Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Дэлхий 0 3589 874285 874133 2026-10-26T23:02:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874285 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. [[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date =2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher =NOAA/NGDC | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2011-08-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | url-status =dead }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [https://web.archive.org/web/20140326115311/http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] d5ocz811jdprpccxn4q175d338b2nt4 Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас 1 4338 874312 874102 2026-10-27T05:12:16Z Zorigt 49 874312 wikitext text/x-wiki <div style="padding: 1em; border: 1px solid #ececec; background-color: #f8f9fa; width: 100%">Тус хуудсанд зөвхөн Нүүр хуудасны талаар бичнэ үү. Бусад бүх хэлэлцүүлгийг [[Wikipedia:Хурал|Хурал]]-аас</div> {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="center" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] '''Архив''' |- | align="center" | [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/Архив/1]] |} == Нүүр хуудсаа шинэчлэх тухай == Тус нүүр хуудасны дизайнд айхтар төм өөрчлөлт ороогүй удаж байгаа юм чинь [[Хэрэглэгч:Chinneeb/1]] хуудсанд шинэ дизайн туршаад явж байна. Ялгаатай зүйлс нь: * Мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй (responsive) - хуучин (одоогийн) нүүр хуудас нь хүснэгт ашиглаж байсан, flexboxтой div-ээр солив. * Онцлох зурагний хэсгийг хассан - хэлэлцүүлгийг (бас) энд: [[Wikipedia-н хэлэлцүүлэг:Онцлох зураг]] * Интро хэсгийг нилээд өөрчилсөн - идэвхтэй хэрэглэгчийн тоог харуулсан * Бусад хэлний Википедиагийн жагсаалтийг 500'000+ -т хязгаарлаж, тува + казак хэлийг нэмсэн * Танилцуулгын хэсгийг дээшлүүлж, хялбаршуулсан * Викимедиа төслүүдийн хэсгийг өөрчилж, Commons ийг коммонс гэж нэрлэсэн (викимедиа агуулах эсвэл Вики хөмрөг гэх мэт орчуулгыг хэрэглэсэн нь дээр гэвэл саналаа өгнө үү) * Яваандаа тэгээд ангиллын хэсгийг яваандаа [[Портал:Техник]] шиг порталны жагсаалт болговол сайн л байна. Эдгээрээс гадна css файлд хэд хэдэн өөрчлөлтийг [[Хэрэглэгч:Chinneeb/common.css]] хуудсанд туршиж байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг сайтын common.css -т нэмснээр "ө", "ү" үсгийг саппорт хийхгүй фонтыг саппортлодог фонтоор сольж харагдацийг арай сайжруулна байх гэж бодож байна. Эдгээр өөрчлөлтүүд болж байна уу? Аливаа санал онолоо хэлээрэй, тэгээд энд давхар санал асуулга тавьчихлаа. Аливаа өөрчлөлийг эсэргүүцсэн олон хүн байхгүй тохиолдолд 7 хоног орчмын дотор хуудсаа шинэчлэе гэж бодох байна. Жич: Хуучин нүүр хуудсаа [[Нүүр хуудас/6]] хуудсанд архивласан. -- [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ===Санал асуулга=== '''Санал асуулга''': Онцлох зурагтай байхаа болих <code><nowiki>'''✅ Дэмжинэ''' --~~~~</nowiki></code> эсвэл <code><nowiki>'''❌ Дэмжихгүй''' --~~~~</nowiki></code> гэж оруулаад саналаа өгнө үү ====Дэмжиж байна ==== * '''✅ Дэмжинэ''' --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) (санал асуулгыг эхлүүлсэн хүний хувьд) * '''✅ Дэмжинэ'''. Өмнөх Нүүр хуудасны дизайныг ([[Нүүр хуудас/6]]) 2015 онд Франц зэрэг хэд хэдэн википедиаг судалж байгаад оруулсан юм. Хуучин дизайн өнгө будаг, агуулгын хувьд одоо хүртэл надад таалагддаг боловч, үүргээ нэгэнт гүйцэтгэсэн түүх гэж үзээд шинээр солихыг дэмжиж байна. Шинэ дизайн мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй гэж дээр бичсэнчлэн үр дүнгээ өгнө гэдэгт итгэж байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 04:58, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй ==== * '''❌ Дэмжихгүй''' == Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026 == Монгол Википедиагийн одоогийн нүүр хуудсыг илүү орчин үеийн, мэдээлэл сайтай, уншихад хялбар, гар утсанд зохицсон портал хэлбэрээр шинэчлэх туршилтын хувилбар боловсруулав. === Туршилтын хувилбар === * '''Шинэ нүүр хуудасны загвар:''' [[Хэрэглэгч:Koldobin/Нүүр хуудас/Шинэ загвар]] * '''CSS загвар:''' [[Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css]] Шинэ хувилбарыг компьютер болон гар утаснаас нээж, харагдац, холбоос болон агуулгын бүтцийг шалгана уу. === Гол өөрчлөлтүүд === Шинэ хувилбарт: * өгүүллийн тоо, идэвхтэй хэрэглэгч болон нийт засварын автомат статистик; * онцлох өгүүлэл, сүүлийн үеийн мэдээ болон өнөөдрийн үйл явдлын хэсэг; * шинэ өгүүлэл, сүүлийн өөрчлөлт болон санамсаргүй өгүүллийн түргэн холбоос; * шинэ хэрэглэгчдэд зориулсан хувь нэмэр оруулах хэсэг; * үндсэн сэдвүүдээр аялах навигаци; * бусад хэлний Википедиа болон Викимедиагийн төслүүдийн шинэчилсэн бүтэц; * дэлгэцийн хэмжээнд автоматаар зохицох responsive загвар багтсан. Одоогийн нүүр хуудсанд ашиглагдаж байгаа онцлох өгүүлэл, мэдээ, танилцуулга, ангилал болон бусад дэд хуудсуудыг хэвээр ашигласан. Иймээс тэдгээрийн агуулгыг шинэчилдэг одоогийн ажиллагаа өөрчлөгдөхгүй. Энэ нь 2022 оны өмнөх хэлэлцүүлгийн үргэлжлэл биш, харин одоогийн нүүр хуудсыг цаашид хөгжүүлэх шинэ санал юм. Загварын харагдац, агуулгын бүтэц, холбоос, орчуулга болон гар утасны ажиллагааны талаар санал өгнө үү. Хэлэлцүүлгийг дор хаяж 7 хоног нээлттэй байлгаж, илэрсэн асуудлуудыг зассаны дараа үр дүнг нэгтгэнэ. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 18:00, 2 Наймдугаар сар 2026 (UTC) :Сануулга: Нүүр хуудасны шинэ загварын туршилтын хувилбарыг үзэж, боломжтой бол доорх санал асуулгад саналаа өгнө үү. Ялангуяа компьютер болон гар утасны харагдац, навигаци, холбоосуудын ажиллагааны талаар санал хүсэлт хэрэгтэй байна. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 15:28, 11 Наймдугаар сар 2026 (UTC) === Санал асуулга === Туршилтын шинэ загварыг Монгол Википедиагийн нүүр хуудсанд нэвтрүүлэх талаар саналаа өгнө үү. Саналынхаа ард тайлбар болон гарын үсгээ үлдээнэ үү. Санал өгөх жишээ: <code><nowiki>* '''✅ Дэмжиж байна''' — Тайлбар. ~~~~</nowiki></code> <code><nowiki>* '''⚠️ Сайжруулсны дараа дэмжинэ''' — Засах шаардлагатай зүйл. ~~~~</nowiki></code> <code><nowiki>* '''❌ Дэмжихгүй''' — Шалтгаан. ~~~~</nowiki></code> ==== Дэмжиж байна ==== ==== Сайжруулсны дараа дэмжинэ ==== ==== Дэмжихгүй ==== === Техникийн болон агуулгын санал === Санал асуулгаас гадна дараах асуудлуудын талаар дэлгэрэнгүй санал үлдээж болно: * компьютер болон гар утасны харагдац; * өнгө, зай хэмжээ болон уншигдах байдал; * эвдэрсэн эсвэл улаан холбоос; * хэсгүүдийн дараалал болон агуулга; * монгол хэлний нэр томьёо, найруулга; * TemplateStyles болон бусад техникийн асуудал. 605nrdhb1p6qg035ss3v2615wfw7c78 Нүүрс 0 4349 874295 874153 2026-10-27T01:36:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874295 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-10-27 01:36:56 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] 8v1m6fxcqvm64i1otrb17mplyq48in6 Оман 0 6386 874296 874154 2026-10-27T01:43:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874296 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-10-27 01:43:23 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 2i8u6z08pj2c4c01qzzoz4p207u49cn Вольфганг Амадей Моцарт 0 6771 874315 874096 2026-10-27T07:23:25Z Zorigt 49 874315 wikitext text/x-wiki [[Файл:Martini bologna mozart 1777.jpg|thumb|right|200px|Вольфганг Амадей Моцарт]] [[Файл:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|thumb|1819 оны уран зураг]] '''Вольфганг Амадей Моцарт''' ({{langx|de|Wolfgang Amadeus Mozart}}: бүтэн нэр нь — '''Иоганн Хризостом Вольфганг Теофилус Моцарт''' ({{langx|la|Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart}}); 1756 оны 1-р сарын 27-нд [[Австри]]йн [[Зальцбург]] хотод төрж, 1791 оны 12-р сарын 5-нд [[Вена]] хотноо нас барсан) нь дэлхийн [[Сонгодог хөгжим|сонгодог хөгжмийн]] том төлөөлөгч бөгөөд хамгийн алдартай хөгжимчин-уран бүтээлч, Австрийн суут хөгжмийн зохиолч юм. Бага наснаасаа хийл болон төгөлдөр хуур хөгжмийг гаргууд эзэмшиж улмаар 5 насандаа өөрийн уран бүтээлээ туурвиж эхлэн Европын ихэс дээдсүүдийн өмнө тоглолт хийж тэдний гайхширлыг төрүүлж байсан юм. 17 насандаа Зальцбургийн хунтайжийн ордны хөгжимчин болсон хэдий ч түүнд төдийлөн санаанд нь нийцээгүй юм. Судлаачид энэ талаар хэлэхдээ "хэрэв Моцарт энэ ажлаа хийгээд Зальцбургэд үлдсэн бол түүний уран бүтээл дэлхийд танигдахгүй, тэр чигтээ түүхэнд орхигдох байсан юм" хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Үнэхээр ч түүний уран бүтээл 1781 онд Вена хотод очсоноор илүү олонд танигдаж, нэр алдарт хүрч чаджээ. Харин олныг гайхшируулж чадсан нэрт хөгжмийн зохиолч маань санхүүгийн хувьд төдийлөн амжилтад хүрээгүй юм. Тэрээр тухайн үеийнхэний гэрчилж буйгаар гайхамшигт хөгжмийн сонсгол болон ой санамжтай байсан бөгөөд чөлөөт сэтгэлгээтэй байжээ. Амьдралынхаа хугацаанд тэрээр 600 гаруй симфони, концерт, цөөхүүлд зориулсан бүтээл, дуурь болон найрал дуунууд (үйл явдалт хөгжим) бүтээжээ. [[Людвиг ван Бетховен]]ы эхэн үеийн уран бүтээлүүд Моцартын уран бүтээлээс сэдэв авсан байдаг. Түүний тухай нэрт хөгжмийн зохиолч [[Иозеф Гайдн]] хэлэхдээ "Ийм агуу авьяас билигтэн 100 жилд төрөхгүй буй за" гэжээ. Түүний анхны бүтээл бол 4 настай байхдаа бичсэн Менуэт (бүжиг) байсан бол хамгийн сүүлийнх нь дуусгаж амжилгүй үлдээсэн [[Реквием (Моцарт)|Реквием]] байсан юм. Моцарт гайхамшигтай хөгжмийн зохиолч төдийгүй мөн сайн авьяаслаг төгөлдөр хуурч байв. Тэрээр 1791 оны 12-р сарын 5-нд 01:00 цагийн үед өвчний улмаас нас баржээ. == Амьдрал == === Залуу нас ба гэр бүл === [[Файл:Mozart_family_portrait_by_della_Croce_1780.jpg|thumb|left|Моцартын гэр бүл. 1778 онд нас барсан ээжийнх нь хөрөг]] Вольфганг Амадей Моцарт нь 1756 оны 1-р сарын 27-нд эцэг [[:en:Leopold_Mozart|Леопольд Моцарт]] (1719–1787), эх [[:en:Anna_Maria_Mozart|Анна Мариа Моцарт]] (1720–1778) нарын гэр бүлд 7 хүүхдийн (7 хүүхдийн 5 нь нялх байхдаа нас барсан) отгон хүү болон мэндэлжээ. Түүнээс 4,5 насаар эгч [[:en:Maria_Anna_Mozart|Мариа Анна Моцарт]] (1751–1829)-ыг нь Наннэрл гэж дууддаг байв. Моцартыг төрсний дараах өдөр Зальцбург дэх Сант Рубертийн сүмд адислажээ. Түүний нэрийн латин хувилбар нь “Иоаннес Крисостомус Вольфгангус Теофилус Моцарт”, харин Моцарт өөрийгөө “Вольфганг Амадей Моцарт” гэдэг байсан бол ойр дотныхон нь “Вольфи” (Чонохон) гэж хочлон дууддаг байжээ. Түүний эцэг Леопольд Моцарт Германы [[Аугсбург]] хотын уугуул, хөгжмийн зохиолч, туршлагатай хөгжмийн багш байсан нь хүүгийнхээ хөгжмийн авьяасыг нээн илрүүлэх, хөгжмийн мэдлэг олгох хамгийн том суурь болсон юм. Леопольд 1743 онд Зальцбургийн эрх баригч ханхүү, хамба Леополд Антон вон Фирмианы ордны хөгжимчдийн 4 дэх хийлчээр томилогдон ажилласан бөгөөд үүнээс хойш 4 жилийн дараа Анна Мариатай гэрлэжээ. Улмаар Леопольд 1763 онд оркестрын удирдаачаар томилогдон ажиллах болж, Моцартыг төрөх үеэр туурвисан түүний [[:en:Versuch_einer_gründlichen_Violinschule|"Хийл сурах гарын авлага"]] ном нь түүнийг амжилтад хүргэсэн байна. Эцэг Леопольд, Наннэрлийг 7 настайгаас нь эхлэн төгөлдөр хуурын хичээл заасан бөгөөд энэ үед 3 настай бяцхан хүү Моцарт эгчийнхээ хичээллэхийг ажигладаг байсныг Моцартыг нас барснаас хойш 1 жилийн дараа эгч Наннэрл нь түүний хэрхэн төгөлдөр хуур сурч байсныг дурдахдаа <blockquote>"Моцарт 3 настайдаа товчлууруудыг сонсголоороо өөрт таалагдсан өнгөөр дардаг байсан... Аав түүнийг 4 настайд нь зарим менуэт, зарим төгөлдөр хуурын аянуудыг заахад алдаагүй зөв тоглож байсан ... 5 насандаа тэр аавд өөрийн зохиосон аяа тоглож үзүүлэхэд аав түүнийг нь нотолсон юм..."</blockquote>Улмаар хүү төгөлдөр хуураас гадна хийлийг ч чадварлаг эзэмшин тоглож, өөрийн хөгжмийг зохиож эхлэхэд Леопольд гайхан биширч хүүгийнхээ авьяасыг хөгжүүлэхэд түлхүү анхааран ажиллаж, улмаар хөгжим зохиохоо больж зөвхөн хүүхдүүддээ хөгжмийн болоод хэл, боловсролын суурь мэдлэг олгоход илүү шамдан ажиллажээ. Моцарт анхны симфонио 8 насандаа зохиосон бөгөөд аавынх нь тусламж оролцоотой бүтсэн байх магадлалтай. === Аялан тоглолт === [[Файл:gcd_920608_HD.jpg|thumb|Иохан Кристиан Бах]] Түүнийг 7 настай байхад 1762 онд 3 жил хагасын хугацаанд үргэлжилсэн урт удаан аялан тоглолтыг Европын хотуудаар хийсэн бөгөөд [[:en:Mozart_family_grand_tour|гэр бүлийн аялан тоглолт]] Мюнхений Баварын ордноос эхлэн, [[Вена]] болон Прагийн хааны ордон, [[Хааг]], Лондон зэрэг олон газруудаар явж тогложээ. Моцартыг Лондонд байхад хүмүүс тэрний үнэхээр гоц хүүхэд үү? Эсвэл одой хүн үү? гэж гайхдаг байсан гэдэг. Аялан тоглолтынхоо үед Моцарт хэд хэдэн хөгжмийн зохиолчтой танилцаж тэдний уран бүтээлээс сонирхон явсны нэг нь 1764, 1765 оны хооронд Лондонд III Жорж хаанд зориулж тоглохдоо алдарт хөгжмийн зохиолч [[Иоганн Себастьян Бах|Иоханн Себастиан Бахын]] хүү [[:en:Johann_Christian_Bach|Иоханн Кристиан Бах]]<nowiki/>тай танилцсан явдал байсан юм. Моцартын уран бүтээлд Иохан Кристиан Бах маш чухал нөлөө үзүүлсэн байдаг. Морин тэрэгтэй урт замыг удаан хугацаагаар туулах, язгууртан дээдсүүдийн урилгыг хүлээх, гэрээсээ асар холдсон зэрэг нөхцөл байдлаас шалтгаалан тэд маш их ядарч 1764 оны зун Лондонд Леополд, 1765 оны намар Хаагт хоёр хүүхэд хоёулаа салхин цэцэг тусаад эдгэрсэн. Харин аав нь үүнийг бурхнаас түүнийг сайн явна гэдгийг хэлсэн дохио гэж бодож байлаа. Зальцбург дэх гэртээ эргэн ирснээс хойш 1 жилийн дараа эхнэр охин хоёроо үлдээгээд 1769 оны 12-р сараас 1771 оны 3-р сарыг хүртэл Леополд хүүгийн хамт Итали руу аялжээ. Энэ аяллаараа Леополд хүүгийнхээ байгалиас заяасан авьяасыг харуулахыг зорьсон байна. 1777 онд тэр эхтэйгээ аялалд гарсан. [[Манхайм]]д тэр Алёша Вебер гэдэг охинд дурласан юм. 16 настай, дуучин болох хүсэлтэй охин байв. Моцарт түүнийг Италид аваачиж алдартай болгохыг хүссэн боловч аав нь тэнэг юм хийхээ болихыг шаардсан захиа бичсээр болиулжээ. 1778 онд Моцарт эхтэйгээ Парист амьдарч байсан ч ээж нь тэнд нас барсан юм. === Моцарт Вена хотод === Моцарт багадаа жижиг дуурь бичиж байсан. Анх "Идоменё" дуурь нь Мюнхенд 1780 онд тоглогдсон юм. Дараа жил нь тэр Вена руу явжээ. Учир нь ажиллаж байсан хөгжмийн дэлгүүр нь түүнийг даргатайгаа маргалдсан тул хөөчихсөн ажээ. 1782 онд тэр Алёшагийн 3 дүүгийн нэг Констанц Вебертэй гэрлэжээ. Яагаад гэвэл Алёша хүнтэй суучихсан байсан юм. Тэд 7 хүүхэдтэй болсон ч 5 нь энджээ. Моцартын эцэг гэрлэлтийг хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Констанц сайн эхнэр байсан ч Моцарт шиг мөнгөө зөв зарцуулахыг мэддэггүй байсан тул тэднийх ядуу байв. 1782 онд тэр олон дуурь бичсэний нэг “Сереглиог хулгайлсан нь” дуурийг эзэн хаан “Хэтэрхий олон ноттой байна” гэхэд Моцарт “Хэрэгтэй хэмжээгээр нь л бичсэн юм” гэж хариулжээ. Моцарт олон цуврал бичиж эхэлсэн ба тэр үедээ [[Иозеф Гайдн|Иозеф Гайднтай]] танилцаж сайн найзууд болцгоосон юм. Тэд хамтдаа чавхдаст дөрвөл тоглодог байлаа. Нэг өдөр Гайдн, Леопольд Моцартад хандан: “Таны хүү миний мэдэх хамгийн агуу зохиолч. Түүнд зохиох тухай мэдэхгүй зүйл гэж алга.” гэж хэлж байжээ. Моцарт ч Гайднд чавхдаст дөрвөл бүтээлүүдээсээ бэлэглэж байсан юм. === Моцарт ба Праг === [[Файл:DSCF0748.JPG|thumb|Гарын үсэг]] Хэдэн жилийн дараа Венын сонсогчид Моцартад тийм ч их дэмжлэг үзүүлсэнгүй тул түүний тоглолтыг таалдаг байсан [[Праг]] руу их явдаг болжээ. "Фигарогийн хурим" дуурь нь их алдартай байсан ба 1787 онд тэр "Дон Хуан" дуурийг анх тавьжээ. === Өвчин ба үхэл === [[Файл:Bertramka Mozart Museum.JPG|thumb|Моцартын гэр(Одоо Моцартын музей)]] Түүнийг үхэлд хүргэсэн өвчний тухай нэлээн олон янзын яриа байдаг ч яг аль нь үнэн болохыг хэн ч мэдэхгүй билээ. Тэр “Шидэт лимбэ” дуурь дээрээ ажиллаж байсан ба тэр нь орчин үед хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг болсон юм. Бусад бүтээлүүд шиг нь италиар биш, германаар бичигдсэн байдаг ба Английн пантомиметэй төстэй болжээ. Мөн тэрээр "Гашуудлын дуулал" дээр давхар ажиллаж байсан нь нэгэн танихгүй хүний нууцаар хийж өгөхийг гуйсан хүсэлт байсан юм. 9-р сарын сүүлээр “Шидэт лимбэ” анх удаа тайзнаа тавигджээ. Харин Моцарт "Гашуудлын дуулал"-ыг дуусгахын тулд ажилласаар л байжээ. Магадгүй тэр өвчтэй байснаа ухаараад, тэгээд өөртөө зориулж "Гашуудлын дуулал"-аа бичсэн ч байж магадгүй юм. Гэвч тэр дуусгаж чадаагүй юм. Дараа нь Франц Хавьер Сысмаяр гэгч хүнээр төгсгөлийг нь хийxийг гуйсан боловч жинхэнэ ая дээр нэмсэн эсэхийг мэдэхгүй юм. Гэвч ихэнх нь Моцартын бүтээл билээ. Моцартын булшийг хангалттай мөнгө байгаагүй тул чулуугүйгээр оршуулжээ. == Моцартын бүтээлүүд == {{Listen|type=music |filename=Wolfgang Amadeus Mozart - Symphony 40 g-moll - 1. Molto allegro.ogg |title=Symphonie Nr. 40 g-moll, K. 550. Movement: 1. Molto allegro |description= |filename2=Wolfgang Amadeus Mozart - Don Giovanni - Overtüre.ogg |title2=Overture to ''Don Giovanni'' |description2=Both performed by the Fulda Symphonic Orchestra, Conductor: Simon Schindler}} {{Listen|type=music|filename=Mozart - Quintet for Piano and Winds - 3. Allegretto.ogg|title=K. 452 (3rd movement, Allegretto)|description=Quintet for Piano and Winds}} Моцартын хөгжим Гайдных шиг сонгодог хэв маягаараа алдартай. Түүнийг хөгжимөө зохиож эхлэхэд Бароккийн үе дуусаж байсан үе байсан юм. Хөгжмийн тухай ойлголт өөрчлөгдөж байлаа. Моцарт дөнгөж алдартай болж эхлээд байсан хөгжмийн зэмсэг болох [[Төгөлдөр хуур|төгөлдөр хуураар]] тоглох ая зохиосон анхны агуу зохиолч байсан юм. Тэр бараг бүх л төрлийн хөгжмийг бичсэн юм: симфони, дуурь, соло концертууд, сүмийн хөгжим, ялангуяа чавхдаст хөгжмийн дөрвөл ба төгөлдөр хуурын сонатууд. Моцартыг бага байхад симфони гэдэг нь богино, хөгжилтэй, зүгээр л зугаа гаргах төдий байсан бол Моцарт симфонийг хагас цаг шахам үргэлжилдэг, нарийн ажиллагаатай аялгуу болгож хөгжүүлж чадсан юм. Ялангуяа түүний сүүлийн 3 симфони гайхалтай бүтээл болсон. Моцарт заримдаа жаахан хүүхэд шиг зан гаргадаг байсан ч тэрээр хүмүүсийн зан төрхийг сайн ойлгодог байжээ. Тиймээс түүний дууриудын туслах дүрүүд нь хүртэл анхаарал татахуйц байдаг юм. Моцартын дууриуд нь түүний хамгийн гайхалтай бүтээлүүд нь юм. Lorenzo Da Ponte: Don Giovanni, Le Nozze di Figaro, Cosi fan tutte гэх гурван оперын дүрүүдийн хамтран дуулах, заримдаа гоцлох, үйл явдал бүрийг дүрүүдийн өөр өөр байр суурьнаас үзүүлдэг зэрэг нь алдартай болгосон билээ. == Цахим холбоос == * {{commonscat|Wolfgang Amadeus Mozart}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Wolfgang_Amadeus_Mozart|16x16px]] <span class="plainlinks">[https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wq/mn/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81&redirectfrom=infopage '''Wikiquote'''] ([[Англи хэл|en]])</span>: <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Wolfgang_Amadeus_Mozart?uselang=mn '''Вольфганг Амадей Моцарт''']</span> == Эшлэл == *"Моцартын намтар". 12-07-2009. *"Вольфганг Амадей Моцарт ". 12-07-2009. *"The Royal Society puts historic papers on line" (Англи хэлээр). BBC мэдээ. 2009 он 11 сар 30 *Groves Dictionary of Music and Musicians, edited by Stanley Sadie; 1980; ISBN 1-56159-174-2 {{DEFAULTSORT:Моцарт, Вольфганг Амадей}} [[Ангилал:Вольфганг Амадей Моцарт| ]] [[Ангилал:Сонгодог эрин үеийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Сүмийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Венийн хөгжимчин]] [[Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Вальхалла]] [[Ангилал:Алтан Шпорн одон шагналтан]] [[Ангилал:18-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:Зальцбургийн хүн]] [[Ангилал:1756 онд төрсөн]] [[Ангилал:1791 онд өнгөрсөн]] lud5yxdpl7bldegvc4wjersnjiebbfo Индонез 0 8249 874286 874140 2026-10-26T23:48:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874286 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html |wayback=20171127124833 |text=Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution |archiv-bot=2026-10-26 23:48:30 InternetArchiveBot }}. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |title=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515093838/http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |archive-date=15 Тавдугаар сар 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-10-26 23:48:30 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] t4n3wedtphevapv5zd80pl0ib8a6pc1 Словак хэл 0 8627 874300 874158 2026-10-27T02:06:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874300 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-10-27 02:06:41 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] l0z4fu05kbo8u90ow77o4m4cmvrijak Киото 0 8653 874288 836845 2026-10-27T00:22:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874288 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы Кансай мужийн хот}} {{About|Японы хотын|хот байрласан аймгийг|Киото аймаг|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин |name = Киото |native_name = {{lang|ja|{{nobold|京都市}}}} |settlement_type = [[Японы засгийн газрын тогтоолоор томилогдсон хотууд|Томилогдсон хот]] |image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2/1 |caption_align = center |image1 = Kiyomizu.jpg |caption1 = [[Киёмизү-дэра]] |image2 = Sagaogurayama Tabuchiyamacho, Ukyo Ward, Kyoto, Kyoto Prefecture 616-8394, Japan - panoramio.jpg |caption2 = [[Хулсан ой (Япон, Киото)|Хулсан ой]], [[Арашияма]] |image3 = Kinkaku3402CBcropped.jpg |caption3 = [[Кинкаку-жи]] |image4 = Kyoto-Ryoan-Ji MG 4512.jpg |caption4 = [[Японы хуурай цэцэрлэг|Хуурай цэцэрлэг]] |image5 = Katsura-1999-1.jpg |caption5 = [[Кацура Эзэн хааны Вилла]] |image6 = Torii, Fushimi Inari-Taisha.jpg |caption6 = [[Фушими Инари-тайша]] |image7 = Lamps at Heian Jingu.jpg |caption7 = [[Хэйан бунхан]] |image8 = Imperial Palace - panoramio (1).jpg |caption8 = [[Киотогийн Эзэн хааны ордон]] }} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Kyoto City.svg | flag_alt = | image_seal = Emblem of Kyoto, Kyoto.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | image_blank_emblem = | nickname = | motto = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}} | image_map1 = Kyoto in Kyoto Prefecture Ja.svg | map_alt1 = | map_caption1 = [[Киото аймаг]] дахь Киотогийн байршил | image_dot_map = | pushpin_map = #Япон#Ази#Дэлхий | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = &nbsp; | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|35|0|42|N|135|46|6|E|region:JP-26|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flagcountry|Япон}} | subdivision_type1 = [[Японы бүсийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Кансай]] | subdivision_type2 = [[Японы аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name2 = [[Киото аймаг]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 794 | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = Киото Хотын Хурал | leader_party = | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Мацуи Кожи (улс төрч)|Мацуи Кожи]] | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 827.83 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_max_footnotes = | elevation_max_m = 971 | elevation_min_footnotes = | elevation_min_m = 9 | population_as_of = 10 сарын 1, 2020 | population_footnotes = <ref name="2020population">{{cite web |url=https://www.stat.go.jp/english/data/kokusei/2020/summary.html |title=2020 оны хүн амын тооллого |access-date=July 16, 2022 |archive-date=July 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716080414/https://www.stat.go.jp/english/data/kokusei/2020/summary.html |url-status=live }}</ref> | population_total = 1463723 | pop_est_as_of = | pop_est_footnotes = | population_est = | population_rank = [[Япон хотын жагсаалт|9-р байр, Японд]] | population_metro_footnotes = <ref name="2020population"/><ref name="range">{{Cite web|title = 京都都市圏の範囲及び取組|url = http://www.kyoto-toshiken.jp/about/|publisher = 京都都市圏自治体ネットワーク|language = ja|access-date = July 16, 2022|archive-date = April 24, 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170424003753/http://www.kyoto-toshiken.jp/about/|url-status = dead}}</ref> | population_metro = 3783014 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_density = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone1 = [[Японы Стандарт Цаг]] | utc_offset1 = +9 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = Хотын бэлгэдэл | blank1_name_sec1 = - Мод | blank1_info_sec1 = [[Унжгар уд]], [[Агч мод|японы агч]] болон [[кацура]] | blank2_name_sec1 = - Цэцэг | blank2_info_sec1 = [[ Камелиа]], [[Азалиа]] болон чихрийн [[Сакура|интоор]] | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = {{URL|https://www.city.kyoto.lg.jp/|city.kyoto.lg.jp}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | title = Киото | pic = Kyoto (Chinese characters).svg | piccap = "Киото" ''[[канжи]]гаар'' | picupright = 0.425 | kanji = 京都 | l = Нийслэл хот | revhep = Kyōto | kunrei = Kyouto }} '''Кёото''' ({{lang-jp|京都}}, ''Кёото'') нь [[Япон]]ы [[Хоншюү|Хоншүү]] арлын төвд орших хот юм. 1.5 сая орчим хүн амтай. Кёото нь 794-аас 1868 он хүртэл Японы хуучны [[нийслэл]] байсан бөгөөд одоо бол [[Кёото муж|Кёото мужийн]] төв, Оосака-[[Кобе]]-Кёото метрополи бүсийн чухал хэсэг юм. [[File:Киото, главная улица, 1891.jpg|thumb|Киото, 1891]] Кёото нь Японы [[соёл урлаг]], [[боловсрол]], [[технологи]]йн төвүүдийн нэг бөгөөд Японы хоёр дахь хуучин их сургууль болох [[Киотогийн их сургууль|Кёотогийн их сургууль]] оршино. Киотогийн зарим барилга байгууламжууд [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад орсон байна. