ.<ref>{{Cite journal|doi=10.1080/21568235.2013.833405|title=E-learning – the McDonaldization of education|journal=European Journal of Higher Education|volume=3|issue=4|pages=342–356|year=2013|last1=Carroll|first1=Noel|s2cid=54702355|url=http://eprints.teachingandlearning.ie/1951/1/Carroll%20McDonalization%20of%20Education%202013.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201135207/http://eprints.teachingandlearning.ie/1951/1/Carroll%20McDonalization%20of%20Education%202013.pdf|url-status=dead|archive-date=2018-12-01}}</ref> Боловсролын макдональдчлал нь зөвхөн танхимын сургалтаар хязгаарлагдахгүй. Жорж Ритцерийн<ref name=":1">Ritzer (2013)</ref> таамагласнаар олон нийтэд нээлттэй, олон оролцогчтой цахим хичээлүүд буюу MOOC (''Massive Open Online Courses'') нь ирээдүйн боловсролыг улам макдональдчилна. Улирал бүр цоо шинэ MOOC бүтээх боломжтой боловч хичээл боловсруулах ажлын үр ашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд нэг үндсэн бүтэц бий болгож, дараа нь түүнийг тухай бүр өөрчлөх магадлал илүү өндөр юм. Цаг хугацааны явцад MOOC-ийг сонирхох сонирхол болон чанар нь нэмэгдэхийн хэрээр ижил урьдчилан бичсэн хичээлийг олон их сургууль ашиглаж, суралцагчдад урьдчилан таамаглах боломжтой агуулга хүргэж болно. Багшийн ажлын үр ашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд бичгийн эсээний шалгалтаас илүү компьютероор дүгнэдэг шалгалтыг түгээмэл ашиглана. Гэвч MOOC нь оюутан, багшийн харилцааг хязгаарладаг тул хичээлд илүү гүнзгий, утга учиртай оролцоход хүндрэлтэй болно.<ref name=":1"/> == Макдональдчлалаас ангижрах нь == Байгууллагууд макдональдчлалын рационалчлалыг эсэргүүцэх оролдлого хийсээр байна. Эдгээр оролдлого нь тоо хэмжээнээс илүү чанарт анхаарах, үйлчилгээ болон бүтээгдэхүүний урьдчилан таамаглахын аргагүй байдлыг таашаах, гаднын хяналтгүй ажиллах илүү ур чадвартай ажилтнуудыг ажиллуулахтай холбоотой юм. Макдональдчлалын үйл явцыг удаашруулж, орон нутгийн онцлог болон уламжлалт үнэт зүйлсээ хамгаалахын тулд үндэстэн-улсуудад эсэргүүцлийн хөдөлгөөнүүд мөн өрнөх болсон.<ref>{{cite book|last=Ritzer|first=George|title=The McDonaldization of Society|year=2008|publisher=Pine Forge Press|location=Los Angeles|isbn=978-07619-8812-0|pages=[https://archive.org/details/mcdonaldizationo0000ritz/page/351 351–384]|url=https://archive.org/details/mcdonaldizationo0000ritz/page/351}}</ref> Орон нутгийн зарим тохиолдлын судалгаа McDonald's-ийн рационал загварыг тухайн газрын соёлын сонголтод нийцүүлэн өөрчлөх нь McDonald's-ийн анхны бүтээгдэхүүний шинжийг сулруулдгийг харуулдаг. Компани орон нутгийн нөхцөлд хэдий чинээ их дасан зохицоно, америк шинжтэй уг бүтээгдэхүүний шинжлэх ухаанч тооцоололд тулгуурласан загварын давуу тал төдий чинээ алдагдаж болзошгүй. Үүнийг McDonald's-ийн нэгэн жигд арга барилыг зөвтгөх үндэслэл болгон ашиглаж болно. McDonald's хаа сайгүй тархсан байдал болон үйл ажиллагааных нь нэгэн жигд шинж нь [[:en:Globalization|даяаршилд]] нөлөөлөх хүчин зүйл юм.<ref>{{Cite journal|doi=10.1177/0002764203256180|title=McDonaldization: Linearity and Liquidity in Consumer Cultures|journal=American Behavioral Scientist|volume=47|issue=2|pages=137–153|year=2003|last1=Turner|first1=Bryan S.|s2cid=220676247}}</ref> == McDonald's-ийн хариу тайлбар == [[:en:McDonald's|McDonald's]]-ийн [[:en:United Kingdom|Их Британи]] дахь төлөөлөгчдийн илэрхийлсэн хариу тайлбарт Ритцер бусад тайлбарлагчдын нэгэн адил компанийн хэмжээ болон брэндийн танигдсан байдлыг ашиглан, компанийн бодит үйл ажиллагаатай заавал холбоотой байх албагүй санаануудыг сурталчилдаг гэжээ.<ref>{{cite web|author=McDonald's UK|title=Questions Answered|work=Make up your own mind|url=http://www.makeupyourownmind.co.uk/questions/what-are-you-doing-about/mcdonaldization/|access-date=2007-09-15|quote=Due to the global scale of the McDonald’s business, many commentators seek to use its brand and international presence to support various positions and theories that they wish to put forward.|archive-date=25 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325232151/http://www.makeupyourownmind.co.uk/questions/what-are-you-doing-about/mcdonaldization/|url-status=usurped}}</ref> == Мөн үзэх == * [[:en:Americanization|Америкжилт]] * [[:en:Cocacolonization|Кока-колоничлол]] * [[:en:Cultural globalization|Соёлын даяаршил]] * [[:en:Disneyfication|Диснейчлэл]] * ''[[:en:Fast Food Nation|Түргэн хоолны үндэстэн]]'', 2001 оны ном * ''[[:en:Food, Inc.|Хүнс корпораци]]'' * [[:en:Fordism|Фордизм]] * [[:en:Globalization|Даяаршил]] * [[:en:Golden Arches Theory of Conflict Prevention|Мөргөлдөөнөөс сэргийлэх Алтан нуман хаалганы онол]] * ''[[:en:Jihad vs. McWorld|Жихад ба МакДэлхий]]'' * [[:en:McWorld|МакДэлхий]] * ''[[:en:Super Size Me|Намайг томруулаач]]'', 2004 оны баримтат кино * [[:en:Walmarting|Волмартчлал]] == Эшлэл == {{Reflist|30em}} * Ritzer, G. (2013) ‘MOOCs and the McDonaldisation of Education’ Introduction to Sociology. http://georgeritzer.wordpress.com/2013/01/12/moocs-and-the-mcdonaldization-of-education/ (2013 оны 10 сарын 30-нд хандсан) * Slater, R.O. (1999), (орч.) ‘La MacDonalizacion de la Educacion’, Educacion, Vol. 8, No. 15. http://firgoa.usc.es/drupal/node/5029 (2013 оны 10 сарын 30-нд хандсан) * Wong D. (2010), http://www.stanford.edu/group/ccr/ccrblog/2010/02/mcdonaldization_and_higher_edu.html. (2013 оны 10 сарын 30-нд хандсан) == Нэмэлт унших материал == * George Ritzer, ''The McDonaldization of Society'' ({{ISBN|0-7619-8812-2}}) :George Ritzer, ''McDonaldization: The Reader'' ({{ISBN|0-7619-8767-3}}) :George Ritzer, ''The McDonaldization Thesis: Explorations and Extensions'' ({{ISBN|0-7619-5540-2}}) * Bryan Turner, ''McCitizens'' ({{oclc|7385339725}}) * Barry Smart (ред.), ''Resisting McDonaldization'' ({{oclc|1243595390}}) * James L. Watson, ''Golden Arches East: McDonald's in East Asia'' ({{oclc|237048310}}) * George Ritzer (ред.), ''Sociology of Consumption: Fast Food, Credit Cards and Casinos'' ({{oclc|966077765}}) * Dennis Hayes, Robert Wynyard (ред.), ''The McDonaldization of Higher Education'' ({{doi|10.4324/9781315270654}}) * George Ritzer, ''Enchanting a Disenchanted World'' ({{oclc|632375942}}) * John Drane, ''The McDonaldization of the Church'' ({{oclc|315753136}}) * Titus Alexander, ''[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jacc.13467 Unwrapping the McDonald's model]'', The Journal of American Culture, Vol. 46, Issue 3, х. 232–241, 2023 оны 9 сарын 24, https://doi.org/10.1111/jacc.13467 <!-- Ноорог тул ангиллуудыг идэвхгүй болгосон. Үндсэн өгүүлэл болгон нийтлэхээс өмнө ангиллуудын тохиромжтой байдал, оршин байгаа эсэхийг шалгана. [[Ангилал:McDonald's|Ization]] [[Ангилал:Эдийн засгийн даяаршил]] [[Ангилал:Mc угтвартай үгс]] [[Ангилал:1990-ээд оны шинэ үг хэллэг]] [[Ангилал:Түргэн хоолны шүүмжлэл]] [[Ангилал:Социологийн нэр томьёо]] [[Ангилал:Зар сурталчилгааны нийгмийн нөлөө]] [[Ангилал:1993 оны шинэ үг хэллэг]] [[Ангилал:Америкийн империализм]] --> njwypv2e1cf9jfybmkn1ge8hpm9eay7 874198 874196 2026-10-25T13:28:26Z HY Tengis 107937 [[en:McDonaldization]]-оос орчуулсан нооргийн загвар, номзүйг засав. Слэйтер, Ритцерийн эх сурвалжтай тулгаж, баталгаажаагүй хэсгүүдийг кодын тайлбарт түр хадгалав. 874198 wikitext text/x-wiki '''Макдональдчлал''' нь нийгэм [[:en:Fast food|түргэн хоолны]] рестораны шинж чанарыг өөртөө шингээх үйл явц юм. Энэ ойлголтыг [[:en:Sociologist|социологич]] [[:en:George Ritzer|Жорж Ритцер]] 1983 онд ''Journal of American Culture'' сэтгүүлд нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ дэвшүүлж,<ref name="Ritzer1983">{{cite journal|last=Ritzer|first=George|title=The "McDonaldization" of Society|journal=Journal of American Culture|volume=6|issue=1|pages=100–107|year=1983|doi=10.1111/j.1542-734X.1983.0601_100.x|url=https://web.ics.purdue.edu/~kstainba/McDonaldization%20of%20Society%201983.pdf|format=PDF}}</ref> 1993 онд хэвлэгдсэн ''[[:en:The McDonaldization of Society|Нийгмийн макдональдчлал]]'' номдоо хөгжүүлжээ. Макдональдчлал нь [[:en:Rationalization (sociology)|рационалчлалтай]] холбоотой ойлголт юм. [[:en:Max Weber|Макс Вебер]] рационалчлалыг тайлбарлахдаа бюрократ тогтолцоог гол загвар болгосон бол Ритцер орчин үеийн Америкийн нийгэм дэх рационалчлалын загварыг түргэн хоолны ресторанаар төлөөлүүлэн тайлбарлажээ.<ref name="Ritzer1983"/> Макдональдчлалын онолын шүүмжлэлд Ахувиа, Изберк-Билгин нарын «eBayчлал» хэмээн нэрлэсэн эсрэг чиг хандлагын шинжилгээ багтдаг.<ref>{{cite journal|last1=Ahuvia|first1=Aaron|last2=Izberk-Bilgin|first2=Elif|year=2011|title=Limits of the McDonaldization thesis: eBayization and ascendant trends in post-industrial consumer culture|journal=Consumption Markets & Culture|volume=14|issue=4|pages=361–384|doi=10.1080/10253866.2011.604496}}</ref> Мөн Титус Александр уг онол нь хүмүүсийг нийгмийн тогтолцоонд нөлөөлөх боломжгүй мэтээр ойлгуулах эрсдэлтэй гэж шүүмжилж, хоршоо болон Тоёотагийн үйлдвэрлэлийн тогтолцоо зэрэг өөр загваруудыг авч үзэхийг санал болгосон.<ref name="Alexander2023">{{cite journal|last=Alexander|first=Titus|year=2023|title=Unwrapping the McDonald's model: An introduction to dynamic social theory|journal=The Journal of American Culture|volume=46|issue=3|pages=232–241|doi=10.1111/jacc.13467|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jacc.13467}}</ref> == Үндсэн шинжүүд == Ритцер макдональдчлалын дөрвөн үндсэн бүрэлдэхүүнийг онцолсон нь үр ашиг, тооцоолох боломж, урьдчилан таамаглах боломж болон хяналт юм.<ref name="book">{{cite book|last=Ritzer|first=George|title=The McDonaldization of Society|edition=Revised New Century|publisher=Pine Forge Press|year=2004|location=Thousand Oaks, California|isbn=0-7619-8812-2|url=https://archive.org/details/mcdonaldizationo0000ritz}}</ref> Рационал тогтолцоо нь үр ашигтай байж болох ч оновчгүй, хор хөнөөлтэй үр дагавар үүсгэж болзошгүйг тэрээр мөн тайлбарласан.<ref name="Ritzer1983"/> === Үр ашиг === Үр ашиг гэдэг нь аливаа ажлыг гүйцэтгэх хамгийн оновчтой арга юм. Энэ хүрээнд Ритцер «үр ашиг» гэдгийг маш тодорхой утгаар хэрэглэдэг. McDonald's-ийн үйлчлүүлэгчдээр жишээлбэл, энэ нь өлссөн байдлаас цадсан байдалд хүрэх хамгийн хурдан арга юм. Макдональдчлал дахь үр ашиг гэдэг нь байгууллагын үйл ажиллагааны бүх талыг зарцуулах хугацааг хамгийн бага байлгахад чиглүүлэхийг хэлнэ.<ref name="book"/> === Тооцоолох боломж === Тооцоолох боломж гэдэг нь зорилгоо амт зэрэг субъектив шинжээр бус, борлуулалт зэрэг тоогоор хэмжиж болох үзүүлэлтээр тодорхойлохыг хэлнэ. Макдональдчлалын хүрээнд тоо хэмжээг чанартай адилтгаж, хэрэглэгчид богино хугацаанд их хэмжээний бүтээгдэхүүн хүргэхийг өндөр чанартай бүтээгдэхүүн хүргэхтэй дүйцүүлэн үздэг. Ингэснээр хүмүүс төлсөн мөнгөтэйгөө харьцуулан хэр хэмжээний бүтээгдэхүүн авч байгаагаа тооцож чадна. Байгууллагууд хэрэглэгчдэд бага мөнгөөр их хэмжээний бүтээгдэхүүн авч байгаа гэсэн итгэл төрүүлэхийг хүсдэг. Эдгээр байгууллагын ажилтнуудыг хийсэн ажлынх нь чанараас илүү хэр хурдан ажилласнаар нь үнэлэх хандлагатай байдаг.