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20040713000559/http://www.city.kyoto.jp/koho/index_e.html Киото хотын албан ёсны сайт] (англи хэлээрh) * [https://web.archive.org/web/20150206062615/http://www.gojapango.com/travel/kyoto.htm Киотогийн тухай болон газрын зураг, 1200 гаруй зураг] * {{commons|京都}} == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} {{stub}} {{Японы хот}} [[Ангилал:Киото аймгийн коммун]] [[Ангилал:Киото| ]] [[Ангилал:Киото мужийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Японы мужийн төв]] [[Ангилал:Японы урьдын нийслэл]] 42aiatwkmwmi610rza00q1dpp9rnzxr Халхын голын дайн 0 8706 874301 871495 2026-10-27T02:10:19Z ~2026-57426-85 108573 874301 wikitext text/x-wiki {{Цэвэрлэгээ}}{{Инфобокс дайн | conflict = Халх голын дайн | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | image = [[Зураг:SovietArmouredVehicle.jpg|300px]] | caption = Халх голын нэгэн тулалдааны үеэр устгагдсан Зөвлөлтийн [[БA-10M]] загварын хуягт машин | date = 1939 оны 5 сарын 8–9 сарын 16 | place = [[Халхын гол]], Монгол улс | territory = ЦОГНОМХА уулын орчмын газар нутгийг Японд алдсан ба хожим Хятадын нутаг болсон | result = ЗХУ–Монголын ялалт | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[ЗХУ]]<br /> [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-Го]] | commander1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Георгий Жуков]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Григорий Штерн]]<br />[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] | commander2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Комацүбара Мичитаро]] | strength1 = 57,000 цэрэг<br>8,700 монгол цэрэг<br>515 нисэх онгоц<br>498 танк<br>542 их буу<br>385 хуягт машин | strength2 = 38,000 (анх), 75,000 цэрэг (дахин нэмснээр), 3 нисэх онгоц, 67 танк, 687 их буу<ref name="Glantz">Glantz, David M.; and House, Jonathan. ''When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler''. Lawrence, KS: UP of Kansas, 1995. ISBN 0-7006-0899-0 p. 14.</ref><br>Modern western estimate:<br>45,000 Алагдсан ба шархадсан,<br>3,000 олзлогдсон <ref>"Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea""Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea" Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1981</ref> | casualties1 = Архивын судалгаагаар<br />9,284 амь үрэгдсэн<ref name="drea2">{{cite web|url=http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp|title="Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea"|language=en|publisher=Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1981|accessdate=2010-06-20|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100505201714/http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp|archivedate=2010-05-05|url-status=dead}}</ref>,<br />15,251 шархадсан, монголын талаас нийт 5 хүний хохирол үзэж 3 орчим хүн амь үрэгдэжээ. Нийт хохирол 1000 орчим хүн.<ref>Baabar (1999), p. 389</ref> | casualties2 = Японы засгийн газрын мэдэгдэл<br />8,440 амь үрэгдсэн,<br />8,766 шархадсан<br />ЗХУ-ын мэдэгдэл<br />60,000 үрэгдсэн ба шархадсан,<br />3,000 олзлогдсон | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} }} '''Халхын голын байлдаан''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Бои на Халхин-Голе'', [[Япон хэл|япон]]. ノモンハン事件 ''Номон-хан жикэн «Номунханы мөргөлдөөн»'') нь зарлагдаагүй [[БНМАУ]] болон [[ЗХУ-Японы хилийн дайн]] буюу Япон-Зөвлөлтийн дайны гол байлдаан байжээ. Энэ байлдаан оросын түүхэнд "''Бои на Халхин-Голе''" гэдэг бол Японы түүхэнд '''''Номунханы мөргөлдөөн'''''<ref name=Drea>Drea, Edward J. ''{{Webarchiv|url=http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/Maps.html |wayback=20110507140700 |text="Leavenworth Papers No. 2 Nomonhan: Japanese Soviet Tactical Combat, 1939 – MAPS"'' |archiv-bot=2023-09-26 20:38:21 InternetArchiveBot }}'' – Retrieved: 13 May 2007.</ref> гэж нэрлэгдэж ирсэн байна. [[Номунхан]] гэж Монгол - Манжийн хилийн орчим дахь [[уул]]<nowiki/>ын нэр юм. Халх голын байлдаан 5-р сарын сүүлчээр эхэлж эцсийн шийдвэрлэх тулаан 8-р сарын сүүлчээр болж, Японы 6-р салангид армийн 23-р явган цэргийн дивиз бүрэн ялагдсанаар өндөрлөсөн юм. 1939 оны 9-р сарын 15-нд ЗСБНХУ-Японы хооронд энхийн хэлэлцээр байгуулсан байна. ==Дайны Ямартай ч тэнүүн б-онд Халх голд болсон энэхүү байлдааны ажллагааг дайн, байлдаан, тулалдаан байсан уу гэдэг дээр одоо болтол судлаачид маргалддаг. Зарим судлаачид энэ байлдааныг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] эхлэл хэмээн үздэг юм. Энэ нь 2025 оноос цэрэг-улс төрийн зүтгэлтэн нарын хувьд томоохон асуудал тулгарснаар эхлэв (Токиогийн бусдын газар нутагт тэр дундаа Манжуур, Хятад, Оросын Алс Дорнод, Сибирьт өнгөлзөх бодлогоо үүнээс аль эрт 1889 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн). 1904-1905 оны [[Орос-Японы дайн]], 1918 оны [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1 дүгээр дайн]]<nowiki/>ы үеэр аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн, гадаад худалдааны өндөр өсөлт дагуулсан бол дайны дараах [[Версалийн гэрээ]]<nowiki/>гээр шийдвэрлэгдсэн Ази дахь Германы колонийн эзэмшлийн асуудлаар болон Өрнөдийн түнш орнуудын байр суурь, түүний бодлогын үр нөлөө, 1929 оны (худалдааны болон 2,3 талт хэлэлцээрүүдийн заалтын улбаатай нэг талаар нөлөөлсөн) дэлхийн эдийн засаг санхүүгийн хямрал Японы эдийн засагт хүндээр тусаж, 1937 оноос өдүүлсэн [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]], Манжуурт цөмрөн орсон ажиллагаатай холбоотой [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн лигийн]] тавьсан удаа дараагийн хориг арга хэмжээнээс үүдэн гадаад ертөнц дэх байр суурийг нь үлэмж сулруулсан байна. Ялангуяа Хятадад ихээхэн хэмжээний зэвсэг-техник, байлдааны нисэх онгоц, танк, цэргийн мэргэжилтэн, зөвлөх нарыг Монгол, Дундад Ази-Дорнод Туркестаны (Шинжаан) нутгаар дамжуулан илгээх зэргээр ЗХУ тусламж үзүүлж дайн байлдааныг ихээхэн цаг хугацаагаар сунжруулсан хийгээд байгалийн баялаг, түүхий эдийн гадаад импортоос хэт хараат байдал нь ч үүнд нэрмээс болж байлаа. Энэ байдал нь бизнесийн хүрээнийхэнд том цохилт болсон тул цэргийнхнийгээ шахаж эхлэв. [[Ази, Номхон далайн бүс нутаг]] дахь [[Франц]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Их Британи|Их Британитай]] ашиг сонирхлын зөрчлийн улмаас дурамжхан байгуулсан /Үүнд АНУ, Англитай байгуулсан "Японы Тэнгисийн Цэргийн Флотын хөлөг онгоцнуудын зэвсэглэлд хязгаар тогтоосон холбогдох/ тэдний зүгээс тавьсан зарим заалт, Хятадын зүүн нутагт явуулсан байлдааны ажиллагаа нь амжилтгүй болсон нь Токиогийн Цэргийн дээд командлалын удирдлагуудад таалагдсангүй. [[Геополитик]]<nowiki/>ийн нөлөөний хүрээгээ цэргийн хүчээр шийдэх бодлого баримталж "Аугаа Их Дорнод Азийн Хөгжил-Цэцэглэлтийн Төлөвлөгөө" хэмээх улс төрийн үзэл, суртал нэвт шингэсэн төлөвлөгөө боловсруулжээ. Хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө нь Өмнөд ба Умард гэсэн үндсэн стратегийн 2 чиглэлтэй байв. Өмнөд чиглэл бол Номхон далай, Австрали, Индонези, Бирм, Энэтхэгийн хойгийн чиглэл рүү цохилт өгч АНУ, Английн колониудыг булаан авах бол Умард чиглэл бол эх газраар Хятадыг буулган авах, Манжуур, Монголоор түшиц болгон ЗХУ-тай байлдаж Сибирь Алс дорнодын чиглэлээр цохилт өгч [[Уралын нуруу]] хүртэл эзэмшлээ тогтооход оршиж байлаа. Энэ нь цэргийнхний хувьд 2 чиглэлд хуваагдах нь буруу байсан, зөвхөн аль нэгийг нь сонгох байсан гэж зарим улс төрч, судлаач, сэтгүүлчид үзэж тайлбарладаг юм. Японы цэргийн дээд командлал нь бололцоо бүрдсэн гэж үзээд 2 чиглэлийг зэрэг хэрэгжүүлэх байсан нь тодорхой. Маргаан болсон нь зөвхөн аль чиглэлд эхний ээлжинд хэрэгжүүлэх байсан гэдэг хэрэг байсан ажээ. Энэ нь хожим ЗХУ [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн 2 дугаар дайнд]] татагдан орж [[Москвагийн тулалдаан|Москва]] болон [[Ленинградын бүслэлт]], [[Сталинградын тулалдаан|Сталинградын тулалдааныг]] үр дүнг хэрхэн эргэх вэ? гэдгийг харгалзан хүлээзнэж [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] Жанжин Штаб 1941-1943 онуудад Монголын [[Халх гол]], ЗХУ-ын Алс дорнодийн Уссури, [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] сав газар дахин цэргийн хүч хуримтлуулж илүү няхуур [[Кантокуэн]] хэмээх цэргийн шинэ ажиллагаанд бэлтгэж, төлөвлөн зөвхөн Токиогоос ирэх дээд командлалынхаа тушаалыг хүлээж байсан байна. (Үүнд Япон улсын өөрийн ба ЗХУ-ын [[НКВД]]-ийн Алс Дорнодын Сөрөг Тагнуулын Архив, [[Монгол Улсын Тагнуулын ерөнхий газар|Монгол Улсын Тагнуулын Ерөнхий газрын]] Архивийн материал, хилийн чанадад тагнуулын үүрэг гүйцэтгэгч нарын мэдүүлэг зэрэг нь одоо нэгэнт ил болжээ). Энэ ч утгаараа Халхын голын байлдаан Токиогийн цэрэг-улс төрийн Өмнөд, умард бүлэг нь зорилго, үзэл баримтлал, зарчмын хувьд ч, геополитикийн болон улс төрийн бүлгийн ашиг сонирхол бөгөөд Стратегийн болон тактикийн талаасаа ямар ч ялгаа байсангүй. Бие биенийхээ тактикийн зорилго чиглэлийг зарчмын хувьд үгүйсгэдэггүй байв. Аль чиглэлд эхний ээлжинд цохилт өгөх вэ гэдэг асуудал ширүүн маргаан өрнүүлж байжээ. Зөвлөлт Холбоот Улсын хувьд [[Европ]] тивээсээ Нацист Герман, [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисээс]] [[Финланд]], [[Кавказ|Кавказаас]] [[Иран]], [[Хар тэнгис|Хар тэнгист]] [[Итали]], [[Турк]] болон бусад [[Балканы хойг|Балканы орнууд]], Сибирь-[[Алс Дорнод|Алс Дорнодоос]] Японы гэх геополитикийн бүслэлтэд ороод байлаа. Коминтерний болон [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] болгоомжлол нь юуны түрүүнд ямар ч үнээр хамаагүй 2 фронтод зэрэг байлдах аюулаас зайлсхийх зорилгоор Монголыг бусдад алдахгүй "буфер" буюу "хавчуурга" хэлбэрээр байлгах нь чухал байсан. Өвөр Байгалын сав газар, Сибирийн төмөр замыг алдвал Сибирь, Урал дахь Цэрэг-Стратегийн Аж үйлдвэрийн түшиц орон зай үгүй болно гэдгийг тооцож Монголын талаарх ЗСБНХУ-ын бодлого гол төлөв Коминтернээр дамжин илэрч байлаа. Тухайлбал Коминтерний Дорно дахины нарийн бичгийн дарга нарын 1929 оны 1-р сарын 7-ны өдрийн зөвлөлгөөний илтгэлд: “Монголын нутаг дэвсгэр нь олон улсын тусгай ач холбогдолтой юм. Тэрхүү нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь Англи, Герман, Францыг нийлүүлснээс их бөгөөд хүн ам нь 800 мянга орчим цөөхөн юм. Монгол орныг империалистууд, дэлхийн хувьсгалын дайснуудын нөлөөнд оруулахгүйн тулд тэрхүү нутаг дэвсгэрт тогтоосон нөлөөгөө хадгалж байхад манай гол зорилт оршино хэмээн үзсэн. Мөргөлдөөний цаад шалтгаан: Сталины логик- Япончууд [[Манжго улс|Манжгогийн]] тоглоомын улс байгуулснаасаа эхлээд энэ нутагт хамаарах монголчуудыг "онцгойлон дотночилж" тэдэнд тусгай эрх олгожээ. Монголчууд ч Японыг Хятадын дарлалаас чөлөөлөгч ивээн тэтгэгч гэж харж байсан юм. 1937 онд эхэлсэн Хятад-Японы дайнаар нийт [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] эзэлсэн япончууд монголчуудад Хятадын талхидлаас авран чөлөөлөгчийн дүрд чадамгай тоглож, "соёлжиж гэгээрэхэд" нь туслах болжээ. Энэ байдал Гадаад Монголд халдварлахаас Сталин тэргүүтэй Зөвлөлтийн удирдагчид ихэд болгоомжилж байсан юм. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-д коммунист намын гишүүд 10 мянга байх атал лам нарын тоо тэднээс даруй арав дахин их байлаа. Иймээс эхний ээлжинд Япон талыг баримтлах өндөр магадлалтай лам нар, язгууртнууд, сэхээтнүүдийг устгахыг Монголын удирдагчдад тулгах болсон байна. Үүнийг нь Монголын төрийн удирдлага эс хүлээн авч, арга саам гарган залилах гэж оролдох болжээ. Сталин зөвлөлтийн цэргийг Монголд байрлуулах асуудлыг ч тулгаад Монголчууд хүлээж авсангүй. Иймээс өргөн хэмжээг хамарсан их хядлага Сталин өөрөө зохион байгуулсан байна. ===Монголын байр суурь=== {{Гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} {{Гол|Манжуурын бага хурал}} [[Манж-го]] болон [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын талууд аль аль нь үүссэн нөхцөл байдалд хүлээцтэй хандаж байсан тул дорнод хилд буй болсон хилийн маргааныг гэрээ хэлэлцээний журмаар зохицуулж болно гэж Монголын удирдагчид үзэж яриа хэлэлцээ хийж байсан. Манжуур өртөөнд болсон Япон-Манжго-Монголын хилийн Хэлэлцээнд Монголын тал Ерөнхий сайдын орлогчийн түвшинд идэвхтэй оролцож байлаа. Хэрэв зээ Монголчууд Манж-го улсыг хүлээн зөвшөөрвөл Япон улс БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хариу хүлээн зөвшөөрч болно гэсэн санаа энэ үеэр ч гарсан байна. Иймээс Монголын удирдагчид Манж-гогийн талтай хилийн маргаанаа аль болох эв эеэр зохицуулах хүсэлтэй болоод иржээ. Иймээс ч Ерөнхий сайд [[Пэлжидийн Гэндэн]] (1895-1937) “Монгол улс Манж-готой байлдах ямар ч хүсэлгүй, ийм юм хүсч байгаагаараа япон, орос хоёр л байлдана биз” гэсэн утгаар санаагаа илэрхийлж байв. Тэрээр чухам ийм бодол санаатай байсан учир зөвлөлтийн цэргийг Монголын нутагт оруулж байршуулахын эсрэг байсан юм. ===Эвсанаагын авсан арга хэмжээ=== {{Гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} {{Гол|Лхүмбийн хэрэг}} Монголчууд Японоор өөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлж улмаар тэдэнтэй ойртож магадгүй болох нь Зөвлөлтийн Алс Дорнодын бодлогод тун аюултай үзэгдэл болох байлаа. Монгол үндэстэнд хандаж байгаа япончуудын заль мэх нь тэднийг Хятадын төдийгүй Зөвлөлтийн эсрэг алхам руу чиглүүлж болох юм гэж үзэж байв. Чингэвэл Гадаад Монгол нь Барга болон Өвөр монголчуудын араас орно гэж үзсэн байна. Иймээс Сталин эрс шийдэмгий арга хэмжээ авч Манжуурын Хэлэлцээг таслан зогсоож Монголын төлөөлөгчдийг эргүүлэн татаад, Улаанбаатарт авчирч буудан хороосон түүхтэй. Үүнтэй нэгэн зэрэг Манж-гогийн төлөөлөгчдийг Япончууд баривчлан авч [[Мүгдэн]]<nowiki/>д цаазлан хороосон ажээ. Ерөнхий сайд П.Гэндэнг огцруулж Москвад дуудан авч одлоо. Тэр даруй Зөвлөлтийн цэргийг Монголд оруулж ирэв. Лам нар болон язгууртан, сэхээтний эсрэг хандсан их хядлагыг эхлүүлэн насанд хүрсэн эрчүүдийн 20 орчим хувийг цаазлан устгажээ. Хилийн маргаан дорвитой том тулалдаан мөргөлдөөнөөр шийдэгдэхээс өөр гарцгүй болсон байна. == Үйл явдлын угтвар нөхцөл == 1933 онд Японы цэргийнхэн Манжуурыг эзэлмэгцээ нутаг дэвсгэр дээр нь цэргийн төрөл бүрийн байгууламж барихын зэрэгцээ ЗСБНХУ, Монголын хил рүү төмөр болон засмал авто зам тавьж эхэлсэн байна. Энэ хугацаанд Японы Жанжин штабын тагнуулын хэлтсийн /зохиогч нь хожмоо дэслэгч генерал болсон, хошууч [[Канда Масатанэ]]/ аналитик суурь баримт бичгийг бүрдүүлэх даалгавар бүхий японы тагнуулынхан улам ажиллагаагаа идэвхжүүлэв. “Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагааг судлах материал” нэртэй нууц илтгэлд хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа нь ирээдүйн дайнд онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэх болно гэжээ. ”Иймээс Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаанд багтаж буй ажил бол нилээд олон хэлбэртэй байх бөгөөд бүх дэлхий хамрах үйл ажиллагаа болох ёстой хэмээн зохиогч нь онцлон тэмдэглэж байв. ”ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр үйл ажиллагаа явуулж байсан японы тагнуул, нууц ажилтнуудад Японы жанжин штабаас сайшаагдсан зөвлөмж энэхүү илтгэлийн үндсэн дээр өгөгддөг байсан бөгөөд хожмоо энэ зөвлөмж тэдний үйл ажиллагааных нь удирдамж болсон билээ. ЗСБНХУ, Хятад, Солонгосын нутаг дэвсгэр дээр хэрэгжүүлж буй энэ тагнуулын ажиллагааны удирдах төв нь Оросын иргэний дайны үед байгуулагдсан ЯЦТГ/японы цэргийн төлөөлөгчдийн газар/ байв. Монголын нутаг дэвсгэр дээр Японы цагдаагийн улс төрийн албаны 3 дугаар тасаг, хилийн цагдаагийн отрядын онцгой тасгууд хорлон сүйтгэх идэвхтэй үйл ажиллагааг явуулж байв. '''1/''' Япон улс Зөвлөлт Оросын эсрэг ажилдаа ЯЦТГ оросын цагаантны хөдөлгөөний дүрвэгсдийг өргөнөөр ашиглаж байлаа. Тухайлбал, 1938-1939 онуудад, 1939 оны 4-р сарын 19-нд ЗСБНХУ-ын ДЯЯ-ны АК, АБЕГ-ын өгсөн тойм танилцуулгад тэмдэглэснээр Япон, Германы "Абвер" тагнуулуудын удирдлага дор ажилладаг, тэдний хөрөнгөөр байгуулагдсан ОФХ (Оросын фашист холбоо) хэмээх байгууллага идэвхтэй ажиллаж байсан тухай тэмдэглэжээ. Энэ байгууллага нь дайсны хорлон сүйтгэгчид, алан хядагчид, нууц ажилтнуудыг ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр байршуулах ажлыг зохион байгуулдаг байв. ОФХ-ны Алс Дорнодын болон европын их хурал дээрээ ЗСБНХУ-ын эсрэг явуулах дайнд фашист гүрнүүдийг дэмжих, зөвлөлтийн нутаг дэвсгэр дээр хорлон сүйтгэх–тагнуулын үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх тухай шийдвэр гаргаж байжээ. '''2/'''1938 онд Японы жанжин штаб өөрийн тагнуулын нууц мэдээг харгалзан “Оцу” төлөвлөгөөндөө тодотгол оруулжээ. Тухайлбал, 1938-1939 онд Алс Дорнод дахь Зөвлөлтийн хотуудыг дараагийн зорилгоо хэрэгжүүлэх зорилгоор манжуурт ихээхэн хэмжээний цэрэг оруулахаар тусгаж, түүний зэрэгцээ БНМАУ руу цөмрөн орохоор төлөвлөсөн байна.Зөвлөлт-монгол, монгол-манжуурын хил дээр ноцтой өдөөн хатгалга гарч болзошгүйг зөвлөлтийн тагнуулчид анги салбарууддаа урьдчилан анхааруулж байсан төдийгүй тэд японы тагнуулын байгууллагуудын үйл ажиллагаанд сөрөг ажиллагаа үзүүлэхээр чармайж байжээ. Хилийн отрядуудын дарга нарт илгээсэн 1939. 04. 21-ний Приморийн тойргийн ДХАК хилийн цэргийг удирдах газрын тагнуулын байгууллагын зааварт: ”Сүүлийн үед Квантуны армийн штаб болон японы тагнуулын байгууллагууд манай хилчдийг олзлох, хил дээр өдөөн хатгалгын чанартай зөрчил гаргах, манай хилийн зурвас болон бэхэлсэн цэгүүд дээр тагнуул хийх, хилийн шугамд офицерын бүлэг ажиллуулах, япончууд сонирхож буй чиглэлүүддээ нууц ажилтнууд байршуулах зэргээр тагнуулын үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлж байна...” гэжээ. '''3/'''Тактикийн тагнуулын төлөөлөгчдийн эх сурвалжууд ч БНМАУ-ын хил орчим болон Манжуурын нутаг дэвсгэр дээр японы цэргийнхний үйл ажиллагаа идэвхжиж байгаа тухай мэдээлж байжээ. 1939 оны 4 дүгээр сарын 22-ны Читийн хилийн тойргийн тагнуулын тасгийн тойм танилцуулгад: японы хээрийн цэргийн бүрэлдэхүүнээс сонгон татаж Манжуурт хилийн найман гарнизон байгуулах тухай Японы цэргийн сайд Итагакийн шийдвэр 1938 оны 12 дугаар сард гарсныг мэдээлжээ. Уг шийдвэрт эдгээр гарнизонууд нь Квантуны армийн командлагчид захирагдаж, бэхлэгдсэн районуудыг хамгаалах цэргийн ангиудын харилцан ажиллагааг тусгасан байна.Мөн уг баримт бичигт Хайлаарын хилийн 8 дугаар гарнизон байгуулах тухай шийдвэр туссан байжээ. '''4/''' Хайлаарын бэхлэлтийн районд Халхын голын үйл явдал идэвхтэй оролцсон 23 дугаар явган дивиз шилжин байрласан байв./Японы арми Манжуур болон БНМАУ-ын хил дээр хүчээ зузаатгасаар байгааг Москва мэдэлгүй өнгөрөөгүй байсан гэдгийг эдгээр баримт бичгүүд гэрчилдэг. Жанжин штабын тагнуулын удирдах газрын мэдээнд 1938 эцсээр Манжуурт хилийн гарнизонуудыг шинэчлэн зохион байгуулах, 1938 оны 11-р сард цэргийн мэргэшсэн тагнуулч, дэслэгч генерал Комацубара Мититарогоор командлуулсан 23 дугаар явган дивизийг Хайлаарт шилжүүлэн байрлуулах, 1939 оны эхний саруудад Хайлаарт японы цэргүүд хүчээ үргэлжлүүлэн хуралдуулсаар байгаа тухай дурдсан байна. '''5/''' Манай улсын болоод цэргийн удирдлагын хувьд Манжуурт болон БНМАУ-ын зүүн хил дээр япончуудын бэлтгэл ажлын явцын тухай хамгийн үнэ цэнэтэй мэдээллийн эх сурвалж нь зөвлөлтийн тагнуулч Рихард Зорге байсан бөгөөд тэрээр орон нутгийн мөргөлдөөнд хүргэх өдөөн хатгалга япончууд 1939 оны хавар хийхээр төлөвлөж байгааг мэдээлж байжээ. Хятадад явуулж байсан дайнаас улбаалан япончууд Зөвлөлтийн эсрэг шууд дайн эхлүүлэх боломжгүй гэж тэр үзэж байлаа. '''6/''' Барууны мэдээллийн эх сурвалжууд энэ үйл явдлын үнэлэхдээ өөр бусад мэдээлэл байхгүйгээсээ болж хүлээцтэй байр суурийг баримтлан япончуудын мэдээлэл дээр тулгуурлаж иш татаж байв.Ройтерс агентлагийн сурвалжлагчийн Америк руу явуулсан мэдээнд “Гадаад Монгол, ЗСБНХУ болон Манжуурын хил дээрх том хэмжээний байлдааны эхлэлийг тайлбарлахад хүндрэлтэй байна.Малын бэлчээр ихээхэн хэмжээгээр эзлэн авах гэсэн шуналтай монголчуудаас үүдэн энэ мөргөлдөөн үүсэж байна гэсэн японы цэргийнхэн нотолж байна” '''7/''' Энэ будлиан гарах болсон шалтгааныг тайлбарлах чин сэтгэлийн оролдлого мэдээж, байсаан. Английн “Чайна пресс” сонины 1939 оны 5, 6 дугаар сарын дугааруудад: эдгээр шалтгаан нь нэгдүгээрт, англи-зөвлөлтийн хооронд цэргийн хэлэлцээр байгуулахыг таслан зогсоох Японы сонирхол, хоёрдугаарт бүх нийтийн дайчилгааны тухай хууль үйлчлэхэд хамтран ажиллах зэрэг гэсэн байна. Түүнээс гадна тус сонинд энэхүү халдлага нь европын Оросоос азийн Сибирийг тусгаарлах зорилго өвөрлөсөн Квантуны армийн стратегийн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь мөн гэжээ. Тэр үед Японы арми Хятадтай дайтаж байсан бол Квантуны арми өөр томоохон дайнд бэлтгэж байлаа. /8/Халхын голын үйл явдалд зөвлөлтийн болон гадаадын хэвлэл мэдээллийнхэн маш товчхон, хүлээцтэй хандаж байв.Зөвлөлтийн хэвлэлд зөвхөн [[ТАСС]]-ын товч мэдээнүүд гарч байлаа. Японы хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ЗХУ болон Гадаад Монголыг буруутгасан мэдээлэл цацагдаж байв. 1939 оны 5-р сарын 30-нд “Домэй” агентлаг “5-р сарын 11-д Гадаад Монголын цэргийн харьцангуй том бүлэг Халхын голыг гатлан Номон хаан руу цөмрөн орлоо. Манжуурын хилчид тэднийг буцаан хөөв” хэмээн мэдээлжээ. Өнөөгийн хилийн будлианыг Гадаад Монгол өөрийн дураар бус, Москвагийн хатгалгаар эхлүүлсэн хэмээн Токиогийн цэргийн тоймчид нотолдог байв. '''9/''' 1939 оны 6-р сарын “Манжуурын өдрийн мэдээ”, “Бээжингийн мэдээ” сонинуудад мөргөлдөөний шалтгааныг Хятадад туслах хүсэл эрмэлзэл бүхий Гадаад Монголыг хөдөлгөөнийг намжаах гэсэн Зөвлөлт Оросын хүсэл чармайлтаас үүдэлтэй гэжээ. '''10/''' ОЦТА-т хадгалагдаж буй Халхын голын үйл явдлын тухай архивын баримт бичгийг гүнзгийрүүлэн судлах шаардлагатай байна. Энэ нь мөргөлдөөн үүссэн шалтгаан, зөвлөлт-монголын цэргийн байлдааны ажиллагааны явц, байлдааны бэлтгэл, японы армийн үйл ажиллагааны түүхэн он дараалал зэрэг нь тэр цаг үеийн үйл явдлын бодит дүр зургийг тогтоох боломж олгож байна. Оперативын буюу гүйцэтгэх ажлын шинж чанартай цэргийн баримт бичгүүд, юуны өмнө, АТУА-ийн Жанжин штаб болон 57 дугаар онцгой корпусын командлалын хоорондын утсаар ярьсан ярианы тайлал, радио мэдээ зэрэг нь энэ асуудлыг тодруулахад мэдээллийн үнэ цэнэтэй эх сурвалж болох юм. Барууны хэвлэлүүдээс хилийн ээлжит мөргөлдөөн эхлэх тухай Москва албан ёсоор мэдэж авсан гэдэг нь эдгээр баримт бичгүүдээс харахад тодорхой байдаг. Жанжин штабаас 57 дугаар корпус руу 1939 оны 5-р сарын 15-нд илгээсэн цахилгаан мэдээнд: “Нөхөр Третьяков Халхын голд япон монголын цэргийн хооронд байлдаан явагдаж байгаа тухай мэдээг 2 өдрийн турш гадаадын хэвлэлд тавигдлаа. Үүсээд энэ асуудлын талаар мэдээлэл өгнө үү. Хурандаа Шевченко” '''11/''' 1939 оны 5-р сарын 15-нд Москвагаас Жанжин штабын орлогч дарга корпус командлан захирагч Смородиновын илгээсэн ээлжит цахилгаан мэдээнд: ” Хилийн мөргөлдөөн болсон тийм үйл явдлын тухай мэдээнд байж боломгүй хойрго байдлаар хандсаныг Ардын комиссар [[Климент Ворошилов]] анхааралдаа авч байна. Третьяковын илтгэлээр анхны мөргөлдөөн бүр 5-р сарын 11-нд болсон ажээ. Дөнгөж одоо эндээс шаардсаны дагуу Ардын комиссарт илтгэж байна.” '''12/''' Бас 57 дугаар корпусын удирдлага мөргөлдөөн эхлэхийг тэр даруй нь мэдээгүй байсан юм. Жанжин штабт 57 дугаар онцгой корпусын илгээсэн хариу цахилгаан мэдээнд: “Халхын голын хилийн отрядтой холбоо харилцаа муу байсан учир мөргөлдөөний талаар дөнгөж 5-р сарын 14-ны 14,00 цагт олж мэдлээ” гэсэн байна. '''13/''' Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн цэргийн удирдлага “Хэрэв япон, баргууд өөрсдөө эхэлж ажиллагаа явуулаагүй тохиолдолд Ардын комиссарын тусгай зааваргүйгээр ямар нэг үйл ажиллагаа явуулахгүй байх, тагнуулын ажиллагааг хил зөрчилгүйгээр зөвхөн агаараас явуулах”. '''14/''' тухай захирамж өгсөн нь мөргөлдөөн шатлан өргөжихөөс болгоомжилсон нь илэрхий байна. Тиймээс японы түүхийн зарим эх сурвалжид тэмдэглэснээр Москва энэ мөргөлдөөний санаачлагч нь бишээр барахгүй мөргөлдөөн эхэлснээс хойш энэ тухай мэдсэн бөгөөд япончууд мөргөлдөөний эхний шатанд нь нилээд амжилтад хүрсэн байдаг. Манжуур дахь японы зэвсэгт хүчний байдлын тухай тийм тодорхой мэдээлэлтэй байсан зөвлөлтийн цэргийн удирдлага ягаад түрэмгийлэгчдэд хангалттай цохилт өгөх бэлтгэлгүй байсан бэ? гэдэг асуулт зүй ёсоор гарч ирнэ. Манжуур дахь японы цэргийн байлдааны хүчний чадлын талаар өөрийн тагнуулын үнэн зөв мэдээлэлтэй байсан ч зөвлөлтийн удирдлага хилийн хязгаарлагдмал сөргөлдөөнийг өргөн хэмжээний зэвсэгт мөргөлдөөн болгон хувиргах боломж гаргаагүй, хэдийгээр энэ бүс нутагт цэргийн хүчээ япон зузаатгаж байсан боловч Квантуны армийн байгаа хүч хэрэгсэл нь томоохон хэмжээний цэргийн ажиллагаа явуулахад илт хүрэлцээгүй байсанд итгэлтэй байжээ. Иймээс монголын цэргийнхэн болон 57 дугаар корпусын командлал эхнээсээ энэ өдөөн хатгалгад төдийлөн ач холбогдол өгөөгүй байна. Зөвхөн эхний хагас жилд манж-монголын хил дээр японы талаас 10 гаруй зөрчил бүртгэгдсэн байна. Үүнд:-1939. 