<ref name="book"/> === Урьдчилан таамаглах боломж === Урьдчилан таамаглах боломж гэдэг нь өргөн тархсан [[:en:Standardization|стандартчилал]] болон нэгэн жигд үйлчилгээг хэлнэ. Энэ нь хүн хаашаа ч явсан макдональдчлалд орсон байгууллагаар үйлчлүүлэх бүрдээ ижил үйлчилгээ, ижил бүтээгдэхүүн авна гэсэн утгатай. Энэ нь тухайн байгууллагын ажилтнуудад мөн хамаарна. Тэдний ажил үүрэг нь давтагддаг, тогтсон хэвшилтэй, урьдчилан таамаглах боломжтой байдаг.<ref name="book"/> === Хяналт === Хяналт гэдэг нь ажилтнуудыг стандартчилсан, нэгэн жигд журмаар ажиллуулах, мөн хүний оролцоог хүний бус технологиор орлуулахыг хэлнэ.<ref name="book"/> == Жишээнүүд == Маргаан үүсгэхээргүй, ач холбогдол багатай мэдээг хүлээн авахад хялбар хэсгүүдээр хүргэхийг хэлж буй «[[:en:Junk food news|түргэн хоол маягийн мэдээ]]» нь макдональдчлалын нэг жишээ юм. Өөр нэг жишээ нь «МакИхСургууль» байж болно. Энэ нь сургалтын хөтөлбөрөө модулиудад хувааж, хүн бүрийн сонирхолд нийцүүлэхийн тулд тэдгээрийг сонгон хослуулах замаар түргэвчилсэн байдлаар боловсролын зэрэг олгодог. Эдгээр бүтээгдэхүүний буурсан чанарыг тэдгээрийг байнга шинэ мэтээр дахин танилцуулдаг өргөн хүрээний сурталчилгаагаар далдалдаг гэж тайлбарладаг.<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=McDonaldization|encyclopedia=A Dictionary of Sociology|publisher=Oxford University Press|last1=Scott|first1=John|edition=Third|language=en|doi=10.1093/acref/9780199533008.001.0001|isbn=978-0-19-953300-8|last2=Marshall|first2=Gordon}}</ref> Дэвид Шичор ял шийтгэлийн бодлогод макдональдчлалын шинжүүд хэрхэн илэрч байгааг судалжээ. Үүнд гэмт хэрэг үйлдсэн хүн бүрд тохируулсан шийтгэл, засрал хүмүүжлийн арга хэмжээнээс дахин гэмт хэрэг үйлдэх өндөр эрсдэлтэй гэж үзсэн бүлгүүдийг стандартчилсан шийтгэлээр хянах оролдлого руу шилжих хандлагыг авч үзсэн. «[[:en:Three-strikes law|Гурван удаагийн гэмт хэргийн хууль]]» болон [[:en:Sentencing guideline|ял оногдуулах удирдамжид]] заасан шийтгэлүүд үүний жишээ болно. Гэмт хэрэг үйлдэгчдийг [[:en:Prison#Inmate security classifications|аюулгүй байдлын түвшнээр ангилж]], тухайн эрсдэлийн бүлгийн хоригдлуудыг [[:en:Incapacitation (penology)|дахин гэмт хэрэг үйлдэх боломжгүй байлгах]] байгууллагад илгээдэг. Ял шийтгэлийн тогтолцоонд [[:en:Electronic surveillance|цахим тандалт]], [[:en:Electronic monitoring|цахим хяналт]], [[:en:Urinalysis|шээсний шинжилгээ]] болон гэмт хэрэг үйлдэгчдийг компьютерын системээр хянах зэрэг технологийг ашигладаг.<ref>{{Cite journal|doi=10.1177/0011128797043004005|title=Three Strikes as a Public Policy: The Convergence of the New Penology and the McDonaldization of Punishment|journal=Crime & Delinquency|volume=43|issue=4|pages=470–492|year=1997|last1=Shichor|first1=David}}</ref> === Боловсрол === Роберт О. Слэйтер 1999 оны өгүүлэлдээ Перу болон АНУ-ын сургуулиудын зохион байгуулалтыг харьцуулан, боловсролд макдональдчлалын шинжүүд илэрч байгааг тайлбарласан. Түүний ажигласнаар сурагчдыг насаар нь ангилах, багшийн зүг харуулан суулгах, мэдлэгийг урьдчилан төлөвлөсөн жижиг нэгжүүдэд хуваах зэрэг зохион байгуулалт хоёр улсад төстэй байжээ. Харин анги дахь сурагчдын тоо ялгаатай байсныг тэрээр тэмдэглэсэн. Слэйтер ийм стандартчилсан сургалт нь асуулт тавих, эрэлхийлэх болон бүтээлчээр сэтгэх чадварыг хангалттай дэмждэггүй гэж үзсэн.<ref name="Slater1999">{{cite journal|last=Slater|first=Robert O.|title=La macdonalización de la educación|journal=Educación|year=1999|volume=8|issue=15|pages=21–37|language=es|doi=10.18800/educacion.199901.002|url=https://revistas.pucp.edu.pe/index.php/educacion/es/article/view/5233}}</ref> <!-- ЭХ СУРВАЛЖ ШАЛГАХ ХҮЛЭЭЛТТЭЙ: Дараах Вонгийн хэсгийг эх хувилбараас хадгалсан. Stanford-ийн хуучин холбоос 404 алдаа өгсөн тул зохиогч, эх бичвэрийг баталгаажуулсны дараа сэргээнэ. Эх холбоос: http://www.stanford.edu/group/ccr/ccrblog/2010/02/mcdonaldization_and_higher_edu.html Вонгийн үзэж байгаагаар макдональдчлалын нөлөө дээд боловсролын сургалтад ч хүрчээ. * Үр ашиг — Компьютероор дүгнэдэг шалгалт нь багшийн оюутнуудыг үнэлэхэд зарцуулах хугацааг багасгадаг. * Тооцоолох боломж — Оюутны суралцах хугацааны амжилтыг хэмжихийн тулд үсгэн үнэлгээ болон голч дүнг ашиглаж, тооцдог. * Урьдчилан таамаглах боломж — Их сургуулиудын санал болгодог хичээл болон тавигдах шаардлага улам стандартчилагдаж, өөр өөр газраас ижил төстэй хичээл, агуулга олоход хялбар болсон. * Хяналт — Хичээлүүд маш тодорхой бүтэцтэй бөгөөд тодорхой шаардлагыг хангаж, тогтсон удирдамжийг дагах ёстой. Хичээлүүд урьдчилан тогтоосон өдрүүдэд ижил цагт эхэлж, дуусах бөгөөд тодорхой тооны долоо хоног үргэлжилдэг. Эх ноорог дахь номзүйн мэдээлэл: Wong D. (2010). --> Ноэл Кэрроллын 2013 оны судалгаанд цахим сургалтын технологид анхаарахдаа суралцах үйл явц болон оюутны туршлагад үзүүлэх нөлөөг орхигдуулах эрсдэлийг авч үзсэн. Технологийн хэрэглээ нь зарим тохиолдолд суралцах үйл явц дахь хүний хүчин зүйлийг сулруулж, суралцагчийг илүү тусгаарлагдмал байдалд оруулж болзошгүй гэж тэрээр тайлбарласан. Иймээс цахим сургалтын платформыг ашиглахдаа оюутнуудын суралцах туршлагад үзүүлэх нөлөөг нь бүрэн ойлгох шаардлагатай гэж үзжээ.<ref name="Carroll2013">{{cite journal|last=Carroll|first=Noel|title=E-learning – the McDonaldization of education|journal=European Journal of Higher Education|volume=3|issue=4|pages=342–356|year=2013|doi=10.1080/21568235.2013.833405|url=https://eprints.teachingandlearning.ie/id/eprint/1951/}}</ref> Боловсролын макдональдчлал нь зөвхөн танхимын сургалтаар хязгаарлагдахгүй. Жорж Ритцер 2013 онд олон нийтэд нээлттэй, олон оролцогчтой цахим хичээлүүд буюу MOOC (''Massive Open Online Courses'') нь боловсролын макдональдчлалыг улам нэмэгдүүлж болзошгүй гэж тайлбарласан. Түүний үзсэнээр хичээл бүрийг улирал тутам шинээр боловсруулахын оронд нэг үндсэн бүтцийг дахин ашиглах, үнэлгээний стандартыг нарийвчлах, урьдчилан бичсэн хичээлийг олон байгууллагад давтан ашиглах хандлага үүсэж болно. Компьютероор дүгнэдэг шалгалт нь үр ашгийг нэмэгдүүлэх боловч урьдчилан бичсэн хичээлүүд нь шууд харилцааны аяндаа үүсэх боломжийг хязгаарлаж болзошгүй.<ref name="Ritzer2013">{{cite web|last=Ritzer|first=George|title=MOOCs and the McDonaldization of Education|website=George Ritzer|date=2013-01-12|url=https://georgeritzer.wordpress.com/2013/01/12/moocs-and-the-mcdonaldization-of-education/}}</ref> == Макдональдчлалаас ангижрах нь == <!-- ЭХ СУРВАЛЖ ШАЛГАХ ХҮЛЭЭЛТТЭЙ: Доорх догол мөрийн эх ноорогт Ritzer (2008), The McDonaldization of Society, ISBN 9780761988120, х. 351–384 гэж бичсэн. Гэвч энэ ISBN нь 2004 оны, xiv + 309 хуудастай хэвлэлд хамаардаг. Зөв хэвлэл болон хуудсыг тогтоох хүртэл догол мөрийг унших хувилбараас түр хасаж, энд хадгалав. Байгууллагууд макдональдчлалын рационалчлалыг эсэргүүцэх оролдлого хийсээр байна. Эдгээр оролдлого нь тоо хэмжээнээс илүү чанарт анхаарах, үйлчилгээ болон бүтээгдэхүүний урьдчилан таамаглахын аргагүй байдлыг таашаах, гаднын хяналтгүй ажиллах илүү ур чадвартай ажилтнуудыг ажиллуулахтай холбоотой юм. Макдональдчлалын үйл явцыг удаашруулж, орон нутгийн онцлог болон уламжлалт үнэт зүйлсээ хамгаалахын тулд үндэстэн-улсуудад эсэргүүцлийн хөдөлгөөнүүд мөн өрнөх болсон. --> Орон нутгийн зарим тохиолдлын судалгаа McDonald's-ийн рационал загварыг тухайн газрын соёлын сонголтод нийцүүлэн өөрчлөх нь McDonald's-ийн анхны бүтээгдэхүүний шинжийг сулруулдгийг харуулдаг. Компани орон нутгийн нөхцөлд хэдий чинээ их дасан зохицоно, америк шинжтэй уг бүтээгдэхүүний шинжлэх ухаанч тооцоололд тулгуурласан загварын давуу тал төдий чинээ алдагдаж болзошгүй. Үүнийг McDonald's-ийн нэгэн жигд арга барилыг зөвтгөх үндэслэл болгон ашиглаж болно. McDonald's хаа сайгүй тархсан байдал болон үйл ажиллагааных нь нэгэн жигд шинж нь [[:en:Globalization|даяаршилд]] нөлөөлөх хүчин зүйл юм.<ref>{{cite journal|last=Turner|first=Bryan S.|title=McDonaldization: Linearity and Liquidity in Consumer Cultures|journal=American Behavioral Scientist|volume=47|issue=2|pages=137–153|year=2003|doi=10.1177/0002764203256180}}</ref> == McDonald's-ийн хариу тайлбар == [[:en:McDonald's|McDonald's]]-ийн [[:en:United Kingdom|Их Британи]] дахь төлөөлөгчдийн илэрхийлсэн хариу тайлбарт Ритцер бусад тайлбарлагчдын нэгэн адил компанийн хэмжээ болон брэндийн танигдсан байдлыг ашиглан, компанийн бодит үйл ажиллагаатай заавал холбоотой байх албагүй санаануудыг сурталчилдаг гэжээ.<ref>{{cite web|author=McDonald's UK|title=Questions Answered|work=Make up your own mind|url=http://www.makeupyourownmind.co.uk/questions/what-are-you-doing-about/mcdonaldization/|archive-date=2010-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325232151/http://www.makeupyourownmind.co.uk/questions/what-are-you-doing-about/mcdonaldization/|url-status=usurped}}</ref> == Мөн үзэх == * [[:en:Americanization|Америкжилт]] * [[:en:Cocacolonization|Кока-колоничлол]] * [[:en:Cultural globalization|Соёлын даяаршил]] * [[:en:Disneyfication|Диснейчлэл]] * ''[[:en:Fast Food Nation|Түргэн хоолны үндэстэн]]'', 2001 оны ном * ''[[:en:Food, Inc.|Хүнс корпораци]]'' * [[:en:Fordism|Фордизм]] * [[:en:Globalization|Даяаршил]] * [[:en:Golden Arches Theory of Conflict Prevention|Мөргөлдөөнөөс сэргийлэх Алтан нуман хаалганы онол]] * ''[[:en:Jihad vs. McWorld|Жихад ба МакДэлхий]]'' * [[:en:McWorld|МакДэлхий]] * ''[[:en:Super Size Me|Намайг томруулаач]]'', 2004 оны баримтат кино * [[:en:Walmarting|Волмартчлал]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Нэмэлт унших материал == * George Ritzer, ''The McDonaldization of Society: Revised New Century Edition''. Pine Forge Press, 2004. ISBN 0-7619-8812-2. * George Ritzer, ''McDonaldization: The Reader''. ISBN 0-7619-8767-3. * George Ritzer, ''The McDonaldization Thesis: Explorations and Extensions''. ISBN 0-7619-5540-2. * Bryan Turner, ''McCitizens''. * Barry Smart (ред.), ''Resisting McDonaldization''. * James L. Watson, ''Golden Arches East: McDonald's in East Asia''. * George Ritzer (ред.), ''Sociology of Consumption: Fast Food, Credit Cards and Casinos''. * Dennis Hayes, Robin Wynyard (ред.), ''The McDonaldization of Higher Education''. Praeger, 2002. ISBN 978-0-89789-856-0. * George Ritzer, ''Enchanting a Disenchanted World''. * John Drane, ''The McDonaldization of the Church''. * Titus Alexander, ''[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jacc.13467 Unwrapping the McDonald's model: An introduction to dynamic social theory]''. The Journal of American Culture, 46(3), х. 232–241, 2023. <!-- ОРЧУУЛГЫН ЭХ: Англи Википедиагийн McDonaldization өгүүлэл. https://en.wikipedia.org/wiki/McDonaldization ҮЛДСЭН ШАЛГАЛТ: 1. Wong (2010)-ийн эх бичвэрийг олж, хадгалсан хэсэгтэй тулгах. 2. Макдональдчлалыг эсэргүүцэх тухай хадгалсан догол мөрийн зөв эх сурвалж, хэвлэл, хуудсыг тогтоох. 3. Scott ба Marshall, Shichor, Turner болон McDonald's-ийн архивласан хариу тайлбарын бүрэн эхийг холбогдох догол мөртэй тулгах. 4. Монгол өгүүлэл байгаа холбоосуудыг тогтоож, тохирох дотоод холбоосоор солих. 5. Нэмэлт унших материалын үлдсэн номзүйн мэдээллийг нягтлах. 