01.16 – япон-баргын морин цэргүүдэд 7 дугаар заставын дарга болон 4 дүгээр хилийн отрядын туслах буудуулсан, 1939. 01.17 -- 7 дугаар заставын хариуцсан хэсгээс баруун тийш 2 км-т Номон хан, Бүрд-Овооны орчим хилийн харуул руу 13 япон, барга цэргүүд халдан довтолсон, 1939. 01. 28 – япон баргын нэг машинтай бүлэг цэргүүд Номон хан, Бүрд-Овооны чиглэлээр хэд хэдэн буудсан байна ...гэх мэт . '''15/''' 57 дугаар корпусын штабын оперативын тасгийн баримт бичигт “5-р сарын 4- 11-нд Номон хан, Бүрд-Овооны орчмоор баргууд хэсэг хэсгээр тархан шаргуу тагнуул хийв” '''16/''' 5-р сарын 11-ний өглөө “Ачааны машин, ПИКАП дагалдсан, гар пулемёт, миномётоор зэвсэглэсэн 200 орчим япон-баргын цэргүүд Номон хан, Бүрд-Овооны чиглэлээр монголын хилийн застав/20 хүн/ руу халдан довтолж БНМАУ-ын хилээс дотогш 200 км хүртэл цөмрөн орж Халхын гол хүрэв.” '''17'''/ Хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн өдөөхийн тулд гаргасан ёс төдий шалтаг нь япончуудад газрын зураг дээрээ улсын хилийг Халхын голоос баруун тийш 20 км-ээр баруун тийш болгож тэмдэглэх боломжийг өөрсдөдөө олгов. Хэдийгээр хилийн шугамыг нотлох баримт хангалтгүй байсан нь хүндрэл учруулсан ч Монгол Улс Номон ханыг өөрийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж үзэн энэ газрын зургийг үл зөвшөөрөв. Харин мөргөлдөөн эхэлсний дараа монголчууд хэрэгцээтэй газрын зургийг олж чадсаныг корпус командлан захирагч Фекленко Жанжин штаб руу мэдээллээ. Корпус командлан захирагч 5-р сарын 17-нд Жанжин штаб руу илгээсэн цахилгаан мэдээндээ:”” БНМАУ-ын засгийн газраас баримт бичиг шаардлаа. Газрын зураг дээр хилийг нарийн тэмдэглэн зааж, тухайн үедээ хилийг тэмдэглэхэд оролцож байсан хүмүүсийн зарим нь амьд сэрүүн байна. Өмнө нь барга, халхын хооронд хилийн маргаан болж, түүнийг шийдвэрлэсний дараа 1887.07.05-ны өдөр үйлдсэн газрын зураг байна. Энэ маргааны шийдвэрлэсний дараа хилийн шугамыг татсан байна. Зураг дээр түүхийг манж хэлээр бичиж нааж, Манжийн династийн дарга батлан итгэмжилсэн байна. Арбитр нь Манжийн династийн төлөөлөгч байжээ.” гэж илтгэжээ. Цааш нь Фекленко илтгэхдээ энэ зураг дээрх хилийн шугам нь Зөвлөлтийн 1935 оны зураг дээр заасан хилтэй бүрэн тохирч байна гэжээ. '''18/'''Тэгвэл цэргийн мөргөлдөөний жинхэнэ шалтгааны тухай баримт бичигт яаж өгүүлэв? Халхын голын сав газарт болсон ажиллагааны дүнгийн тухай 1-р Армийн бүлгийн командлалын илтгэл, түүнчлэн мөн адил сэдвээр 1939 оны намрын “халуун мөрөөр” хэмээн нэрлэгдэн бичигдсэн 2-р зэргийн армийн командлагч [[Григорий Штерн|Григорий Штерний]] илтгэл ОЦТА-т хадгалагдаж байна. Мөн түүнчлэн 1941 оны 2-р сард бичсэн “Халхын голд япон-манжийн цэргийг бут ниргэсэн нь” хэмээх хурандаа Шишкины илтгэл байна. Цэргийн мөргөлдөөний үндсэн шалтгаан нь зохиогчийн үзэж байгаагаар японы цэргийнхэн БНМАУ-ын нутгийн дорнод хэсгийг эзлэн авахдаа Халхын голыг багтаан оруулах сонирхол байсан аж. Япончуудад том хэмжээний байлдааны ажиллагаа явуулах хангалттай хүч хэрэгсэл байгаагүй нь тэдний цэргийн үндсэн хүч Хятадтай зарлаагүй дайн хийж байсантай холбоотой. Энэ газар орон нь Монголын нутгийн дорнод хэсэг бөгөөд Солунаас Ганьжу хүртэл төмөр зам тавих учраас Японд хамгаас чухал ач холбогдолтой байлаа. Харин төмөр зам бол БНМАУ-ын хилд шууд тулж ойрхон өнгөрөх ёстой байв. Тиймээс төмөр замын аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор хилийг Халхын голоос баруун тийш 20 км ээр холдуулах шаардлага япончуудад тулгарсан юм. Гол болон элст өндөрлөгийг эзэлсэн тохиолдолд Квантуны арми голын зүүн эрэгт Хайлаар болон Халуун рашааны бэхлэлтийн районд дөхөж халхлалтыг байгуулж чадах байв.Түүнээс гадна япончууд 1938 онд Хасан нуурын мөргөлдөөнд ялагдсаныхаа тооцоог хийх хүсэл байсан гэж зохиогч үзжээ. '''19/'''1949 оны Японы цэргийн албан хаагчдын хэргийг шүүх [[Хабаровск|Хабаровскийн]] шүүх хурлын бэлтгэлийн явцад бүрдүүлсэн архивын баримт бичигт үлдсэн Квантуны армийн штабын дарга, дэслэгч генерал [[Хата Хикосабура]] болон штабын даргын орлогч дэслэгч генерал Мацумура Томокацу өчиг сонирхол татдаг. Генерал [[Мацумура Томокацу]] өөрийн гараар өчгөө бичихдээ Квантуны армийн командлал япончуудын сонирхсон газар нутгийг хилийн жижиг өдөөн хатгалгаар эзлэн авах, дараа нь энэ шинэ хилээ Гадаад Монгол хүлээн зөвшөөрөхөд тулгахаар төлөвлөж байсан. Цэргийнхэн ажиллагааг хурдан дуусгавал амжилт баталгаатай байна гэж төсөөлж байсан ч хэрэг дээрээ бүтээгүй юм. Эхний болоод дараа, дараагийн ажиллагаанууд амжилтгүй болж нэмэлт нөөц хүчээ ажиллагаанд оролцуулахыг түдгэлзэхээс аргагүйд хүрсэн юм. Токиод Японы Армийн Жанжин штаб энэ төлөвлөгөөг сайшаасан гэж генерал тэмдэглэжээ. Квантуны армийн удирдлага бүтэлгүй дайралтынхаа дараа эзэлсэн нутаг дэвсгэртээ бэхлэлт байгуулахаар шийдвэрлэсэн боловч Жанжин штаб ухрахыг шаардах болов. Жанжин штаб болон Квантуны армийн удирдлага өөр хоорондоо үзэл бодлоороо зөрж эхэллээ. Зөвлөлтийн цэргийн сөрөг цохилтын дараа Квантуны армийн удирдлага өмнө нь боловсруулсан төлөвлөгөөний дагуу ажиллахаар шийдвэрлэсэн бол энэ үед Жанжин штаб сандрал мэгдэлд орчихсон байв. Генерал Мацумурагийн хэлснээр Жанжин штаб, Квантуны армийн аль ч [[Хасан нуурын мөргөлдөөн|Хасан нуурын мөргөлдөөнд]] Японы ялагдалд зохих дүгнэлтийг хийгээгүй юм гэжээ. == Байлдааны ажиллагаа эхэлсэн нь == [[Файл:Halhiin_gol_1939_2.jpeg|thumb|Монголын морьт цэргүүд. Халхын гол. 1939 он]] Японы тал 1932 оноос эхлэн тагнуул туршуулын шинжтэй үйл ажиллагаа байнга явуулж байснаа 1936 оноос Япон, Манжийн цэрэг Монголын хилийн [[Улаан бургас]], [[Булан дэрс]], [[Адаг дулаан]], [[Бүрд овоо]], [[Хайлааст манхан]], [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн|Халхын сүм]] зэргийн чиглэлээр хил зөрчин өдөөн хатгалаг хийж байлаа. Иймд 1937 оны хавраас ЗХУ [[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол|1936 оны ЗХУ-БНМАУ-ын "Харилцан Туслалцах Хэлэлцээр"ийн]] дагуу цэргийн хүчээ Монголын нутагт оруулав. Монгол Улс энэхүү цаг хугацаа, орон зайд болсон байлдааны ажиллагааг 3 үе шатанд хуваан авч үздэг. ===Нэгдүгээр үе=== [[Файл:Occupied_russian_tankist_1939_halhiin_gol.jpeg|thumb|Япончуудад олзлогдсон 11 танкын бригадын 24 батальоны танкчид . Халхын гол. 1939 он]] 1939 оны 5-р сарын 11-нд японы 300 явган цэрэг нисэх онгоцны тусламжтайгаар хилээс дотогш 20 км-т [[Хамар даваа]]н дахь хилийн заставт халдан довтолж 15 км цөмрөн оржээ. 1939 оны эхээр Японы талаас хил хязгаарыг зөрчих явдлыг улам идэвхижүүлж хилийн цаана цэрэг зэвсгийн хүчийг хуралдуулж тус улсын дархан хил хязгаарт ойрын хугацаанд довтлох гэж байгаа нь бүх талаар мэдэгдэж байв. Японы эзэрхэг түрэмгийлэх цэрэг улс төрийн бодлого нь ЗХУ-ын дорнод хэсгийг эзлэн авахын тулд Монголын газар нутгийг урьдаар эзлэн авч дайны талбар хийх гэж байжээ. Үүнийг биелүүлэхийн тулд тавьсан стратегийн зорилго нь Монголын зүүн өнцөг Халхын голын Тамсагбулагаар довтолж улмаар Чойбалсан хотыг дайруулж гүнд нь давших байв. Энэ үүргийг биелүүлэхийн тулд Манжуурт байсан цэргийн ангиудын шилдэг хэсгээр бүрэлдсэн 6-р армийг байгуулж амьд хүч ба техникийн талаар бүрэн ханаж "туршлагатай" гэж байсан генерал Камацубара-гаар командлуулж тус улсад довтлох үүрэг тавьжээ. Монгол Зөвлөлтийн цэргийн бодлого нь дайсны төлөвлөгөөг илрүүлсний дараа тулалдаан үүсч болзошгүй газар хил хязгаарыг хамгаалах цэргийн ангиудад үүрэг тавьж хүчийг нэмэгдүүлэхийн хамт дайсныг бутцохиход хүрэлцэхүйц ангиудыг богино хугацаанд зохих чиглэлүүдэд хуралдуулах үүргийг тавьсан байна. 1939 оны 5-р сарын 11-нээс 31-нд хоёр талаас цэргийн багахан хүч оролцсон тагнан турших шинжтэй тулаан болж япончууд 2600 цэргээр Номун хан, Бүрд овооны орчмоор болон Хайлаастын голын дагуу Монголын нутагт цөмрөн ороод Монгол, Зөвлөлтийн багахан хүчинд цохигдож 400 гаруй цэрэг офицерыг алдаж, зэвсэг техникээ устгуулж улсын хилээс зугтан гарсан. Японы тал дахин довтлох төлөвлөгөөг 7-р сарын эхээр товлож, Монгол-Зөвлөлтийн цэргийг хүчээ хуралдуулаагүй байх үед давуу хүчээр дайрч нутгийн гүнд орохоор төлөвлөж явган цэргийн 7 дивиз, тусгай хороо, 2 танкийн хороо бүхий 8000 цэрэг, 310 их буу, 135 танк, 225 нисэх онгоцтой хүч хуримтлуулсан байв. Энэ үед Зөвлөлт-Монголын цэрэг ч хүч нэмэгдүүлж танкийн 1, хуягтын 3, буудлагын пулемётны 1 бригад, мотобуудлагын 2 хороо, МАХЦ-ийн 2 морьт дивиз, 109 их буу, 186 танк, 266 хуягт машин, 82 нисэх онгоцтой байв. Японы цэргийн нисэх хүчний 150-иад онгоц 1939 оны 6-р сарын 20-нд агаарын хил зөрчин орж, Монгол-Зөвлөлтийн байрлаж байсан [[Хамар даваа]]г бөмбөгдөв. 1939 оны 6-р сарын 22-нд Японы 120 онгоц дахин довтлоход Монгол-Зөвлөлтийн 95 онгоц тосон тулалдаж, дайсны 31 онгоцыг сөнөөж, манай талаас 12 онгоц сүйджээ. Япончууд 6-р сарын 24-нд дахин 60 гаруй онгоцоор дайрч 25 онгоцоо алджээ. 6-р сарын 26-ны өдөр [[Буйр нуур|Буйр нуурын]] орчимд Японы 60 шахам онгоц, манай сөнөөгч онгоцтой маш ширүүн тулалдаан хийсэн бөгөөд энэ 6 хоногийн хугацаанд Япончуудагаарын тулалдаанд 64 онгоцоо алдсан юм. Гэвч Япончууд 6-р сарын сүүлчээр [[Тамсагбулаг]], [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэнийг]] олон онгоцоор бөмбөгдөж чадсан юм. ===Хоёрдугаар үе=== Монгол-Зөвлөлтийн цэргийг бүслэн авч устгах, Халх голын баруун эрэгт бэхжих зорилгоор довтолгооны бэлтгэлийг эрчимтэй хийж эхлэн 1939 оны 7-р сарын 2-нд Японы тал 38 мянган цэргийн албан хаагч, 310 нэгж зэвсэг, 135 танк, 225 нисэх онгоц дайчлав. Квантуны армийн штаб 6-р сарын 19-ний өдөр гэхэд байлдааны ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулж дуусгасан бөгөөд дэслэгч генерал [[Ясуока Масаоми]]-гаар удирдуулсан бүлэглэлийг байгуулжээ. Дээрх төлөвлөгөөний дагуу хошууч генерал Кобаяши-гийн отряд Монгол, Зөвлөлтийн цэргийн хориглолтын зүүн жигүүрээр тойрон Халхын голыг гаталж [[Баянцагааны нуруу|Баянцагааны нурууг]] эзлэн цаашид фронтын төв хэсгээр давших, генерал Якуосагийн бүлэглэлтэй харилцан ажиллах, улмаар Халхын голын зүүн эрэгт байгаа манай цэргийг бүслэн авч устгах зорилт тавьж байв. Японы тал энэ төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхийн тулд Халхын голын районд 3 явган ба 1 морьт хорооноос бүрдсэн 23 дугаар дивиз ,7 явган дивизийн хоёр хороо,3,4 дүгээр танкийн хороо,Хянганы морьт дивизийн Баргын 3 морьт хороо, их бууны 1 дүгээр тусгай хороо болон 7 дугаар хүнд их бууны хороо, зенитийн их бууны хоёр дивизион болон хэд хэдэн танк эсэргүүцэх батарей бүхий 38 000 хүннтэй хүчийг гардуулжээ.Эл бүлэглэлийг дэмжих, халхлах үүргийг дэслэгч генерал Гигагийн командалсан 2 дугаар нисэх дивиз хүлээжээ.Японы цэргийн гол цохилтын бүлэглэл 7 дугаар сарын 2-3-нд шилжих шөнө Халхын голын хөвдөг гүүрээр гаталж эхэлсэн байна.Өглөөний 10 цаг гэхэд тус бүлэглэлийн гол хүч голын баруун эрэгт гарч амжжээ. Голын баруун эрэгт гарсан Япончууд Баянцагааны нурууг эзлэхээр батальон орчим хүчийг тэргүүний отрядад илгээв. Энэ үед МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивизийн 15 дугаар морьт хороо Баянцагаанаар дамжин голын гарам руу явж байгаад дайсны галд гэнэт өртөж гэдрэг ухарсан байна. Японы тэргүүний отряд Баянцагааны баруун хойд талд бэхжиж өөрийн бүлэглэлийн гол хүчийг гол гаталж Баянцагаан руу гарах ажиллагааг хангаж эхэлжээ. Голын гармыг хамгаалахаар ирсэн МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивизийн хуягт дивизион 15 дугаар морьт хорооны хамт дайсантай байлдаж эхэлсэн боловч Японы нисэх онгоц тэднийг хүчтэй бөмбөгдөж байлдааны талбарт хэсэгчлэн бутаргасны улмаас зохион байгуулалттай сөрөг дайралт хийх бололцоо олдсонгүй. Энэ байдлын улмаас дээрх ангиуд Улаан армийн ангиудыг иртэл дайсанд нөлөө үзүүлж чадаагүй байна.Япончууд Баянцагааны нуруунд 71 болон 72 дугаар явган хороо, нэг морьт хороо, танк эсэргүүцэх их бууны 17 батарей, 75 мм-ийн их бууны 10 батарей гаргасан байна. Японы цэрэг халхын голыг гаталж Баянцагааны нуруунд гарч ирснийг манай командлал 3-ний өдөр мэдсэн байна. Энэ өдрийн өглөө МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивиз руу очихоор явж байсан МАХЦ-ийн сургагч ахмад И.М.Афонин Баянцагааны нурууг Японы цэрэг эзлэн авч байгааг мэдмэгц тэр даруй Хамар даваан дахь командын байранд ирж энэ тухай мэдэгджээ. Эл мэдээг хүлээн авсан [[Георгий Жуков]] Баянцагааны нуруунд дайсныг яаралтай барьж зогсоох, өөрийн нөөц хүчээр Японы цэргийг гурван талаас нь бүслэн устгах шийдвэр гаргасан байна. Тэрээр ЗХУ-ын 11 дүгээр танкийн бригад, 7 дугаар хуягт бригад, 24 дүгээр мотобуудлагын хороог Баянцагааны чиглэлд нэн даруй давшиж, эдгээр хүчийг иртэл дайсныг барьж байх үүргийг 175 болон 185 дугаар их бууны хороонд өгөв. Мөн бөмбөгдөгч онгоцны бүх эскадрилийг нисгэж дайсны байрлалыг бөмбөгдөх тушаал өгчээ. Бригад командлан захирагч [[Михаил Яковлев]]<nowiki/>ийн командалсан 11 дүгээр танкийн бригадын тэргүүний батальон Баянцагаанд ирэнгүүт МАХЦ-ийн 8 дугаар морьт дивизийн хуягтын дивизионтой хамтарч дайсанд анхны цохилт өгсөн байна. Дайсан энэ дайралтыг их бууны ширүүн галаар угтсан бөгөөд Монгол, Зөвлөлтийн хуягт танкийн ангиуд өөдөөс нь ирж явааг мэдээд Баянцагааны нуруунд хориглолтод шилжив. Өдрийн 11 цагийн үед 11 дүгээр танкийн бригадын гол хүч байлдааны талбарт хүрэлцэн ирж явган цэргийг хүлээлгүй дангаараа дайралтанд оржээ. Энэхүү танкийн шийдэмгий довтолгоон нь эгзэгтэй үед санаачлагыг манай талд авах бололцоог олгосон юм.Удалгүй хошууч И.И.Федюнинскийн командалсан Зөвлөлтийн 24 дүгээр мотобуудлагын хороо, хошууч А.Л.Лесовойн командалсан 7 дугаар мотохуягт бригад ирж дайсны баруун хойд, өмнөд талаас нь давшиж эхлэв. Оройн 19 цагийн үед МАХЦ-ийн 6,8 дугаар морьт дивизийн хуягт дивизионууд дээрх нэгтгэл, ангиудын хамт дайсны гурван талаас нь дайралт хийв. Байлдаан шөнөжин үргэлжилсэн боловч ямар нэг өөрчлөлт гарсангүй. Японы 23 дугаар дивизийн командлагч, генерал [[Комацубара Мититаро]] 7-р сарын 3-ны өдөр [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] штабын орлогч Яногийн хамт Халхын голын баруун эрэгт гарч ирсэн байна. Голын баруун эрэг дэх байлдааны ажиллагааг удирдахаар ирсэн тэрбээр төлөвлөсөн зорилтыг биелүүлэх боломжгүй болсныг ойлгожээ. Иймд голын баруун эрэг дэх өөрийн цэгийг бут цохигдохоос өмнө яаралтай буцаж голын зүүн эрэгт гарах тушаал гаргажээ. Японы цэрэг 7-р сарын 4-ний өглөө 3 цагийн турш их бууны галын бэлтгэл хийсний эцэст сөрөг дайралт хийв. Мөн агаараас цохилт өгөхийг оролдсон байна. Манай цэрэг дайсны энэ дайралтыг няцаан байлдаж орой нь сөрөг дайралтанд оров. Япончууд Баянцагааны нуруунд 5 км өргөн, 2 км гүн хориглолтын зурваст бүх хүчээрээ эсэгүүцэж байлдаан шөнөжин үргэлжилжээ. Япончууд их буугаа ашиглан манай танк, хуягтын эсрэг байлдахын зэрэгцээ гранат, шилтэй шатахуунаар зэвсэглэсэн ”никухаку” буюу “үхлийн отряд”-ын цэргийг ашиглаж байв. Тэд танкийг ойртуулан гранатаар устгах буюу танкан доогуур орж өөртэйгээ хамт дэлбэлж байв. Японы тал Комацубарагийн тушаалаар 4-ний өдрөөс эхлэн ангиудаа ухрааж эхэлсэн байна. Энэ үед манай цэргийн давших ажиллагаа улам эрчимжиж дайсан ч их хохирол хүлээж байв. Япончууд өөрсдийн цэргийн ухралтыг халхалж улангасан эсэргүүцсэн байна. Монгол, Зөвлөлтийн цэрэг 7-р сарын 4-5-нд шилжих шөнө дайсанд шийдвэртэй цохилт өгч, Японы үлдэгдэл цэргүүд Халхын голын дээгүүр тавьсан гүүрээрээ голын зүүн эрэгт гарсан байна. Япончууд их хохирол үзсэн 26 явган хороогоо хамгийн сүүлд 7-р сарын 5-ны өглөө гатлуулан гүүрийг дэлбэлжээ. [[Баянцагааны тулалдаан]] нь Японы талаас Халхын голыг гатлан давших гэсэн эхний бөгөөд эцсийн оролдлого байсан бөгөөд дахин голын баруун эрэгт гарах гэж зүрхлээгүй юм. Халхын голын баруун эрэгт гарсан Японы 8000 гаруй цэрэг алагдаж, шархадсан бөгөөд уг тулалдаан нь төрөл бүрийн цэргийг их хэмжээгээр бөөгнөрүүлэн оролцуулсан ширүүн тулалдаан болсон юм. Гурван өдрийн ширүүн тулалдаанд дайсан бараг бүх танк, их буу, 45 онгоц, 5500 хүнээ алдаж ухран, Халх голын цаана хөөгдөн гарсан. Японы цэрэг фронтын төв хэсгээр 1939 оны 7-р сарын 2-ны орой давшилтаа эхэллээ. ===Гурав дугаар үе буюу шийдвэрлэх тулалдааны үе=== [[Файл:Halhiin_gol_1939.jpeg|thumb|Ялсан жанжид. Халхын гол. 1939 он]] 1939 оны 7-р сарын 8-наас 8-р сарын 20 хүртэл явагдсан. Баянцагааны тулалдаанаас хойш Япончууд тагнуулын чанартай агаарын довтолгоо явуулж, 7-р сарын 23-наас 8-р сарын 4 хүртэл 116 нисэх онгоцоо алдсан юм. 8 сарын эхээр Японы Квантуны арми шинэ давшилт хийжээ. Мөн сарын эхээр генерал Огису Рюхэйгийн удирдсан японы 6-р арми, мөн 7, 23-р явган цэргийн дивиз, 14-р бригад, манжуурын явган цэргийн бригад, 3 морьт цэргийн бригад хүчээ нэгтгэн БНМАУ-руу дайрчээ. Энэ удаа Японы цэргийн тоо 75 мянгад хүрсэн байна. харин 182 танк, 350 онгоц дайчилжээ. 8 сарын 17-нд Японы цэргүүд давшилт хийв. 3 өдрийн дараа Монгол Зөвлөлтийн цэргүүд японы цэргийн давшилтыг зогсоож чаджээ. Зөвлөлтийн цэргийн удирдлагууд Халх голд 82-р, 57-р буудлагийн дивиз, танкын 6-р хороо, агаарын десантын 212-р бригадыг нэмж авч ирсэн байна. Мөн байлдааны онгоцны тоог 515 болгожээ. Монголын тал маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангийн]] удирдсан 17000 гаруй хүнтэй 4 морьт цэргийн дивизээр хүч нэмэгдүүлэв. Ингэснээр Монгол Зөвлөлтийн цэргийн тоо Японы түрэмгийлэгчдээс илүү гарсан байна. Тухайлбал явган цэргийн тоогоор 1,5 дахин, танкны тоогоор 4 дахин, артиллерийн зэвсэгийн тоогоор 2 дахин, онгоцны тоогоор 1,6 дахин илүү болжээ. Халх голын байлдааны ажиллагааг ЗХУ-ын маршал Георгий Жуков удирджээ. 8-р сарын 20-нд Монгол Зөвлөлтийн цэргүүд агаарын цохилт өгсөний дараа давшилт хийжээ. 8-р сарын 23-нд Японы 6-р армийг бүсэлж, 8-р сарын 28-нд дайсныг бут цохижээ. 1939 оны 8-р сарын 31-нд БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр Японы түрэмгийлэгчдээс бүрэн чөлөөлөгджээ. 1939 оны 9-р сарын 15-нд [[Москва]] хотод Япон-ЗХУ-ын хооронд гэрээ байгуулж 9-р сарын 16-ний өдрийн 14 цагаас дайны ажиллагаа зогсжээ. Японы тал Халх голын дайнд нийт '''61 мянган''' цэргээ алджээ. Тэдний 25 мянга нь тулааны үед үрэгдсэн юм. Харин Японы түүхчид Халх голын тулаанд 8000 цэргээ алдсан гэж үздэг. Харин зөвлөлтийн талаас 8 мянган цэрэг амь үрэгдэж, 16 мянган цэрэг шархаджээ. Зөвлөлтийн 207 онгоц тулааны үеэр сүйрчээ. 1939 оны Халх голын тулааны үеэр амь үрэгдсэн цэргийнхээ шарилыг эх орон руугаа авч явах зөвшөөрлийг Япон улс сүүлд 2004 онд Монгол улсаас хүссэн байна. == Цэрэг стратегийн ач холбогдол == [[Файл:Halhiin_gol_1939_4.jpeg|thumb|Гал зогсоох хэлэлцээ. Халхын гол. 1939 он]] дөнгөж 18 жил шинэ тулгар хөгжиж буй Монгол улсад энэ дайн нь үндэсний аюулгүй байдалд нь тулгарсан маш ноцтой аюул байсан юм. Хэдийгээр дайны гол цэрэг стратегийн бодлого Зөвлөлт орос ба Япон улсуудын хооронд явагдсан ч төв азийн стратегийн гол байрлалтай Монгол улсын хувьд тусгаар тогтнолоо хамгаалан авч үлдэх чухал шаардлага гарсан юм. Халхын голын дайныг Дэлхийн II дайн эхлэхэд шууд нөлөө үзүүлсэн, өөрөөр хэлбэл, байлдааны ажиллагаа Алс Дорнодын театраас Европ руу шилжихэд хүргэсэн гэж үзвэл дэлхийн түүхэнд, ялангуяа Дэлхийн II дайны явцад түүнээс ч дутуугүй нөлөөг мөн Халхын голын дайн үзүүлжээ гэж үзнэ. Сүүлийн үед АНУ-ын судлаач [[Стюарт Голдман]] нарын эрдэмтэд нэгэн сонирхолтой санаа дэвшүүлэх болсон нь Халхын голын дайнд Японы хүлээсэн ялагдал, 1941 оны 12-р сарын 7-нд [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан арал]] буюу Пёрл-Харбор дахь АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний бааз руу хийсэн довтолгоо хоёрын шууд холбоо хамаарлын асуудал юм. Тухайлбал, С.Голдман “... Япон 1941 оны сүүлчээр ЗХУ-ыг довтолсон бол Сталин Алс дорнод дахь армийн 18 дивиз, 1700 танк, 1500 нисэх онгоц бүхий нөөц хүчнийг [[Москвагийн тулалдаан|Москвагийн төлөөх тулалдаанд]] татан оролцуулах боломжгүй байх байсан ... Хэрэг явдал ингэж эргэсэн бол Германы ялалтаар ч төгсөх боломжтой байв. Тэр тохиолдолд дайны түүх, дэлхий дахины түүх ч мөн өөрөөр бичигдэх байв” (Goldman, 2009: 5) хэмээн дүгнэсэн нь Халхын голын дайнд байгуулсан Монгол-Зөвлөлтийн ялалтын түүхэн ач холбогдлыг бодитой үнэлсэн хэрэг болжээ. С.Голдманы дээрх санаа судалгааны эргэлтэд орохоос даруй 20 жилийн өмнө, Америкийн цэргийн түүхч Жон Кийган мөн төстэй санааг илэрхийлж, “... Японы хуурай замын хүчин ирээдүйн маршал [[Георгий Жуков|Георгий Жуковт]] бут цохиулсныхаа улмаас дахин сэргэлгүй, Оросуудтай тулалдах ямар ч боломжгүй юм гэсэн ганц дүгнэлт хийжээ. Энэ нь 1941 онд тэдэнд ашигтайгаар эргэсэн бол 1945 онд бүрмөсөн ялагдахад нь хүргэсэн байна. Харин Британи, Америкийн тэнгисийн цэргийн хүчин чадлыг япончууд Оросын армийнх шиг үнэлээгүйн улмаас Номхон далайн арлууд руу чиглэсэн тэнгисийн кампанит ажлаа эрчимжүүлэв” (Keegan, 1989: 243) хэмээн дүгнэсэн байдаг. [[Файл:KhalkhinGolAugustattack.jpg|thumb|left|300px|Халхын голын байлдаан]] Эдгээр болон үүнтэй төстэй бусад санааг системчлэн үзвээс, Халхын голын дайны ялалтын түүхэн ач холбогдол дараах байдлаар тодорч байна. Үүнд: '''''Нэгдүгээрт''''', Халхын голын дайн Зөвлөлтийн армийн болон командлагчдынх нь нэр хүндийг өсгөж өгснөөр тэнхлэгийн гишүүн орнуудын дунд нэгдмэл байдлыг нь алдагдуулж, Японы хуурай замын хүчнийг ЗХУ-ын эсрэг дайнд татагдан орохоос урьдчилан сэргийлж чадсан. Ингэснээр Эх орны дайны турш Зөвлөлтийн арми ганц фронт дээр тулалдах стратегийн харьцангуй таатай нөхцлийг бүрдүүлэв. '''''Хоёрдугаарт''''', Японы Зэвсэгт хүчний дээд командлалын дунд хуурай замын цэргийнхний нэр хүндийг доройтуулж, Азийн эх газар, Сибирийг чиглэсэн кампанит ажлын төлөвлөгөөнөөс түдгэлзэн хойшлуулахад хүргэсэн ба улмаар тэнгисийн цэргийн хүчнийнхний байр суурийг бэхжүүлэв. Тэд улам бүр өсөн нэмэгдэж байсан стратегийн түүхий эдийн (нефть) хэрэгцээгээ хангахын тулд Номхон далайн арлууд дахь Британийн хүчийг сулруулах зорилгод эргэлт буцалтгүй шилжиж, үүний шууд үр дагавар болох [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан эрэг]] буюу Пёрл-Харборын довтолгоонд хүргэжээ. Энэ цаг үеийг хүртэл АНУ-ын нийгэмд амь бөхтэй оршиж байсан, Конгрессын хоёр танхимд олонхийг бүрдүүлж байсан [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдахчуудын]] баримталж байсан “Европын хэрэгт үл оролцох” бодлогоосоо татгалзан холбоотны талд дайнд орохыг уриалж байсан Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рүзвельтийн]] бодлого дэмжлэг олоход хүргэв. Ингэснээр нутаг дэвсгэр, аж үйлдвэрийн бааз суурь нь дайны хөлд нэрвэгдээгүй хөгжингүй ганц орон болох АНУ дайнд татагдан орох нөхцлийг бүрдүүлж, эцэстээ Дэлхийн II дайн холбоотны ялалтаар дуусах урьдчилсан нөхцөл болжээ. [[Файл:Halhiin_gol_1939_1.jpeg|thumb|Олзлогдсон япон цэргийг байцааж байгаа нь. Халхын гол. 1939 он]] Халхын голын дайны Монголын болон дэлхий дахины түүхэнд гүйцэтгэсэн үүргийн талаар манай судлаачид үндсэн гурван дүгнэлт, санал дэвшүүлдэг. '''''Нэгдүгээрт''''', энэхүү үйл явдлыг бид Монгол Улсын хэмжээнд, өөрийн түүхийг үзэх үзлийн үүднээс “дайн” хэмээн томъёолох нь зүйтэй байна. '''''Хоёрдугаарт''''', Халхын голын дайн нь Дэлхийн II дайнд оролцогч хоёр эвслийн голлох гишүүдийн хооронд дэгдсэн анхны мөргөлдөөн бөгөөд дайн Алс Дорнодын талбараас Европын талбар руу шилжих нөхцөл болсныхоо хувьд Дэлхийн II дайны эхлэл гэж үзэх нь зүйтэй байна. '''''Гуравдугаарт''''', Монгол-Зөвлөлтийн ялалт нь Японы стратегийг өөрчилж, улмаар Зөвлөлтийн арми нэг фронт дээр байлдах боломжийг бүрдүүлсэн төдийгүй АНУ-ыг холбоотны талд татан оролцуулахад хүргэсэн ач холбогдлоороо дэлхийн дайн холбоотны ялалтаар дуусахад шууд ба дам байдлаар нөлөөлжээ. Фашист Герман ЗХУ-д халдан довтолсон 1941 оны 6-р сарын 22-ны өдөр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, УБХ-ын Тэргүүлэгчид, МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчидийн хамтарсан хурал болж, 1936 оны Харилцан Туслалцах протоколоор өөртөө хүлээсэн үүргээ чин үнэнчээр биелүүлнэ гэдгээ Зөвлөлт Засгийн газар, ЗХУКН-д илэрхийлж 1941 оны 9-р сараас [[Улаан Арми|Улаан армид]] тусламж хуримтлуулах хөдөлгөөнийг зохион байгуулах, фронтод бэлэг хүргэх ажлыг удирдах бэлэглэлийн Төв комиссыг байгуулсан. Монголчууд ЗХУ-д амьд мал, малын мах, түүхий эд тогтмол нийлүүлж байсан бөгөөд 485 мянган морь худалдсанаас 32 мянган агт бэлэглэжээ. Хуримтлуулсан бэлгээ фронтод дөрвөн удаа хүргэж өгсөн нь мөнгөн дүнгээрээ тухайн үеийн 65 сая төгрөгт хүрчээ. (МАХН-ын түүхийн лекц, 1984: 27) Ийнхүү дайны жилүүдэд БНМАУ Зөвлөлтийн Сибирь, Дундад Ази, Алс Дорнодын нэгэн адил фронтын ар тал болж байсан төдийгүй “АНУ, Британийн зэрэгцээ Зөвлөлтийн бас нэг холбоотон” нь болж байв. Энэ нь ч холбоотон гүрнүүдийн зүй ёсны анхаарал, хараа сонирхолд өртөж, хожим 1945 оны [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурлаар]] тусгаар оршин ирсэн [[Статус-кво|статус-квог]] хүлээн зөвшөөрүүлэхэд ихээхэн дэм болсон юм. Япон улс Зөвлөлтийн Алс Дорнотод дангаараа довтлохгүй гэдэг нь тодорхой болсон байжээ. Учир нь Япон өмнөд чиглэлд түрэмгийлэл явуулах сүүлийн шийдвэрээ гаргаснаар АНУ-тай дайтахад хүрсэн билээ. Пёрл-Харбор руу Японы хийсэн дайралтын түүх харьцангуй тодорхой байдаг. Гэхдээ харин АНУ-тай дайтах дайны эхлэл нь Номунханы бүсэд япончуудын ялагдал хүлээснээс үүдэлтэй гэсэн хэсэг төдийлөн ил мэдээлэгддэггүй. Герман 1941 оны зун Зөвлөлтөд довтлон дайны эхний саруудад [[Улаан Арми|Улаан арми]] сүйрлийн ялагдал амсч байв. Японыг Зөвлөлтийн Алс Дорнодод нэвтрэн чадлынхаа хирээр Зөвлөлтийн газар нутгаас эзлэн Номонханы өшөөгөө авахыг холбоотон Герман шаардаж байв. Гэтэл 1941 оны 7-р сард АНУ ба Британи Японд нефтийн хориг тавьсан нь Японы хувьд хүндхэн нөхцөл үүсгэхээр байв. Ийм байдалд орохгүйн тулд эзэн хааны флот газрын тосоор баялаг Голландын Ост-Энэтхэгийг эзлэн авахаар шийдсэн. Голланд нь жилийн өмнө эзлэгдэж энд Британи ноёрхлоо бүрэн тогтоохоор тэмцэлдэж байлаа. Гэвч АНУ-ын Номхон далайн флот япончуудын замыг хааж байсан юм. Гэсэн хэдий ч Германы шаардлагын дагуу Зөвлөлтөд довтлох хүсэл санаа Японы цэргийн удирдлагын олон хүнд байсан юм. Германы цахилгааны дайны явцад Улаан арми сүйрлийн ялагдал амсч байсан үеэр тэд Номонханы өшөөг авах хүсэлтэй байлаа. Японы арми, тэнгисийн цэргийн удирдлага эзэн хааны оролцоотойгоор энэ асуудлыг авч хэлэлцсэн цэргийн цуврал хуралдааныг хийсэн байдаг. Хурандаа Цүжи гэгч 1941 оны зун Эзэн хааны дээд командлалын төвийн штабт байлдааны ажиллагаа төлөвлөх ахлах офицер болсон байв. Цүжи нүдэнд дулаахан, хурц илтгэгч байсан юм. Тэрээр тэнгисийн цэргийн ажиллагааг дэмжсэн армийн офицерүүдийн нэг байсан бөгөөд энэхүү эрмэлзлэл нь Сувдан арал буюу Пёрл-Харбор руу чиглүүлэх болов. Цэргийн яамны цэргийн алба хариуцсан товчоог 1941 онд толгойлсон [[Танака Рюкичи]] ([[Япон хэл|япон]]. 