6. Үндсэн өгүүлэл болгон нийтлэхээс өмнө ангиллуудыг шалгаж сонгох. Ноорог тул дараах ангиллууд идэвхгүй: [[Ангилал:McDonald's|Ization]] [[Ангилал:Эдийн засгийн даяаршил]] [[Ангилал:Mc угтвартай үгс]] [[Ангилал:1990-ээд оны шинэ үг хэллэг]] [[Ангилал:Түргэн хоолны шүүмжлэл]] [[Ангилал:Социологийн нэр томьёо]] [[Ангилал:Зар сурталчилгааны нийгмийн нөлөө]] [[Ангилал:1993 оны шинэ үг хэллэг]] [[Ангилал:Америкийн империализм]] --> pb00os8t4tf0sgnavauhjo3mta0qcrk 10 148984 874227 874148 2026-10-26T05:45:33Z Egzs 88168 Олон нийтийн байгууллагууд 874227 wikitext text/x-wiki {{Navbox | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | name = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс | title = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = [[Файл:State_emblem_of_the_People's_republic_of_Mongolia_(1960–1992).svg|center|75px]] | listclass = hlist | group1 = '''Түүх''' | list1 = * [[Ардын хувьсгал]] * [[Зүүнтний бодлого]] ** [[Баруунтан]] ** [[Зүүнтэн]] * [[1932 оны зэвсэгт бослого]] * [[Шинэ эргэлтийн бодлого]] * [[Лхүмбийн хэрэг]] * [[Их Хэлмэгдүүлэлт]] * [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|Тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга]] * [[Монгол ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ийн гишүүнчлэл]] * [[Союз-39]] * [[Сэхээтний төөрөгдөл]] * [[Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа|Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа]] * [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|Өөрчлөн байгуулалт]] * [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|Ардчилсан хувьсгал]] | group2 = '''Улс төр''' | list2 = * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн Хууль]] * [[Сайд нарын Зөвлөл]] ** [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|Ерөнхий сайд]] * [[Ардын Их Хурал]] ** [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид|Тэргүүлэгчид]] * [[Улсын Бага Хурал]] ** [[Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчид|Тэргүүлэгчид]] * [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|Улс төрийн Товчоо]] ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо|Төв Хороо]] * [[БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч]] * [[Монголын Ардын Арми]] * [[Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа]] | group3 = '''Газарзүй''' | list3 = * [[Улаанбаатар]] * [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны нэгж]] * [[Монгол-Хятадын хил]] * [[Монгол-Оросын хил]] ** [["БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1958 оны гэрээ|1958]] ** [[“БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1976 оны гэрээ|1976]] | group4 = ''' Дайн ''' | list4 = * [[Халх голын дайн]] * [[Монгол улс дэлхийн хоёрдугаар дайны үед|Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] * [[БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж]] * [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | group5 = ''' [[БНМАУ-ын эдийн засаг|Эдийн засаг]] ''' | list5 = * [[Төгрөг]] ** [[Монгол доллар]] * [[Анхдугаар 5 жилийн төлөвлөгөө]] * [[Нэгдэл]] * [[Атрын аян]] * [[Эрдэнэт үйлдвэр]] * [[Дархан]] * [[АПУ]] * [[Улаанбаатар төмөр зам]] * [[Монголын уул уурхай|Уул уурхай]] * [[Монгол улсын "Их өр"|Их өр]] | group6 = ''' Нийгэм ''' | list6 = * [[Транс-Монголын төмөр зам]] * [[Соёлын довтолгоон]] * [[Нэгдэлжих хөдөлгөөн]] * [[Монголын кино|Кино урлаг]] * [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Шашин шүтлэг]] * [[Сэхээтэн]] * [[Боловсрол]] * [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]] * [[Бүх нийтээр бичигтэн болсон түүх]] {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Олон нийтийн байгууллага|Олон нийтийн<br>байгууллага]] |list1 = * [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэл]] * [[Монголын Пионерын Байгууллага|Монголын Пионерын Байгууллага]] * [[Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо|Монголын Үйлдвэрчний Эвлэл]] * [[Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо|Монголын Эмэгтэйчүүдийн Хороо]] * [[Монголын Ахмадын Холбоо|Монголын Ахмадын Байгууллага]] * [[Найрамдлын нийгэмлэгүүдийн монголын эвлэл|Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэг]] }} }}<noinclude> pue5aee551k19dn1hjhfeouayaa8240 874234 874227 2026-10-26T06:12:41Z Egzs 88168 874234 wikitext text/x-wiki {{Navbox | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | name = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс | title = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = [[Файл:State_emblem_of_the_People's_republic_of_Mongolia_(1960–1992).svg|center|75px]] | listclass = hlist | group1 = '''Түүх''' | list1 = * [[Ардын хувьсгал]] * [[Зүүнтний бодлого]] ** [[Баруунтан]] ** [[Зүүнтэн]] * [[1932 оны зэвсэгт бослого]] * [[Шинэ эргэлтийн бодлого]] * [[Лхүмбийн хэрэг]] * [[Их Хэлмэгдүүлэлт]] * [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|Тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга]] * [[Монгол ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ийн гишүүнчлэл]] * [[Союз-39]] * [[Сэхээтний төөрөгдөл]] * [[Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа|Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа]] * [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|Өөрчлөн байгуулалт]] * [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|Ардчилсан хувьсгал]] {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = Удирдагчид |list1 = * [[Балингийн Цэрэндорж]] (1923–28) * [[Анандын Амар]] (1928–30) * [[Цэнгэлтийн Жигжиджав]] (1930–32) * [[Пэлжидийн Гэндэн]] (1932–36) * [[Анандын Амар]] (1926–39) * [[Хорлоогийн Чойбалсан]] (1939–52) * [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1952–54; 1958–84) * [[Дашийн Дамба]] (1954–58) * [[Жамбын Батмөнх]] (1984–90) }} | group2 = '''Улс төр''' | list2 = * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн Хууль]] * [[Сайд нарын Зөвлөл]] ** [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|Ерөнхий сайд]] * [[Ардын Их Хурал]] ** [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид|Тэргүүлэгчид]] * [[Улсын Бага Хурал]] ** [[Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчид|Тэргүүлэгчид]] * [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|Улс төрийн Товчоо]] ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо|Төв Хороо]] * [[БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч]] * [[Монголын Ардын Арми]] * [[Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа]] | group3 = '''Газарзүй''' | list3 = * [[Улаанбаатар]] * [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны нэгж]] * [[Монгол-Хятадын хил]] * [[Монгол-Оросын хил]] ** [["БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1958 оны гэрээ|1958]] ** [[“БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1976 оны гэрээ|1976]] | group4 = ''' Дайн ''' | list4 = * [[Халх голын дайн]] * [[Монгол улс дэлхийн хоёрдугаар дайны үед|Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] * [[БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж]] * [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | group5 = ''' [[БНМАУ-ын эдийн засаг|Эдийн засаг]] ''' | list5 = * [[Төгрөг]] ** [[Монгол доллар]] * [[Монголбанк]] * [[Анхдугаар 5 жилийн төлөвлөгөө]] * [[Нэгдэл|Хөдөө аж ахуйн нэгдэл]] * [[Сангийн аж ахуй]] * [[Атрын аян]] * [[Транс-Монголын төмөр зам]] ** [[Улаанбаатар төмөр зам|УБТЗ]] * [[Монголын уул уурхай|Уул уурхай]] * [[Монгол улсын "Их өр"|Их өр]] * [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл]] {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = Аж үйлдвэр |list1 = * [[Эрдэнэт үйлдвэр]] * [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]] * [[АПУ]] * [[Арьс ширний үйлдвэр]] * [[Говь (компани)|"Говь" үйлдвэр]] * [[Сүү хувьцаат компани|Сүүний үйлдвэр]] * [[Талх Чихэр ХК|Талх Чихрийн комбинат]] }} | group6 = ''' Нийгэм ''' | list6 = * [[Соёлын довтолгоон]] * [[Нэгдэлжих хөдөлгөөн]] * [[Монголын кино|Кино урлаг]] * [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Шашин шүтлэг]] * [[Сэхээтэн]] * [[Боловсрол]] * [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]] * [[Бүх нийтээр бичигтэн болсон түүх]] {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Олон нийтийн байгууллага|Олон нийтийн<br>байгууллага]] |list1 = * [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэл]] * [[Монголын Пионерын Байгууллага|Монголын Пионерын Байгууллага]] * [[Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо|Монголын Үйлдвэрчний Эвлэл]] * [[Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо|Монголын Эмэгтэйчүүдийн Хороо]] * [[Монголын Ахмадын Холбоо|Монголын Ахмадын Байгууллага]] * [[Найрамдлын нийгэмлэгүүдийн монголын эвлэл|Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэг]] }} }}<noinclude> lzr8pau8lixs1m9a896dfemdbk4utec 874236 874234 2026-10-26T06:21:41Z Egzs 88168 874236 wikitext text/x-wiki {{Navbox | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | name = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс | title = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = [[Файл:State_emblem_of_the_People's_republic_of_Mongolia_(1960–1992).svg|center|75px]] | listclass = hlist | group1 = '''Түүх''' | list1 = * [[Ардын хувьсгал]] * [[Зүүнтний бодлого]] ** [[Баруунтан]] ** [[Зүүнтэн]] * [[1932 оны зэвсэгт бослого]] * [[Шинэ эргэлтийн бодлого]] * [[Лхүмбийн хэрэг]] * [[Их Хэлмэгдүүлэлт]] * [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|Тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга]] * [[Монгол ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ийн гишүүнчлэл]] * [[Союз-39]] * [[Сэхээтний төөрөгдөл]] * [[Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа|Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа]] * [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|Өөрчлөн байгуулалт]] * [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|Ардчилсан хувьсгал]] {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = Удирдагчид{{refn|БНМАУ-ыг гол удирдах хүн 1924 оноос 1952 он хүртэл Засгийн газрын тэргүүн буюу Ерөнхий сайд байсан. Харин 1952 оноос хойш БНМАУ-ын удирдагч нь Төрийн болон засгийн тэргүүн биш, ихэвчлэн МАХН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга байх болсон.}} |list1 = * [[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]] (1923–28) * [[Анандын Амар|А.Амар]] (1928–30; 1936–39) * [[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]] (1930–32) * [[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]] (1932–36) * [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] (1939–52) * [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] (1952–54; 1958–84) * [[Дашийн Дамба|Д.Дамба]] болон Ю.Цэдэнбал (1954–58) * [[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]] (1984–90) }} | group2 = '''Улс төр''' | list2 = * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн Хууль]] * [[Сайд нарын Зөвлөл]] ** [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|Ерөнхий сайд]] * [[Ардын Их Хурал]] ** [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид|Тэргүүлэгчид]] * [[Улсын Бага Хурал]] ** [[Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчид|Тэргүүлэгчид]] * [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|Улс төрийн Товчоо]] ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо|Төв Хороо]] * [[БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч]] * [[Монголын Ардын Арми]] * [[Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа]] | group3 = '''Газарзүй''' | list3 = * [[Улаанбаатар]] * [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны нэгж]] * [[Монгол-Хятадын хил]] * [[Монгол-Оросын хил]] ** [["БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1958 оны гэрээ|1958]] ** [[“БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1976 оны гэрээ|1976]] | group4 = ''' Дайн ''' | list4 = * [[Халх голын дайн]] * [[Монгол улс дэлхийн хоёрдугаар дайны үед|Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] * [[БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж]] * [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | group5 = ''' [[БНМАУ-ын эдийн засаг|Эдийн засаг]] ''' | list5 = * [[Төгрөг]] ** [[Монгол доллар]] * [[Монголбанк]] * [[Анхдугаар 5 жилийн төлөвлөгөө]] * [[Нэгдэл|Хөдөө аж ахуйн нэгдэл]] * [[Сангийн аж ахуй]] * [[Атрын аян]] * [[Транс-Монголын төмөр зам]] ** [[Улаанбаатар төмөр зам|УБТЗ]] * [[Монголын уул уурхай|Уул уурхай]] * [[Монгол улсын "Их өр"|Их өр]] * [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл]] {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = Аж үйлдвэр |list1 = * [[Эрдэнэт үйлдвэр]] * [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]] * [[АПУ]] * [[Арьс ширний үйлдвэр]] * [[Говь (компани)|"Говь" үйлдвэр]] * [[Сүү хувьцаат компани|Сүүний үйлдвэр]] * [[Талх Чихэр ХК|Талх Чихрийн комбинат]] }} | group6 = ''' Нийгэм ''' | list6 = * [[Соёлын довтолгоон]] * [[Нэгдэлжих хөдөлгөөн]] * [[Монголын кино|Кино урлаг]] * [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Шашин шүтлэг]] * [[Сэхээтэн]] * [[Боловсрол]] * [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]] * [[Бүх нийтээр бичигтэн болсон түүх]] {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Олон нийтийн байгууллага|Олон нийтийн<br>байгууллага]] |list1 = * [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэл]] * [[Монголын Пионерын Байгууллага|Монголын Пионерын Байгууллага]] * [[Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо|Монголын Үйлдвэрчний Эвлэл]] * [[Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо|Монголын Эмэгтэйчүүдийн Хороо]] * [[Монголын Ахмадын Холбоо|Монголын Ахмадын Байгууллага]] * [[Найрамдлын нийгэмлэгүүдийн монголын эвлэл|Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэг]] }} }}<noinclude> sq38xmr3it07zbodb7oxr3ivlvjtous 2 148997 874190 2026-10-25T12:41:03Z HY Tengis 107937 Хичээлийн төсөлтэй холбоотой хэрэглэгчийн танилцуулга үүсгэв. 874190 wikitext text/x-wiki == Танилцуулга == Сайн байна уу! Би Ханян их сургуулийн '''Media Trends and Globalization (ISM3005)''' хичээлийн оюутан. Энэ хэрэглэгчийн нэрээр хичээлийн Википедиа төсөлд оролцож байна. == Хичээлийн төсөл == Англи Википедиагийн '''Glocalization''' болон '''McDonaldization''' өгүүллүүдийг монгол хэл рүү орчуулах сэдвүүдийг багш маань зөвшөөрсөн. * [[Хэрэглэгч:HY Tengis/sandbox|Макдональдчлалын орчуулгын ноорог]] * [[:en:User talk:Hanyangprofessor2|Багшийн хэлэлцүүлгийн хуудас]] == Харилцах == Санал, зөвлөгөөг миний [[Хэрэглэгчийн яриа:HY Tengis|хэлэлцүүлгийн хуудсанд]] үлдээнэ үү. ak5207be27lk24ygtyeqfdo49wdfv0i 0 148998 874197 2026-10-25T13:28:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Васаби''' ([[Франц хэл|франц:]] ''Wasabi'') - [[Люк Бессон|Люк Бессоны]] зохиолоор Жерар Кравчик найруулж гол дүрд [[Жан Рено|Жан Реногийн]] тоголсон 2001 оны Франц, Японы хамтарсан тулаант инээдмийн кино юм. Киноны хөгжмийг [[Эрик Серра]] бичсэн. == Дүрүүд == * [[Жан Рено]..." 874197 wikitext text/x-wiki '''Васаби''' ([[Франц хэл|франц:]] ''Wasabi'') - [[Люк Бессон|Люк Бессоны]] зохиолоор Жерар Кравчик найруулж гол дүрд [[Жан Рено|Жан Реногийн]] тоголсон 2001 оны Франц, Японы хамтарсан тулаант инээдмийн кино юм. Киноны хөгжмийг [[Эрик Серра]] бичсэн. == Дүрүүд == * [[Жан Рено]]- Юбэр Фиорентини * Риоко Хирошүэ- Юми * [[Мишээл Мюллер]]- Момо * Кароль Букэ- Софи * Иоши Оида- Таканава * Кинширо Ояама- япон цагдаа == Орлого == Кино түрээслэгчдийн зарим их хүлээлтээс үл шалтгаалан энэ кино Францын кассын жагсаалтад "Америк бялуу-2" киноны дараа хоёрдугаарт бичигдэж, долоо хоногт 18.6 сая франк (2.7 сая доллар) орлого олсон байна. Хоёр дахь долоо хоногтоо 9.4 сая франкийн орлогоор нэгдүгээрт бичигджээ. Францад 6.7 сая доллар, дэлхий даяар 10.4 сая долларын орлого олсон байна. g3vv3mmboej2ijzb12e4ojqjw4ozlib 0 148999 874199 2026-10-25T14:04:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''EuropaCorp''' '''S.A.''' (2022 он хүртэл EUROPA CORP нэртэйгээр нээлтийн логотой байсан)—[[Парис]] хотын хойд захад орших [[Сен-Дени (хот)|Сен-Дени]] хотод төвтэй Францын кино компани бөгөөд уран сайхны кино үйлдвэрлэж, түгээдэг цөөн хэдэн бүрэн үйлчилгээтэй бие даасан студ..." 874199 wikitext text/x-wiki '''EuropaCorp''' '''S.A.''' (2022 он хүртэл EUROPA CORP нэртэйгээр нээлтийн логотой байсан)—[[Парис]] хотын хойд захад орших [[Сен-Дени (хот)|Сен-Дени]] хотод төвтэй Францын кино компани бөгөөд уран сайхны кино үйлдвэрлэж, түгээдэг цөөн хэдэн бүрэн үйлчилгээтэй бие даасан студи юм. Энэ нь продакшн, түгээлт, гэрийн зугаа цэнгэл, VOD, борлуулалт, түншлэл, лиценз, бичлэг, хэвлэл, үзэсгэлэн гаргах чиглэлээр мэргэшсэн. EuropaCorp-ийн нэгдсэн санхүүгийн загвар нь олон төрлийн эх үүсвэрээс орлого олдог бөгөөд олон төрлийн кинонууд олон улсын зах зээлд хүчтэй байр суурь эзэлдэг. 14 жилийн хугацаанд EuropaCorp 80 гаруй кино бүтээж, хамтран продюсерлэсэн бөгөөд RoissyFilms каталогийг нэгтгэсний дараа одоо 500 гаруй киног түгээж байна. Тус студи нь голчлон англи хэл дээрх кино бүтээх чиглэлээр мэргэшсэн гэдгээрээ алдартай. Тэрээр амжилттай Taken /Барьцаалагдсан бүсгүй/ гурвалсан кино болон Transporter /тээвэрлэгч/ цувралыг боловсруулж, продюсерлэсэн. Тус студи нь 2010 онд EuropaCorp-ийн алдартай Такси киноны франчайзыг аль хэдийн тохируулсан EuropaCorp Television-ээр дамжуулан телевизийн цувралуудыг үйлдвэрлэж эхэлсэн юм. Тус компанийг '''[[Люк Бессон]]''' 1992 онд "Leeloo Productions" нэртэйгээр байгуулсан боловч олон жилийн дараа буюу "Такси", "Бүжигчин" кинонууд гарснаар бүрэн хэмжээний уран сайхны кино үйлдвэрлэж, хамтран продюсерлэж эхэлсэн. Тус компанийг 2000 онд EuropaCorp гэж нэрлэсэн. Бессон мөн 1990 онд Leeloo Productions / EuropaCorp-оос гадна оршин тогтнож байсан Les Films du Dauphin хэмээх жижиг продакшн компанийг байгуулсан. Люк Бессоны өмнөх олон киноны продакшны компани болох Gaumont-оос Бессоны хуучин хамтрагч Пьер-Анж Ле Погам 2000 онд EuropaCorp-д элсэн оржээ. Тэрээр 1985 оноос хойш Бессонтой хамтран ажиллаж, эхлээд түгээлтийн захирал, 1997 оноос Gaumont-д гүйцэтгэх захирлын орлогчоор ажиллаж байжээ. Тэрээр EuropaCorp-д Бессоны баруун гар гэдгээрээ алдартай болсон. Тэрээр Люк Бессонтой санал зөрөлдсөний улмаас 2011 онд компаниас гарсан байна. 2018 онд Люк Бессоныг нэрээ нууцлахыг хүссэн жүжигчин хүчингийн хэрэгт буруутгажээ. Хүчингийн хэргийн дараа EuropaCorp компанийн хувьцаа 17%-иар буурч ердөө 2.31 евро (2.70 ам.доллар) болжээ. Мөн оны сүүлээр EuropaCorp Францын телевизийн салбараа Mediawan компанид зарж, Storia Television болгон өөрчилсөн. EuropaCorp мөн Roissy Films номын санг Гаумонт компанид зарахаар тохиролцсон. Хүчингийн хэргийг Хяналтын шатны шүүх 2023 онд эцэслэн хэрэгсэхгүй болгосон. 2025 онд (мөн АНУ-ын хувьд 2026 онд) EuropaCorp компани Бессоны "Дракула" киног гаргасан бөгөөд энэ нь тус компанийн 2017 оноос хойших хамгийн том санхүүгийн ашиг олсон амжилттай кино болсон юм. 40 сая гаруй долларын орлоготой энэхүү кино нь 2025 оны хамгийн өндөр орлоготой Францын кино юм. == Эзэмшил == 2007 онд EuropaCorp-ийн 62%-ийг Люк Бессон өөрийн Frontline компаниар дамжуулан эзэшдэг бөгөөд 8.06%-ийг Le Pogam эзэмшиж байсан бөгөөд 23%-ийг нь олон нийт эзэмшилд байдаг ажээ. Люк Бессоныг EuropaCorp-ийн захирлуудын зөвлөлийн даргаар томилсон. Жан-Жулиен Баронне 2008 оны 11-р сар хүртэл EuropaCorp-ийн гүйцэтгэх захирлаар ажилласан. Кристоф Ламбэр 2010-2016 онуудад гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд дараа нь Марк Шмугер 2016 онд түүнийг орлосон. 2024 оны 2-р сард тус компани 2024 оны 3-р сард албан тушаалаа авсан шинэ гүйцэтгэх захирлаар [[Жан-Марк Лакаррер|Жан-Марк Лакаррерыг]] томилсон байна. == Олон улсын дэвжээ == Гадаадын олон кино одууд EuropaCorp-ын бүтээлүүдэд тоглосон. Үүнд: [[Жим Керри]], [[Пенелопа Крус]], [[Роберт Де Ниро]], [[Дэвид Духовны]], [[Морган Фримен]], [[Салма Хайек]], [[Томми Ли Жонс]], [[Жет Ли]], [[Жон Малкович]], [[Жейсон Стэтхэм]], [[Бриттани Мерфи]], Лиам Нисон, [[Мадонна (дуучин)|Мадонна]], [[Фредди Хаймор]], [[Юэн МакГрегор]], [[Лу Рийд]], [[Миа Фарроу]], [[Кевин Костнер]], [[Боб Хоскинс]], [[Хейли Стейнфелд|Хэйли Стейнфелд]], [[Пол Уокер]], [[Клайв Оуэн]], [[Этан Хоук]], [[Рианна]], [[Хелен Миррен]], [[Селена Гомес]], [[Скарлетт Иоханссон|Скарлетт]] [[Скарлетт Иоханссон|Иоханссон]], [[Жимми Фаллон]], [[Марион Котийяр]], [[Киллиан Мерфи]] болон бусад. Иймээс кинонуудыг ихэвчлэн [[англи хэл]] дээр хийдэг ажээ. EuropaCorp нь [[Токио]] хотод төвтэй охин компани болох EuropaCorp Japan-ийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд Японд уран сайхны киноны гол бизнесийн түгээлт хийдэг. Энэ нь Японы гурван компани болох Asmik Ace, Sumitomo Corporation, Kadokawa Shoten-тэй хамтарсан үйлдвэр юм. 7ig8o00edjpzhavubqct4x2zha7q15l 874203 874199 2026-10-25T14:33:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 874203 wikitext text/x-wiki '''EuropaCorp''' '''S.A.''' (2022 он хүртэл EUROPA CORP нэртэйгээр нээлтийн логотой байсан)—[[Парис]] хотын хойд захад орших [[Сен-Дени (хот)|Сен-Дени]] хотод төвтэй Францын кино компани бөгөөд уран сайхны кино үйлдвэрлэж, түгээдэг цөөн хэдэн бүрэн үйлчилгээтэй бие даасан студи юм. Энэ нь продакшн, түгээлт, гэрийн зугаа цэнгэл, VOD, борлуулалт, түншлэл, лиценз, бичлэг, хэвлэл, үзэсгэлэн гаргах чиглэлээр мэргэшсэн. EuropaCorp-ийн нэгдсэн санхүүгийн загвар нь олон төрлийн эх үүсвэрээс орлого олдог бөгөөд олон төрлийн кинонууд олон улсын зах зээлд хүчтэй байр суурь эзэлдэг. 14 жилийн хугацаанд EuropaCorp 80 гаруй кино бүтээж, хамтран продюсерлэсэн бөгөөд RoissyFilms каталогийг нэгтгэсний дараа одоо 500 гаруй киног түгээж байна. Тус студи нь голчлон англи хэл дээрх кино бүтээх чиглэлээр мэргэшсэн гэдгээрээ алдартай. Тэрээр амжилттай Taken /Барьцаалагдсан бүсгүй/ гурвалсан кино болон Transporter /тээвэрлэгч/ цувралыг боловсруулж, продюсерлэсэн. Тус студи нь 2010 онд EuropaCorp-ийн алдартай Такси киноны франчайзыг аль хэдийн тохируулсан EuropaCorp Television-ээр дамжуулан телевизийн цувралуудыг үйлдвэрлэж эхэлсэн юм. Тус компанийг '''[[Люк Бессон]]''' 1992 онд "Leeloo Productions" нэртэйгээр байгуулсан боловч олон жилийн дараа буюу "Такси", "Бүжигчин" кинонууд гарснаар бүрэн хэмжээний уран сайхны кино үйлдвэрлэж, хамтран продюсерлэж эхэлсэн. Тус компанийг 2000 онд EuropaCorp гэж нэрлэсэн. Бессон мөн 1990 онд Leeloo Productions / EuropaCorp-оос гадна оршин тогтнож байсан Les Films du Dauphin хэмээх жижиг продакшн компанийг байгуулсан. Люк Бессоны өмнөх олон киноны продакшны компани болох Gaumont-оос Бессоны хуучин хамтрагч Пьер-Анж Ле Погам 2000 онд EuropaCorp-д элсэн оржээ. Тэрээр 1985 оноос хойш Бессонтой хамтран ажиллаж, эхлээд түгээлтийн захирал, 1997 оноос Gaumont-д гүйцэтгэх захирлын орлогчоор ажиллаж байжээ. Тэрээр EuropaCorp-д Бессоны баруун гар гэдгээрээ алдартай болсон. Тэрээр Люк Бессонтой санал зөрөлдсөний улмаас 2011 онд компаниас гарсан байна. 