田中 隆吉 '''Танака''' Рю:кичи, 1896 — 1972) дайны дараа мэдэгдэхдээ “АНУ-тай хийх дайны талд Цүжи Масанобу тууштай зогсч байсан” гэж мэдэгдэж байжээ. Цүжи нь өөрөө Номонханд биеэр очиж үзсэн хүн юм байна. Хэрэв Номонханы мөргөлдөөн гараагүй байсан бол үйл явдал хэрхэн өрнөх байв? Хэн нь ч ялаагүй, эсвэл Японы ялалтаар төгссөн бол яах байсан бол? Энэ тохиолдолд Японы өмнөд чиглэлийг сонгосон дайралт өөрчлөгдөх вэ. Зөвлөлтийн цэргийн боломжийг дутуу үнэлсэн Япон Англи-Америкийн хүчний эсрэг эсвэл Германы хамт Зөвлөлтийн эсрэг дайнд оролцох гэсэн хоёр боломжоос хойд чиглэлийг шилдэг сонголт гэж үзэх байсан болов уу. ===Халхын голын байлдааныг АНУ болон баруунд судалсан нь=== Алс дорнод дахь олон улсын цэргийн шүүхийн хуралдаан 1946-1948 онд Токиод болох үеэр [[Квантуны Арми]] Халхын голд түрэмгий байлдааныг эхлүүлсэн эсэхийг нотлох шүүн хэлэлцүүлэг явагдаж, зөвлөлт, монголын оролцогчид гэрчийн мэдүүлэг өгч, японы түрэмгийллийг нотлох баримтуудыг зөвлөлтийн яллагч нар гарган тавьж, японы оролцогчид, өмгөөлөгч нар эдгээрийг няцаасан мэдүүлэг, үндэслэлүүдийг сөргүүлэн тавьжээ. Ингэснээр Халхын голын байлдааны талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг өрнөдийн орнууд анхлан авчээ. [[Солонгосын дайн]] 1950 онд эхэлсэнтэй холбогдуулан АНУ-ын цэргийн командлал ЗХУ-аас [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-д хэрхэн туслахыг судлах хүрээнд Халхын голын байлдааны үед БНМАУ-д тусалсан туршлагыг судлах чиг үүргийг цэргийн түүхчиддээ өгч байжээ. АНУ-ын цэргийн түүхийн байгууллагаас дэлхийн хоёрдугаар дайн түүний дотор Халхын голын дайнтай холбогдолтой японы баримт материалыг судлах, англи хэлнээ орчуулах ажлуудыг 1950-иад онд хийж гүйцэтгэсэн байна. Энэ бүхэн нь АНУ-ын түүхчдийн дунд Халхын голын дайныг сонирхох явдлыг эхлүүлсэн байна. АНУ-ын “Нью Йорк Таймс” сонинд 1939 онд Халхын голын байлдааны эхлэл, явц, төгсгөл, БНМАУ, Манжго-гийн хоорондын хил тогтоох комиссын хуралдаан, дүнгийн талаар Японы Домейн, Зөвлөлтийн ТАСС, Ассошейтэд Пресс, Квантуны Армийн хэвлэлийн мэдээ зэргээс иш татан байнга мэдээлж байжээ. Тус сонин 1939 оны 7-р сарын 10-ны дугаартаа Халхын голын байлдааныг “зарлаагүй дайн”, 7-р сарын 20-ны редакцийн тэргүүн өгүүлэлдээ “хачин дайн” гэж тус тус нэрэлж байжээ. Одоогоор мэдэгдэж байгаагаар Халхын голын байлдааны тухай өгүүллэгийг америкийн судлаач А.Куукс, К.Тинч нар 1951 онд хэвлүүлж байв. Зөвлөлтийн судлаач С.Н.Шишкины Халхын голын байлдааны тухай ном 1954 онд хэвлэгдсэн нь АНУ, Японы судлаачдын анхаарлыг ихэд татсан байна. Энэхүү сэдвээр эрдмийн цолыг америкийн иргэн К.Гильберт 1959 онд [[Жоржтауны Их Сургууль|Жоржтауны Их Сургуульд]] хамгаалж байв. Халхын голын байлдааны сэдвээр АНУ-д 1960-аад онд зарим судлаачид эрдмийн зэрэг хамгаалсан бүтээлүүд гаргажээ. Улмаар 1970-аад онд уг сэдвээр судалгааны өгүүллэгүүд нилээд хэвлэгдэж байв. Номонханы хэрэг явдлыг судалсан ном бүтээлүүд 1980-аад онд АНУ-д нилээд гарсаны дотор хамгийн жинтэй нь А.Кууксын “Номонхан: Япон Зөвлөлтийн эсрэг 1939” хэмээх хоёр боть зохиол юм. Үүний зэрэгцээ мөн үед АНУ-ын батлан хамгаалах бодлого судлалын байгууллагууд, сургуулиудад Халхын голын байлдааны туршлагыг хуучин ЗХУ-ын давших, хориглох номлолтой холбогдуулан судлах, оюутнуудын дунд уг сэдвээр сэдэв боловсруулах, цэргийн урлагийн сэтгүүлд нийтлэх явдал өргөн байв. ЗХУ задарсанаар архивын материалууд нээлттэй болж, өмнөх дүгнэлт, баримтуудыг эргэн харах хэрэгтэй болсноор зөвлөлт, оросын түүхийн асуудалд өрнөдийн түүхчид хүлээцтэй хандах болсон байна. Үүний улмаас өрнөдөд Халхын голын сэдвээр бүтээл гаргах явдал нэг хэсэг завсарлажээ. Улмаар 1990-ээд оны сүүлчээс АНУ-д Халхын голын сэдвээр бүтээлүүд дахин гарах болов.Куукс Халхын голын байлдааны түүхийг японы баримт материал, дайнд оролцогчидтой хийсэн ярилцлагад тулгуурлан Квантуны армиас ЗХУ-ын талаар баримтлаж байсан бодлогын үүднээс бичжээ. Иймд түүний бүтээл нь японы үзэл бодлын үүднээс гаргалгаа хийсэн үндсэн талтай боловч эдүгээ хүртэл өрнөдөд төдийгүй бусад улсад ч үүнтэй тэнцэх жинтэй бүтээл гараагүй байна. Японы нисэх онгоцууд Сүмбэрийн заставыг бөмбөгдсөн явдал Халхын голын байлдааныг шатлан өргөжүүлэх шалтгаан болсон гэдэг дүгнэлтийг Куукс хийжээ. Тэрээр Квантуны арми цэргээ хойш татсан байтал зөвлөлтийн цэрэг яагаад 1939 оны 6 дугаар сарын дунд үеэс Манжуурын нутгийг довтлов гэдэг асуудлыг дэвшүүлжээ. А.Кууксийг нас барсантай холбогдуулан “НьюЙорк Таймс” сонинд (1999.11.23) бичихдээ “Куукс нь арав гаруй номын зохиогч буюу хамтран зохиогч бөгөөд гэхдээ түүний түүхчийн нэр хүнд нь “Номонхан: Япон Зөвлөлтийн эсрэг 1939” зохиолд оршдог юм” гэж тодорхойлоод энэхүү байлдаанд япон, зөвлөлтийн талаас ойролцоогоор 70 мянган хүн алагдаж, шархадсан юм. Куукс Японы ялагдал нь түүнийг ЗХУ-тай байлдах төлөвлөгөөнөөсөө татгалзаж улмаар Перл Харборийг онилоход хүргэсэн гэж үзэж байв” гэжээ. Мөн “энэ нь дэлхийн хоёрдугаар дайнд фашист гүрнүүдийн баримтлах бодлогыг тодорхойлоход нөлөөлж, профессор Кууксын гавьяа нь тэрээр дэлхийн хоёрдугаар дайны босгон дээрх энэхүү шийдвэрлэх тулалдаан нь ач холбогдлоороо Сталингардтай дүйцэхүйц гэдгийг олж харсанд оршино” гэж үнэлжээ. Японы бодлогыг судлах хүрээлэнгийн захирал Ч.Жонсон Кууксын бүтээлтэй холбогдуулан “Номонхан нь дэлхийн хоёрдугаар дайны хамгийн чухал тулалдааны нэг байсан бөгөөд учир нь уг тулалдаан японы цусыг урсгаж ЗХУ-аас эмээхэд хүргэсэн бол харин АНУ-ыг хөнгөн зууш гэж үзэхэд хүргэжээ” гэж хэлсэн байна. Куукс энэхүү номоо 35 жилийн хөдөлмөр, 400 гаруй хүнтэй хийсэн ярилцлагын дүн гэж хэлж байжээ. Байлдаанд оролцсон Японы хэсэг дайчид Кууксийн номыг үнэлж хувийг нь тулалдаанд алагдсан япончуудын дурсгалд зориулан Токиод сүмд мөнхөлсөн байна. Японы милитаристуудаас Ази, Номхон далайн бүс нутагт дэлхийн хоёрдугаар дайныг эхлэн өдөөж, шатлан өргөжүүлсэнийг нарийвчлан харуулах зорилгоор АНУ-ын засгийн газраас Японы албан ёсны болон албан бус эх сурвалж, баримт материалыг орчуулах, судлах ажлыг дайны дараагаар явуулжээ. Японы засгийн газар 1945 оны 10-р сарын 12-нд дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхийг бичихэд шаардлагатай мэдээллийг цулуулах үүрэг бүхий байгууллагыг байгуулсан байна. Японы өмнөх засгийн газруудын үлдсэн баримт бичгүүд, дайнд оролцогчдын тэмдэглэл, хувийн архивыг цуглуулах, дайнд олзлогдсон японы цэргийн эрхтнүүдийг түүхийн зорилгоор байцаах үлэмжхэн ажил хийгджээ. Эдгээр материалыг ашиглан АНУ-ын хяналтын дор 200 гаруй судалгаа хийгдсэн нь АНУ-ын цэргийн түүхийн төвд хадгалагдаж байгаа юм. Энэ хүрээнд японы судлаачдын 184 төрлийн нэгэн сэдэвт судалгаа, харин Манжуурын талаарх Японы 13 судалгаа нь зөвхөн түүхийн зорилгоор бус Солонгосын дайн явагдаж байсан тул “коммунист хятад, БНМАУ, зөвлөлтийн Алс дорнодын талаар тагнуулын суурь судалгаа” болгох зорилгоор хийгдэж байжээ. Эдгээрийг судалгааны эргэлтэд оруулах зорилгоор үлэмж сонирхолтой хэсэг болох 47 судалгааг эмхтгэн “Ази, Номхон далай дахь Дайн 1937-1949” хэмээх 15 ботийг АНУ-ын Өмнөд Иллинойс Их Сургуулийн хэсэг эрдэмтэд АНУ-ын цэргийн түүхийн төв, АНУ-ын үндэсний архивын цэргийн судалгааны бүлгээс хамтран 1980 онд гаргажээ. “Манжуурын талаарх Японы судалгаа 1945-1960” гэсэн иж бүрэн судалгаа нь газрын зураг, хавсралтын хамт хийгдсэн бөгөөд энэ нь дээрх эмхтгэлийн нэгдүгээр ботийг бүрдүүлж буй юм. Энэхүү эмхтгэлийн 11-р боть нь Халхын голын байлдаанд зориулагдсан бөгөөд “японы тал 50 мянган хүнээр хохирсон нь зөвлөлт-монголын хохиролоос даруй тав дахин их байв” хэмээн эмхтгэгч Д.Дейтвайлер оршилдоо онцлон тэмдэглэжээ. Эмхтгэлийн 10, 11 дүгээр ботиуд нь “Япон ба ЗХУ” гэсэн ерөнхий гарчигтай. 10 дугаар боть “ЗХУ-ын эсрэг Японы оперативын төлөвлөлт 1932-1945”, “ЗХУ-ын эсрэг тагнуулын төлөвлөлт 1934-1941”, “1938 оны жижиг дайн ба хилийн асуудлууд” гэсэн үндсэн бүлгүүдтэй. 11 дүгээр боть нь “Жижиг дайн ба хилийн асуудлууд 1939: Номонханы хэрэг явдал” гэсэн ерөнхий гарчигтай. Энэхүү боть Халхын голын байлдаанд зориулагдсан бөгөөд 470 талтай, заримдаа энэхүү ботийг “Манжуурын судалгааны 11 дүгээр боть” гэж нэрлэх нь бий. Энэхүү судалгаанд тусгагдсан зарим нэгэн дүгнэлт, зөвлөлтийн талаарх тоо баримт нь бодит байдлаас зөрөөтэй боловч Япон-Манжго-гийн цэргийн бүрэлдэхүүний талаарх тоо баримт нь сонирхолтой юм. Судалгааг АНУ-ын албаны бүлгээс Халхын голын байлдаанд оролцсон японы офицеруудаар бичүүлсэн, энэ ч үүднээс японы байр суурийг хамгаалах үүднээс боловсрогдсон боловч Халхын голын байлдааныг судлах чухал хэрэглэгдэхүүн болно. Халхын голын байлдааны сэдвийг сонирхон судлах хандлага АНУ-ын түүхчдийн дунд идэвхтэй байгаа нь Японы стратеги умардаас өмнөд үрүү чиглэсэн өөрчлөлтийн шалтгааныг Халхын голын байлдаанд Квантуны Арми ялагдсанаас хайдаг, Япон Перл Харборыг довтолсоны үндэс нь Японы Номонханд ялагдсантай холбоотой гэсэн дүгнэлт гаргалгаа хийдэгтэй холбоотой. Энэхүү дүгнэлтийг Куукс дэвшүүлж, Голдмэн нарийвчлан судалжээ. Гэхдээ иймэрхүү байр суурийг АНУ-ын [["New York Times" сонин|"New York Times" сонинд]] 1939 оны намар илэрхийлэн бичиж байжээ. АНУ-ын цэргийн түүхч Дрий Квантуны Армийн 7 яд-ийн нэгэн батальоны Халхын голын байлдаанд оролцсон байлдааны тэмдэглэлийг ашиглан тус батальоны байлдааны ажиллагааг харуулсан тактикийн судалгаа хийсэн нь мөн л японы үзэл бодлын үүднээс хийгдсэн боловч байлдааны ажиллагаа доод түвшинд хэрхэн явагдсаныг харуулсанаараа сонирхолтой болжээ. Түүхч Голдмэн Халхын голын байлдааны түүхийн сэдвээр 1970 онд эрдмийн зэрэг хамгаалсан бөгөөд тэрээр 2009 онд Монголд ирж, байлдааны ажиллагаа явагдсан газар оронтой танилцсан байна. Түүний бичсэн “Номонхан 1939” номыг 2012 онд АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүрээлэнгээс ивээн тэтгэн хэвлэн гаргажээ. Тус бүтээл нь Халхын голын байлдааны үр дагавар олон улсын харилцаанд хэрхэн нөлөөлсөнийг авч үзсэн өрнөдөд гарсан томоохон бүтээл юм. АНУ-ын иргэн, түүх сонирхогч Д.Варнер “Халхын эрэг хүртэл” гэсэн нэртэй хэмжээгээр харьцангуй томоохон бүтээлийг 2008 онд гаргажээ. Гэвч энэ нь ашигласан материалын жагсаалтгүй, судалгаа гэхээс илүүтэй өөрийн үзэл бодлыг тулгасан нийтлэл болсон тул бусдын анхаарал татсангүй. Монголч эрдэмтэн Мосес Халхын голын байлдааныг нармай монголын хөдөлгөөн, монголчууд нэгдэх асуудалтай холбон судалж, уг дайнд Япон ялагдсанаар монголчуудын нэгдэх сүүлчийн боломж хаагдан, бодол нь унтарсан гэдэг сонирхолтой дүгнэлт 1966 онд хийж байжээ. Судлаач Ж.Хаслам Зөвлөлт-Японы 1933-1941 оны хоорондын харилцааг шинжилсэн өөрийн бүтээлдээ зарим эх сурвалжийг үндэслэн Артур Артузов даргатай НКВД-ийн сөрөх тагнуулын хэлтэс Японы цэргийн атташе Комацубара нь архи, эмст дуртай, санхүүгийн хувьд хүндрэлтэйг анзааран 1920-иод оны сүүлээр нэгэн удаа согтсон үед нь түүний сейфний түлхүүрийг хулгайлан авчээ. Энэ тухайгаа Токиод мэдүүлэхгүйн тулд тэрээр зөвлөлтийн “шахалтад” автжээ гэсэн асуудлыг дэвшүүлэн тавьжээ. [[Индиана Их сургууль|Индиана их сургуулийн]] Түүхийн танхимын профессор Х.Куромияа 2011 онд нийтлүүлсэн “Номонханы тайлагдаагүй нууц” өгүүлэлдээ Хасламын таамаглалыг гүнзгийрүүлэн авч үзжээ. Тэрээр Квантуны Армийн 23 яд-ийн командлагч Комацубара нь 1927-1930 онд Москвад суугаа Японы цэргийн атташе байхдаа зөвлөлтийн агентаар элсэгдсэн, чухам үүнд Номонханд ялагдсаны шалтгаан оршино гэдэг таамаглалыг дэвшүүлж, зарим нөхцөл байдал, баримтаар сонирхолтойгоор үндэслэсэн байна. Ийм сэжиг, таамаглал 1960-аад оны эхнээс байсан бөгөөд Команцубара нь зөвлөлтийн талд мэдээлэл дамжуулж байсан байж болзошгүй гэж Куромияа үзжээ. Куромияа хэрэв энэхүү таамаглал нь оросын архивт буй материалаар нотлогдвол Номонханы түүхийг эргэн харж шинээр бичихэд хүрэх бөгөөд Япон сул дорой гэгдэх Хятадыг эзэлж чадахгүй гэдгийг Сталин мэдэж байсан, үүнээс үүдэн Япон ЗХУ-ын эсрэг дайн явуулах чадваргүй гэдгийг ч мэдэж байсан, иймд Номонханы хэрэг явдлыг өдөөгч нь ЗХУ байсан байх магадлалтай гэж үзжээ.АНУ-аас гадна Британид Халхын голын байлдааны сэдвээр нилээд бүтээл, өгүүллэг гарсаны дотор томоохон нь Ж.Колвиний бичсэн “Номонхан” хэмээх ном 1999 онд хэвлэгджээ. Колвин БНМАУ-д Британийн Элчин сайдаар 1971-1974 онд, Британийн гадаад тагнуулын төлөөлөгчөөр Вашингтонд 1977-1980 онд тус тус сууж байв. Тэрээр төрийн албанаас чөлөөлөгдсөний дараа цэргийн түүх сонирхон хэд хэдэн ном бичсэний дотор дээрх бүтээлийг туурвижээ. Канадын түүхийн сэтгүүл 1987 оны 8-р сарын дугаартаа Ш.Винхийн бичсэн Кууксийн номын талаар дэлгэрэнгүй тайлбар, Британийн “Нью Стейтмэн” сэтгүүлийн 1999 оны дугаарт Н.Феарн Ж.Колвиний “Номонхан” номын талаар бичсэн тойм нийтлэгдсэн нь судлаачдын анхаарлыг ихэд татаж байжээ. Британид хэвлэгддэг “Цэргийн түүх” сар тутмын сэтгүүлийн 2012 оны 10 дугаар сарын дугаарт А.Мкдоналдийн бичсэн “Хилийн хяналт:Номонханы тулалдаан 1939 оны 7-8 дугаар сар” өгүүллэг нийтлэгджээ. Зохиогч япончууд оросын танкийг хүйтэн зэвсэг, гар бөмбөг, бушидо буюу “оюун санааны давуу байдлаар” угтсан бөгөөд Сталин офицерийн бүрэлдэхүүндээ цэвэрлэгээ хийсний дараа Улаан Арми нь удирдлагагүй болсон хэмээн японы цэргүүдэд ойлгуулсан байв. Японы тагнуул зөвлөлтийн талыг богино хугацаанд механикжсан үлэмжхэн хүчийг хуралдуулах чадавхитай гэдгийг дутуу үнэлсэн юм. Хэрвээ япончууд Номонханы хэрэг явдлыг ер үүсгээгүй эсвэл ялсан бол үр дагавар нь ямар байх байсан бол магадгүй Япон Гитлерийн талд дайнд оролцох байсан болов уу, магадгүй тэд Оросыг дэлхийн тавцангаас зайлуулсан байх байсан болов уу гэвч Гитлер Польшийг эзлэхээс 48 цагийн өмнө Япон эхлээгүй байсан дэлхийн хоёрдугаар дайнд нэгэнт ялагдсан байв гэж бичжээ. АНУ болон өрнөдийн судлаачдын Халхын голын талаарх бүтээлийг нэгдүгээрт, түүхийн судалгаа, хоёрдугаарт, танин мэдэхүйн зорилготой хэмээн хувааж болох юм. Эдгээрт дараах үндсэн асуудлуудыг дэвшүүлсэн байна. Үүнд:Дэлхийн бодлого, Алс дорнод, Европ дахь олон улсын харилцаанд Халхын голын байлдааны үзүүлсэн нөлөө нуугдмал байна,Японы цэрэг 5 дугаар сарын сүүлчээр болсон байлдааны талбарыг орхин буцсан байтал Зөвлөлтийн тал 1939 оны 6-р сарын дундуур Халхын голын зүүн эрэгт цэргээ байрлууж, Манжуурын хот тосгодыг агаараас довтолсоны зорилго юу байв, Халхын голын байлдаанд оролцогч талууд хохиролын тоо хэмжээг өсгөн мэдээлж байсан бөгөөд одоо ч эргэлзээтэй байна, Халхын голын агаарын байлдаанд японы нисэх хүчин тоогоор цөөн боловч ур чадвар, техникийн давуу байдлын ачаар Халхын голын байлдааны хугацаанд агаарт үндсэндээ ноёлж, идэвхтэй байсан зэрэг болно. Энэхүү номонд АНУ-д хэвлэгдсэн 24, Британид гол төлөв хэвлэгдсэн 10 нийт 34 бүтээлийн жагсаалтыг хавсаргасан болно. Жагсаалтад АНУ-д гарсан судалгааны бүтээлүүд үндсэндээ орсон боловч бүрэн гүйцэд гэж үзэж болохгүй, дээр нь өрнөдийн бусад оронд англи бус хэлээр хэвлэгдсэн бүтээлүүд ороогүй болно. Эдгээр бүтээлийг судалгааны эргэлтэд оруулах зорилгоор тэдгээрээс сонирхол татах хорин гурван бүтээлийг энэхүү эмхтгэлд оруулав. Гэхдээ эдгээрийг бүрэн биш, чухал гэж үзсэн зарим хэсгүүдийг нь зөвхөн орчуулан буулгасан бөгөөд ингэхдээ хөндлөнгийн тайлбар, дүгнэлт хавчуулжээ. ==Агаарын тулалдаан== [[Халхын голын дайны ас нисгэгчид]] [[Файл:Khalkhin Gol Japanese pilots 1939.jpg|thumb|Японы нисэгч нар]] [[Файл:Khalkhin Gol Japanese Ki 27 1939.jpg|thumb|[[Nakajima Ki-27|Kи 27 буюу Зөвлөлтүүдийн нэрлэж байсан И-97]]]] [[Файл:Khalkhin Gol Destroyed Soviet plane 1939.jpg|thumb|Зөвлөлтийн буудан унагагдсан сөнөөгч онгоц]] [[Файл:Soviet I-16, Navy aviation.jpg|thumb|[[И-16]]]] [[Файл:Khalkhin Gol Destroyed Japanese plane 1939.jpg|thumb|Японы буудан унагагдсан сөнөөгч онгоц]] 1939 оны 5-р сарын эхэн гэхэд Халх голд Японы, Зөвлөлт-Монголын цэргийн ихээ­хэн хүч хуримтлагдаад бай­­лаа. 5-р сарын 1-ний өдөр гэхэд Японы цэргийн нисэх хүч­­ний 355 онгоц, Зөвлөлтийн ажилчин тариачны улаан армийн авиабригадын 82 онгоц очоод байлаа. Харин 5-р сарын сүүл гэхэд энэ тоог Өвөр байгалийн 23 дугаар авиабригадаас нэмэн хангаж 203 болгосон юм. 1939 оны 5-р сарын сүүлчээр эхний агаарын тулаанууд эхэлсэн бөгөөд энд японы нисэх онгоцууд агаарт давамгайлж байжээ. 5-р сарын эхний тулаанд Монголд байрлаж байсан зөвлөлтийн нисэх хүчний удирдагчид, нисгэгчид агаарын тулааны туршлага муутай, дайсны арга тактикийг сайн мэдэхгүй байснаас болж эхний тулаанд нэг дор 17 онгоцоо алджээ. Иймээс Москва дахь цэргийн удирдлага нь энэ цэргийн анги нэгтгэлүүдийн дээд удирдах бүрэлдэхүүнийг туршлагатай хүмүүсээр яаралтай солих шийдвэр гаргаж удирдагчаар нь [[Григорий Штерн|Григорий Штернийг]] томилсон байна. Тэдний онгоцууд багахан өндрөөс хориглолтын шугам, байгууламжуудыг бөмбөгдөж орос, монголын талд хүн хүч, материал, морьдын их гарц хохирол учруулж байсан учир зөвлөлтийн удирдлага Испани, Хятадад агаарын тулаанд гарамгай байлдаж байсан нисэхийн туршлагатай сургагчид мөн туршлагатай нисгэгчдийг Монгол уруу илгээхээр шийдсэн байна. 1939 оны 5-р сарын 28-нд Монголд ирсэн зөвлөлтийн нисгэгчдийн 8 нь ЗХУ-ын баатар цолтой байсан ба тэднийг нисэх хүчний корпус командлагч, ЗХУ-ын баатар [[Яков Смушкевич|Яков Владимирович Смушкевич]] удирдаж байсан юм. 6-р сард Халх голын тэнгэр харьцангуй тайван байснаа 6-р сарын 22-нд Зөвлөлтийн 95 сөнөөгч онгоц Японы 120 онгоцтой нэгэн зэрэг гурван газарт тулалдлаа. Япончууд энд шинэ сөнөөгч И-97-гоо агаарт гаргаж тулаанд оруулсан. Дайсан энэ удаа 30 гаруй онгоцоо алдсан бол Зөвлөлтийн тал 14 сөнөөгч онгоцоо алджээ. 6-р сарын 26-нд болсон тулааны үеэр Зөвлөлтийн 3 сөнөөгч онгоц Японы 10 онгоцтой үхэл сөрөн тулалдаж хошууч В.М.Забалуевын онгоц гэмтэж дайсны нутагт шүхрээр буухад нь ЗХУ-ын баатар [[Сергей Грицевец]] ганц хүний суудалтай онгоцоор дайсны нутагт бууж нөхрөө аварсан байна. 27-ны өдөр Зөвлөлтийн 23 бөмбөгдөгч дайсны 70 орчим сөнөөгчтэй тулалдсан. Энэ ту­лаа­­наар онгоц нь унасан ЗХУ-ын баатар Г.П.Кравченко гурав хоногийн дараа шумуулд баригдчихсан явган эргэж ирж байжээ. 7-р сар гараад Зөвлөлтийн тал ялж эхэлжээ. 7-р сарын 4, 5-нд Баян­цагааны тэнгэрт Зөвлөлтинй тал дайсны 24 сөнөөгчийг унагаасан бол өөрийнхөө ганц онгоцыг алджээ. 8-ны өдөр бас дайсны 21 онгоцыг устгав. Хоёр хоногийн дараа Халх голын баруун эрэг рүү дайсны 100 орчим И-97 онгоц дайрсан. Зөвлөлтийн талаас эхлээд 30 машин, араас нь бас 50 нэмэгдэж үндсэндээ агаарт хоёр талаас 180 орчим онгоц тулалдсан байна. Энэ тулалдаанаар Япончууд 11 онгоцоо алдсан юм. 7-р сард Зөвлөлтийн бөмбөгдөгч онгоцууд агаарт гарч дайсанд цохилт өгч эхэлсэн байна. Энэ өдрүүдэд 150 болон 38 дугаар бөмбөгдөгч хорооны 108 ширхэг бөмбөгдөгч онгоц Янху нуур, Үзүүр нуур, Номун хан, Бүрд овоо зэрэг газар дахь дайсны байрлалыг бөмбөгдлөө. 7-р сарын 20-ны агаарын тулааны үеэр залуу нисгэгч В.Вуссагийн онгоцыг Японы хоёр сөнөөгч хөөж явахыг ахлах дэслэгч В.Ф.Скобарихин ажигласан байна. Ер нь, яг гүйцэх гэж байхад тэр огцом эргэлтээр дайсны онгоцны сүүлийг онгоцоороо дайрч мөргөсөн байна. Түүнийг унаад ухаангүй байхад нь нисэх буудалд авчирсан байна. Түүний энэ гавьяаг ахмад В.П. Кустов бас давтаж агаарын тарааны хоёр дахийг Халхголд хийсэн байна. 8-р сарын 4-нд сөнөөгч онгоцны нисэгч А.Ф.Мошин бас тарааныг давтсан байна. Тэрээр хамаг сумаа дуусгаад байтал дайсны онгоц мөрдөж эхэлсэн. Тэр гэнэт эргэж дайсны онгоцыг мөргөж унагаад буудалдаа эргэж ирсэн. 8-р сарын 4-нд батальоны комиссар М.А.Ююкин байгаа бөмбөгдөөд буцаж явахдаа агаарын их бууны суманд өртөх нь тэр. Онгоцоо дээш хөөргөх гэсэн ч улам унасаар байлаа. Тэр галд автсан онгоцоо Японы агаарын их бууны батарей дээр эгц дээрээс нь унагах нь тэр. 8-р сарын 20-нд Зөвлөлт монголын дайчдын их давшилтын үеэр Зөвлөлт монголын нисгэгчид 144 сөнөөгч онгоцоор хамгаалуулсан 153 бөмбөгдөгч онгоцоор дайсны талд цохилт өгсөн байна. Үүнтэй нэгэн зэрэг дайрагч хэсгийн 44 онгоц дайсны агаарын их бууны цэгүүдийг довтолсон. Энэ өдрийн турш дайсны байрлалд нийтдээ 166 тонн бөмбөг хаясан юм. 1939 оны 8-р сарын 21-нд Японы нисэх хүчин 88 сөнөөгч онгоцоор халхавчилсан 41 бөмбөгдөгч агаарт гаргалаа. Тамсагбулгийн чиглэлд болсон энэ тулаанд Зөвлөлтийн талаас 184 онгоц орж агаарт хоёр талаас нийтдээ 300 гаруй онгоц гарч тулалдсан байна. Ингээд 1936 оны 5-р сарын 22-ноос 9-р сарын 15 хүртэл Халхгол орчимд Зөвлөлтийн нисгэгчид 20 мянга 524 удаагийн нислэг үйлдэсний 18,5 мянга нь сөнөөгч онгоцны 2015 нь бөмбөгдөгч онгоцны нислэг байсан байна. Халхын голд Японы тал 646 онгоцоо алдсан бол Зөвлөлтийн тал 258 онгоцоо алджээ. Халхын голд болсон агаарын тулалдаанд эр зориг гарган баатарласан Зөвлөлтийн 28 нисгэгчид ЗХУ-ын баатар цол, [[Сергей Грицевец]], [[Григорий Кравченко]] нарт ЗХУ-ын баатар цолыг хоёр дахь удаагаа өгсөн. Хожим нь [[Яков Смушкевич]] мөн ЗХУ-ын баатарын Алтан таван хошууг хоёр дахь удаагаа өгсөн юм. Халх гол дахь агаарын тулааныг цэргийн түүхэн дэх хамгийн том агарын тулалдаан, дэлхийн хоёр дугаар дайны өмнө цэргийн нисэх хүчний чадавхийг шалгасан том шалгуур гэж үздэг билээ.Тэд нисэх бүрэлдэхүүнийг агаарын тулаанд сургаж удалгүй И-16 онгоцууд ирснээр Халхын гол дээрхи фронтын байдал нааштайгаар эрс өөрчлөгдсөн байна. Мөн 9-р сарын 2,4,14,15-нд Японы тал агаараас довтлох гэж оролдсон ч Зөвлөлтийн нисэх хүчин агаарт ялалт байгуулжээ. Энэ үед Зөвлөлтийн И-16 загварын 5 онгоц дэлхийд анх удаа РС-82 маркийн реактивийн зэвсэг хэрэглэж Японы 13 онгоцыг сөнөөжээ. Халхын голын дайны үеэр японы нийт 660 нисэх онгоцыг агаарт болон газартустгасан ажээ. Энэ үед цэрэг-дайны түүхэнд анх удаа 2 талаас нэгэн зэрэг олон онгоц оролцсон тулалдаан болсоноороо онцлогтой юм. Британийн “Эйр Ентузиаст” сэтгүүл Е.Секигава-гийн бичсэн “Халхын гол дахь агаарын зарлаагүй дайн” цуврал өгүүллэгийг 1973 оны гурван дугаартаа дараалан нийтэлжээ. Секигава Зөвлөлт, Япон хоёр агаарын байлдаанд тус тусын хохиролыг хэрхэн өсгөж байсан болон агаарын байлдаанд японы хохиролыг баримтаар тооцон гаргажээ. Энэхүү тоо баримтыг хэдийгээр нягтлах шаардлагатай гэх боловч оросын судлаачид хүртэл эдүгээ ашиглах болжээ. Секигава Халхын голын агаарын байлдаанд Японы нисгэгчид “үндсэндээ ялсан” гэдэг дүгнэлт хийжээ. “Эйр Ентузиаст” сэтгүүл 1996-1997 оны дугаартаа А.Валгийн бичсэн “Талын дээрх Жигүүр: 1930-1945 онд Монголд явагдсан агаарын байлдаан” хэмээх мөн цуврал гурван өгүүллэг нийтлүүлжээ. Хенри Сакайда “Мандах нарны шилдэг нисэгчид” номныхоо “Халхин Гол” гэсэн хэсэгт Номонханы агаарын тулалдааны талаар бичжээ. Тэрээр зөвлөлтийн тал японы 650 онгоцыг устгасан гэдэг боловч баримтаар нотлогдсон хохирол нь 162, японы тал зөвлөлтийн 1162 онгоцыг агаарт, 98 онгоцыг газарт устгасан гэдэг боловч байлдааны хүлээн зөвшөөрсөн хохирол нь 207 онгоц тус тус байсан. Японы нисгэгч Хиромичи Шинохара агаарт 58 ялалт, зөвлөлтийн нисгэгч С.