2018 онд Люк Бессоныг нэрээ нууцлахыг хүссэн жүжигчин хүчингийн хэрэгт буруутгажээ. Хүчингийн хэргийн дараа EuropaCorp компанийн хувьцаа 17%-иар буурч ердөө 2.31 евро (2.70 ам.доллар) болжээ. Мөн оны сүүлээр EuropaCorp Францын телевизийн салбараа Mediawan компанид зарж, Storia Television болгон өөрчилсөн. EuropaCorp мөн Roissy Films номын санг Гаумонт компанид зарахаар тохиролцсон. Хүчингийн хэргийг Хяналтын шатны шүүх 2023 онд эцэслэн хэрэгсэхгүй болгосон. 2025 онд (мөн АНУ-ын хувьд 2026 онд) EuropaCorp компани Бессоны "Дракула" киног гаргасан бөгөөд энэ нь тус компанийн 2017 оноос хойших хамгийн том санхүүгийн ашиг олсон амжилттай кино болсон юм. 40 сая гаруй долларын орлоготой энэхүү кино нь 2025 оны хамгийн өндөр орлоготой Францын кино юм. == Эзэмшил == 2007 онд EuropaCorp-ийн 62%-ийг Люк Бессон өөрийн Frontline компаниар дамжуулан эзэшдэг бөгөөд 8.06%-ийг Le Pogam эзэмшиж байсан бөгөөд 23%-ийг нь олон нийт эзэмшилд байдаг ажээ. Люк Бессоныг EuropaCorp-ийн захирлуудын зөвлөлийн даргаар томилсон. Жан-Жулиен Баронне 2008 оны 11-р сар хүртэл EuropaCorp-ийн гүйцэтгэх захирлаар ажилласан. Кристоф Ламбэр 2010-2016 онуудад гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд дараа нь Марк Шмугер 2016 онд түүнийг орлосон. 2024 оны 2-р сард тус компани 2024 оны 3-р сард албан тушаалаа авсан шинэ гүйцэтгэх захирлаар [[Жан-Марк Лакаррер|Жан-Марк Лакаррерыг]] томилсон байна. == Олон улсын дэвжээ == Гадаадын олон кино одууд EuropaCorp-ын бүтээлүүдэд тоглосон. Үүнд: [[Жим Керри]], [[Пенелопа Крус]], [[Роберт Де Ниро]], [[Дэвид Духовны]], [[Морган Фримен]], [[Салма Хайек]], [[Томми Ли Жонс]], [[Жет Ли]], [[Жон Малкович]], [[Жейсон Стейтем]], [[Бриттани Мерфи]], Лиам Нисон, [[Мадонна (дуучин)|Мадонна]], [[Фредди Хаймор]], [[Юэн МакГрегор]], [[Лу Рийд]], [[Миа Фарроу]], [[Кевин Костнер]], [[Роберт Хоскинс|Боб Хоскинс]], [[Хейли Стейнфелд|Хэйли Стейнфелд]], [[Пол Уокер]], [[Клайв Оуэн]], [[Этан Хоук]], [[Рианна]], [[Хелен Миррен]], [[Селена Гомес]], [[Скарлетт Иоханссон|Скарлетт]] [[Скарлетт Иоханссон|Иоханссон]], [[Жимми Фаллон]], [[Марион Котийяр]], [[Киллиан Мерфи]] болон бусад. Иймээс кинонуудыг ихэвчлэн [[англи хэл]] дээр хийдэг ажээ. EuropaCorp нь [[Токио]] хотод төвтэй охин компани болох EuropaCorp Japan-ийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд Японд уран сайхны киноны гол бизнесийн түгээлт хийдэг. Энэ нь Японы гурван компани болох Asmik Ace, Sumitomo Corporation, Kadokawa Shoten-тэй хамтарсан үйлдвэр юм. nnydchldpjs0qa6wv0muo84inba4ucc 0 149000 874202 2026-10-25T14:25:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:MKr383631 Salma Hayek (Women In Motion, Cannes 2025) crop.jpg|thumb|Салма]] '''Салма Хайек Пино́''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Salma Hayek Pinault''; төрөхдөө — ''Са́льма Вальга́рма Ха́йек Химе́нес'' ([[Испани хэл|испани.]] ''Salma Valgarma Hayek Jiménez''); 1966 оны 9-р сарын 2-нд Мексик улсын Веракрус мужийн Коацакоа..." 874202 wikitext text/x-wiki [[Файл:MKr383631 Salma Hayek (Women In Motion, Cannes 2025) crop.jpg|thumb|Салма]] '''Салма Хайек Пино́''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Salma Hayek Pinault''; төрөхдөө — ''Са́льма Вальга́рма Ха́йек Химе́нес'' ([[Испани хэл|испани.]] ''Salma Valgarma Hayek Jiménez''); 1966 оны 9-р сарын 2-нд Мексик улсын Веракрус мужийн Коацакоалькос хотод төрсөн) — мексик-америкийн жүжигчин, кино найруулагч бөгөөд продюсер. Жүжигчний замналынхаа туршид Салма Хайек 30 гаруй кинонд тоглосон. Тэрээр "шилдэг эмэгтэй жүжигчин" [[Оскарын шагнал|Оскарын]] [[Оскарын шагнал|шагнал]]<nowiki/>д нэр дэвшсэн анхны Мексик эмэгтэй (2003). Тэрээр түүхэн дэх уг шагналд нэр дэвшсэн Латин Америкийн 4 жүжигчний нэг юм. == Намтар == Жүжигчин Салма Америкт "хууль бус цагаач"-аар очсон. Түүнийг тус улсын ерөнхийлөгчтэй нууц амрагийн холбоотой байсан (эхнэрийнх нь уур хилэнгээс зайлсхийхийн тулд) Мексикээс явсан гэсэн цуурхал шүтэн бишрэгчдийнх нь дунд тархсан. Тэрээр англи хэлний мэдлэг хязгаарлагдмал байсан тул 1991 онд Лос Анжелес руу нүүж, Стелла Адлертай хамт жүжиглэх чиглэлээр суралцжээ. Роберт Родригез болон түүний продюсер, дараа нь эхнэр Элизабет Авеллан нар Салмаг 1995 онд нээлтээ хийсэн "Цөхрөшгүй /Desperado/" кинонд [[Антонио Бандерас|Антонио Бандерастай]] хамт тоглохыг урьсан юм. Энэ кино жүжигчинд АНУ-д алдар нэр авчирч Холливудын студийн анхаарлыг татах болсон юм. [[Файл:Salma Hayek Cannes 2015 4.jpg|thumb|Салма, 2015 он.]] 2000 оны орчимд Салма Хайек "Вентанароса /Ventanarosa/" продакшн компанийг байгуулж, кино, телевизийн төслүүдийг бүтээж эхэлсэн. Түүний энэ салбарт хийсэн анхны оролдлого нь "Хурандаад захиа бичэх хүн үгүй" (''El coronel no tiene quien le escriba'') кино байсан бөгөөд энэ нь Мексикийн "Шилдэг гадаад хэл дээрх кино" номинацид [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналд]] нэр дэвшсэн бүтээлээр шалгарсан юм. 2002 онд "Фрида" кино гарсан бөгөөд Хайек уг киноны хамтран продюсер болж, мөн Мексикийн зураач Фрида Калогийн гол дүрд тоглож, Оскарын шилдэг эмэгтэй жүжигчний шагналд нэр дэвшсэн. eucbno3qfti3jfzu2qnjughfpiokosk 0 149001 874205 2026-10-25T14:52:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Yekaterina Furtseva 1964.jpg|thumb]] '''Екатерина Фу́рцева''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Екатери́на Алексе́евна Фу́рцева,'' 1910 оны 12-р сарын 7-нд Оросын Эзэнт гүрний Тверь губерний Вышний Волочёк тосгонд төрсөн — 1974 оны 10-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн..." 874205 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yekaterina Furtseva 1964.jpg|thumb]] '''Екатерина Фу́рцева''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Екатери́на Алексе́евна Фу́рцева,'' 1910 оны 12-р сарын 7-нд Оросын Эзэнт гүрний Тверь губерний Вышний Волочёк тосгонд төрсөн — 1974 оны 10-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн. ЗХУ-ын Соёлын сайд (1960—1974), [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв Хорооны тэргүүлэгчдийн гишүүн (1957—1961). ЗХУ-ын Коммунист намын Улс төрийн Товчооны гишүүн байсан 4 эмэгтэйн нэг (Елена Стасова, Александра Бирюкова, Галина Семёнова нарын хамт). Москва хотын ЗХУ-ын Коммунист намын хорооны 12 дахь нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (1954-1957). ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга (1956-1960). 5wns6fr87u91z5ztlfvm6zuctxm7v7r 0 149002 874209 2026-10-25T15:51:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Japan Korea Treaty of Amity 26 February 1876.jpg|thumb]] '''1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ''' буюу Ганхвагийн гэрээ ([[Япон хэл|япон:]] 日朝修好条規, нитчё шюкёжоки, [[Солонгос хэл|солонг:]] 강화도조약?, 江華島條約?) - Солонгос-Японы энхтайвны тухай гэрээ гэгддэг бөгөөд 1876 оны 2-р сарын 26-нд Га..." 874209 wikitext text/x-wiki [[Файл:Japan Korea Treaty of Amity 26 February 1876.jpg|thumb]] '''1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ''' буюу Ганхвагийн гэрээ ([[Япон хэл|япон:]] 日朝修好条規, нитчё шюкёжоки, [[Солонгос хэл|солонг:]] 강화도조약?, 江華島條約?) - Солонгос-Японы энхтайвны тухай гэрээ гэгддэг бөгөөд 1876 оны 2-р сарын 26-нд Ганхва арал дээр Солонгос, Японы хооронд байгуулсан энхийн гэрээ юм. Японы талаас уг гэрээнд Хоккайдогийн захирагч Курода Киётака гарын үсэг зурсан. Гэрээний дагуу Солонгос улс боомтуудаа Японтой худалдаа хийхэд нээх үүрэг хүлээсэн бөгөөд тэдэнд олон давуу эрх олгосон юм. == Нөхцөл байдал == Мэйжийн сэргээн босголтын дараа Япон улс "Ази тив бол Азиудад" уриан дор эх газарт колоничлолын байлдан дагуулалтын төлөвлөгөө боловсруулж эхэлсэн. Энэхүү төлөвлөгөө нь Хятад, Солонгосын ард түмнийг Барууны гүрнүүдийн нөлөөнөөс "чөлөөлөх" явдал байв. Солонгос улс нь Орос, Хятадад дарамт үзүүлэх тохиромжтой газар нутаг болж, Японы геополитикийн ашиг сонирхлын төвд байв. Солонгосын хойг ашигт малтмалаар баялаг байсан бөгөөд олон тохиромжтой боомтуудтай байв. 1876 ​​оны 1-р сард 800 цэрэг бүхий Японы хөлөг онгоц Ганхва буланд орж иржээ. Засаг дарга Курода Солонгосын эрх баригчдад АНУ, Их Британи, Францын төлөөлөгчидтэй урьдчилан тохиролцсон тулган шаардлагыг танилцуулж, эс зөвшөөрвөөс Солонгосын эсрэг цэргийн ажиллагаа явуулна гэж сүрдүүлжээ. Солонгосын эрх баригчид буулт хийхээс өөр аргагүй болж, 2-р сарын 26-нд Японы санал болгосон гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Энэхүү гэрээ нь Солонгосын 3 далайн боомтыг Японтой чөлөөт худалдаанд нээж өгсөн: эхлээд [[Пусан]], дараа нь [[Воньсань]], [[Инчон]]. Мөн Солонгосыг гаалийн бие даасан байдлыг үгүй болгосон. Япончууд Солонгост (Солонгосын шүүхэд хамааралгүй байдалтай) газар эзэмших эрхийг баталгаажуулсан. Хэдийгээр уг гэрээнд Солонгос улсыг тусгаар тогтносон улс гэж хүлээн зөвшөөрсөн боловч энэ нь түүнд маш их ашиггүй байсан бөгөөд олон талаараа тэдний эрхийг нь зөрчсөн тэгш бус гэрээ болсон юм. Энэхүү гэрээний дараа барууны хэд хэдэн гүрнүүдтэй ижил төстэй баримт бичигт гарын үсэг зурсан. Японтой байгуулсан уг гэрээний дараа Солонгос улс нь АНУ (1882), Англи (1883), Орос (1884), Итали (1884), Франц (1886), Австри (1892), Бельги (1901), Дани (1902) зэрэг улсуудтай ижил төстэй тэгш бус гэрээнд гарын үсэг зурахаас өөр аргагүй болсон. Тэргүүлэгч орнууд Солонгост ноёрхлын төлөө тэмцэл эхлүүлсэн боловч Солонгос барууны орнуудаас алслагдсан тул үүнд нэг их анхаарал хандуулж чадаагүй юм. Тиймээс Япон улс давуу талаа ашиглан аажмаар нөлөөгөө нэмэгдүүлж, эцэст нь Солонгосын хойгт давамгайлах хүч болсон. Японы байр суурь бэхжиж байгаа нь Хятадын бүс нутаг дахь манлайллыг аажмаар сулруулсан байна. Солонгосын зах зээлд ихээр нэвтэрсэн гадаадын бараа бүтээгдэхүүн тариачид болон гар урчуудыг бүрэн сүйрүүлжээ. Феодалын тогтолцоог гүнзгийрүүлсэн нийгмийн бүх зөрчилдөөнүүд улам бүр хурцдаж байв. 1893 онд тус улс ургац үгүй болж өлсгөлөн нүүрэлсэн байна. Өлсгөлөнд нэрвэгдсэн газруудад үймээн самуун дэгдэж, 1894 оны 2-р сарын 15-нд Жеолла мужийн Гобу тойрогт тариачдын бослого гарсан байна. n75hdaoe1g46xkcnq9n3boe0ojhw4c8 0 149003 874212 2026-10-26T03:34:34Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Сталова Вола (польш. Stalowa Wola) нь Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт орших Подкарпат мужийн хот юм. Тус хот нь 1930-аад оны сүүлчээр орчин үеийн хүнд үйлдвэр, гангийн үйлдвэрийг түшиглэн байгуулагдсан залуу аж үйлдвэрийн хот бөгөөд бүс нутгийнхаа эдийн засаг, үйлдвэр..." 874212 wikitext text/x-wiki Сталова Вола (польш. Stalowa Wola) нь Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт орших Подкарпат мужийн хот юм. Тус хот нь 1930-аад оны сүүлчээр орчин үеийн хүнд үйлдвэр, гангийн үйлдвэрийг түшиглэн байгуулагдсан залуу аж үйлдвэрийн хот бөгөөд бүс нутгийнхаа эдийн засаг, үйлдвэрлэлийн чухал төвд тооцогддог. s44rmqwsintkz3466h6p26uyh72brix 0 149004 874213 2026-10-26T03:35:11Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Радомско (польш. Radomsko) нь Польшийн төв хэсэгт, Лодзь мужийн Радомзака голын эрэг дээр орших хот юм. Тус хот нь баялаг түүхтэй бөгөөд 1266 онд хотын статус авчээ. Радомско нь уламжлалт тавилгын үйлдвэрлэлээрээ алдартай бөгөөд Польш болон Европын модон эдлэли..." 874213 wikitext text/x-wiki Радомско (польш. Radomsko) нь Польшийн төв хэсэгт, Лодзь мужийн Радомзака голын эрэг дээр орших хот юм. Тус хот нь баялаг түүхтэй бөгөөд 1266 онд хотын статус авчээ. Радомско нь уламжлалт тавилгын үйлдвэрлэлээрээ алдартай бөгөөд Польш болон Европын модон эдлэлийн чухал бааз юм. f2w2r5v1xugj6ii1brbe9a8ief95z5y 0 149005 874214 2026-10-26T03:35:45Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Скьерневице (польш. Skierniewice) нь Польшийн төв хэсэгт орших Лодзь мужийн хот юм. Тус хот нь нийслэл Варшав болон Лодзь хотуудын дунд байрладаг тул тээврийн чухал зангилаа болдог. Скьерневице нь шинжлэх ухааны судалгаа, ялангуяа цэцэрлэгжүүлэлт, жимсний мод..." 874214 wikitext text/x-wiki Скьерневице (польш. Skierniewice) нь Польшийн төв хэсэгт орших Лодзь мужийн хот юм. Тус хот нь нийслэл Варшав болон Лодзь хотуудын дунд байрладаг тул тээврийн чухал зангилаа болдог. Скьерневице нь шинжлэх ухааны судалгаа, ялангуяа цэцэрлэгжүүлэлт, жимсний мод үржүүлгийн хүрээлэнгээрээ улсдаа алдартай. by2gz3lb3eks83lgbeytx4khmbagscv 0 149006 874215 2026-10-26T03:36:24Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Кутно (польш. Kutno) нь Польшийн төв хэсгийн Лодзь мужид орших чухал хот юм. Энэ хот нь тус улсын төмөр замын хамгийн том зангилаануудын нэг бөгөөд олон улсын болон дотоодын төмөр замын шугамууд энд огтолцдог. Кутно хот нь жил бүр зохиогддог "Сарнайн баяр"-аар..." 874215 wikitext text/x-wiki Кутно (польш. Kutno) нь Польшийн төв хэсгийн Лодзь мужид орших чухал хот юм. Энэ хот нь тус улсын төмөр замын хамгийн том зангилаануудын нэг бөгөөд олон улсын болон дотоодын төмөр замын шугамууд энд огтолцдог. Кутно хот нь жил бүр зохиогддог "Сарнайн баяр"-аараа алдартай тул "Сарнайн хот" хэмээгддэг. nomzdd6ry84am87kbxmbpzfwkq6kky0 0 149007 874216 2026-10-26T03:36:58Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Кросно (польш. Krosno) нь Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт, Подкарпат мужид орших дунд хэмжээний хот юм. Дундад зууны үеийн өнгө төрхийг хадгалсан энэхүү түүхэн хот нь Европын шилний үйлдвэрлэлийн томоохон төв бөгөөд энд үйлдвэрлэсэн өндөр чанартай гар хийцийн ши..." 874216 wikitext text/x-wiki Кросно (польш. Krosno) нь Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт, Подкарпат мужид орших дунд хэмжээний хот юм. Дундад зууны үеийн өнгө төрхийг хадгалсан энэхүү түүхэн хот нь Европын шилний үйлдвэрлэлийн томоохон төв бөгөөд энд үйлдвэрлэсэн өндөр чанартай гар хийцийн шилэн эдлэлүүд дэлхийд алдартай. kj3j6exhuybuom158owkp6rw9jdpcba 0 149008 874217 2026-10-26T03:38:23Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Цеханув (польш. Ciechanów) нь Польшийн төв хойд хэсэгт, Мазовийн мужид орших хот юм. Эрт цагт Мазовийн гүнлигийн улс төрийн төвүүдийн нэг байсан бөгөөд хотод 14-р зууны үеийн Мазовийн гүнгийн цайзын туурь хадгалагдан үлдсэн байдаг. Орчин үеийн Цеханув нь бүс ну..." 874217 wikitext text/x-wiki Цеханув (польш. Ciechanów) нь Польшийн төв хойд хэсэгт, Мазовийн мужид орших хот юм. Эрт цагт Мазовийн гүнлигийн улс төрийн төвүүдийн нэг байсан бөгөөд хотод 14-р зууны үеийн Мазовийн гүнгийн цайзын туурь хадгалагдан үлдсэн байдаг. Орчин үеийн Цеханув нь бүс нутгийнхаа засаг захиргаа, соёлын төв юм. cc8bzsvpqig5sm3316hid1cx7l67tnb 0 149009 874218 2026-10-26T03:39:15Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Заверце (польш. Zawiercie) нь Польшийн өмнөд хэсэгт орших Силези мужийн аж үйлдвэрийн хот бөгөөд Варта голын эх уурхайн ойролцоо байрладаг. Тус хот нь байгалийн үзэсгэлэнт "Краков-Ченстоховагийн өндөрлөг"-т хүрэх үүд хаалга бөгөөд аялал жуулчлал болон хүнд аж..." 874218 wikitext text/x-wiki Заверце (польш. Zawiercie) нь Польшийн өмнөд хэсэгт орших Силези мужийн аж үйлдвэрийн хот бөгөөд Варта голын эх уурхайн ойролцоо байрладаг. Тус хот нь байгалийн үзэсгэлэнт "Краков-Ченстоховагийн өндөрлөг"-т хүрэх үүд хаалга бөгөөд аялал жуулчлал болон хүнд аж үйлдвэр (ган, шилний үйлдвэрлэл) зэрэгцэн хөгжсөн газар юм. godklvdef8ivn6hvfd02ijdslav5vnz 0 149010 874219 2026-10-26T03:39:51Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Влодзислав Слёнски (польш. Wodzisław Śląski) нь Польшийн өмнөд хэсэгт, Силези мужид, Чех улсын хилтэй ойр орших хот юм. 13-р зуунаас эхтэй түүхтэй энэ хот нь уул уурхай, аж үйлдвэрлэлээрээ цэцэглэн хөгжиж байсан бөгөөд өдгөө эдийн засаг, үйлчилгээний олон салбарт..." 874219 wikitext text/x-wiki Влодзислав Слёнски (польш. Wodzisław Śląski) нь Польшийн өмнөд хэсэгт, Силези мужид, Чех улсын хилтэй ойр орших хот юм. 13-р зуунаас эхтэй түүхтэй энэ хот нь уул уурхай, аж үйлдвэрлэлээрээ цэцэглэн хөгжиж байсан бөгөөд өдгөө эдийн засаг, үйлчилгээний олон салбарт шилжиж байна. qi1a9qcfc5cruyta52rosr2s2z08oyk 0 149011 874220 2026-10-26T03:40:44Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Нови Тарг (польш. Nowy Targ) нь Польшийн өмнөд хэсэгт, Бага Польш мужид орших Подхале бүс нутгийн түүх, соёлын төв хот юм. Татра уулын бэлд байрлах энэхүү хот нь худалдаа, гар урлал (ялангуяа савхи, арьсан эдлэл) болон өвлийн спортын чухал төвд тооцогддог." 874220 wikitext text/x-wiki Нови Тарг (польш. Nowy Targ) нь Польшийн өмнөд хэсэгт, Бага Польш мужид орших Подхале бүс нутгийн түүх, соёлын төв хот юм. Татра уулын бэлд байрлах энэхүү хот нь худалдаа, гар урлал (ялангуяа савхи, арьсан эдлэл) болон өвлийн спортын чухал төвд тооцогддог. 8quwwr7qx4xlbvct1kwcg3g90onefyq 0 149012 874221 2026-10-26T03:41:25Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Пулави (польш. Puławy) нь Польшийн зүүн хэсэгт, Люблин мужийн Висла голын эрэг дээр орших хот юм. 18-р зууны төгсгөлд Польшийн соёл, улс төрийн чухал төв байсан бөгөөд өдгөө Чарторыскийн түүхэн ордоноос гадна тус улсын химийн аж үйлдвэрийн (бордооны үйлдвэрлэ..." 874221 wikitext text/x-wiki Пулави (польш. Puławy) нь Польшийн зүүн хэсэгт, Люблин мужийн Висла голын эрэг дээр орших хот юм. 18-р зууны төгсгөлд Польшийн соёл, улс төрийн чухал төв байсан бөгөөд өдгөө Чарторыскийн түүхэн ордоноос гадна тус улсын химийн аж үйлдвэрийн (бордооны үйлдвэрлэл) томоохон бааз гэдгээрээ алдартай. 7dr901h45qgtzsgo9338bgghlf3houk 874223 874221 2026-10-26T04:48:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 874223 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pulawy-Czartoryski-Palace-Aerial-View.jpg|thumb]] '''Пулави''' ([[Польш хэл|польш.]] Puławy) - [[Польш|Польшийн]] зүүн хэсэгт, [[Люблин муж|Люблин мужийн]] [[Висла мөрөн|Висла мөрний]] эрэг дээр орших хот юм. 18-р зууны төгсгөлд Польшийн соёл, улс төрийн чухал төв байсан бөгөөд өдгөө [[Адам Чарторыски|Адам Чарторыскийн]] түүхэн ордоноос гадна тус улсын химийн аж үйлдвэрийн (бордооны үйлдвэрлэл) томоохон бааз гэдгээрээ алдартай. Хотын хүн ам 2005 оны байдлаар 51 515 байсан. 1906 оноос хотын статустай болсон. Пулави хотод А.Чарторыски гүний эдлэн газар байсан. Энд Изабелла Чарторыска 1801 онд Польш дахь анхны музей (Чарторыскийн гэр бүлийн музей) байгуулж байсан. mvtsef052qksu7wawrr8ib7yb1tqmzw 0 149013 874225 2026-10-26T05:35:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Jean Cocteau b Meurisse 1923.jpg|thumb|Жан кокту, 1923 он.]] '''Жан Мори́с Эже́н Клема́н Кокту''' (франц. ''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau,'' 1889 оны 7-р сарын 5-нд [[Парис|Парисаас]] холгүй Мэйзон-Лаффит хотод төрсөн- ) — францын зохиолч, яруу найрагч, зураач, кино найруулагч. 20-р зууны франц..." 874225 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jean Cocteau b Meurisse 1923.jpg|thumb|Жан кокту, 1923 он.]] '''Жан Мори́с Эже́н Клема́н Кокту''' (франц. ''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau,'' 1889 оны 7-р сарын 5-нд [[Парис|Парисаас]] холгүй Мэйзон-Лаффит хотод төрсөн- ) — францын зохиолч, яруу найрагч, зураач, кино найруулагч. 20-р зууны францын соёлын томоохон төлөөлөгч. == Намтар == Жан Кокту 1889 оны 7-р сарын 5-нд Францын нийслэл Парисаас холгүй Мэйзон-Лаффит хотод төрсөн Түүний эцэг Жорж Кокту хуульч, сонирхогч зураач байсан. Жан хүүг 9 найтай байхад эцэг нь амиа хорлож нас барсан тул түүнийг өсгөсөн өвөг эцэг нь гэртээ сонирхогчдын концерт зохион байгуулдаг байсан бөгөөд хөгжимд дуртай, хөгжмийн зэмсэг цуглуулдаг байжээ. Гэр бүлийн цуглуулгад Ингрес, Делакруа нарын уран зургууд, мөн Грекийн барималууд байдаг байжээ. Жан Кокту өөрийн олсон хүмүүжил, боловсролоо өвөг эцэгтээ өртэй гэж үздэг байв. Тэрээр Парисын хамгийн шилдэг лицейүүдийн нэг болох "Кондорсэ лицей"-д суралцдаг байв. Жан кокту 1910-1920 оны хооронд яруу найрагч болж өссөн бөгөөд "Шүлэг" түүвэртээ Дадаизм, "Дуурь" яруу найргийн түүвэртээ Сюрреализмыг хүндэтгэн бичсэн байна. Тэрээр график зураач гэдгээрээ онцгой алдартай болж, [[Кубизм|кубизмд]] үнэнч байв. Жан Коктугийн уран сайхны ойлголт, сэтгэлгээ нь гоо зүй, үзэл бодол, Эрик Сатитай хамтран ажилласан байдал, түүнчлэн [[Сергей Дягилев|Сергей Дягилевын]] Оросын балет, [[Игорь Стравинский|Игорь Стравинскийн]] хөгжим, [[Пабло Пикассо|Пабло Пикассогийн]] уран бүтээл, Гийом Аполлайнерын яруу найргаар тодорхойлогддог байв. Хожим тэрээр [[Жан Марэ]], [[Эдит Пиаф]] нартай танилцаж ойртсон байна. == Уран зохиол == * ''Crosland M.'' Jean Cocteau; a biography. New York: Knopf, 1956. * ''Fraigneau A.'' Cocteau par lui-même. P., 1957. * ''Oxenhandler N.'' Scandal & parade: the theater of Jean Cocteau. New Brunswick: Rutgers UP, 1957. * ''Kihm J.-J.'' Jean Cocteau. P., 1960. * ''Fowlie W.'' Jean Cocteau: the history of a poet’s age. Bloomington: Indiana UP, 1966. * ''Brown F.'' An impersonation of angels. A biography of Jean Cocteau. NY, 1968. * ''Sprigge E. and Kihm J.-J.'' Jean Cocteau. NY, 1968. * ''Brosse J.'' Cocteau. P., 1970. * ''Steegmuller F.'' Cocteau. A biography. Boston-Toronto, 1970. * ''Рыкова Н. Я.'' Жан Кокто // Cocteau J. Thomas l’imposteur. Orphée. La Voix humaine. La Machine à écrire. Poésies. M., 1976. С. 314—336. * ''Evans A. B.'' Jean Cocteau and his films of Orfic identity. Philadelphia, 1977. * ''Aschengreen E.'' Jean Cocteau and the dance. Kobenhavn, 1986. * ''Lange M.'' Cocteau: Prince sans royaume. Paris: J.-C. Lattès, 1989. * ''Touzot J.'' Jean Cocteau. Lyon: Manufacture, 1989. * ''Mourgue G.'' Cocteau. P., 1990. * ''Touzot J.'' Jean Cocteau, qui êtes-vous? Lyon, 1990. * ''Jejcic M.'' Le savoir du poète. Œdipe selon Jean Cocteau, éd. Agalma, 1996. * ''Caizergues P.'' Jean Cocteau, quarante ans après: 1963—2003. Montpellier: Centre d'étude du XXe siècle, Université Paul-Valéry, Montpellier III; Paris: Centre Pompidou, 2005. * ''Jemma-Jejcic M.'' Jean Cocteau ou l'énigme du désir. Ce que le poète apprend au psychanalyste. Ramonville Saint-Agne: Editions Eres, 2006. 