Грицевец 40 илүү ялалт тус тус байгуулж шилдэг нисгэгч (дайсны олон онгоцыг устгасан нисгэгчийг "ace" буюу "ас" гэдэг) болсон гэжээ. Японы нисгэгч Б.Ёошияама 20 ялалт, И.Сакай 15 ялалт, Ж.Ивахаши 20 ялалт, М.Масузава 12 ялалт, Ш.Сайто 25 ялалт, К.Шимада 27 ялалт тус тус Номонханд байгуулсан гэнэ. Чингэвэл эдгээр долоон нисгэгчдэд зөвлөлтийн нийт хохиролын 77 хувь ногдож байгаа юм. Энэ нь японы ас-уудын дээрх ялалтын тоо эргэлзээтэй, хэтрүүлсэн байх үндэслэлтэйг харуулна. Оросын судлаач М.Масловын бичиж Британид хэвлүүлсэн “Поликарпов И-15, И-16 болон И-153-ын ас-ууд” номны Халхын Гол бүлэгт Улаан Армийн цэргийн нисэх хүчин Халхын голд дайсны 589 онгоцыг устгасан гэж үзсэн бөгөөд харин өөрсдөө 207 онгоц (үүнээс 160 нь сөнөөгч онгоц) 211 хүнээ алдсан гэж бичжээ. Британийн “Оспрей Паблишинг” хэмээх цэргийн түүхийн сэдвээр дагнасан хэвлэлийн газраас 2012 онд дээрх Г.Сакайдагийн эмхтгэсэн “Номонхан 1939”хэмээх зурагт хялбаршуулсан түүхийн товхимолыг хэвлэн гаргасан бөгөөд эрэлт хэрэгцээтэй тул 2013 онд дахин хэвлэжээ. Г.Сакайда нь Халхын голын байлдааны газар орноор гэрэл зурагчны хамт аялсан юм. Секигавагийн судалгаанаас хойш Халхын голын агаарын байлдааны талаар дагнасан судалгаа, бүтээлүүд өрнөд, зүүн Европт цөөнгүй гарах болсон байна. Эдгээр бүтээлд Халхын голын байлдаанд Японы нисэх хүчин тоогоор цөөн байсан боловч нисгэгчдийн ур чадвар, нисэх онгоцны тактик техникийн өгөгдөхүүний давуу байдлын ачаар байлдааны туршид эсвэл бүхэлдээ биш юм гэхэд 1939 оны 8 дугаар сарын эхэн хүртэл агаарт тус тус ноёлж байсан, зөвлөлтийн нисэх онгоцны хохирол японыхоос их байжээ гэдэг дүгнэлтүүд хийжээ. Халхын голд явагдсан агаарын байлдаан нь оролцсон техник, хэрэглэсэн тактик болон бусад үзүүлэлтээрээ судлаачдын анхаарлыг татсан хэвээр байгаа сэдэв юм. АНУ, өрнөдийн судлаачдын бүтээлд Токиогийн олон улсын цэргийн шүүхийн хуралдааны материал, японы эх сурвалжууд, Г.Жуковын дурдатгал, Шишкин, Кууксийн ном, зөвлөлт, монголын зарим хэвлэлийг ашиглаж иржээ. Орос, монголын архивын материал болон монголын бүтээлийг ашиглаж чадахгүй байгаа нь өрнөдийн бүтээлийн үндсэн өрөөсгөл тал юм. АНУ-ын судлаачдын бүтээлд Квантуны Арми Халхын голын байлдааныг эхэлж Монголын нутагт дэвсгэрт довтолсон, Японы засгийн газар Квантуны Армийн энэхүү түрэмгийллийг зогсоох талаар нөлөөлж чадаагүй, зөнд нь орхисон нь буруу байсан, энэ нь цэргийн байгууллагад тавих иргэний хяналт бүрэн алдагдсантай холбоотой, Улаан Арми Японы цэрэгт Халхын голд мартагдахааргүй сургамж өгсөн, Халхын голын байлдаан нь Жуковыг “төрүүлсэн”, Японы тал Улаан Армийн чадавхийг дутуу үнэлэхийн зэрэгцээ Японы номлол, зэвсэглэл хоцрогдсон байв гэсэн гаргалгаа нийтлэг байдаг болно. Чингэхдээ АНУ, өрнөдийн судлаачид өмнө нь “Номонханы хэрэг явдал” гэсэн нэр томьёог хэрэглэж байсан бол эдүгээ “Халхын голын байлдаан”, “Халхын голын агаарын дайн” эсвэл “Халхын гол-Номонханы хэрэг явдал” хэмээн зэрэг хэрэглэх болжээ. ===Ахмад дайчдын дурсамжаас=== АТУА-ийн анхны ангиуд 1936 оны 6-р сараас БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр дээр байрлаж, 1938 он гэхэд Талын ХӨНДЛӨНхөндийн? гийн аэродром үндсэндээ төвхнөж, тэнд байрлаж байсан сөнөөгч онгоцны хороо, цөөхөн тооны бөмбөгдөгч онгоцнууд бэлтгэл сургуулилтандаа оржээ. ЗСБНХУ-ын Дотоод хэргийн Ардын комиссарын орлогч Фриновский /”Хуйвалдаан” нэртэй хэрэгт холбогдуулан баривчлах БНМАУ-ын нам, төр, цэргийн зүтгэлтэн 115+1 хүний нэрсийг 1937.08.25-нд ДЯЯ-нд гардуулж, 1937.09.10-нд их хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн/, Ажилчин-Тариачны Улаан Армийн /АТУА/ Улс төрийн газрын дарга Смирнов нарын 1937 оны 10-р сарын 31-ний өдөр “Монголын байлдааны ажиллагааны театрын байдлын тухай болон Монгол дахь түшиц газар бэлтгэх арга хэмжээний тухай” гэсэн маш нууц илтгэлд /Монгол-Оросын цэргийн хамтын ажиллагаа. Баримтын эмхтгэл, II боть, 114-р тал, УБ, 2011/ “... одоогийн байдлаар Дорнод Монгол даяар ажиллагаатай зөвхөн 5 аэродром байна: Улаанбаатарт, Өндөрхаанд, Баян-Овоо суманд болон Баянтүмэнд /2/” гэж дурьдаад, “...Баянтүмэн аэродром ... хилд хэт ойрхон /60-70 км/ байрладаг тул япончуудын агаарын гэнэтийн довтолгоонд өртөж, устгагдаж болох...” гэж илтгэсэн, 1 метр хүртэл зузаан ханатай том, жижиг 30 орчим/гаруй капитал чулуун байшин барилгатай, байнгын байрлалтай, ялангуяа зүүн талаасаа дайсны болзошгүй довтолгооноос маш сайн хамгаалагдсан, газар доорх төмөр бетон, чулуун байгууламжид зенитын 1-2 дивизионы /24-48 зенитын их буутай/ бие бүрэлдэхүүн байрлаж, сөнөөгч онгоцны хороо аэродромыг халхавчилж, иймэрхүү хэмжээний объектын орчныг бие даасан батальон /300-500 хүн/ хүртэл цэрэг хамгаалдаг жишигээс үзэхэд Баян-Овоо сумын нутгийн Талын хөндлөн гэдэг газар байрлаж байсан аэродромыг тэр үеийн хамгийн том аэродром, стратегийн чухал объект гэж үзэх үндэстэй. Халхголын дайн эхлэхэд АТУА-ийн Нисэх хүчний 100-р бөмбөгдөгч онгоцны бригадын 150-р бөмбөгдөгч онгоцны хороо /СБ бөмбөгдөгч онгоц 59 ширхэг/, 1930-аад оны дэлхийн хамгийн том бөмбөгдөгч онгоц ТБ-3 /24 ширхэг/ тус аэродром дээр байрлаж байв. ТБ-3 онгоцнууд эхэндээ Чита-Тамсагбулаг чиглэлээр хүн хүч, зэвсэг, галт хэрэгсэл, эм тариа, бусад чухал ачаа, буцахдаа нэг онгоц 15-20 хүнд, хөнгөн шархдагсад тээвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж байв. ТБ-3 стратегийн бөмбөгдөгч онгоц: экипаж – 6-8 хүн, урт – 24 м, далавчны өргөн – 39,5 м, далавчны талбай – 230 м2, хоосон жин – 11000 кг, нислэгийн жин – 17200-19500 кг, түлшний савын багтаамж – 7960 литр, сэнсний диамерт – 3,5 м, тээвэрлэх бөмбөгийн жин – 2000-5000 кг, 1932-1938 онд 818 ширхэг үйлдвэрлэсэн Дайны явцад ТБ-3 онгоцнууд 500 гаруй нислэг үйлдэж, бүх тохиолдолд хүмүүс, ачаа тээшийг зохих газар нь хүргэжээ. Ерөнхий давшилт эхлэхийн өмнө ТБ-3 онгоцнууд шөнийн бөмбөгдөлтөнд нисдэг болжээ. Анхны нислэг 8-р сарын 19-20-ны шөнө болж, байндаа отряд отрядаар ойртож, зүг чигийг тэргүүн шугамаас 8 км-т байрлуулсан гар чийдэнгээр эвлүүлсэн 50 метр том сум, газрын багцааг тэргүүн шугамаас 3-7 км-т байрлуулсан гар чийдэнгүүдэр эвлүүлсэн шугамаар авдаг байжээ. Бөмбөгдөлт дайсанд сэтгэл санааны дарамт үзүүлэх, унтаж амруулахгүй зутраах, манай цэргийн байршил сэлгэлт, хөдөлгөөнийг халхлах зорилготой, нэг удаад 6-20 онгоц хөөрч, 25 тонн бөмбөг хаядаг байв. Японы зенитын артиллери гал нээсэн ч, ганцхан онгоцны хөдөлгүүр эвдсэнийг эс тооцвол нисэгчид хохирол амсаагүй бөгөөд нийтдээ байлдааны 160 нислэг хийжээ. Энэ тухай Армийн 1-р бүлгийн Нисэх хүчний тайланд “... дайсанд шөнийн сөнөөгч онгоц болон прожектор байгаагүй тул шөнөөр хүнд бөмбөгдөгч онгоц хэрэглэсэн туршлага амжилттай болж, дайсанд сэтгэл санааны, материалын хохирол учруулсан” гэжээ. Харин 150-р бөмбөгдөгч онгоцны хорооны үйл ажиллагааны тухай Халхголын дайнд тус хороонд штурманаар дайтаж явсан Николай Ганин 2005 онд ийнхүү дурсжээ: ... Би дээд сургуулиа төгсөөд дунд сургуульд түүхийн хичээл заана гэсэн бодолтой байсан ч амьдрал маань нэгэн мөчид эрс эргэв: би цэрэгт татагдаж, Байгалийн Чанадад СБ хурдан бөмбөгдөгч онгоцны сургалтын хороонд дадлагажигч штурманаар томилогдов. Анхандаа бид байлдааны нөхцөлд суралцах болно гэж төсөөлөөгүй юм да... Халхголын дайн 1939 оны 5-р сард эхэлж, 6-р сарын эхээр хэсэг нисгэгч, штурман, техник нарыг цэргийн тээврийн онгоцонд сууцгаааж, Монгол руу илгээв. Хил давсны даруйд бид шахцалдан онгоцны цонхоор харахад доор хэмжээ хязгааргүй тал нутаг, намхандуу довцог, толгой, хаа нэгтээ нүүдэлчдийн гэр, мал сүрэг харагдаж байв. Бид Баян-Овоо гэдэг жижиг тосгоны /санахад, тэнд хэдхэн жижиг шавар байшин, 10-20 гэр байсан/ ойролцоо аэродромд газардаж, майханд байрлах болов. Энд бага зэргийн байлдааны туршлага хуримтлуулсан хурдан бөмбөгдөгч онгоцны 150-р хороо байрлаж, хорооны даргаар гайгүй сайн нисгэгч, хошууч Бурмистров, комиссараар Ююкин нар ажилладаг байв. Хамгийн түрүүнд “шинэков” биднийг бодит байдалтай танилцуулахад л бид жижиг сөргөлдөөн, хилийн мөргөлдөөн ч биш, жинхэнэ дайнд оролцох болсноо ухаарч билээ. Ингэхдээ командлал байдал маш түгшүүртэй байгааг нуулгүй хэлж, анхандаа япончууд агаарт ноёрхлоо тогтоож, манай ар талд ганц автомашин байтугай ганц хүний араас элдэж хөөж, бууддаг байсныг хэлсэн. Хорооны бүрэлдэхүүн ирж байрласныхаа даруй шууд байлдааны ажиллагаанд оролцоогүй бөгөөд нэг сарын хугацаанд нислэг-тактикийн сургууль, бүлгээр бөмбөгдөх, газар оронд дасан зохицох дадлагад гол анхаарлаа хандуулж байв, яагаад гэвэл тал газар ямар нэгэн хот, тосгон, холбоо, зам харилцаа байхгүй, мөн нүд сохломоор маш хурц нар, бодит байдлыг гажуулсан гэрлийн хугарал зэргээс болж тул зүг чигээ олоход тун түвэгтэй байсан. Ар талд байсан манай аэродром орчим 6-р сард японы онгоц үзэгдээгүй боловч шөнөдөө тэр хавьдаа маш том, хатгуулсны дараа маш их загатнадаг шумуул гэдэг яггүй “дайсан” биднийг хайр найргүй довтолж билээ. Хатгуулсан газар том хавдана, маш их загатнаж, шөнөдөө унтаж амарч чаддагүй байв. Гэхдээ хамгийн хэцүү нь ундны усны гачигдал, 1939 оны 6-р сар маш их халуун бөгчим, агаарын хэм сүүдэрт +40-д хүрч, хэдэн арван километрээс зөөвөрлөх ус дутагдсаар л, тэгсэн нэгэн байлдагч хэлэхнээ, Суворовын дайчид бөгчим халуунд зэс товчоо тасдан авч, амандаа үнхдэг байсан, ингэснээр маш их шүлс ялгарч, цангаа тэсвэрлэхэд дөхөмтэй, харин бидэнд зэс товч байхгүй тул зэс зоос амандаа үнхдэг байв. 6-р сарын сүүл гэхэд бид газар орон болон бие биедээ дасан зохицож, экипажууд үндсэндээ бүрэлдсэн. Манай экипаж 3 хүнтэй – нисгэгч, буудагч болон миний бие штурманаас бүрдсэн, штурманы суудал шилэн урд бүхээгт байрладаг, удирдлага хосолсон учраас шаардлагатай үед би даргад онгоц жолоодоход туслаж болох ч, миний үндсэн үүрэг нислэгийн зүгээ чиглүүлэх, бөмбөгдөхөд оршдог байв. Удирдлагын төхөөрөмж, хянах хэрэгсэл, хамгаалах бөгжтэй бөмбөг хаягчийн товчлуураас гадна бүхээгт 2 хошуутай пулемет суурилуулсан бөгөөд түүгээр агаарын болон газрын бай буудах боломжтой. СБ онгоц 600 кг хүртэл бөмбөг тээвэрлэх, 420 км/цаг хүртэл хурдтай, өндөршил 10000 метр, хэдийгээр цоо шинэ японы сөнөөгч онгоцнууд бидний гүйцэх боломжтой ч, тэр үедээ хурдтай, сайн онгоц тул бөмбөгдөлтөнд бид сөнөөгч онгоцны халхавчтай, харин тагнуулд ганц нэгээр нисдэг байв. Ингэхэд бид өөрийгөө хамгаалах өндөр хүрдтай бууддаг ШКАС 7,62 мм-ийн 4 пулеметтой боловч СБ-ийн ганцхан дутагдал бол радиостанцгүй, иймээс бүлгээр нисэхдээ бид далавчаараа дохих, эсвэл урьдаас тохирсон хөдөлгөөнөөр гараар даллах маягаар хэлээ ололцдогсон. 7-р сарын 3-ны үүрээр түгшүүрийн дохиогоор хороо анхны байлдааны даалгавар гүйцэтгэхээр хөөрсөн. Миний хувьд ч байлдааны анхны даалгавар, тэгээд ч Баянцагааны орчим юу болж байгааг харж, эхэндээ сандарч л байлаа. Дээрээс харахад байлдааны талбар буцалж байгаа тогоо ч юмуу галт уул дэлбэрч байгаа ч юм шиг, уулын тэгш өндөрлөгөөс дэлбэрсэн сум, дарийн утаа, дүрэлзсэн галаас бүрдсэн томоос том хар үүл мандан босож, “шинэков” бидэнд естой там гэж үүнийг л хэлдэг байх гэж өөрийн эрхгүй бодогдсон. Агаарт мөн ширүүн тулалдаан өрнөж, Баянцагааны дээр хэдэн зуун онгоц эргэлдэж, агаарт мөргөлдөхгүйгээр эргэх боломжгүй шахуу, хашаа ч харсан пулеметын сумны трасс, манай болон японы сөнөсөн онгоцны утаат мөр энд тэндгүй харагдсаар. Хошууч Бурмистров хорооны ихэнх онгоцыг шууд японы гүүр лүү чиглүүлж, японы сөнөөгч онгоцнууд, зенитын галаас хамгаалан байж гүүрийг устгаснаар японы командлал түшиц газар луу нэмэлт хүч илгээх болон тэндээс удахгүй ялагдах цэргээ буцаан татаж авах боломжгүй болж, ялагдсан билээ. Харин манай эскадрильд Баянцагааны оройд бүгсэн япончуудын байрлалыг бөмбөгдөх үүрэгтэй дайралт хийхэд японы сөнөөгч онгоцнууд нарны зүгээс биднийг дээрээс дайрав. Эхний дайралт яасныг ухаарагүй яав, юу болов гээд дээш харсан чинь ялаа шиг олон япон онгоц нөөцөнд байж байгаад биднийг дайрсан юмсанж. Бид ч тэднийг ойртуулахгүй гэж байдаг бүх зэвсгээрээ халхавч гал нээж, тэгтэл манай халхавч сөнөөгч онгоцнууд ирж, тэднийг хөөн зайлуулснаар бид үндсэн үүрэг болсон бөмбөгдөлтөө хийв. Анхны дайралт надад хэзээ ч мартагдашгүй сэтгэлдэл үлдээж билээ – урд бүхээгт “тахианы хөндлөвч” дээр сууж байхад хичнээн зуун буугаар ганц над руу галлаад байгаа, бас тэгээд дадшаагүй учраас агаарт бүх сум над руу чиглэж байгаа юм шиг санагдаж билээ. Бөмбөгдөгч бүр мэддэг: байнд ойртоход дайсны сөнөөгч онгоц саад болдог бол бай дээр дайсны зенитын гал хамгийн их аюултай – аадарын үүлэн дунд нисч байгаа шиг агаарт энд тэнд дэлбэрээд, дайсны хүчийг хөнөөхийн тулд байлдааны чигээс ямар нэгэн маневр хийж хазайх боломжгүй бөгөөд өөрөө ийм юм туулж үзээгүй хүнд биднийг ойлгоход бэрх юм да. Хойшид ийм зүйлд дадаж, тоохоо больдог юм билээ. Анхны даалгавар биелүүлээд аэродром дээр буусны дараа маш их ядарсан, цангаснаа мэдэрч, жаахан амарч байгаад 3 цагийн дараа дахин Баянцагааны зүг хөөрч, тэр оройдоо японы нөөц хүч бөмбөгдөхөөр бас дахин хөөрсөн. Тэр өдөр манай хэдэн онгоц унаж, харин бид ядарсандаа болоод майхандаа оронгуут монголын шумуулын дайралтыг эс ажран нам унтаж билээ. Өглөөгүүр түгшүүрийн дохиогоор хөөрч, Баянцагааны тулалдаан дуустал 3 хоног даалгавар биелүүлэв. Одоо цагт зарим нэгэн их мэдэгч “түүхчид” Жуковыг “маш их хохиролын буруутан” гэж цоллодог, гэвч япончууд Баянцагааны өндөрлөгийг эзэлж, Халхголын баруун эрэг дээрх манай цэрэг буслэлтэнд орж, бутцохигдох аюул тулгарахад Жуков хамгийн эгзэгтэй мөчид бүх бөмбөгдөгч онгоцоор дасныг бөмбөгдөх тушаал өгөж, 11-р танкийн бригадыг явган цэргийн дэмжлэггүй шууд давшилтанд оруулснаар танкчдын тал нь амь үрэгдсэн ч тэд өөрийн алтан амиар дайны ялалтын эхийг тавьж өгсөн билээ. Манай хороо ч гэсэн тэр байлдаанд хүнд хохирол хүлээсэн. Даалгавар биелүүлэхээр хөөрсөн комиссар Ююкины онгоц зенитын галд өртөхөд комиссар экипажийг шүхрээр буухыг тушааж, шатаж байгаа бөмбөгдөгч онгоцоо японы амьд хүч, баргын морин цэргийн бөөгнөрөлийн зүгт залуурдан, түүхэнд анхны “галт дайралт” хийсэн. Бид дайснаас түүнийг өшөөг авах болно гэж андгайлж билээ. 8-р сарын дунд хүртэл газрын томоохон байлдаан болоогүй боловч агаарын ширүүн тулалдаануудын явцад японы нисэх хүчин агаарт ноёрхолоо бүрэн алдаж, хожим Г.Жуков, “...Эх Орны дайны жилүүдэд ч тийм олон тооны онгоц оролцсон тулаан үзээгүй” гэж дурссан байдаг. 8-р сарын 20-нд манай ерөнхий давшилт эхэлж, давшилтын өмнө 150 бөмбөгдөгч онгоц, 100 гаруй сөнөөгч онгоцоор халхавчлуулан хүчтэй цохилт хийж, бид өдөрт 2-3 удаа бөмбөгдөлтөнд нисдэг байв. Харин хамгийн хэцүү даалгаварт “өвгөчүүл” нисэж, “шинэковуудыг” үлдээж, 8-р сарын 25-нд хорооны дарга Михаил Федорович Бурмистров Халуун Аршаан өртөөнд бөөгнөрсөн дайсны цуваа устгах даалгавараас эргэж ирээгүй юм. (... япончуудтай тулалдахдаа тэрээр эр зоригийн үлгэр жишээ үзүүлж, түүний удирдлаган доор хороо даалгаварыг маш сайн биелүүлж байсан бөгөөд операцын явцад аймшиггүй агаарын туулаанч гэдгээ харуулсан. Хороог 22 удаа тулалдаанд удирдаж оролцсон. Агаарын тулаанд баатарлагаар амь үрэгдсэн. Халхголын орчим байлдаанд гавъяа байгуулсны төлөө Байлдааны улаан тугийн одонгоор шагнагдсан... гэж ЗХУ-ын баатар цолоор нэхэн шагнах тодорхойлолтонд дурьдаж, 1939 оны 11-р сарын 17-нд ЗХУ-ын баатар цолыг нэхэн олгожээ-РБ). Халхголын дайнд манай хорооны бие бүрэлдэхүүний гуравны нэг амь үрэгдсэн. Сүүлийн үед 70х30 км энэ өчүүхэн цөлөрхөг газрын төлөө ингэж их хохирол үзэх ямар хэрэг байсан юм гэдэг асуулт олонтаа сонссон. Би хариулахдаа, япончууд Хасан нуурын дэргэд, хамгийн гол нь Халхголд бутцохигдсон учраас 1941 оны намрын хамгийн хэцүү цагт ЗХУ руу довтлож зүрхлээгүй юм да. Харин Халхголын дайны дараа биднийг оны эцэс хүртэл тэндээс хөдөлгөөгүй юм. Естой уйдаж үхмээр, чөлөөт цагаар хийх юм огт үгүй, бидэнд “Волга-Волга”, “I Петр” гэдэг хоёрхон кино үлдээсэн тул бараг 100 удаа үзсэн байх, киноны үг бүрийг цээжилж, сүүлдээ дуугүй, бадгуудыг сольж, сүүлээс эх хүртэл янз янзаар гаргаж, одоо болтол мартдаггүй юм”. СБ-3 фронтын бөмбөгдөгч онгоц: экипаж 3 хүн, урт 12,27 м, далавчны өргөн 20,33 м, өндөр 4,73 м, хоосон жин 4060 кг, нислэгийн жин 5732 кг, хурд 360-424 км.цаг, алслалт 1000 км, өндөржилт 9560 м, 1934-1941 онд 6656 ширхэг үйлдвэрлэсэн Халхголын дайнд тус хороонд алба хааж байсан [[ахмад Н.Ф.Гастелло]] Эх Орны дайнд комиссар Ююкины баатарлаг үйлсийг давтаж, 1941 оны 6-р сарын 26-ны өдөр байлдааны даалгавар биелүүлэхдээ дайсны зенитын суманд өртөж, шатаж байгаа онгоцоо танк, бензин тээвэрлэгч бүхий фашистын цэргийн бөөгнөрөл рүү чиглүүлж, устгасан тул мөн өдрийн ЗСБНХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар түүнд ЗХУ-ын баатар цолыг нэхэн олгожээ. === Чойбалсан хот өртсөн нь === {{Гол|Японы нисэх хүчин Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдсөн нь}} [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан хотыг]] бөмбөгдөж цөөн тооны барилга байшинг устгасан байсан ба одоо тухайн бөмбөгдсөн газарт нь дэлбэрч буй бөмбөгний хэлбэртэй хөшөө байдаг юм.Чойбалсан хотыг Монголын баатар хот гэж ярилцдаг. Учир нь энэ хот бөмбөгдөлтөд өртөсөн Монголын цорын ганц хот юм. Одоогийн Чойбалсан хот Манжийн захиргааны үеэс Халхын Сэцэн хан аймгийн Ачит бэйс Сансрайдоржийн хошууны төв Санбэйсийн хүрээ нэртэй байснаа Богд хаант Монгол улсын үеэс 1922 оныг хүртэл Ачит бэйс Тогтохын хошууны төв болж дорнод Монголын шашин, худалдаа, аж ахуйн томоохон төвүүдийн нэг байжээ. [[Ардын хувьсгал|Монголын Ардын хувьсгалын]] дараа 1922 оноос Хан Хэнтий уулын аймгийн Баянтүмэн хан уулын хошууны төв Баянтүмэн хот, 1931 оноос Дорнод аймгийн төв Баянтүмэн хот, 1941 оноос Чойбалсан хот гэж нэрлэсэн байна. 1930, 1940-өөд онд тэр үеийн нэрээр Баянтүмэн хот бараг цэргийн хот байж манай эх орны үндэсний тусгаар тогтнол,нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахад чухал түшиц газар болж байсан билээ. Баянтүмэн хотод Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн хоёрдугаар морьт корпусын командлал, 5-р морин дивиз, түүний ангиуд, ЗХУ-ын Улаан цэргийн 17-р армийн штаб, түүний харьяа зарим ангиуд,нисэх онгоцны төв буудал, цэргийн төв эмнэлэг, зэвсэг, техникийн агуулахууд зэрэг цэргийн чухал объект байрлаж байсны дээр 19З9 оноос Соловъёвск-Баянтүмэний өргөн төмөр зам, Баянтүмэн-Тамсагийн нарийн төмөр замын төв зангилаа зэрэг онцгой объект байсан учир япончуудын сонирхлыг ихэд татдаг газар байжээ. Иймээс 1930-аад оны эхний жилүүдээс эхлэн япончууд энэ чиглэлд тагнуул туршуулаа олон тоогоор идэвхтэй явуулж байжээ. 1939 оны Халхын голын байлдааны үед Монгол-Зөвлөлтийн фронт руу очиж байгаа цэргийн хүч,байлдааны зэвсэг техник Баянтүмэн хотоор дамжин өнгөрч байсан билээ. Энэ бүхэн болон бусад хүчин зүйлээс шалтаг болгон Квантуны армийн удирдлага,дээд байгууллагуудаас зөвшөөрөл авалгүй Баянтүмэн, Тамсагбулаг орчим байгаа Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн нисэх буудлуудыг бөмбөгдөж тэнд байгаа байлдааны онгоцуудыг устгахаар шийдвэрлэжээ. Энэ тухай 19З9 оны зургадугаар сарын 26-нд болсон зөвлөлгөөнд Квантуны цэргийн дэд штабын дарга, хошууч генерал Яно Отосабаро оролцож,нисэхийн 2-р армийн командлагчид 6-р сарын 27-ны өглөө гадаад Монголын нутагт байгаа нисэх буудлуудыг бөмбөгдөх тушаал өгчээ. Гэтэл энэ тухай Дорнод аймгийн удирдлага мэдэж, Баянтүмэн хотыг агаараас өнгөлөн далдлах арг хэмжээ авчээ. 6-р сарын 25-ны өглөө Хэрлэнгийн отрядын дарга Г.Лувсанванчиг, комиссар Г.Сандав нар ангиа түгшүүрийн дохиогоор босгож 70 шахам км-т байгаа Баянтүмэнд морин жагсаалаар ирж, МАХЦ-ийн хангалт үйлчилгээний батальон, Зөвлөлтийн армийн зарим салбарын хамт 6-р сарын 25,26-нд Баянтүмэн хотын бүх байшинг гарын дорхи шарилж, лууль, өвс ногоо зэргээр өнгөлөн далдалж, хотын айлуудын ихэнх нь Хэрлэн голын захаар зусланд гарсан байсан ч хотын төвд буюу ойролцоо байгаа айлуудыг хотоос 25 км-ээс цааш нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Японы нисэх хүчний 2-р армийн командлагч авсан үүргийнхээ дагуу дор дурдсан зохион байгуулалт хийжээ. Үүнд 7-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Такаракура Тира хүнд бөмбөгдөгч онгоц 30, 9-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Шитано хүнд бөмбөгдөгч онгоц 27, хөнгөн бөмбөгдөгч онгоц 10, 12-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Хигаши байлдааны онгоц 80-ыг бүгд 147 онгоцоор Зөвлөлт-Монголын нисэх буудлуудыг бөмбөгдөхөөр шийдвэрлэжээ. “1939 оны зургадугаар сарын 27-ны өглөө үүр гэгээрэхээс өмнөхөн Хайлар хотын нисэх буудлаас Японы нисэх хүчний 1ОО гаруй онгоц агаарт хөөрч баруун зүг чиг авч явсаар О6 цаг 2О минутад Тамсагбулагийн хээрийн нислэгийн талбайнуудыг бөмбөгдөж эхлэхэд Зөвлөлт-Монголын байлдааны онгоцууд агаарт гарч агаарын байлдаан эхлэв” хэмээн Хөлөнбуйрын харьяат Ц.Авид “Номон ханы дайн” гэдэг номынхоо 85-86-р талд бичжээ. Хошууч генерал Такаракурагийн удирдсан 30 хүнд бөмбөгдөгч онгоц, 10 гаруй хөнгөн бөмбөгдөгч онгоцоор хамгаалуулан бүгд 42 онгоц Тамсагийн нислэгийн талбайнууд дээгүүр өнгөрөн баруун зүг нислэгээ үргэлжлүүлэн Баянтүмэн хотыг ололгүй Хэрлэн голыг даган нисч хуучин Хэрлэн Бар хотын хоёр цамхаг хүрээд эргэх замдаа Баянтүмэн хотыг олж бөмбөгджээ. Хотын байшингуудыг сайн өнгөлөн далдалсан учир гол чухал газруудыг олж хохирол учруулж чадаагүй байна.Зөвлөлтийн армийн ангиудын болон МАХЦ-ийн 5-р дивизийн сургуулийн талбай,түлшний хураасан мод, Хорихын байр зэргийг бөмбөгдөж, пулемётоор шүршжээ. Энэ үед Баянтүмэнд байсан нисэхийн ангиуд фронт руу явсан тул хотын хамгаалалтад үлдсэн Зөвлөлтийн гурван дайрагч онгоц агаарт гарч тулалдан Японы гурван онгоцыг устгасан гэдэг. Тэдгээрээс нэг нь Цантын хүрд, хоёрдох нь Хэрлэн голын урд, гурав дахь нь Гурванзагал сумын нутаг Яхи нуурын өмнө Гүнсаваагийн балгасны орчимд унажээ. Амь үрэгдсэн нисгэгчид нь онгоцондоо хүлээтэй үлдэж яс, бугуйн цаг гэх мэт хатуу зүйлийн үлдэгдэл нь 1987 оны үед онгоцныхоо сэгэн дээр байсныг хошууч Ш.Адъяасүрэн олж ирж байсан билээ. Япончууд Баянтүмэн хотыг бөмбөгдөхөд тэнд цэргийн албан хааж байсан улсын аюулаас хамгаалах байгууллагын ахмад ажилтан, дэд хурандаа Шархүүгийн Бадрах хожим дурсан бичихдээ: “Би Баянтүмэн хотоос зүүн тийш 5,6 км-т Бунхан толгойн баруун талд Монголын нисэх хороонд цэргийн алба хааж байсан юм.Тэр өдөр хорооны комиссар Шагдарсүрэн лагерийн сүүдрэвчинд хичээл зааж байтал өдрийн 12 цагийн үед хахир муухай дуутай нэг онгоц зүүн хойноос баруун урагш явж далд ороод удаагүй байтал баруун өмнөөс 5О-иад онгоц гарч ирж Баянтүмэнийг бөмбөгдөж, пулемётоор буудсан.Манай нислэгийн талбайгаас И-15,И-16 онгоцууд хөөрч агаарт хүч тэнцвэргүй байлдаан болж дайсны хэд,хэдэн онгоц унасаны дараа онгоцууд зүүн зүг нисч далд орсон юм. Бөмбөгдөлтийн дараа нисэх хорооны тусгай ангийн дарга, сүүлд ДЯЯ-ны сайд,хошууч генерал болсон Бат-Очирын Шагдаржав намайг корпусын тусгай хэлтэст мэдээ хүргүүлэхээр явуулахад хотын дотор бөмбөгдөлтөд нэрвэгдсэн хашаа байшингуудаас утаа манарч,хотын дотор тоос босч байсан”гэжээ. /Эх нь Улсын хилийн музейн фондод бий./ Бөмбөгдөлтөд 4 хүн амь эрсэдсэнээс гадна учирсан хохирлын талаар 1939 оны долдугаар сарын 1-ний өдөр бичсэн актанд үзвэл “Эмнэлгийн болон сууцны 4 барилгын цонх хагарч, ханын шавар нурсанаас 1500 төгрөг, суудлын форд машин гараажийн хамт сүйрсэнээс 6000 төгрөг, банзан хашаа эвдэрч, тэрэгний морь 2 алагдсан, бас бус эд аж ахуйн зүйлүүд хэрэгцээгүй болсоноос 1300 төгрөг, бүгд 8800 төгрөгийн хохирол учирсан” гэжээ. /Эх нь Дорнод аймгийн улсын архив Ф-1,Д-1,Х-46/ Үүнтэй холбогдуулан Дорнод аймгийн даргаас 1939 оны 6 дугаар сарын 27-нд тушаал гаргаж дор дурдсан журам тогтоожээ. Үүнд: 1.”АГААР” дохио өгмөгц хэн боловч нуувчинд орж биеэ хамгаалах, ийм үед эмнэлгийн эмч сувилагч,гал сөнөөгчид, агаараас хамгаалах ангийн хүмүүсээс бусад хүн гадуур явахыг хориглоно. 2.Албан газар,ардын байр, конторуудын дэргэд ба олон хүнтэй зах газруудад бие хамгаалах нуувчуудыг энэ шөнийн дотор ухуулахыг цагдан сэргийлэх,хотын захиргааны дарга нарт даалгажээ. З.Албан газруудыг 24 цагийн жижүүртэй байлгах,эрүүлийг хамгаалах ба эмийн сангууд энэ үед эмнэлгийн тусламж үзүүлэх, мөн цэргийн эмнэлгүүд ардуудад нэгэн адил эмнэлгийн тусламж үзүүлнэ. 4.Шөнийн цагт албан байгууллагууд ба ардууд цонхыг хар хөшигтөй байлгах, машинуудыг гэрэлгүй явуулах, цахилгаан станцыг унтраах. 5.Утасны хороо агаарын дайсны мэдээ авмагц МАХН-ын хороо, аймгийн яам, дотоод яамны хэлтэс, сэргийлэхэд “Агаар” мэдээ өгөх, түргэн тусламжийн машиныг бэлэн байлгах, бусад газрын машинуудыг дайчлах, ”Агаар” мэдээ авмагц хонх цохиж байхыг цагдан сэргийлэх ба Хотын захиргаанд тус тус даалгаж журамласан байна. /Эх нь Дорнод аймгийн намын хорооны намын архив. ф-1.д-1.