91en5wlepqth2bfepbaoc9tcvr943u1 0 149014 874232 2026-10-26T05:59:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Байгал-Амарын төмөр зам''' (оросоор ''Байкало-Амурская магистраль'', товчилсоор '''БАМ''') нь ОХУ-ын Зүүн Сибирь болон Алс Дорнодын нутгийг дамнан орших, дэлхийн хамгийн урт төмөр замын магистралиудын нэг юм. Энэхүү зам нь Транссибирийн төмөр замаас хойд зүг..." 874232 wikitext text/x-wiki '''Байгал-Амарын төмөр зам''' (оросоор ''Байкало-Амурская магистраль'', товчилсоор '''БАМ''') нь ОХУ-ын Зүүн Сибирь болон Алс Дорнодын нутгийг дамнан орших, дэлхийн хамгийн урт төмөр замын магистралиудын нэг юм. Энэхүү зам нь Транссибирийн төмөр замаас хойд зүгт 610–770 км-ийн зайд түүнтэй параллель оршдог бөгөөд Номхон далай руу гарах Оросын стратегийн хоёр дахь гол гарц болдог eymwfcqql63pzj8kwwzya3bcmpe68a9 874249 874232 2026-10-26T09:33:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 874249 wikitext text/x-wiki [[Файл:Baikal Amur Mainline map RU OSM 20170129.svg|thumb|487x487px|Байгал-Амарын төмөр зам]] '''Байгал-Амарын төмөр зам''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Байкало-Амурская магистраль'', товчилсоор '''БАМ''') - ОХУ-ын Зүүн Сибирь болон Алс Дорнодын нутгийг 4324 км урт дамнан орших, дэлхийн хамгийн урт төмөр замын нэг юм. Энэ зам нь [[Транс-Сибирийн төмөр зам|Транссибирийн төмөр замаас]] хойгуур 610–770 км-ийн зайд түүнтэй параллель оршдог бөгөөд [[Номхон далай]] руу гарах Оросын стратегийн хоёр дахь гол гарц болдог байна. Байгал-Амарын төмөр зам (БАМ) 11 өргөн урсгалтай гол мөрнийг гаталж, 7 томоохон уулын нуруугаар дайран өнгөрдөг. БАМ нь Тайшетээс Ванино далайн боомт хүртэлх хэсэгт Транссибирийн төмөр замаас 500 км орчим богино юм. Транссибирийн төмөр замаас стратегийн давуу тал нь Оросын улсын хилээс 700-1000 км зайд, улсын гүнээр өнгөрдөгт оршдог байна. Энэ төмөр замын 2014 онд ачаа тээврийн хэмжээ ойролцоогоор 12 сая тонн байжээ. == Төмөр замын маршрут == Байгал-Амарын төмөр замын Тайшет өртөөнөөс "Советская боомт" хүртэлх гол замын урт нь 4287 км юм. БАМ-ын зам нь Транссибирийн төмөр замын хойд хэсэгт Тайшет өртөөнд салаалж, Братск хотод Ангар мөрөн, Усть-Кут хотод Лена мөрнийг гаталж, Северобаикальск хотоор дайран өнгөрч, [[Байгал нуур|Байгал нуурыг]] хойгуур нь тойрон, дараа нь Тында хотоор дайран өнгөрч, Комсомольск-на-Амур хотод Амар мөрөнг гаталж, Номхон далайн эрэг дээрх Советская боомтод төгсдөг байна. Төмөр замын маршрут нь голчлон Байгал, Северо-Муя, Кодар, Удокан, Туран, Дуссе-Алин, Сихотэ-Алин зэрэг 7 уулын нурууг дайран өнгөрдөг бөгөөд Становойе өндөрлөг зэрэг уулархаг нутгаар дамжин өнгөрдөг. Маршрутын хамгийн өндөр цэг нь Мурурины даваа (далайн түвшнээс дээш 1323 метр); энэ давааг давах эгц налуу нь давхар зүтгүүр болон галт тэрэгний ачааны жингийн хязгаарлалт хийхийг шаарддаг байна. Байгал-Амарын төмөр замын маршрутын дагуу 10 хонгил ухсан байна. Үүнд: Коршуновын хонгил (950 м), Байгалын хонгил (6,685 м), Мисовые хонгил (414 м, 1,843 м, 1,706 м, 1,344 м), [[Северомуйскийн хонгил (Орос)|Северомуйскийн хонгил]] (15,343 м, Оросын хамгийн урт хонгил), Кодарын (1,981 м), Дуссе-Алины (1,852 м), Кузнецовын (3,890 м). Энэ маршрут нь мөн Лена, Амар, Зея, Витим, Олекма, Селемжа, Бурея зэрэг 11 томоохон гол мөрнийг гаталж өнгөрдөг байна. Нийт зам дагуу 3,500 гаруй усан замыг гаталж, тэдгээрийн дээгүүр 2,230 том, жижиг гүүр барьсан ажээ. Төмөр зам нь 200 гаруй өртөө, хажуугийн зам, 60 гаруй хот, суурингаар дайран өнгөрдөг байна. == Төмөр замын барилгын ажил == 1937 оны 9-р сарын 1-нд ЗХУ-ын Ардын Дотоод хэргийн Коммисарын газар "Байгаль-Амурын гол шугамын барилгын ажлыг зохион байгуулах тухай" тушаал гаргасан. 1938 онд Тайшетээс Братск хүртэлх баруун хэсгийн барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд 1938 онд 150,000 гаруй хоригдол барилгын ажилд хамруулж байжээ. 1939 онд Комсомольск-на-Амараас Советская боомт хүртэлх зүүн хэсгийн бэлтгэл ажил эхлүүлсэн байна. Дайны үед дуусаагүй төмөр замыг яаралтай буулгаж, буулгасан замын төмөр болон бусад хэсгүүдийг Мурманскийн төмөр зам болон бусад өндөр ач холбогдолтой маршрутын барилгын ажилд ашиглахаар тээвэрлэжээ. 1947 оны 6-р сард Комсомольск-на-Амар-Ургал шугамын зүүн хэсгийн барилгын ажил үргэлжлүүлсэн байна (голчлон Амарын засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн лагерийн (Амурлаг) хоригдлууд). 1953 оны 4-р сард Амурлаг-ийг татан буулгахаас өмнө бүх шугамын дагуу даланг дүүргэж, зам тавьж, Комсомольск-2-Березовый (Постышево) хэсэгт гүүр барьсан. Уг шугамыг Комсомольск дүүргийн Хурмули тосгонд оффис, депо байрладаг Комсомольскийн нэгдсэн төмөр замын тээврийн аж ахуйн нэгж ажиллуулдаг байв. Комсомольск-на-Амар-Советская боомт хэсгийг 1945 онд ашиглалтад оруулсан ажээ. 1951 оны 7-р сард анхны галт тэрэг Тайшет-Братск-Усть-Кут (Лена) шугамын чиглэлд явж, 1958 онд уг хэсгийг байнгын ашиглалтад оруулсан. Гэсэн хэдий ч [[Братскийн Усан цахилгаан станц|Братскийн]] [[Братскийн Усан цахилгаан станц|Усан цахилгаан станцын]] усан сан бүрдүүлэх бүсэд орсон тул [[Ангар мөрөн|Ангар]] [[Ангар мөрөн|мөрөн]] дээгүүрх гүүртэй 140 км урт хэсгийг буулгасан байна. Алдагдсан уг хэсгийг орлуулахын тулд Братскийн усан цахилгаан станцын далангийн оройгоор Ангар мөрөнг гатлан ​​шинэ зам барьсан байна. 1967 оны 3-р сарын 24-нд [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист Намын]] Төв Хороо, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөл зураг төсөл, судалгааны ажлыг үргэлжлүүлэх тухай тогтоол гаргаж, үүний үр дүнд замын эцсийн тохиргоог тодорхойлсон байна. 1972 онд БАМ-Тында хэсэгт зам тавих ажил эхэлсэн. Мөн Зөвлөлт-Хятадын харилцаа муудсантай холбоотой стратегийн асуудлууд ч чухал үүрэг гүйцэтгэсэн: Транссибирийн төмөр зам нь хилтэй маш ойрхон байрладаг бөгөөд эмзэг байж болзошгүй тул Хятадтай цэргийн мөргөлдөөн гарсан тохиолдолд тус улсын Алс Дорнодын бүс нутгуудтай найдвартай холбох нөөц замыг бий болгох бодлого нөлөөлсөн байна. 1974 оны 3-р сард Алма-Ата хотод Атар газар эзэмшиж эхэлсний 20 жилийн ойд зориулсан үг хэлэхдээ ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Леонид Брежнев|Л.Брежнев]] анх удаа БАМ-ыг "ес дэх таван жилийн төлөвлөгөөний хамгийн чухал барилгын төсөл" гэж нэрлэжээ. Улмаар Боловсон хүчин татахын тулд 1974 оны 4-р сард Комсомолын 17-р их хурлаар БАМ-ыг Бүх Холбоотны Комсомолын тэргүүлэх чухал барилгын төсөл гэж зарлаж олон тооны залуусыг татан оролцуулсан юм. Байгаль-Амарын гол шугамыг барихад Баруун Герман улсын ойролцоогоор 10,000 ширхэг Magirus-Deutz 232 D 19 самосвал болон агаарын хөргөлттэй дизель хөдөлгүүртэй хавтгай ачааны машин захиалж 1975-1976 онд хүлээн авсан юм. Эдгээр тээврийн хэрэгслийн зарим нь өнөөдөр ч Сибирь, Алс Дорнодод ашиглагдаж байна. Эдгээр тээврийн хэрэгслийг жолоодох нь нэр хүндтэй гэж тооцогддог байсан бөгөөд чанар, тав тух нь дотооддоо үйлдвэрлэсэн тээврийн хэрэгслээс илүү байсан тул тэдгээрийг голчлон шилдэг ажилчид ажиллуулдаг байв. Мөн ЗХУ дотооддоо үйлдвэрлэсэн тоног төхөөрөмжөөс гадна уг замын барилгын ажилд Баруун болон Европын болон хуучин [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|'''Эдийн''' '''Засгийн''' '''Харилцан''' Туслалцах '''Зөвлөлийн''']] гишүүн орнуудаас импортолсон бусад тоног төхөөрөмжийг ашиглаж ирсэн байна. Бам-Тинда шугамыг 1977 онд, дараа нь 1979 онд Тинда-Беркакит шугамыг ашиглалтад оруулсан. Шугамын гол хэсгийг 1972 оны 4-р сарын 5-наас 1984 оны 10-р сарын 27 хүртэл 12 жилийн хугацаанд барьсан. Барилгын ажилчдын дийлэнх нь (70%) улс орны өнцөг булан бүрээс ирсэн 30-аас доош насныхан байв. 30 мянган барилгын ажилчин "Байгаль-Амарын голын шугамыг барьсны төлөө" медаль болон бусад төрийн шагналаар шагнагджээ. Хэд хэдэн хүн ЗХУ-ын Социалист Хөдөлмөрийн баатар цолоор шагнагджээ. 2zpn6pblc9c76o4sad8btqp05piimnj 0 149015 874250 2026-10-26T09:34:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "В.А.Бессоловын нэрэмжит Северомуйскийн хонгил нь Буриад улсын Байгаль-Амурын голын шугам дээрх (Итикитийн хажуугийн зам болон Окусикан өртөөний хоорондох хэсэгт) төмөр замын хонгил бөгөөд 2003 оны 12-р сарын 5-нд нээгдсэн. Уртын хувьд энэ нь Оросын хамгийн у..." 874250 wikitext text/x-wiki В.А.Бессоловын нэрэмжит Северомуйскийн хонгил нь Буриад улсын Байгаль-Амурын голын шугам дээрх (Итикитийн хажуугийн зам болон Окусикан өртөөний хоорондох хэсэгт) төмөр замын хонгил бөгөөд 2003 оны 12-р сарын 5-нд нээгдсэн. Уртын хувьд энэ нь Оросын хамгийн урт төмөр замын хонгил юм - 15,343 метр. eobihg1on77itr0lzsh6v949v4f6o01 874253 874250 2026-10-26T09:52:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 874253 wikitext text/x-wiki [[Файл:Severomuyskiy tun vostochny portal.JPG|thumb]] '''Северомуйскийн хонгил (Орос)''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Северому́йский тонне́ль'') - ОХУ-ын Буриад улсын [[Байгал-Амарын төмөр зам|Байгал-Амарын төмөр замын]] шугам дээрх (Итикитийн хажуугийн зам болон Окусикан өртөөний хоорондох хэсэгт) төмөр замын хонгил бөгөөд 2003 оны 12-р сарын 5-нд нээгдсэн. Уртын хувьд энэ нь Оросын хамгийн урт төмөр замын хонгил юм - 15,343 метр. Северомуйскийн хонгил нь Ангаракан давааны замыг 57-гоос 23 километр болгон богиносгож, аяллын хугацааг хоёр цагаас 25 минут болгон бууруулсан. Хонгил нээгдэхээс өмнө бүрэн жинтэй ачааны галт тэрэгнүүдийг салгаж, тойруу замаар буюу Северомуйскийн нурууг тойрч ердөө 20 км/цаг хурдтайгаар явах шаардлагатай байсан бөгөөд ачаатай галт тэрэгнүүдийг явуулахад хоёр дахь зүтгүүр шаардлагатай байв. Хонгилоор өдөрт 14-16 хүнд даацын галт тэрэг явдаг байна. Энэ хонгил нь Северомуйскийн нуруунаас нэрээ авсан юм. 2012 оны 6-р сард Северомуйскийн хонгилыг В.А.Бессоловын нэрэмжит болгосон бөгөөд түүний удирдлага дор хонгилын ихэнх хэсгийг ухаж, барьсан. Барилгын ажил 26 жилийн турш завсарлагатай үргэлжилсэн юм. Үйлчилгээний хугацаа 100 жил гэж тооцоолсон. 54kji658sfv3lclctdmrst6zwd042rq 0 149016 874257 2026-10-26T10:48:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Израилын Батлан хамгаалахын сайд''' ([[Еврей хэл|еврей.]] שר הביטחון, ''Сар ха-битахон,'' шууд утгаараа. Аюулгүй байдлын сайд) — Израил улсын Батлан хамгаалах яамны тэргүүн. Энэ албан тушаал нь Израилийн засгийн газрын хоёр дахь хамгийн өндөр албан тушаал гэ..." 874257 wikitext text/x-wiki '''Израилын Батлан хамгаалахын сайд''' ([[Еврей хэл|еврей.]] שר הביטחון, ''Сар ха-битахон,'' шууд утгаараа. Аюулгүй байдлын сайд) — Израил улсын Батлан хамгаалах яамны тэргүүн. Энэ албан тушаал нь Израилийн засгийн газрын хоёр дахь хамгийн өндөр албан тушаал гэж тооцогддог. Батлан ​​​​хамгаалахын сайд нь мөн Аюулгүй байдлын кабинетийн байнгын гишүүн байдаг юм. Уг албан тушаалын ач холбогдлоос шалтгаалан Ерөнхий сайдын албан тушаалтай хослуулах нь түгээмэл байв. {| class="wikitable" !№ !Фото !Овог, нэр !Нам !Хугацаа |- |1 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:David_bengurion.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:David_bengurion.jpg|87x87px]] |[[Давид Бен-Гурион]] |МАПАЙ |1948.05.14 — 1954.01.26 |- |2 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Pinhas_Lavon.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pinhas_Lavon.jpg|105x105px]] |Пинхас Лавон |МАПАЙ |1954.01.26 — 1955.02.21 |- |3 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:David_bengurion.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:David_bengurion.jpg|87x87px]] |Давид Бен-Гурион |МАПАЙ |1955.02.21 — 1963.06.26 |- |4 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Portrait_of_prime_minister_Levy_Eshkol._August_1963._D699-070.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Portrait_of_prime_minister_Levy_Eshkol._August_1963._D699-070.jpg|105x105px]] |Леви Эшколь |МАПАЙ/Авода |1963.06.26 — 1967.06.05 |- |5 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Mosche_Dajan.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mosche_Dajan.jpg|98x98px]] |Моше Даян |[[Авода]] |1967.06.05 — 1974.06.03 |- |6 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Shimon_Peres_2010_(cropped_2).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shimon_Peres_2010_(cropped_2).jpg|92x92px]] |[[Шимон Перес]] |[[Авода]] |1974.06.03 — 1977.06.20 |- |7 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Ezer_Weizman_9.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ezer_Weizman_9.jpg|106x106px]] |Эзер Вейцман |[[Ликуд]] |1977.06.20 — 1980.05.28 |- |8 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Menachem_Begin_1978_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Menachem_Begin_1978_(cropped).jpg|98x98px]] |[[Менахем Бегин]] |Ликуд |1980.05.28 — 1981.08.05 |- |9 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Ariel_Sharon_official_portrait_2001.webp|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ariel_Sharon_official_portrait_2001.webp|105x105px]] |[[Ариел Шарон]] |Ликуд |1981.08.05 — 1983.02.14 |- | |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Menachem_Begin_1978_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Menachem_Begin_1978_(cropped).jpg|98x98px]] |Менахем Бегин |Ликуд |1983.02.14 — 1983.02.23 |- |10 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Moshe_Arens_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Moshe_Arens_(cropped).jpg|100x100px]] |Моше Аренс |Ликуд |1983.02.23 — 1984.09.13 |- |11 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flickr_-_Israel_Defense_Forces_-_Life_of_Lt._Gen._Yitzhak_Rabin,_7th_IDF_Chief_of_Staff_in_photos_(11).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flickr_-_Israel_Defense_Forces_-_Life_of_Lt._Gen._Yitzhak_Rabin,_7th_IDF_Chief_of_Staff_in_photos_(11).jpg|100x100px]] |[[Ицхак Рабин]] |Авода |1984.09.13 — 1990.03.15 |- |12 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Yitzhak_Shamir_1992_Dan_Hadani_Archive.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yitzhak_Shamir_1992_Dan_Hadani_Archive.jpg|92x92px]] |[[Ицхак Шамир]] |Ликуд |1990.03.15 — 1990.06.11 |- |13 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Moshe_Arens_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Moshe_Arens_(cropped).jpg|100x100px]] |Моше Аренс |Ликуд |1990.06.11 — 1992.07.13 |- |14 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flickr_-_Israel_Defense_Forces_-_Life_of_Lt._Gen._Yitzhak_Rabin,_7th_IDF_Chief_of_Staff_in_photos_(11).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flickr_-_Israel_Defense_Forces_-_Life_of_Lt._Gen._Yitzhak_Rabin,_7th_IDF_Chief_of_Staff_in_photos_(11).jpg|100x100px]] |Ицхак Рабин |Авода |1992.07.13 — 1995.11.04 |- |15 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Shimon_Peres_2010_(cropped_2).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shimon_Peres_2010_(cropped_2).jpg|92x92px]] |Шимон Перес |Авода |1995.11.04 — 1996.06.18 |- |16 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Yitzhak_Mordechai.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yitzhak_Mordechai.jpg|70x70px]] |Ицхак Мордехай |Ликуд |1996.06.18 — 1999.01.25 |- |17 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Moshe_Arens_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Moshe_Arens_(cropped).jpg|100x100px]] |Моше Аренс |Ликуд |1999.01.25 — 1999.07.06 |- |18 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Ehud_Barak_2016_-_Herzliya_Conference_2016_3015_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ehud_Barak_2016_-_Herzliya_Conference_2016_3015_(cropped).jpg|81x81px]] |[[Эхуд Барак]] |Нэгдсэн Израил |1999.07.06 — 2001.03.07 |- |19 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Benjamin_Ben-Eliezer_(E32J026270).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Benjamin_Ben-Eliezer_(E32J026270).jpg|105x105px]] |Беньямин Бен-Элиэзер |Авода |2001.03.07 — 2002.11.02 |- |20 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Shaul_Mofaz.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shaul_Mofaz.jpg|101x101px]] |Шауль Мофаз |Ликуд |2002.11.02 — 2006.05.04 |- |21 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Amir_Peretz,_2006.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Amir_Peretz,_2006.jpg|73x73px]] |Амир Перец |Авода |2006.05.04 — 2007.06.18 |- |22 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Ehud_Barak_2016_-_Herzliya_Conference_2016_3015_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ehud_Barak_2016_-_Herzliya_Conference_2016_3015_(cropped).jpg|81x81px]] |[[Эхуд Барак]] |Авода / Ацмаут |2007.06.18 — 2013.03.18 |- |23 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Moshe_Ya'alon.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Moshe_Ya'alon.jpg|70x70px]] |Моше Яалон |Ликуд |2013.03.18 — 2016.05.30 |- |24 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Avigdor_Lieberman_2017.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Avigdor_Lieberman_2017.jpg|96x96px]] |[[Авигдор Либерман]] |Израил-манай гэр |2016.05.30 — 2018.11.14 |- |25 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Benyamin_Netanyahu_(22-09-2015).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Benyamin_Netanyahu_(22-09-2015).jpg|100x100px]] |[[Биньямин Нетаньяху]] |Ликуд |2018.11.14 — 2019.11.12 |- |26 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Naftali_Bennett_official_portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Naftali_Bennett_official_portrait.jpg|100x100px]] |Нафтали Беннет |Ха-Ямин ха-Хадаш |2019.11.12 — 2020.05.17 |- |27 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Benny_Gantz_2019_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Benny_Gantz_2019_(cropped).jpg|100x100px]] |Бени Ганц |Хосен ле-Исраэль |2020.05.17 — 2022.12.29 |- |28 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Yoav_Galant_1.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yoav_Galant_1.jpg|100x100px]] |Йоав Галант |Ликуд |2022.12.29 — 2024.11.05 |- |29 |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Israel_Katz_on_July_3,_2024_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Israel_Katz_on_July_3,_2024_(cropped).jpg|100x100px]] |[[Исраэль Кац]] |Ликуд |2024.11.05-наас |} tiiu9rkftsqz15xrgbftz6x95die7re 874258 874257 2026-10-26T10:49:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 874258 wikitext text/x-wiki '''Израилын Батлан хамгаалахын сайд''' ([[Еврей хэл|еврей.]] שר הביטחון, ''Сар ха-битахон,'' шууд утгаараа. Аюулгүй байдлын сайд) — Израил улсын Батлан хамгаалах яамны тэргүүн. Энэ албан тушаал нь Израилийн засгийн газрын хоёр дахь хамгийн өндөр албан тушаал гэж тооцогддог. Батлан ​​​​хамгаалахын сайд нь мөн Аюулгүй байдлын кабинетийн байнгын гишүүн байдаг юм. Уг албан тушаалын ач холбогдлоос шалтгаалан Ерөнхий сайдын албан тушаалтай хослуулах нь түгээмэл байв. {| class="wikitable" !№ !Овог, нэр !Нам !Хугацаа |- |1 |[[Давид Бен-Гурион]] |МАПАЙ |1948.05.14 — 1954.01.26 |- |2 |Пинхас Лавон |МАПАЙ |1954.01.26 — 1955.02.21 |- |3 |Давид Бен-Гурион |МАПАЙ |1955.02.21 — 1963.06.26 |- |4 |Леви Эшколь |МАПАЙ/Авода |1963.06.26 — 1967.06.05 |- |5 |Моше Даян |[[Авода]] |1967.06.05 — 1974.06.03 |- |6 |[[Шимон Перес]] |[[Авода]] |1974.06.03 — 1977.06.20 |- |7 |Эзер Вейцман |[[Ликуд]] |1977.06.20 — 1980.05.28 |- |8 |[[Менахем Бегин]] |Ликуд |1980.05.28 — 1981.08.05 |- |9 |[[Ариел Шарон]] |Ликуд |1981.08.05 — 1983.02.14 |- | |Менахем Бегин |Ликуд |1983.02.14 — 1983.02.23 |- |10 |Моше Аренс |Ликуд |1983.02.23 — 1984.09.13 |- |11 |[[Ицхак Рабин]] |Авода |1984.09.13 — 1990.03.15 |- |12 |[[Ицхак Шамир]] |Ликуд |1990.03.15 — 1990.06.11 |- |13 |Моше Аренс |Ликуд |1990.06.11 — 1992.07.13 |- |14 |Ицхак Рабин |Авода |1992.07.13 — 1995.11.04 |- |15 |Шимон Перес |Авода |1995.11.04 — 1996.06.18 |- |16 |Ицхак Мордехай |Ликуд |1996.06.18 — 1999.01.25 |- |17 |Моше Аренс |Ликуд |1999.01.25 — 1999.07.06 |- |18 |[[Эхуд Барак]] |Нэгдсэн Израил |1999.07.06 — 2001.03.07 |- |19 |Беньямин Бен-Элиэзер |Авода |2001.03.07 — 2002.11.02 |- |20 |Шауль Мофаз |Ликуд |2002.11.02 — 2006.05.04 |- |21 |Амир Перец |Авода |2006.05.04 — 2007.06.18 |- |22 |[[Эхуд Барак]] |Авода / Ацмаут |2007.06.18 — 2013.03.18 |- |23 |Моше Яалон |Ликуд |2013.03.18 — 2016.05.30 |- |24 |[[Авигдор Либерман]] |Израил-манай гэр |2016.05.30 — 2018.11.14 |- |25 |[[Биньямин Нетаньяху]] |Ликуд |2018.11.14 — 2019.11.12 |- |26 |Нафтали Беннет |Ха-Ямин ха-Хадаш |2019.11.12 — 2020.05.17 |- |27 |Бени Ганц |Хосен ле-Исраэль |2020.05.17 — 2022.12.29 |- |28 |Йоав Галант |Ликуд |2022.12.29 — 2024.11.05 |- |29 |[[Исраэль Кац]] |Ликуд |2024.11.05-наас |} 8t1a58arwfds8rk1vcfype2f3am5pfh 0 149017 874259 2026-10-26T10:57:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Israel Katz on July 3, 2024 (cropped).jpg|thumb|Исраэль Кац, 2024 он.]] '''Исраэль Кац''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ישראל כ"ץ&#x200E;; 1955 оны 9-р сарын 21-нд Ашкелон хотод төрсөн) — израилын улс төр, цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 11-р сарын 5-наас хойш одоогийн Израилын Батлан ​​​..." 874259 wikitext text/x-wiki [[Файл:Israel Katz on July 3, 2024 (cropped).jpg|thumb|Исраэль Кац, 2024 он.]] '''Исраэль Кац''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ישראל כ"ץ&#x200E;; 1955 оны 9-р сарын 21-нд Ашкелон хотод төрсөн) — израилын улс төр, цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 11-р сарын 5-наас хойш одоогийн [[Израилын Батлан ​​​​хамгаалахын сайд|Израилын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар]] ажиллаж байгаа тэрээр өмнө нь Израилийн Гадаад хэргийн сайд (2024, 2019–2020), Үндэсний дэд бүтэц, эрчим хүч, усны сайд (2022–2024), Тагнуул, атомын эрчим хүчний сайд (2015–2020), Израилийн Цэрэг-улс төрийн кабинетын гишүүн (2015 оноос хойш) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байжээ. Тэрээр мөн Израилийн Хөдөө аж ахуй, хөдөө орон нутгийн хөгжлийн сайд (2003–2006), Тээвэр, замын аюулгүй байдлын сайд (2009–2019)-аар ажиллаж байжээ. jxplccjevpph8hgx38kbnchuyxzz5gs 874260 874259 2026-10-26T10:58:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 874260 wikitext text/x-wiki [[Файл:Israel Katz on July 3, 2024 (cropped).jpg|thumb|Исраэль Кац, 2024 он.]] '''Исраэль Кац''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ישראל כ"ץ&#x200E;; 1955 оны 9-р сарын 21-нд Ашкелон хотод төрсөн) — израилын улс төр, цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 11-р сарын 5-наас хойш одоогийн [[Израилын Батлан хамгаалахын сайд|Израилын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар]] ажиллаж байгаа тэрээр өмнө нь Израилийн Гадаад хэргийн сайд (2024, 2019–2020), Үндэсний дэд бүтэц, эрчим хүч, усны сайд (2022–2024), Тагнуул, атомын эрчим хүчний сайд (2015–2020), Израилийн Цэрэг-улс төрийн кабинетын гишүүн (2015 оноос хойш) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байжээ. Тэрээр мөн Израилийн Хөдөө аж ахуй, хөдөө орон нутгийн хөгжлийн сайд (2003–2006), Тээвэр, замын аюулгүй байдлын сайд (2009–2019)-аар ажиллаж байжээ. kgejruzlunwrovwab7wz94niwywc5hr