т-132-133/ Квантуны цэргийн командлал Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдсөн явдлаа туйлын амжилттай нүүр бардам боллоо гэж баярлацгааж байлаа. Гэтэл Японы цэргийн төв штаб тэдэнтэй хамт баярласангүй. Анхнаас нь эсэргүүцэж Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдөх байлдааны ажиллагааг зогсоох үүрэгтэйгээр Токиогоос дэд хурандаа Аримацуг томилон явуулсан боловч Квантуны цэргийнхэн замд нь саатуулж байж гадаад Монголын нутгийн гүнд бөмбөгдсөн байна. Энэ нь буруудаж Квантуны цэргийн удирдлага Төв штабаасаа зэмлэл хүлээсэн ажээ. Үүнээс шалтгаалан Халхын голын байлдааны саруудад Японы тал дахин Баянтүмэн хотод агаараас халдан довтлоогүй билээ. == Халхын голын дайнд тодорсон баатрууд == Морьт хорооны захирагч дэслэгч [[Лодонгийн Дандар]] нь олон удаагийн тулалдааныг удирдаж цэргүүдээ баатарлагаар удирдаж гавьяа байгуулсан. Мөн [[Цэндийн Олзвой]], [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], [[Мазимын Экей]], [[Дуламдоржийн Самдан]] болон олон эрэлхэг захирагч, цэргүүд баатарлаг гавьяа байгуулж, баатар болжээ.Халх голын дайнаас Монгол улсын олон дайчид БНМАУ ын баатар ,ЗХУ ын баатар цол хүртсэн. == Японы цэргийн гэмт хэрэг== ''Мөн үзэх өгүүллэг: [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]]'' [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] хурандаа Цүжи Масанобү (辻 政信中佐) гэгч Монголын газар нутагт халдан довтлох халх голын дайны төлөвлөгөөг боловсруулж, квантуны армийн жанжин штаб баталсан байдаг. Уг төлөвлөгөөг 1945 онд Япон улс АНУ-д бууж өгөх үед Цүжи ялаас мултарч гарахад ашиглаж, амьд үлдсэн байдаг. Цүжи хурандаагийн үр сад нь түүний архивыг одоо хэр нь өвлөн хамгаалдаг бөгөөд Ишикава мужийн Каназава хотод хуучин гэрт нь олон материал хадгалж байдаг. Ямар зорилгоор халх голын дайныг хийх болсон бэ гэдэг асуултын хариулт тэнд байгаа болов уу. Монгол улсад халдан довтолсон 1939 оны халх голын дайны төлөвлөгөөг судлахад олон нууц материалыг илрүүлэх ажлын нэг нь яах аргагүй Японы квантуны армийн тагнуулын газрын хурандаа Цүжи Масанобү гэж хүнтэй холбогдож байдаг. Квантуны Армийн бүрэлдэхүүнд байсан [[731-р анги]] [[бактериологийн зэвсэг]] үйлдвэрлэн туршиж байсан. 731-р ангийн үүрэг нь тэргүүн шугамд байлдаж шархдагсдад эмнэлгийн анхан шатны тусламж үзүүлэх үүргийг хүлээн армийн эрүүлийг хамгаалах байсан гэх боловч тэр үед дайн байлдаанд хэрэглэхийг хориглодог байсан бактериологийн зэвсэг хийж байсан, Халх голын дайны дараа ангийн дарга [[Ишии Широо]] нь "Алтан Шонхор одон" хэмээх том шагнал хүртсэн, өөрөө тэргүүн эгнээнд тулалдсан зэргээс нь харахад бактериологийн зэвсэг хэрэглэчихсэн гэж үзэх бүрэн үндэстэй. Бас монгол цэргүүдийн дунд өвчнөөр үхэх тохиолдол элбэг байсан. Арван мянган оготно дээр туршилт хийгээд зогссонгүй амьд хүн дээр туршилт хийж байлаа. Тэрхүү [[вирус]]ыг хөгжүүлэх үүднээс эрүүл хүн дээр хийн, амь тасраагүй байхад нь задлан шинжилгээ хийдэг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусч Японы эзэнт гүрэн бууж өгөхтэй хамт уг ангийн байрлаж байсан байрыг шатаан, ажилтан ажиллагсад 3000 гаруй хүнийг дуугүй болгосон байна. Энэхүү ангийн талаарх мэдээллийг дайны дараа АНУ эрчимтэйгээр эрэлхийлэх болсон бөгөөд тухайн үеийн шилдэг технилоги байсан нь гарцаагүй. Ямар нэг аргаар АНУ уг материалыг гартаа оруулан [[дархлалын олдмол хомсдол]]ын вирусыг хийхдээ хэрэглэсэн гэж үзэх хүмүүс ч бий. Японы тал бактерлогийн зэвсэг болох шавар бөмбөлөгтэй нисдэг шавьжийг онгоцноос олон тоогоор унагаж цусан суулга зэрэг аюултай тахал өвчнийг олноор тарааж байлаа.АНУ-гаар ар талаа хийсэн гэж үзэгдэх уг ангийн үйлдсэн хэргийн талаар дайны шүүх дээр дурдагдсангүй. Цэргүүдээ 100% алдсан гэж зэмлэл ч хүртсэнгүй. Саявтар энэ хэргийг судалж байсан АНУ-ын баг "Харгислал үйлдэж байсан гэх үндэслэл алга" гэж мэдэгджээ. Япончуудын зарим нь "Манай улсын эрүүлийг хамгаалах салбар нь дэлхий дээр тэргүүлэх эгнээнд яваа нь тэдний гавьяа" гэж үздэг.Японы бактериологийн дайралтаар Монгол улсын нутагт хэд хэдэн төрлийн бактерийн бөмбөг хаясан бөгөөд үүнд тахал, булчин задрах тахал, өөр бусад төрлийн бактерийн зэвсэгийг хэрэглэжээ. Монгол улсын зүүн бүс нутагт өнөөг хүртэл идэвхтэй тахал ба булчин задрах тахлын өвчлөл гарч байгаа нь Японы дайны үлдээсэн хор нөлөө гэж үзэх үндэслэл байдаг.{{citation needed}} Хэдий дээд зэргийн зардал багатай ч хүн төрөлхтнийг үй түмээр нь хөнөөж чадах аймшигт зэвсэг болох бактерлогийн зэвсгийг Япончууд сонгон авчээ. Энэ отряд жирийн биш харин эрдэмтэд, эрдэм мэдлэгтэй хүмүүсээс бүрдэж байлаа. [[731-р анги]] нь маш нууц байдлаар үйл ажилгаагаа явуулж байснаас гадна Японд биш Манжуурт анх байгуулагдсан байв. Учир нь ямарваа нэгэн халдвар тарлаа гэхэд зөвхөн Хятадын иргэд л хохироохоор байв. Уг отряд туршилтандаа амьд олзны хүмүүсийг ашигладаг байсан юм. Олзны хүмүүс нь хятад, монгол, орос, солонгосууд байв. Манжуурт [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] үеээр зугтааж гарсан орос үндэстнүүд олон байлаа. Бактериологийн зэвсгээс гадна химийн болон хүний амьдрах чадварыг туршсан олон санаанд багтамгүй аймшигтайгаар тарчлаасан зүйлсээр хүмүүсийг туршиж алдаг байв. Хүнийг эхлэж нянгаар халдварлуулаад мэдээ алдуулалгүй задлан хийж эрхтнүүдийг нь гарган ирээд задгай чигээр нь эрхтнүүдийг нь нян яаж халдварлан өвчлүүлж байгааг үхтэл нь ажигладаг байв. Мөн цахилгаанаар цохиулж, янз бүрийн хийгээр хордуулж, хорт туяагаар шарж аль зэрэг тэсэхийг нь шалгаж байлаа. Үе мөч эрхтнүүдийг нь салган авч сольж шилжүүлэн суулгаж, цусыг нь юүлж оронд нь адгуус амьтны цус судсанд шахдаг байснаас гадна тархи дотор эрхтнүүдийг нь нэг нэгээр салган авч аль зэрэг амь тэсэхийг нь шалгаж сүүлд нь зөвхөн хөндий хоосон зүйл болгодог байв. Салгаж авсан эрхтнүүдийг бас туршин ашигладаг байсан. Бас хүний дотор эрхтэнүүд рүү янз бүрийн гадны зүйл оруулж туршдаг байв. Эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд бүр дөнгөж төрсөн хүүхэд болон жирэмсэн эмэгтэй хүн дээрч гэсэн туршдаг байсан байна.Мөн хүнийг даралтын камерт хийж биеийн дотор гадна даралтыг зөрүү үүсгэснээр хүний эрхтнүүд хөөж нүд нь бүлтэрч гаран дараа гэдэс ходоод цус нь ам сүвээрээ нь цувж судас нь могой шиг бүдүүн болтлоо бүдүүрч толгой нь том бөмбөг мэт зүйл болон эцэстээ хүн дэлбэрдэг байна. Эрэгтэй хүнийг бодоход эмэгтэй хүн туршилтанд илүү тохиромжтой байдаг. Учир нь илүү амьд үлдэх тэсвэр сайн өвдөлтөнд ухаан алддаггүй туршилт даадаг байна.Маш халуун хуурай агаартай камерт хүнийг хийж шингэн зүйл өгөхгүйгээр хатааж занданшуулан алдаг байв. Эцэсдээ хүнээс зөвхөн хатаж хорчийсон зүйл үлддэг байлаа. Эндээс хүний биеийн 70 хувь нь уснаас бүрддэгийг нээсэн гэдэг. Хүнийг хүйтэнд хөл гарыг норгон хиймлээр үлээлгэн савхаар цохиход хатуу мөсийг цохих мэт дуу гартал хөлдөөдөг байв. Дараа нь гэсгээж эд эс нь хэрхэн үхжихийг ажигладаг байлаа. Энэхүү чөтгөрийн лабораториос ямарч хүн орсон л бол амьд эргэж гардаггүй байсан ба хэдэн мянган хүнийг туршиж тамлан алсан байна. Мөн нутгийн хүүхдүүдэд нянгаар халдварлуулсан амттанаар дайлж халдвар тарааж байв. Дайны сүүл үед 731-р ангид дэлхийг ч сүйд хийхээр их хэмжээний нянгийн идэвхжүүлсэн өсгөвөр байсан ч хэрэглээгүй болно. Учир нь гэвэл Япон дайнд ялагдах нь тодорхой болсноос гадна хэрвээ үй олноор нь устгасан ийм зүйл хийвэл эргээд Японы ард түмнийг өршөөлгүй хядаж хариу барих болно гэдгийг мэдэж байв. 1945 онд Зөвлөлтийн цэрэг Манжуурт давшин орж ирсэн тул энэ 731-р ангийн бүх гэмт хэргийн баримт болох зүйлийг устгаж булсан байна. Амьд байсан туршилтын хүмүүс болон хүмүүсийн эд эрхтнүүдийг устгасан байдаг. Чухал баримт материалуудыг Широ Иши болон бусад эрдэмтэд, отрядын толгойлогчид америкчуудад эрч чөлөө амь насаараа худалдсан байна. Отрядын бүх л эрдэмтэд америкчуудын ачаар ялнаас мултарч эх орондоо очиж их сургууль, анагаах эмнэлэг, эрдэм шинжилгээний байгууллагад ажиллах болсон байна.Харин баримт судалгааны материалуудыг авсан америкууд 731-р ангийн үйлсийг идэвхтэйгээр үргэлжлүүлсэн гэдэг. Мөн л амьд хүмүүс дээр хорлонтой туршилтууд хийж байсан бөгөөд ялгаа нь хоригдлууд болон өнчин хүүхдүүд дээр хийж байсан байна. Одоо ч гэсэн нууцаар явадаж л байгаа гэгддэг юм байна лээ. Одоо үед Японд тэрхүү дайны түүхийг бичихдээ хэт мөлийлгөж өөрсдийн үүсгэсэн дайны хариуцлагыг хүлээхгүй, эзэн хааны төлөө үйлдсэн хэргийг гэмт хэрэг гэж үзэхгүй байгаа билээ. Мөн энд жишээ болгож үндсээр нь ялгаварлан гадуурхах бодлого байна. Япончуудын соёлд бусад үндэстэн, Азийн бусад арьстныг доогуур тавьдаг үзэл нэвт шингэсэн. Ямато арьстан буюу Япон үндэстэн нь хамгийн дээд хэмээн ухуулж байжээ. Ямато гэдэг нь япон үндэстний анхны нэр. Энэхүү арьстан бол дэлхийн бусад арьстан ба соёлоос дээгүүр, бусдаас цэвэр гэж үздэг хэмээн Жонн Даудер бичжээ. Өнөө үед ч үндэстнээ цэвэр байлгахын тулд Вьетнамаас завиар цагаачлан очигсдыг Японд огт хүлээж авдаггүй. Зөвхөн дээрх отрядын үйлдсэн гэмт хэргийг эс тооцоод цэргийн албан хаагчдийн үйлдсэн яргалал-харгислаар жишээ татахад Германы нацист дайнаас бүүр өмнө нь Япончууд Хятадыг эзлэх нийтийн дайнд мордсон. Нанкинийг 1937 онд бөмбөгдөж буудсаны дараа эзэн хааны арми хятадын эрэгтэй, эмэгтэйчүүдийг үй олноор нь цаазалж устгасан билээ. Алагдсан хятадуудын тоог янз бүрээр хэлдэг боловч нийтдээ 200 мянган хүн алагдсан гэдэг. Энэ нь 8 жилийн дараа Японы Хирошима, Нагасаки хотуудад АНУ-ын хаясан атомын бөмбөгт алагдсан хүний тоотой ойр очиж байгаа юм. Хожим нь 1941-1942 онуудад [[Мао Зэдун]]<nowiki/>ы цэргийн ангиуд байрласан мужуудад “коммунизмийг номхотгох “Гурван бүгд” буюу Бүгдийг ал, Бүгдийг шатаа, бүгдийг устга” гэсэн бодлогын дүнд нийт 19 сая хүн амиа алджээ. Олзлогдогсод болон эзлэгдсэн орны энгийн номхон оршин суугчдаар буудлагын бай болгох, цэргүүддээ охид бүсгүйчүүдийг нь хүчээр биеийг нь үнэлүүлэх, хөхүүл эхийн хөхийг огтлох, нялх нярай хүүхдүүдийг жадлан шорлож өлгөх,жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн гэдсийг хүүлэн ургийг нь нохойд хаяж өгөх, гүүрний тулгуурыг амьд хүмүүсээр орлуулан гараар нь өргүүлэн дээгүүр хүнд ачааны автомашин, танкаар гарах гэрэг хүний ой тоонд багтамгүй, араатнаас дор авир гаргадаг байлаа.Энэ үед мөн Хятадын зүүн, зүүн хойд хэсгийг эзлэн авсан Японы эзэн хааны армийн бусад бүлэглэлүүдийн эзлэгдсэн газруудын хүмүүст аймшигтай харгис, хэрцгий хүнлэг бус хандаж байсан. (Нарны цаадах хүн, Хүчиндүүлсэн хот, Үхлийн конвейр: [[731-р анги]] гэх мэт баримтат кинонуудыг үзээрэй). Тэр дайнд оролцсон япон цэрэг Уно Шинторо “Япон дайн: Аман түүх” гэсэн номонд өгсөн ярилцлагандаа “Би хувьдаа 40 хүний толгойг авсан. өнөө үед хүн гайхаж магадгүй, гэвч хүний толгойг авахгүй 2 долоо хоног өнгөрөхөд л эвгүй оргиод байдаг болсон байв гэжээ. Булчин шөрмөсөө чангалмаар санагдаад болдоггүй.Ингэмэгц би саравч руу очоод нэгийг нь суллан гаргаж ирээд голын захад аваачиж цавчдаг байлаа. Зарим үед алдаад мөр лүү нь цавччихдаг. Нэг удаа уушиг нь бөмбөг мэт бүлт үсрэн гараад ирэхэд нь ой гутсан. Эзэгнэгч Японы арми Малайз, Бирм, Индонез, Хятад, Энэтхэг зэрэг улс үндэстнийг боолчилсноор тэдний эв нэгдэл алга болсон. Эдгээр орны хэдэн зуун мянган хүн дайны хөлд үрэгдсэнээс гадна дор хаяад 100 мянган ази эмэгтэйчүүд /ихэнх нь Солонгос болох/ Япон цэргийн зугаа болж ашиглагджээ. Дэлхийн II дайны үед цэргүүдийг тайвшруулах, сэтгэлийг нь сэргээх хүүхнүүд маш чухал байжээ. Энэ талаар Японы алдартай улс төрч, [[Осака]] хотын дарга Хашимото Дэлхийн II дайны үед эмэгтэйчүүдийг хүчээр цэргүүдэд биеийг нь үнэлүүлдэг байсан хэмээн ярьж байна. Энэ нь хүнд хэцүү байдалд орсон цэргүүдэд цаашид амьдрах урам зориг, боломж олгодог байжээ. Гэвч эмэгтэйчүүд үүнийг албан хүчээр хийдэг байсан байна. Хашимото үүнийг “Comfort women system” буюу [[Зугаацуулагч эмэгтэйчүүд|Зугаацуулагч эмэгтэйн]] арга хэмээн нэрлээд байгаа юм. Зөвхөн Японоос гэхэд 200 000 гаруй эмэгтэй [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] үед цэргүүдийн сексийн боол болж байжээ. Мөн түүнчлэн Хятад, Өмнөд Солонгос, Филиппин, Индонез, Тайванаас эмэгтэйчүүдийг авч байсан аж. Японы Үндэсний Сэргээн Босголтын намыг хамтран үүсгэн байгуулагч Хашимото Осака хотын дарга болохоос өмнө Японы түүхэн дэх хамгийн залуу удирдагч байжээ. Тэрээр өнгөрсөн жил Японд диктатур хэрэгтэй байна гэж хэлж байсан юм. Өнгөрсөн жилийн нэгэн ярилцлагадаа тэрээр “Сум бидний дээгүүр салхи бороо мэт шунгинан ниссэн цагт цэргүүд амь насаа алдах өндөр эрсдэлтэй байна. Яг ийм нөхцөл байдалд цэргүүдийг зугаацуулах “Comfort women system” ажиллагаа бидэнд маш чухал. Үүнийг хүн бүр ойлгоно” хэмээн хэлжээ. Японы цэргийн хүчний нисгэгч Харада Фумиогийн нэгэн хүсэлт архивт хадгалагдан үлджээ. {{Эшлэл|Намайг Японы хилээр давуулах юм бол би тэнд өчиггүй буудуулна. Надад хэзээ ч японд очих хүсэл алга. Надад ч, миний гэр бүлд ч ялгаагүй|Харада Фумио (Японы нисгэгч)}} хэмээн тэр мэдүүлсэн байдаг.''' Түрэмгий дайн хийж, эзлэх авах санаархалын үр үндэс нь жирийн япон хүний сэтгэлд ийнхүү өөрийн эх орноос айсан айдас, үл итгэлцлийг бий болгож орхисон нь эндээс харагдана. == Хохирол == Халхын голын дайны дайтагч талуудын хохирлын хэмжээ одоо ч эцэслэн тогтоогдоогүй, цаашдын судалгаа нээлттэй хэвээр байна. Одоогоор хэвлэл, мэдээлэлд ил байгаа өгөгдөхүүнээс үзвэл, Зөвлөлт-Монголын нийт бие бүрэлдэхүүн (амьд хүч)-ий хохирол 18 500 (амь үрэгдсэн болон сураггүй алга болсон, хүнд шархадсан), үүнээс Зөвлөлтийн албан ёсны дүгнэлтээр, Монголын талын бие бүрэлдэхүүний хохирол 566 (амь үрэгдсэн 165, шархадсан 401) гэдэг ч манай цэргийн түүхч, доктор, хурандаа С.Ганболд, монголын талын хохирлыг 990 гаруй (амь үрэгдсэн 280, шархадсан, сураггүй болсон 710) хүн гэж үздэг. Харин Японы судлаач А.Наканиси Зөвлөлт-Монголын бие бүрэлдэхүүний нийт хохирлыг 23,000-24,889 гэж багцаалжээ. Зөвлөлтийн мэдээгээр, Японы талын амьд хүчний хохирол 61 мянга (амь үрэгдсэн, сураггүй алга болсон, хүнд шархадсан), онгоц 162-660 (маш их зөрүүтэй өгөгдөхүүн) гэсэн бол Японы түүхч С.Хаяаси Японы амьд хүчний хохирлыг 55 мянга гэж үзжээ. == Цэргийн олзлогдогсод == [[Файл:Khalkhin Gol Captured Japanese soldiers 1939.jpg|thumb|Японы цэргүүдийг олзолжээ]] Халхын голын дайны үед Зөвлөлт-Монголын тал болон Япон-Баргын талуудын олзлогдсон цэргүүдийн тухай тоо баримтууд хомс байдаг байна. Халхын голын дайны дараа Зөвлөлт Японы талын гал зогсоох хэлэлцээрийн үед олзлогдогсодын асуудлыг хэлэлцэн "Нэгийг нэгээр" гэсэн зарчмаар харилцан солилцохоор шийдсэн байна. Үүний дагуу 1939 оны 9 дүгээр сарын 27 -ны өдөр талууд олзлогдогсодоо солилцсон бөгөөд 1940 оны 4 дүгээр сард мөн олзлогдсодоо солилцсон байна. Нийтдээ Зөвлөлт-Монголын тал Японы 204 олзлогдсон цэргийг/1939 оны 9 дүгээр сарын 27-нд 88 хүн, 1940 оны 4 дүгээр сарын 27 гэхэд 116 хүн/ Японы талаас Зөвлөлт-Монголын олзлогдсон 89 цэргийн албан хаагчийг /1939 оны 9 дүгээр сарын 27-нд 88 хүн, 1940 оны 4 дүгээр сарын 27 гэхэд 2 хүн/ солилцжээ. Зөвлөлтийн талаас анхны олзлогдсон хүн нь 11 танкийн бригадын 335 дугаар тусгай авто тээврийн батальоны эмнэлэгийн зааварлагч ахлагч Хаим Дроб юм. Тэрээр 175 дугаар буудлага-пулемётын тусгай моторжуулсан батальонд томилогдон ажиллаж байхдаа 1939 оны 5-р сарын 20-21-ний шилжих шөнийн тулалдааны үед ангиаасаа төөрч элсэн манхан дунд зүг чигээ алдан явж байх үед нь баргын морин цэргүүд олзолсон байна. Хоер дах олзлогдсон цэргийн албан хаагч нь 70 дугаар сөнөөгч хорооны 3-р эскадрилийн холбооны дарга дэслэгч Дмитрий Гусаров бөгөөд 1939 оны 5 дугаар сарын 27-ны агаарын тулалдааны үед сураггүй алга болсон байсан гэж үзэж байжээ. Гусаров тухайн нислэгийн үед чиг зүгээ алдан төөрч ниссээр онгоцны түлш дуусах үед аргагүй буулт хийж буусаны дараа бүлэг Японы цэрэгт бүслэгдэн сумаа дуустал буудалцаад эцэст нь олзлогдсон байна. Түүний буусан газар нь Японы талын нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд түүнтэй хамт "И-15бис" маркийн № 3816 дугаартай онгоц бүрэн бүтнээрээ олзлогдсон байна. Зөвлөлтийн талаас олзлогдсон цэргийн хамгийн том цолтой хүн нь Баянцагааны тулалдааны үеэр буюу 1939 оны 7 дугаар сарын 3-ы өдрийн туладаанд хуягь нь шатахад бэртэж ухаангүй байх үедээ олзлогдсон 8 дугаар мотохуягт бртгадын 234 дугаар автохуягт батальоны дарга хошууч Владимир Стрекалов юм. Зөвлөлтийн цэргийн талаас бөөнөөрөө сайн дураараа бууж өгөх тохиолдол гарч байсаны хамгийн том хэмжээтэй тохиолдол нь 5 дугаар буудлага-пулемётын бригадын 169 дүгээр моторжуулсан онцгой буудлаг-пулемётын батальоны дарга ахмад Николай Казаков өөрийн 13 цэргийн хамт бууж өгсөн байна. Тулалдаанаар 1939 оны 8 сарын 27 гэхэд япон-манжийн 200 гаруй цэргийн албан хаагч Зөвлөлт-Монголын талд олзлогдсон бөгөөд энэ тоонд сайн дураар зугтаж ирсэн 270 манжийн цэрэг ороогүй байна. Японы тал өөрийн олзлогдогсодыг 1000 аас 4000 хүн гэж үзэж байсан бөгөөд хамгийн найдвартай тоог 3000 хүн гэж тооцож байжээ. ЗХУ-ын Батлан хамгаалах Ардын комиссар Ворошиловт 1939 онд бэлтгэж өгсөн мэдээллээр японы 566 цэргийн албан хаагч олзлогдсон бөгөөд үүнээс 88 хүнийг японы талд буцаан өгсөн гэж мэдээллэсэн байна. 1939 оны 9 дүгээр сарын 27-ны өдөр Зөвлөлт-Монголын тал Японы талд 64 цжргийн олзлогдсон албан хаагчийг хүлээлгэн өгсөн (үндэстэний хувьд: япон 54, барга 10; цэргийн цолоор: офицер 1, унтер-офицер 3, ефрейтор 7, цэрэг 53).Харин 9 сарын 29-ний өдөр 20 япон, 4 барга цэргийг өгсөн байна. Японы тал 1939 оны 9 дүгээр сарын 27-ны өдөр Зөвлөлт-Монголын талд 87 хүн буюу Зөвлөлтийн 77, монголын 10 олзлогдсон цэргийн албан хаагчийг шилжүүлэн өгчээ. Монголын талын олзлогдсон цэргийн тухай тоо баримт бүрхэг байдаг. Монголын талаас 1939 оны 1 сараас эхлэн хилийн тулгаралтын үед сураагүй алга болсон эсвэл олзлогдсон тохиолдолууд гарч байсан байна. Монголын 6 дугаар дивизийн 5 цэрэг 1939 оны 5 дугаар сарын тулалдааны үед олзлогдсон тухай японы тал мэдээлж энэ тухай гэрэл зургийг сонинд нийтэлсэн байдаг. Японы талын мэдээгээр 1939 оны 6 дугаар сарын 28-ны өдөр Довдон зэрэг 2 цэрэг бууц өгсөн тухай мэдээлсэн байдаг бол 8 дугаар сарын 1-д 6 дугаар дивизийн 15 дугаар морьт хорооны цэрэг Намхай олзлогдсон байна. Зөвлөлтийн талын бүрэн бус мэдээллээр 1939 оны 8 дугаар сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын 14 цэрэг сураагүй алга болсон байдаг байна. Харин Монгол цэргийн олзлогдсон тухай сүүлийн мэдээ нь 1939 оны 8 дугаар сарын 13-ны өдрийн тулалдаанд Сонголын 8 дугаар дивизийн 22 дугаар морьт хороо бут цохигдон ухрах үед японы талд 2 монгол цэргийн албан хаагч олзлогдсон тухай Японы 71 дүгээр хорооны мэдээлэлд дурдсан байна. Олзлогдсон цэрэг нь хорооны нууцын эрхлэгч Жамбал, штабын бичээч Санжит нар бөгөөд тэд нартай хамт хорооны нууцын бүх материал, шуудан алга болсон байна. Монголын Ардын армийн Улс төрийн газрын зөвлөх, бригадын комиссар Воронины 1939 оны намар хийсэн мэдээлэлд Монголын Ардын арми 1939 оны 1-р сараас 9-р сар хүртэл 30 орчим хүнээ сураагүй алдсан бөгөөд тэдгээрээс 9 хүнийг японы талаас шилжүүлэн өгсөн. Шилжүүлэн агсан олзлогдсон цэргүүдэд Намхай байна гэж мэдээлсэн байжээ. Японы тал олзлогдсон зөвлөлт-монголын цэргүүдийг байнга зодож, тамлан зовоож, хэрцгийгээр харьцаж байсан тухай олзолгооноос ирсэн цэргийн албан хаагч нар мэдүүлсэн байдаг.<ref>http://iknigi.net/avtor-yuriy-svoyskiy/132726-voennoplennye-halhin-gola-istoriya-boycov-i-komandirov-rkka-proshedshih-cherez-yaponskiy-plen-yuriy-svoyskiy/read/page-9.html</ref> <ref>{{Cite web |url=https://mihalchuk-1974.livejournal.com/247427.html |title=Archive copy |access-date=2018-05-29 |archive-date=2018-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309185114/http://mihalchuk-1974.livejournal.com/247427.html |url-status=dead }}</ref> == Дайны үр дагавар ба түүхийг мушгин гуйвуулахыг оролдсон нь == [[Файл:Dmitry Medvedev in Mongolia August 2009-3.jpg|thumb|Оросын Ерөнхийлөгч Дмитрий Медведев , Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж нар тулааны 70 жилийн ойг тэмдэглэх үеэр 2009 оны 8-р сард Улаанбаатарт болсон ёслолын үеэр Жуковын хөшөөний өмнө зогсож байна.|380x380px]] [[Файл:В Монголии военнослужащие ВВО примут участие в военном параде 02.jpg|thumb|2019 онд болох 80 жилийн ойн жагсаалын үеэр Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүн.]] Монголын ард түмний хувьд энэ үед эх орон уруу нь халдан довтолсон эзэрхэг (империалист) түрэмгий үндэстнээс эх орноо хамгаалах дайн байсан. [[Манж]]ууд бол манай улсад нэгдэн орсон [[Барга]]-Монголчуудын нутагладаг нутаг бол манай газар хэмээн үзэж байсан. Зарим судлаачдын үзэж байгаагаар ЗХУ аль 1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д ялагдсан хонзонгоо авах боломж хайж байсан. Япончууд бол БНМАУ-ыг үл хайхран ЗХУ-ыг басамжлан хялбархан эзэнт гүрнээ гүрнээ тэлнэ хэмээн итгэж байсан. Манж улс газрын зурагнаас арчигдан, социализм бараг бүхлээрээ сүйрэн унан, ЗХУ задарснаас хойш далд нууцлагдмал байдалд байсан мэдээллүүд ганц нэгээрээ гарч ирсээр л байна. Хасан нуурт болсон хэрэг явдлын 70 жилийн ойг энэ өдрүүдэд ОХУ-д тэмдэглэсэн байдаг. 1938 оны зургаа-наймдугаар сард Хасан нуурт болсон хэрэг явдлын шалтгааныг 1946-1948 онд японы цэргийн гол гэмт хэрэгтнуудыг шүүсэн Токиогийн онц шүүхээр хэлэлцжээ. Тэр үед хэрэгтнуудийн өмгөөлөгчид Хасан нуурын хавьд болсон хэрэг явдлыг хилийн шугам тод биш байсан газарт болсон хилийн ялигүй будлиан болгон харуулах талаар багагүй чармайж, үүнийг ЗХУ-ын эсрэг турэмгийлэл гэж үзэж болохгүй гэж нотолж байв. Японы армийн ажиллагааг зөвтгөхийг өнөөдөр ч оролдсоор буй түүхч ургах нарны оронд цөөнгүй бий. 1936 оны 11-р сард Япон Улс Германи Улстай ЗХУ-ын эсрэг чиглэсэн «коминтерний эсрэг» гэрээ байгуулж, зөвлөлтийн хилийн дэргэд байрласан Японы Квантуны армийн хүчийг түргэн нэмэгдүүлэх болжээ. ЗХУ-тай «том дайнд» бэлтгэх зорилгоор төсвийн зардлаа эрс нэмэгдүүлэх шаардлагаа үндэстэй болгохын тулд хуурай замын хүчний командлал «зөвлөлтийн аюул нэмэгдэж буйгаар» халхавчлан суртал нэвтрүүлгийн кампани дэгдээв. Япон генералууд хоосон тоо дурдаж, Алс дорнодод улаан армийн цэргийн тоо нэмэгдсэн мэтээр ярьж, энэ нь Японы батлан хамгаалалтад хямрал учруулав гэж нотолж байлаа. Энэхүү зохиомол сэдвийг нотлохын тулд армийн командлал хилийн олон будлианыг зориуд өдөөжээ. Үл довтлолцох тухай гэрээ байгуулах тухай ЗХУ-ын саналыг Японы засгийн газар мугуйдлан няцааж, зөвлөлт-японы зэвсэгт мөргөлдөөний аюул улам бодитой болсон нөхцөлд Зөвлөлтийн удирдлага улсын зүүн нутагт батлан хамгаалах чадвараа бэхжүүлэх талаар санаа тавихад арга буюу хүрэв. Цэргийн тоо нэмэгдэж, Алс дорнодод танкийн болон нисэх онгоцны ангиуд бий болж, Номхон далайн флот хүчтэй болж, бэхлэлт барьж байв. Эдгээр арга хэмжээ хориглолтын шинжтэй байсан бөгөөд хил хамгаалахад шаардлагатай түвшингээс давсангүй. Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийг хүчтэй болгосоны сацуу зөвлөлт-манжуурын хилийн урьд бэхлээгүй хэсгийг инженерийн хувьд тоноглож байв. Хилийн тийм хэсгийн нэг нь Хасан нуураас баруун тийш орших Заозерная болон Нэргүй өндөрлөг байв. «Текохо өндөрлөг дэх зөвлөлтийн цэрэг рүү довтолж, үүнд ЗХУ хэрхэн хандахыг тодруулах. Үүнийг ашиглан энэ нутагт зөвлөлүүдийн хүчийг тандах» санаа Японы жанжин штабт бий болжээ. Хасан нуурын хавьд гарсан хилийн будлианыг ашиглах талаар Японы командлалын сэдсэн санааг шинжлэхдээ тэр үед Хятадад болж байсан байлдааны байдлыг харгалзан үзэх хэрэгтэй. 1938 оны зун Японы хуурай замын бүх хүчний гуравны хоёр, чухамхуу 23 дивиз Хятадын фронтод байжээ. Манжуур болон Солонгост ЗХУ-ын эсрэг чиглэсэн 9 дивиз байв. Ийм нөхцөлд ЗХУ-тай дайтаж эхлэх нь зүрхэлсэн ажиллагаа байв. Токиогийн онц шүүхийн ялын тогтоолд заасан нь «Халдан довтолсон нь нэг бол энэ нутагт ЗХУ-ын хүчийг тандах, эсвэл Владивосток, Приморьт хүрэх замын дагуух стратегийн хувьд чухал нутгийг эзлэх зорилготой байв… Цэргийн ажиллагааг япончууд эхлүүлсэн гэж онц шүүх үзэж байна. .. Японы цэргийн ажиллагаа илэрхий түрэмгий шинжтэй гэж онц шүүх узэж байна». Энэ дүгнэлтийг «няцаах», токиогийн шүүх хурлыг «ялагчдын буруу шүүх» гэж нэрлэх гэсэн оролдлогыг дэлхийн хоёр дугаар дайны түүхийг хянаж үзэх, Японыг дэлхийн яргалал өдөөгчдийн нэг биш, харин том гүрнүүд, түүний дотор ЗХУ-ын бодлогын золиос болсон мэтээр харуулах талаар Японд дэгдсэн ажиллагааны хүрээнд явуулж байна. Гэвч орчин цагийн ихэнх япон хүн улсынхаа өнгөрсөн милитарист үеийг буруушааж, японы түрэмгийллийг зөвтгөсөн сурах бичгээр сургуулиудад хичээл заах, олон улсын шүүхийн шийдвэрээр цаазлагдсан японы цэргийн гэмт хэрэгтнүүдийн сүнсэд Ясукуни сүмд албан ёсоор шүтэхийг эсэргүүцэж байна. Тэднийг өс хонзон авах гэсэндээ биш, харин 70 жилийн өмнө Хасаны будлиан, Халхын голын дайнд олон хүний амь үрсэн зэрэг тодорхой үйлдлийн төлөөнөө цаазаар авсан нь тодорхой билээ. Японы эзэнт улс Монгол улсын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолд ноцтой аюул учруулах байсан бөгөөд дайныг үүсгэх гол шалтаг нь 1934 оны үеэс эхэлсэн Монгол, Баргын газар нутгийн маргалдааныг овжин ашигласантай холбоотой байдаг. Токиод цэрэг улс төрийн умард,өмнөд гэсэн 2 бүлэглэл байв. Хасан нуур, Халхын голын бүс нутагт ялагдал хүлээснээр Япон доор өгүүлэх төлөвлөгөөнөөс татгалзаагүй харин ч цаг үеийн нөхцөл байдалд нийцүүлэн түр татгалзжээ. Оролцогч талууд болох Зөвлөлт Холбоот Улсын хувьд 2 фронтод нэгэн зэрэг байлдах явдлаас урьдчилан сэргийлэх түүний дотор байгалийн баялаг, ашигт малтмал, түүхий эдийн гол бааз Сибирь, Алс Дорнодыг Японы өнгөлзлөгөөс хамгаалах жийргэвч бий болгох, Япон өөрийн Европын холбоотон Нацист Герман, Фашист Италитай байгуулсан холбоотны хэлэлцээр, Ази тивийг бүхэлд булаан эзлэх цэрэг-стратеги геополитикийн ашиг сонирхлын үүднээс явуулсан бодлого үйл ажиллагааны хэрэгжилт гэдэг нь тодорхой байна. Халхын голын байлдааны төгсгөлд хандах хандлага, үнэлэлт дүгнэлт уг дайнд оролцсон улсуудын хувьд харилцан өөр байна Дэлхийн II их дайнд Герман, Итали, Испанитай холбоотон болон орж, ялагдал хүлээсэн Япон улс 1939 оны Халхголд байлдаан болоогүй, хилийн будлиан байсан гэж үзэж байхад, Японы эзэн хааны шилдэг цэрэг Квантуны армитай хамт байлдсан Барга, Манжуурын морьт хороодын тал өнөөдөр 1939 оны Халхголын байлдаан бол хилийн будлиан байгаагүй, алс дорнодыг бүхэлд эзлэн түрэмгийлэхээр сайтар бэлтгэсэн томоохон дайны эхлэл байсан гэж үзэж байна. Үүний бодит баримт нотолгоо нь манай дорнод хилийн чанадад, БНХАУ-ын ӨМӨЗ орны шинэ барга зүүн хошууны Номуунхан бүрдийн музей, Хөлөнбуйр аймгийн нийслэл [[Хайлаар]] хотод японы түрэмгийлэгчдийн харгислалыг харуулсан музейг 17,5 м газрыг гүн ухсан, 500 м урт хонгилд байгуулсан музейн үзмэрүүд юм. == 22-р хорооны хэрэг явдал == {{Гол|22-р хорооны хэрэг явдал}} Гурав дахь цохилтоо авсны дараа сэтгэл түгшсэн Токиогийн дээд Командлал цаг хожихоор тушаал өгч стратегийн амин судас болсон Манжуур-Хайлаарын төмөр замын зангилаанд 15 хан км зайтай Халх гол, Нөмрөгийн голын бэлчир дэх Мана уулын орчим япончууд 9 дүгээр сарын 12-нд нэлээд хүчээр довтлон 8 дугаар дивизийн 22-р хороог түрж голын зүүн эргийг эзлэн авчээ. Хариу цохилт хийх гээд бэлтгэж байтал 9 дүгээр сарын 15-нд эзэлсэн байр байран дээрээ яг таг зогсон дайны ажиллагааг зогсоох Японы талаас санал болгосноор шийдвэр Москвагаас ирлээ. Москвад Зөвлөлт-Японы хэлэлцээ эхэлсэн аж. Ийнхүү БНМАУ Халх голын байлдааны үр дүнд Зөвлөлт, Японы буруугаас Нөмрөгийн голын зүүн эрэг, Мана уул зэргийг хожмын Хятадад алдсан ба цаашид тэр чигээрээ асуудал шийдэгджээ.Нөмрөгийн гол нь Манжго-Монголын маргаантай асуудал байгаагүй, Номунханы асуудал ч энэ районыг хамраагүй, ерөөс энэ хавьд байлдаан болох ёсгүй байтал япончууд Москвад эвлэрэх хэлэлцээ эхлүүлчихээд хэлэлцээрт гарын үсэг зурахын өмнө 9-р сарын 12-нд зориуд ийшээ довтлон газар эзэлж “дүрмээс гадуур” зүйл үйлджээ.Энэ [[Хасан нуурын мөргөлдөөн]]д Токиогийнхон бэхлэлт яаралтай барьж байсан Заозерная болон Нэргүй өндөрлөгийг өөртөө үлдээн өндөрлөгтөө бэхжих амжихын тулд хийсэн шиг алхам байжээ. Энэхүү үйл явдалтай холбоотойгоор түүхэнд [[22-р хорооны хэрэг явдал]] гэдэг үйл явдал болсон байна. == Халхын голын дайны үед Японы хийсэн бактерлогийн дайн == Японы бактериологийн цэргийн анги хоёр бүлэгт хуваагдаж, нэг бүлгийг нь хошууч Сасак удирдав. Гуравдугаар бүлэгт эрүүлийг хамгааллын цэрэг, бага тушаалын цэргээр голлосон залуу цэргүүд оролцсон бөгөөд японы цэргийн өмнө фронтод ус хангах үйлчилгээ хийх, хижгээс сэргийлэх анги болон бэлтгэл ангийг зохион байгуулжээ. 100 гаруй цэргээ 10 гаруй тасагт хуваагдаж, тасаг бүрт 10 хүн байв. Нөгөө хэсэг цэрэг нь арга тактик боловсруулах, хорлон сүйтгэх анги байгуулж, дотор нь амиа золиослох бүлгийг бий болгов. Тус ангийн үүрэг нь гол усны эх булагт бактери тараах зорилготой. Энэ анги нь хоёрдугаар ангийн цэргээр голлох үүргээ гүйцэтгүүлж, Шигэрү хариуцан удирдаж байв. Тус бүлэгт тусгай цэргийн боловсрол эзэмшсэн цэргүүдийг сонгон, амиа золиослох бүлэг байгуулсан. Амиа золиослох бүлэгт хоёр ахлагч, 20 цэрэг байв. Тэд дайнд оролцохоос өмнө нэрийн хуудсандаа өөрийн цусаараа гарын үсэг зуржээ. Нэн түрүүнд амиа золиослох бүлгийн дарга Шигэрү гарын үсэг зурж, цусаараа бичсэн гарын үсэгтэй хуудсаа Иши Ширид гардуулав. Бүх бэлтгэлээ дуусгасны дараа зургадугаар сарын дундуур [[731-р анги|731-р ангийн]] 200 гаруй цэрэг дайны талбарт мордов. Тухайн үед 731-р анги хоёр замд хуваагдан, дайны талбарт орсон. Нэгдүгээр зам нь галт тэргэнд сууж, Харбин хотоос хөдөлж, Хайлаар хотод хүрч, цааш машин тэргэнд сууж, Номун ханы дайны талбарт хүрчээ. Бүхий л замд бактериологийн зэвсэг тоног хэрэглэлээ машин тэргэнд тээвэрлэн Харбинаас гарч, Байчинз, Жанжин сүм, Рашаан зэрэг газрыг өнгөрч, Номун ханы дайны талбарт хүрэв. Иши Широг Номун ханы дайны талбарт маш яаралтай хүрч, өөрийн биеэр бактериологийн дайныг хариуцан удирдахыг тушаав. Квантуны армийн ерөнхий штабын тушаал долдугаар сарын 07-ны өдрийн 12.00 цагт хуурай замын цэргийн эмч Иши Широ түүнийг долдугаар сарын 08-ны өдрөөс эхлэн арав хоногийн хугацаанд Хайлаар хотод хүрч, Жанжин сүмийн талаар Хижиг сэргийлэх, ус хангах ангийг удирдах тушаал өгчээ. Нэр бүхий хошууч цолтой 15 офицерыг түүнтэй хамт явуулахаар тушаал буулгажээ. Зэвсэг техник, тоног хэрэгслээр хангах ба цаг тухай бүрт мэдээлэл хийх үүргийг хариуцна. Квантуны армийн ерөнхий захирагч Үэда Хиромаса Иши Широ Номун ханы дайны талбарт хүрэх үед Номун ханы дайн нэгэнт хоёр сар үргэлжилж байв. Японы цэрэг шөнийн дайралт, агаарын байлдаан ба агаарын дайралт хийж, Монголын хил дэр Тамсагбулаг дахь ЗХУ-ын нисэх онгоцны буудлыг дайрав. Гэтэл Монгол ба ЗХУ-ын цэргийн хүчтэй эсэргүүцэл, дайралтаас японы цэрэг арга буюу ялагдан ухарсан юм. Энэ байдалд яаралтай өөрчлөлт хийж, дайны ялалтыг хурдавчлах зорилгоор японы цэрэг бактериологийн дайныг хийхээр шийдэв. Өмнө фронтын удирдагч Кумацүвара Мичитару шийдвэрээр амиа золиослох бүлгийг Халх голд бактер цутгахаар томилов. Ингээд 731-р отрядын амиа золиослох бүлэг, ангийнхан Квантуны армийн штабын дарга Шигэрү ба цэргийн ангийн дарга Ямамото Ёштару нарын удирдлага дор Жанжин сүмийн хавь дэх хуучин газраа нүүлгэж, өмнө зүг арван хэдэн км газарт шилжүүлэв. Дундад Монголын хил дэр “Таван мод” гэдэг элстэй газар суурьшиж, Монголын хилийг давж, Халх голд бактер цутгах бэлтгэл хийв. Долдугаар сарын 12-ны өдөр амиа золиослох бүлэг машин тэргэнд сууж, дундадын таван модоос Монголын хилд нууцаар орж, Халх голын эрэг дэх “Нарст” гэдэг газарт хүрэв. Тэд Халх голын эрэгт хүрэхээс өмнө нарсан ойг даган урагшлав. Учир нь: Зөвлөлтийн нисэх онгоцны бөмбөгдөлтөөс сэргийлж, гүн ой дотор биеэ далдлан урагшилж байлаа. Бүх байлдааны талбарт нарсан ой нь халх голын эрэг хавиар үргэлжилж байв. Тэд квантуны армийн жинхэнэ цэрэг гэж мэдэгдэхээс сэргийлэн малгай ба цэргийн мөрдөст тэмдэггүй, шар өнгөтэй хувцас өмсч, машин тэрэгнээсээ хийлдэг хоёр завь арав гаруй том төмөр торх, хэдэн шил сав, төмөр усны хувин, урт бариултай шанага, олс татлага болон нунтаг бодис бүхий том ширэн цүнх зэргийг буулган авч, амиа золиослох бүлгийнхэн эдгээр онцгой зэвсэг тоноглолоо хүн бүрт үүрүүлж, Ямамото ёштарү, Шигэрү нарын удирдлага дор нарсан модны дундуур нууцаар халх голын эрэгт ойртов. Тухайн үе бол Монголын өндөрлөгийн хамгийн халуун улирал тохиосон тул амиа золиослох бүлгийн цэргүүдийн бүх биеийн хөлс цутгаж, амьсгал давхцан байж, нягт ургасан өвсний дотор нууцаар завиа хийлж, төмөр торх, шилэн савтай бактер, төмөр хувин, урт бариултай шанага зэрэг бодисыг завиндаа ачиж, завиа халх голд түлхэн оруулж, маш хурднаар голын дунд эрэгт сэлүүрдэж хүрэв. Нэг хэсэг цэрэг нь голын эрэгт зогсож, завиас уясан олс татлага татагдах үед онгоцонд суугаа цэргүүд бактераа голд цутгах бэлтгэлээ хангаж, өөрсдийн биедээ бактер халдахаас сэргийлжээ. Тэд голын урсгал сөрөн урагшилж бактераа Халх голд цутгах үед голын эрэг дэх цэргүүд завины олсоо татаж, цэргүүд завиа сэлүүрдэж, голын дунд хүрч зарим цэргүүд нь бактертай савны бөглөөг маш түргэн нээж, бактерыг савтай нь хамт голд татан оруулав. 1 км тутамд 22.5 кг бактерийг голд цутгасан байна Бактертай сав голын ёроолд тулж, бүх төрлийн бактер савнаасаа аажмаар урсан гарч, урсгал даган уусах үед хоёр цэргийн эмч урт бариултай шанагаар усны дээжийг авч, урсгалын хурд, усны дулаан зэргийг шалгана. Амиа золиослох бүлгийнхэн халх голд бактер цутгахаас гадна 100 гаруй цэргээр бүрэлдсэн хижиг сэргийлэх ус хангах анги байгуулж, өмнө фронтын бүхий л цэрэг ангиудад ус хангах үйлчилгээ хийв. Иши Широ ангидаа хүрсний дараа бүхий л цэргүүдэд бактериологийн дайныг нууцыг чандлан хадгалах тухай тушаал буулгав. Гэтэл дайн дууссаны хойно зарим цэрэг өчиг өгснөөр [[731-р анги]] Номун ханы дайнд бактер хэрэглэсэн ялт үйлийг илрүүлсэн. == Сонирхолтой баримтууд == Зөвлөлтийн тал Халхын голын дайнд цэргийн олон техникийг туршсан байна. * Зөвлөлтийн арми агаарын тулалдаанд тийрэлтэт сум, явган цэргийн байлдаанд Симоновын 7,62 мм-ийн автомат винтов “АВС- 36", 82 мм-ийн миномёт зэрэг тэр үеийн хэд хэдэн шинэ загварын зэвсэг, техникээ туршсаны дотор химийн цэргийн огнемётын “Т-26”, “ХТ-130” загварын 41 нэгж танк, утаат халхлалтын 4 нэгж “БХМ-1” автомашиныг бүрэн хэмжээгээр туршсан. Химийн танкнууд давшилтад дэмжлэг үзүүлж, ялангуяа хориглолт, хоргодох байр, нуувчинд байгаа дайсантай тэмцэхэд маш үр дүнтэй, юугаар ч сольшгүй зэвсэг болох нь тоггоогдсон тухай Халхын голын дайны тайлан мэдээнд дурдсан байдаг. Халхын голын дайны дараахнаас химийн танкнуудыг дахин сайжруулж “ТХ-131”, “ХТ-132” загварыг шинээр бий болгон химийн танкийн 4 батальон 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финляндын дайнд оролцож чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. * И-153 буюу И-15 сөнөөгч онгоцны сайжруулсан хувилбарыг агаарын тулалдаанд туршсан байна. * Дэлхийн хоёрдугаар дайнд "Катюша" нэрээр алдаршсан пуужин харвагчийн нэг хувилбар болох РС агаарын тийрэлтэт сумыг сөнөөгч онгоцод байрлуулан тулалдаанд туршжээ. * 1932 онд Токиогоос Манж-Год шилжин байрлаж, Хятад, Орос, Солонгос, Монголын олзны амьд хүмүүс дээр биологи (бакгериологи)-ийн зэвсгийн аймшигт туршилтыг явуулж байсан Японы Эзэн хааны армийн, тусгай, маш нууц “731 дүгээр отряд Халхын голын дайны үед “Амьсгал боогдуулах, хорт болон бусад хий, бактериологийн хэрэгслийг дайнд хэрэглэхийг хориглох тухай 1925 оны Женевийн протокол”-ыг ноцтой зөрчиж, Зөвлөлт-Монголын цэргийн эсрэг 1939 оны 6-7 дугаар сард тахал, гэдэсний хижиг, цусан суулга зэрэг гоц халдварт өвчин үүсгэгчдээр Халхын гол, түүнд цутгадаг Хулстайн болон Аргун Эргүүн) голуудын эх болон худаг, цөөрмүүдийг удаа дараа хордуулан олон хүний аминд хүрсэн нь тогтоогдсон боловч дайны үй дараа энэ хэрэгт Японоос хэн ч хариуцлага хүлээлгүй өнгөрсөн. * Халхын голын дайны явцад 100 гаруй том, жижиг тулалдаанууд болсон байна. * Зөвлөлтийн армид 1936 онд явган цэргийн шинэ [[төмөр дуулга]] хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд энэ нь “Халхын голка” нэрээр түүхэнд бичигдэн үлдсэн байдаг. Гэхдээ энэ малгайг өмсөхөд тохиромжгүй байсныг Халхын голд нотолж, Зөвлөлтийн Эх орны дайн эхлэхээс өмнө сольж сайжруулсан байна. 1936 оноос өмнө оросын цэргүүд Францад үйлдвэрлэсэн дуулга хэрэглэдэг байжээ. == Халхын голын дайнтай холбоотой архивын материал== Квантуны армийн тагнуулын газрын хурандаа Цүжи Масанобү гэгч 1939 оны халх голд довтлон орох дайны төлөвлөгөөг боловсруулж, Квантуны армийн жанжин штаб баталсан байдаг. Энэхүү төлөвлөгөө нь 1945 онд япон улс бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурсан тул Америкийн нэгдсэн улсад нууц материал болж хадгалагдаж байдаг. Цүжи Масанобү гэгч цэргийн гэмт хэргээс өршөөгдөн мултарч чадсан тул халх голд ямар төлөвлөгөө боловсруулсан тухайгаа америкийн цэргийнхэнд нэг бүрчлэн шалгуулж, нууц материалыг шилжүүлж өгсөн байдаг. Цүжи хурандаагийн хуучин гэрийг түүний үр хойчис нь хувийн архив байдлаар хадгалж байгаа. Хувийн архивтаа халх голын дайныг ямар зорилгоор хийх болсон тухай мэдээлэл үлдээсэн байх боломжтой. Цүжи Масанобү хурандаагийн гэр архив Япон улсын Ишикава мужийн Каназава хотод байдаг. Монголын түүхтэй холбоотой чухал нууцтай хамаарал бүхий материалыг судлахад бэрхшээл үүсдэг гол шалтгаан нь хувийн архивт хандах зөвшөөрлийг тэдний үр сад олгодоггүйтэй шууд холбоотой. Япон улсын архивт шилжүүлж өгдөггүй учраас албан ёсоор судалгаа хийх боломжгүй гэж япон талын судлаач нар ярьдаг. Халхын голын дайны түүхийг шинэ шатанд гаргахгүй бол уг түүх нийтийг төөрөгдүүлж талцахад хүргэж байна. Энэ чиглэлийн судлаачид ч огт байхгүй болжээ гэхэд болно. Судлаач доктор Элчин сайд [[Равдангийн Болд]]- ыг эс тооцвол өөр шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалгаа хийдэг эрдэмтэд үгүй болжээ. Бусад эрдэмтэд гэвэл хурандаа С.Ганболд, хурандаа Г.Мягмарсамбуу, академич Ц.Батбаяр нарыг дурдаж болно. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал * [[Дайн ба хүн төрөлхтөн]] Японы УСК III анги (1970 он) * [[Миний зам]] БНСУ-ын УСК I анги (2011 он) * [[Гурван танкчин]] дуу 1939 Б.Ласкин, Д.Покрасс * "[[Халхын голд байгуулсан гавьяа]]" 4 ангит Баримтат кино 2019 он. == Түүнчлэн үзэх == * [[Адагдулааны мөргөлдөөн]] * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] * [[Хасан нуурын мөргөлдөөн]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] * [[22-р хорооны хэрэг явдал]] * [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд]] * [[Японы эзэн хааны арми]] * [[Квантуны Арми]] == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоотой материалууд == * Baabar, B. (1999). ''From world power to Soviet satellite: History of Mongolia''. University of Cambridge Press. {{OCLC|318985384}} * Coox, Alvin D.: ''Nomonhan: Japan Against Russia, 1939''. Two volumes; 1985, [[Stanford University Press]]. ISBN 0-8047-1160-7 * Drea, Edward: ''Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939''. Leavenworth Papers [https://web.archive.org/web/20150508210438/http://usacac.army.mil/CAC2/cgsc/carl/download/csipubs/LP2_NomonhanJapanese-SovietTacticalCombat_1939.pdf study] for the Combat Studies Institute of the U.S. Army. *{{Cite book | last = Drea | first = Edward J. | year = 1998 | chapter = Tradition and Circumstances: The Imperial Japanese Army's Tactical Response to Khalkhin-Gol, 1939 | title = In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army | publisher = University of Nebraska Press | location = Nebraska | isbn = 0-8032-1708-0 }} *[[John Erickson (historian)|Erickson, John]]: ''The Soviet High Command: A Military-Political History, 1918–1941''. Routledge, 2001. ISBN 0-7146-5178-8. * Goldman, Stuart D. ''Nomonhan, 1939; The Red Army's Victory That Shaped World War II.'' 2012, [[Naval Institute Press]]. ISBN 978-1-59114-329-1. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=36367 online review] * Kotelnikov, Vladimir R. ''Air War Over Khalkhin Gol, The [[Nomonhan Incident]].'' 2010; SAM publications. ISBN 978-1-906959-23-4. * Kuromiya, Hiroaki. "The Mystery of Nomonhan, 1939," ''Journal of Slavic Military Studies'' (2011) 24#4 pp.&nbsp;659–677 * Moses, Larry W. "Soviet-Japanese Confrontation in Outer Mongolia: The Battle of Nomonhan-Khalkin Gol," ''Journal of Asian History'' (1967) 1#1 pp.&nbsp;64–85. *Nedialkov, Dimitar. ''In The Skies of Nomonhan, Japan vs Russia, May–September 1939.'' (2nd edition, 2011) Crecy Publishing Limited. ISBN 978-0-859791-52-6. * Neeno, Timothy: ''Nomonhan: The Second Russo-Japanese War''. MilitaryHistoryOnline.com [https://web.archive.org/web/20051124070956/http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx essay]. Uses the Coox book and Drea paper as sources. * Sella, Amnon. "Khalkhin-Gol: The Forgotten War," ''Journal of Contemporary History'' (1983) 18#4 pp.&nbsp;651–687 [http://www.jstor.org/stable/260307 in JSTOR] * Snow, Philip. "Nomonhan – the unknown victory," ''History Today'' (1990) 40#7 pp.&nbsp;22–28 * {{Cite book| last = Snyder| first = Timothy | year = 2010 | chapter = Final Solution | title = Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin | url = https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9| publisher = Basic Books | location = New York | isbn = 9780465002399}} * Young, Katsu H. "The Nomonhan Incident: Imperial Japan and the Soviet Union," ''Monumenta Nipponica'' (1967) Vol. 22, No. 1/2 (1967), pp.&nbsp;82–102 [http://www.jstor.org/stable/2383224 in JSTOR] *Zaloga, Steven J. ''Japanese Tanks 1939–45''. (2007) Osprey. ISBN 978-1-84603-091-8. *[[Батлан Хамгаалахын Эрдэм Шинжилгээний Хүрээлэн|БХЭШХ]]. "Халхын голын дайн-80 жил" олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл. УБ.2019 он *[[Равдангийн Болд|Р.Болд]]. "Зарлаагүй дайн" УБ.2014 он == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.com/books?id=o84DAAAAMBAJ&lpg=PA25&dq=ulan%20bator&pg=PA22#v=onepage&q=ulan%20bator&f=false "LIFE" magazine article] on combat at Khalkhin Gol, 7 August 1939 * [http://www.xcar.com.cn/bbs/viewthread.php?tid=7976492&extra=&showthread=&page=11 Videos of the Nomonhan War Museum] * [http://www.warbirdforum.com/nomonhan.htm Warbird Forum – Japan vs. Russia, 1939] * "On the Road to Khalkhin Gol", [https://web.archive.org/web/20100327041504/http://soviet-awards.com/digest/kg1/On-the-Road-to-Khalkin-Gol-1.html Part 1] and [https://web.archive.org/web/20100327121516/http://soviet-awards.com/digest/kg2/Road-to-Khalkin-Gol-Part2-1.html Part 2], by Henry Sakaida [[Ангилал:Халхын голын дайн| ]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1938 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Азийн дайн]] [[Ангилал:Дайн хоорондын үе]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улс дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Манж-го]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] f1f6qj6tfiqonhu9ollo374rt1vyjs4 Тасманы тэнгис 0 9163 874274 618071 2026-10-26T21:21:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 874274 wikitext text/x-wiki {{Тэнгис |нэр = Тасманы тэнгис |тэнгисийн-зураг = Tasman Sea.jpg |тэнгисийн-зургийн-тайлбар = Дээрх газрын зургийн голд Тасманы тэнгис байна. |тэнгисийн-газрын-зураг = |тэнгисийн-газрын-зургийн-тайлбар = |Солбицол = {{Coord|40|S|160|E|type:waterbody_scale:8000000 |display=inline,title}} |ай-савын-улс-орон = {{AUS}}<br />{{NZL}} |анги-төрөл = |цутгадаг-гол-мөрөн = |эх-авдаг-гол-мөрөн = |ай-савын-талбай = |урт = 2,800 км |эн-өргөн = 2,000 км |мандлын-талбай = 2,331,000 км² |дундаж-гүн = |гүнзгий= 5,200 м |эзлэхүүн= |ус-хадгалагдах-хугацаа = |дундах-арлын-тоо = }} [[Файл:Tasmanroutes.PNG|thumb|right|Абель Тасманы аялсан зам]] '''Тасманы тэнгис''' ({{lang-en|Tasman Sea}}) - [[Номхон далай]]н нэг хэсэг бөгөөд [[Австрали (тив)|Австрали тивийг]] [[Шинэ Зеланд]], [[Тасмани|Тасмани аралыг]] тусгааралсан усан орон зай болох [[тэнгис]] юм. Тасманы тэнгисийн өргөн нь 2250 километр бөгөөд эзлэх талбай нь 2,300 мянган км² орчим, их гүн тэнгис бөгөөд гүнзгий хэсэгтээ 5,257м байдаг. [[1642]] онд тус бүс нутагт анх европоос [[Нидерланд]]ын аялагч, худалдаачин [[Абель Тасман]] [[Шинэ Зеланд]], [[Тасмани|Тасманид]] очсон учраас түүний нэрээр [[1890]] оноос тус тэнгисийг ийнхүү нэрлэгдэх болсон аж. Хожим [[Англи]]йн аялагч [[Жэймс Күүк]] ч мөн 1770-аад онд Тасманы тэнгисээр аялж илүү тодорхой судалсан гэдэг. Тасман тэнгисийн усны давсжилт 35–35.5 % байдаг. Далайн түрлэг давлагаа нэлээд өндөр, зарим газарт 5 м хүрдэг. Тэнгисийн ёроолын гадаргуу нь олон тооны нуруу, өгсүүр, сав газар, хотгортой байна. == Арлууд == Тасманы тэнгист Австралийн эзэмшлийн [[Лорд Хав арал]], [[Боллын пирамид]], [[Норфолк арал]] зэрэг арлууд оршино. Норфолк арлаас хойших хэсэг нь [[Шүрэн тэнгис]]т хамаарна. == Цаг уур == [[Файл:Oleaje Tasmania 2.jpg|thumb|Тасманы тэнгисийн өндөр давлагаа]] Тасманы тэнгис нь цаг уурын 3 бүсэд хуваагддаг: хойд хэсэгт халуун орны уур амьсгал давамгайлдаг бол өмнөд хэсэгт цаг агаарын нөхцөл байдал ийм тодорхой илэрдэггүй ажээ. Үүний үр дүнд далайн өөр өөр хэсэгт цаг агаарын өөр өөр хэв маяг ажиглагддаг. Зүүн Австралийн дулаан урсгал нь гадаргын усны температурын зөрүүг зохицуулдаг. Гэсэн хэдий ч Тасманы тэнгисийн хойд хэсгийн усны дээд температур зуны улиралд 27°C хүртэл дулаардаг бол өмнөд хэсэгт ердөө 15°C хүрдэг юм. Өвлийн улиралд өмнөд хэсэгт усны температур 9°C хүртэл хөрдөг байна. == Ургамал, амьтны аймаг == Тэнгис янз бүрийн цаг уурын бүсэд оршдог тул ургамал, амьтны аймаг нь өөр өөр бүс нутагт харилцан адилгүй байдаг. RV Tangaroa гүний далайн судалгааны хөлөг онгоц Тасманы тэнгисийг судалж, ойролцоогоор 500 зүйлийн загас, 1300 зүйлийн сээр нуруугүй амьтдыг илрүүлжээ. Судлаачид мөн устаж үгүй ​​болсон акул болох мегалодоны шүдийг олжээ. Далайн хойд хэсэг нь халуун цаг ууртай. Энэ нь хөрш зэргэлдээх [[Шүрэн тэнгис|Шүрэн тэнгистэй]] (ургамал, амьтны аймгийн хувьд) ижил төстэй шинж чанартай. [[Ангилал:Австралийн ус зүй]] [[Ангилал:Номхон далайн тэнгис]] [[Ангилал:Тасманы тэнгис| ]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын ус зүй]] m2ncenuoyxtkcpjk60bbocpr1pdqxnw 874275 874274 2026-10-26T21:22:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 874275 wikitext text/x-wiki {{Тэнгис |нэр = Тасманы тэнгис |тэнгисийн-зураг = Tasman Sea.jpg |тэнгисийн-зургийн-тайлбар = Дээрх газрын зургийн голд Тасманы тэнгис байна. |тэнгисийн-газрын-зураг = |тэнгисийн-газрын-зургийн-тайлбар = |Солбицол = {{Coord|40|S|160|E|type:waterbody_scale:8000000 |display=inline,title}} |ай-савын-улс-орон = {{AUS}}<br />{{NZL}} |анги-төрөл = |цутгадаг-гол-мөрөн = |эх-авдаг-гол-мөрөн = |ай-савын-талбай = |урт = 2,800 км |эн-өргөн = 2,000 км |мандлын-талбай = 2,331,000 км² |дундаж-гүн = |гүнзгий= 5,200 м |эзлэхүүн= |ус-хадгалагдах-хугацаа = |дундах-арлын-тоо = }} [[Файл:Tasmanroutes.PNG|thumb|right|Абель Тасманы аялсан зам]] '''Тасманы тэнгис''' ({{lang-en|Tasman Sea}}) - [[Номхон далай]]н нэг хэсэг бөгөөд [[Австрали (тив)|Австрали тивийг]] [[Шинэ Зеланд]], [[Тасмани|Тасмани аралыг]] тусгааралсан усан орон зай болох [[тэнгис]] юм. Тасманы тэнгисийн өргөн нь 2250 километр бөгөөд эзлэх талбай нь 2,300 мянган км² орчим, их гүн тэнгис бөгөөд гүнзгий хэсэгтээ 5,257м байдаг. [[1642]] онд тус бүс нутагт анх европоос [[Нидерланд]]ын аялагч, худалдаачин [[Абел Тасман]] [[Шинэ Зеланд]], [[Тасмани|Тасманид]] очсон учраас түүний нэрээр [[1890]] оноос тус тэнгисийг ийнхүү нэрлэгдэх болсон аж. Хожим [[Англи]]йн аялагч [[Жэймс Күүк]] ч мөн 1770-аад онд Тасманы тэнгисээр аялж илүү тодорхой судалсан гэдэг. Тасман тэнгисийн усны давсжилт 35–35.5 % байдаг. Далайн түрлэг давлагаа нэлээд өндөр, зарим газарт 5 м хүрдэг. Тэнгисийн ёроолын гадаргуу нь олон тооны нуруу, өгсүүр, сав газар, хотгортой байна. == Арлууд == Тасманы тэнгист Австралийн эзэмшлийн [[Лорд Хав арал]], [[Боллын пирамид]], [[Норфолк арал]] зэрэг арлууд оршино. Норфолк арлаас хойших хэсэг нь [[Шүрэн тэнгис]]т хамаарна. == Цаг уур == [[Файл:Oleaje Tasmania 2.jpg|thumb|Тасманы тэнгисийн өндөр давлагаа]] Тасманы тэнгис нь цаг уурын 3 бүсэд хуваагддаг: хойд хэсэгт халуун орны уур амьсгал давамгайлдаг бол өмнөд хэсэгт цаг агаарын нөхцөл байдал ийм тодорхой илэрдэггүй ажээ. Үүний үр дүнд далайн өөр өөр хэсэгт цаг агаарын өөр өөр хэв маяг ажиглагддаг. Зүүн Австралийн дулаан урсгал нь гадаргын усны температурын зөрүүг зохицуулдаг. Гэсэн хэдий ч Тасманы тэнгисийн хойд хэсгийн усны дээд температур зуны улиралд 27°C хүртэл дулаардаг бол өмнөд хэсэгт ердөө 15°C хүрдэг юм. Өвлийн улиралд өмнөд хэсэгт усны температур 9°C хүртэл хөрдөг байна. == Ургамал, амьтны аймаг == Тэнгис янз бүрийн цаг уурын бүсэд оршдог тул ургамал, амьтны аймаг нь өөр өөр бүс нутагт харилцан адилгүй байдаг. RV Tangaroa гүний далайн судалгааны хөлөг онгоц Тасманы тэнгисийг судалж, ойролцоогоор 500 зүйлийн загас, 1300 зүйлийн сээр нуруугүй амьтдыг илрүүлжээ. Судлаачид мөн устаж үгүй ​​болсон акул болох мегалодоны шүдийг олжээ. Далайн хойд хэсэг нь халуун цаг ууртай. Энэ нь хөрш зэргэлдээх [[Шүрэн тэнгис|Шүрэн тэнгистэй]] (ургамал, амьтны аймгийн хувьд) ижил төстэй шинж чанартай. [[Ангилал:Австралийн ус зүй]] [[Ангилал:Номхон далайн тэнгис]] [[Ангилал:Тасманы тэнгис| ]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын ус зүй]] mdtnsyqytya03bqqo21xhgq9ut3yked Филиппин 0 9223 874308 874165 2026-10-27T02:40:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874308 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8 Тасмани 0 9402 874276 872020 2026-10-26T21:49:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 874276 wikitext text/x-wiki {{Short description|Австралийн муж}} {{distinguish|Танзани|Тасманниа}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Тасмани | native_name = {{native name|en|Tasmania}}</br>{{Native name|mis|lutruwita|paren=omit}} ([[Палава кани]])<ref>{{cite web |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |title=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |publisher=Tacinc.com.au |date=2022-07-28 |access-date=2022-08-02 |archive-date=25 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925075102/http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |url-status=live }}</ref> | settlement_type = [[Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] | image_flag = Flag of Tasmania.svg | flag_size = 130px | flag_type = Төрийн далбаа | flag_link = Тасманийн төрийн далбаа | image_seal = Coat of arms of Tasmania.svg | seal_size = 130px | seal_type = Сүлд | seal_link = Тасманийн төрийн сүлд | motto = {{native name|la|Ubertas et Fidelitas}}<br />({{lang-mn|Үржил шим ба үнэнч чанар}}) | nickname = {{hlist|Тоззи|Алиман арал|Амралтын арал}} | image_map = Tasmania in Australia.svg | map_caption = Австрали дахь Тасманийн байршил<br />Coordinates: {{coord|42|S|147|E|type:adm1st_region:AU-TAS_dim:300000|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Австрали | established_title = Холбооны өмнө | established_date = [[Тасманийн колони]] | established_title2 = [[Австралийн Холбоо|Холбоо]] | established_date2 = 1 сарын 1, 1901 он | named_for = [[Абель Тасман]] | demonym = {{hlist|Тасманичууд}} | capital = [[Хөүбарт]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|42|52|50|S|147|19|30|E|type:city_region:AU-TAS|display=inline}} | admin_center = [[Тасманийн орон нутгийн засаг захиргааны бүс|29 орон нутгийн засаг захиргааны бүс]] | admin_center_type = Засаг захиргаа | leader_title1 = [[Австралийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = [[Тасманийн амбан захирагч|Амбан Захирагч]] | leader_name2 = [[Барбара Бейкер]] | leader_title3 = [[Тасманийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Жереми Роклиф]] ([[Австралийн Либерал Нам (Тасманийн салбар)|Либерал]]) | national_representation = [[Австралийн Парламент]] | national_representation_type1 = [[Австралийн Сенат|Сенат]] | national_representation1 = [[Тасманийн сенаторын жагсаалт|12 сенатор]] (76-аас) | national_representation_type2 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Австрали)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | national_representation2 = 5 суудал (151-ээс) | legislature = [[Тасманийн Парламент]] | upper_house = [[Тасманийн хууль тогтоох зөвлөл|Хууль тогтоох зөвлөл]] | lower_house = [[Тасманийн Ассамблейн Танхим|Ассамблейн Танхим]] | judiciary = [[Тасманийн дээд шүүх]] | area_km2 = 90758 | area_land_km2 = 68401 | area_water_km2 = 22357 | area_rank = 7 | area_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик | elevation_max_m = 1617 | elevation_max_point = [[Осса уул]] | population_estimate = {{Increase}} 571,165<ref name=ABSPop>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022|title=National, state and territory population – March 2021|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=26 September 2022|accessdate=27 November 2022|archive-date=21 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121204624/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_rank = 6 | population_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 8.3 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = 4 | population_density_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик | GDP_nominal = {{increase}} $32.102 тэрбум<ref name="gspref">{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/economy/national-accounts/australian-national-accounts-state-accounts/latest-release |title=5220.0 – Australian National Accounts: State Accounts, 2019–20 |publisher=Australian Bureau of Statistics |date=20 November 2020 |access-date=20 January 2021 |archive-date=17 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617110448/http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/allprimarymainfeatures/E6765105B38FFFC6CA2568A9001393ED?opendocument |url-status=live }}</ref> | GDP_nominal_type = | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $59,779 | Gini = 44.8<!--number only--> | Gini_year = 2016 | Gini_change = IncreaseNegative | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=6524.0.55.002 – Estimates of Personal Income for Small Areas, 2011–2016 |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/6524.0.55.002Main+Features12011-2016?OpenDocument#:~:text=In%202015%2D16%2C%20Australia%20had,0.420%20in%20the%20Northern%20Territory. |website=Australian Bureau of Statistics |date=19 June 2018 |publisher=Australian Government |access-date=5 September 2021 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905233122/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/6524.0.55.002Main+Features12011-2016?OpenDocument#:~:text=In%202015%2D16%2C%20Australia%20had,0.420%20in%20the%20Northern%20Territory. |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = 3 | HDI = 0.921<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref>{{cite web |title=Sub-national HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/AUS/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0 |website=Global Data Lab |access-date=18 February 2023 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032707/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/AUS/?levels=1+4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0 |url-status=live }}</ref> | timezone = [[Австралийн Зүүн Стандарт Цаг|АЗСЦ]] | utc_offset = +10:00 | timezone_DST = [[Австралийн Зүүн Зуны Цаг|АЗЗЦ]] | utc_offset_DST = +11:00 | calling_code = | postal_code_type = [[Австрали дахь шуудангийн код#Хуваарилалт|Шуудангийн товчлол]] | postal_code = TAS | website = {{URL|tas.gov.au}} | iso_code = [[ISO 3166-2:AU|AU-TAS]] {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг | embedded = Yes | mammal = [[Тасманийн чөтгөр]]<br />(''Sarcophilus harrisii'')<ref name="faunaemb">{{cite web |url=http://www.gazette.tas.gov.au/editions/2015/21518_-_Special_25_May.pdf |title=Proclamation of Tasmanian Devil as Tasmania's Animal Emblem |date=25 May 2015 |publisher=www.parliament.tas.gov.au |access-date=2 June 2015 |archive-date=24 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724070232/http://www.gazette.tas.gov.au/editions/2015/21518_-_Special_25_May.pdf |url-status=live }}</ref> | flower = [[Эквалипт]]<br />(''Eucalyptus globulus'')<ref>{{cite web |url=http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/FloraProclamation.htm |title=Proclamation of Tasmanian floral emblem |work=Tasmanian Government Gazette |date=27 November 1962 |publisher=www.parliament.tas.gov.au |access-date=23 January 2013 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064026/http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/FloraProclamation.htm |url-status=dead }}</ref> | plant = [[Арьсан мод]] (албан бус)<br />(''Eucryphia lucida'')<ref>{{cite web |last1=Gray |first1=Alan M. |title=Eucryphia lucida – Leatherwood |url=http://anpsa.org.au/APOL34/jun04-3.html |website=Australian Native Plants Society |access-date=5 September 2021 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905224138/http://anpsa.org.au/APOL34/jun04-3.html |url-status=live }}</ref> | mineral = [[Крокоит]]<br />(''PbCrO<sub>4</sub>'')<ref>{{cite web |url=http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/MineralProclamation.htm |title=Proclamation of Tasmanian mineral emblem |work=Tasmanian Government Gazette |date=4 December 2000 |publisher=www.parliament.tas.gov.au |access-date=23 January 2013 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064059/http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/MineralProclamation.htm |url-status=dead }}</ref> | colour = ''Ногоон'' (PMS 342), ''ШарУлаан хүрэн'' (PMS 114), & ''Maroon'' (PMS 194)<ref>{{cite web|title=Sporting colours|url=http://www.dpac.tas.gov.au/divisions/People_Performance_and_Governance/Executive_Services/protocol_office/sporting_colours|website=Department of Premier and Cabinet|publisher=Tasmanian Government|access-date=5 September 2021|archive-date=5 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905224141/http://www.dpac.tas.gov.au/divisions/People_Performance_and_Governance/Executive_Services/protocol_office/sporting_colours|url-status=live}}</ref><br />{{scarf|{{cell|#006747}}{{cell|#f7e34a}}{{cell|#991f36}}}} }} }} '''Тасмани''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Tasmania'', палава-кани ''lutruwita''; 1856 оноос өмнө — ''Ван-Димены газар'' гэгддэг байсан) - [[Австрали]]йн муж бөгөөд арал юм. Тасмани муж арал Австрали тивийн зүүн өмнөд үзүүрээс 240 км зайтай орших бөгөөд [[Бассын хоолой]]гоор тусгаарлагддаг байна. Тасмани муж улсад Тасмани арал болон эргэн тойрны жижиг арлууд ордог байна. Тасмани мужийн хүн ам 2022 оны тооцоогоор 4571 165 <ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0/ Australian Demographic Statistics, Jun 2007], [[Australian Bureau of Statistics|ABS]]</ref> байсан бөгөөд нутаг дэвсгэр нь 68,401 км<sup>2</sup> юм. Уг арлыг голландын аялагч, худалдаачин [[Абел Тасман]] 1642 онд нээж "Ван Димен"-ы газар гэж нэрлэсэн бөгөөд хожим 1856 оны 1-р сарын 1-нээс уг арлыг А.Тасманы нэрээр нэрлэсэн ажээ. 1820-иад оны дунд үеэс 1832 он хүртэл энд Британийн колоничлогчид болон [[Тасманийн уугуул иргэд|Тасманийн уугуул иргэдийн]] хоорондох цуврал хүчтэй мөргөлдөөн болж уугуул иргэд бараг устаж үгүй ​​​​болоход хүргэсэн байна. Мужийн хүн амын дийлэнх нь англи хэлээр ярьдаг. Тасмани арлын уугуул иргэдийн хэлнүүдийн талаар маш бага мэдээлэл байдаг. Тасмани нь харьцангуй бага хөндөгдсөн өргөн уудам нутаг, онцгой байгальтай тул ''Байгалийн муж улс'' болон "Урам зоригийн арал"<ref>{{cite web|url=http://www.tourismtasmania.com.au/vismktg/2007/island_of_inspiration/phase12/index.html|title=Tasmania - Island of Inspiration|accessdate=2007-12-31|archive-date=2008-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125040942/http://www.tourismtasmania.com.au/vismktg/2007/island_of_inspiration/phase12/index.html|url-status=dead}}</ref> хэмээн өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор Тасмани мужийн нутаг дэвсгэрийн бараг 37% нь дархан цаазат газар, үндэсний парк, Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн газар юм.<ref>{{cite web|url=http://www.parks.tas.gov.au/manage/parksres/reserves.html|title=Complete National Parks and Reserves Listings|publisher=[[Parks and Wildlife Service]]|date=[[2006-11-10]]|accessdate=2006-11-30|archive-date=2006-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20061210215825/http://www.parks.tas.gov.au/manage/parksres/reserves.html|url-status=dead}}</ref> Тус арал нь хамгийн хойд цэгээс хамгийн урд цэг хүртэл 364 км бөгөөд баруунаас зүүн тийш 306 км өргөнтэй юм. Тасмани мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Хөүбарт]] бөгөөд тус хотод Хөүбарт, Глинорчи, Клэренс хотын бүсүүд ордог байна. Антарктид хавийн Маквэйрий арал мөн тус муж улсын захиргаанд, Хюон хөндийн зөвлөлийн орон нутгийн бүсэд багтдаг. == Цаг агаар == Арлын хойд хэсэгт уур амьсгал нь субтропик, өмнөд хэсэгт нь сэрүүн, чийглэг байдаг. Мужийн нийслэл Хөүбарт хотод 7-р сарын дундаж температур +8°C, 2-р сард +17°C байдаг. Өндөрлөг газар болон уулархаг нутгаар өвлийн улиралд температур 0°C-аас доош ордог байна. Тасмани арлын баруун хэсэгт жилд 1000 мм-ээс дээш хур тунадас ордог (Маккуори булан 2800 мм), харин зүүн хэсэгт дунджаар 600 мм хур тунадас ордог байна. Хур тунадас улирлын чанартай бөгөөд өвлийн саруудад хамгийн их хэмжээгээр ордог байна. Нэг, хоёрдугаар сард 7, 8-р сарын хур тунадасны 30-40%-ийг эзэлдэг боловч хамгийн хуурай саруудад ч гэсэн өдөр бүр бороо ордог. Тасманид Австралийн эх газрын бусад хэсгээс жилд бороотой өдрүүд хамаагүй их байдаг. Тасманийн төв хэсэгт байрлах хэд хэдэн газар, мөн Флиндерс арлыг 2007 онд мужийн засгийн газар хуурай газар гэж зарласан. Тасманид хамгийн өндөр температур буюу 42.2°C нь 2009 оны 1-р сарын 30-нд Скамандер тосгонд бүртгэгдсэн. Хамгийн бага температур нь -13°C бөгөөд 1983 оны 6-р сарын 30-нд Тарралиа тосгонд бүртгэгдсэн байдаг ажээ. == Усан сан == Тасманийн уулархаг газар нутаг нь олон тооны гол мөрөнтэй бөгөөд тэдгээрийн олонх нь Усан цахилгаан станцын далантай байдаг бөгөөд энэ нь тус мужийг цахилгаан эрчим хүчээр бүрэн хангадаг юм. Ихэнх голууд Төв өндөрлөгөөс эх авч, далайн эрэг рүү цутгадаг байна. Том суурингууд нь ихэвчлэн эдгээр голын адагуудын эрэг дагуу байрладаг. Хойд хэсэгт байрлах Тамар, Маккуори, өмнөд хэсэгт байрлах Дервент зэрэг хамгийн том голууд нь бүрэн, хурдан урсгалтай байдаг тул зөвхөн доод хэсэгт нь л тээвэр хийх боломжтой болгодог. Төв өндөрлөгт олон мөсөн гаралтай нуурууд байдаг юм. == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Нэмж унших материал == * Alexander, Alison (editor) (2005)''The [[Companion to Tasmanian History]]'' Centre for Tasmanian Historical Studies, University of Tasmania, Hobart. ISBN 1-86295-223-X. * Robson, L.L. (1983) ''A History of Tasmania. Volume I. Van Diemen's Land From the Earliest Times to 1855'' Melbourne, Oxford University Press. ISBN 0-19-554364-5. * Robson, L.L. (1991) ''A History of Tasmania. Volume II. Colony and State From 1856 to the 1980s'' Melbourne, Oxford University Press. ISBN 0-19-553031-4. == Гадны холбоос == {{commons|Tasmania}} * [https://web.archive.org/web/20080908064812/http://parks.tas.gov.au/where/where.html Where is Tasmania? web page] * [https://web.archive.org/web/20230710093253/https://www.tas.gov.au/ Tasmania Online - the main State Government website] * [http://www.discovertasmania.com/ Discover Tasmania] - official tourism website * [https://web.archive.org/web/20080922212320/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17105 NASA Satellite image of Tasmania] * [https://web.archive.org/web/20090210085348/http://tas.gov.au/tasmaniaonline/about/maplarge.asp Another detailed map] {{Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Тасмани| ]] [[Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал]] [[Ангилал:Тасманийн арал]] [[Ангилал:Номхон далайн арал]] nqvs09fntwv20raaonuwid8iyhuz5h3 874282 874276 2026-10-26T22:29:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 874282 wikitext text/x-wiki {{Short description|Австралийн муж}} {{distinguish|Танзани|Тасманниа}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Тасмани | native_name = {{native name|en|Tasmania}}</br>{{Native name|mis|lutruwita|paren=omit}} ([[Палава кани]])<ref>{{cite web |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |title=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |publisher=Tacinc.com.au |date=2022-07-28 |access-date=2022-08-02 |archive-date=25 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925075102/http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |url-status=live }}</ref> | settlement_type = [[Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] | image_flag = Flag of Tasmania.svg | flag_size = 130px | flag_type = Төрийн далбаа | flag_link = Тасманийн төрийн далбаа | image_seal = Coat of arms of Tasmania.svg | seal_size = 130px | seal_type = Сүлд | seal_link = Тасманийн төрийн сүлд | motto = {{native name|la|Ubertas et Fidelitas}}<br />({{lang-mn|Үржил шим ба үнэнч чанар}}) | nickname = {{hlist|Тоззи|Алиман арал|Амралтын арал}} | image_map = Tasmania in Australia.svg | map_caption = Австрали дахь Тасманийн байршил<br />Coordinates: {{coord|42|S|147|E|type:adm1st_region:AU-TAS_dim:300000|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Австрали | established_title = Холбооны өмнө | established_date = [[Тасманийн колони]] | established_title2 = [[Австралийн Холбоо|Холбоо]] | established_date2 = 1 сарын 1, 1901 он | named_for = [[Абель Тасман]] | demonym = {{hlist|Тасманичууд}} | capital = [[Хөүбарт]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|42|52|50|S|147|19|30|E|type:city_region:AU-TAS|display=inline}} | admin_center = [[Тасманийн орон нутгийн засаг захиргааны бүс|29 орон нутгийн засаг захиргааны бүс]] | admin_center_type = Засаг захиргаа | leader_title1 = [[Австралийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = [[Тасманийн амбан захирагч|Амбан Захирагч]] | leader_name2 = [[Барбара Бейкер]] | leader_title3 = [[Тасманийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Жереми Роклиф]] ([[Австралийн Либерал Нам (Тасманийн салбар)|Либерал]]) | national_representation = [[Австралийн Парламент]] | national_representation_type1 = [[Австралийн Сенат|Сенат]] | national_representation1 = [[Тасманийн сенаторын жагсаалт|12 сенатор]] (76-аас) | national_representation_type2 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Австрали)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | national_representation2 = 5 суудал (151-ээс) | legislature = [[Тасманийн Парламент]] | upper_house = [[Тасманийн хууль тогтоох зөвлөл|Хууль тогтоох зөвлөл]] | lower_house = [[Тасманийн Ассамблейн Танхим|Ассамблейн Танхим]] | judiciary = [[Тасманийн дээд шүүх]] | area_km2 = 90758 | area_land_km2 = 68401 | area_water_km2 = 22357 | area_rank = 7 | area_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик | elevation_max_m = 1617 | elevation_max_point = [[Осса уул]] | population_estimate = {{Increase}} 571,165<ref name=ABSPop>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022|title=National, state and territory population – March 2021|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=26 September 2022|accessdate=27 November 2022|archive-date=21 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121204624/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_rank = 6 | population_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 8.3 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = 4 | population_density_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик | GDP_nominal = {{increase}} $32.102 тэрбум<ref name="gspref">{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/economy/national-accounts/australian-national-accounts-state-accounts/latest-release |title=5220.0 – Australian National Accounts: State Accounts, 2019–20 |publisher=Australian Bureau of Statistics |date=20 November 2020 |access-date=20 January 2021 |archive-date=17 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617110448/http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/allprimarymainfeatures/E6765105B38FFFC6CA2568A9001393ED?opendocument |url-status=live }}</ref> | GDP_nominal_type = | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $59,779 | Gini = 44.8<!--number only--> | Gini_year = 2016 | Gini_change = IncreaseNegative | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=6524.0.55.002 – Estimates of Personal Income for Small Areas, 2011–2016 |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/6524.0.55.002Main+Features12011-2016?OpenDocument#:~:text=In%202015%2D16%2C%20Australia%20had,0.420%20in%20the%20Northern%20Territory. |website=Australian Bureau of Statistics |date=19 June 2018 |publisher=Australian Government |access-date=5 September 2021 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905233122/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/6524.0.55.002Main+Features12011-2016?OpenDocument#:~:text=In%202015%2D16%2C%20Australia%20had,0.420%20in%20the%20Northern%20Territory. |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = 3 | HDI = 0.921<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref>{{cite web |title=Sub-national HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/AUS/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0 |website=Global Data Lab |access-date=18 February 2023 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032707/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/AUS/?levels=1+4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0 |url-status=live }}</ref> | timezone = [[Австралийн Зүүн Стандарт Цаг|АЗСЦ]] | utc_offset = +10:00 | timezone_DST = [[Австралийн Зүүн Зуны Цаг|АЗЗЦ]] | utc_offset_DST = +11:00 | calling_code = | postal_code_type = [[Австрали дахь шуудангийн код#Хуваарилалт|Шуудангийн товчлол]] | postal_code = TAS | website = {{URL|tas.gov.au}} | iso_code = [[ISO 3166-2:AU|AU-TAS]] {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг | embedded = Yes | mammal = [[Тасманийн чөтгөр]]<br />(''Sarcophilus harrisii'')<ref name="faunaemb">{{cite web |url=http://www.gazette.tas.gov.au/editions/2015/21518_-_Special_25_May.pdf |title=Proclamation of Tasmanian Devil as Tasmania's Animal Emblem |date=25 May 2015 |publisher=www.parliament.tas.gov.au |access-date=2 June 2015 |archive-date=24 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724070232/http://www.gazette.tas.gov.au/editions/2015/21518_-_Special_25_May.pdf |url-status=live }}</ref> | flower = [[Эквалипт]]<br />(''Eucalyptus globulus'')<ref>{{cite web |url=http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/FloraProclamation.htm |title=Proclamation of Tasmanian floral emblem |work=Tasmanian Government Gazette |date=27 November 1962 |publisher=www.parliament.tas.gov.au |access-date=23 January 2013 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064026/http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/FloraProclamation.htm |url-status=dead }}</ref> | plant = [[Арьсан мод]] (албан бус)<br />(''Eucryphia lucida'')<ref>{{cite web |last1=Gray |first1=Alan M. |title=Eucryphia lucida – Leatherwood |url=http://anpsa.org.au/APOL34/jun04-3.html |website=Australian Native Plants Society |access-date=5 September 2021 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905224138/http://anpsa.org.au/APOL34/jun04-3.html |url-status=live }}</ref> | mineral = [[Крокоит]]<br />(''PbCrO<sub>4</sub>'')<ref>{{cite web |url=http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/MineralProclamation.htm |title=Proclamation of Tasmanian mineral emblem |work=Tasmanian Government Gazette |date=4 December 2000 |publisher=www.parliament.tas.gov.au |access-date=23 January 2013 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064059/http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/MineralProclamation.htm |url-status=dead }}</ref> | colour = ''Ногоон'' (PMS 342), ''ШарУлаан хүрэн'' (PMS 114), & ''Maroon'' (PMS 194)<ref>{{cite web|title=Sporting colours|url=http://www.dpac.tas.gov.au/divisions/People_Performance_and_Governance/Executive_Services/protocol_office/sporting_colours|website=Department of Premier and Cabinet|publisher=Tasmanian Government|access-date=5 September 2021|archive-date=5 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905224141/http://www.dpac.tas.gov.au/divisions/People_Performance_and_Governance/Executive_Services/protocol_office/sporting_colours|url-status=live}}</ref><br />{{scarf|{{cell|#006747}}{{cell|#f7e34a}}{{cell|#991f36}}}} }} }} '''Тасмани''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Tasmania'', палава-кани ''lutruwita''; 1856 оноос өмнө — ''Ван-Димены газар'' гэгддэг байсан) - [[Австрали]]йн муж бөгөөд арал юм. Тасмани муж арал Австрали тивийн зүүн өмнөд үзүүрээс 240 км зайтай орших бөгөөд [[Бассын хоолой]]гоор тусгаарлагддаг байна. Тасмани муж улсад Тасмани арал болон эргэн тойрны жижиг арлууд ордог байна. Тасмани мужийн хүн ам 2022 оны тооцоогоор 4571 165 <ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0/ Australian Demographic Statistics, Jun 2007], [[Australian Bureau of Statistics|ABS]]</ref> байсан бөгөөд нутаг дэвсгэр нь 68,401 км<sup>2</sup> юм. Уг арлыг голландын аялагч, худалдаачин [[Абел Тасман]] 1642 онд нээж "Ван Димен"-ы газар гэж нэрлэсэн бөгөөд хожим 1856 оны 1-р сарын 1-нээс уг арлыг А.Тасманы нэрээр нэрлэсэн ажээ. 1820-иад оны дунд үеэс 1832 он хүртэл энд Британийн колоничлогчид болон [[Тасманийн уугуул иргэд|Тасманийн уугуул иргэдийн]] хоорондох цуврал хүчтэй мөргөлдөөн болж уугуул иргэд бараг устаж үгүй ​​​​болоход хүргэсэн байна. Мужийн хүн амын дийлэнх нь англи хэлээр ярьдаг. Тасмани арлын уугуул иргэдийн хэлнүүдийн талаар маш бага мэдээлэл байдаг. Тасмани нь харьцангуй бага хөндөгдсөн өргөн уудам нутаг, онцгой байгальтай тул ''Байгалийн муж улс'' болон "Урам зоригийн арал"<ref>{{cite web|url=http://www.tourismtasmania.com.au/vismktg/2007/island_of_inspiration/phase12/index.html|title=Tasmania - Island of Inspiration|accessdate=2007-12-31|archive-date=2008-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125040942/http://www.tourismtasmania.com.au/vismktg/2007/island_of_inspiration/phase12/index.html|url-status=dead}}</ref> хэмээн өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор Тасмани мужийн нутаг дэвсгэрийн бараг 37% нь дархан цаазат газар, үндэсний парк, Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн газар юм.<ref>{{cite web|url=http://www.parks.tas.gov.au/manage/parksres/reserves.html|title=Complete National Parks and Reserves Listings|publisher=[[Parks and Wildlife Service]]|date=[[2006-11-10]]|accessdate=2006-11-30|archive-date=2006-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20061210215825/http://www.parks.tas.gov.au/manage/parksres/reserves.html|url-status=dead}}</ref> Тус арал нь хамгийн хойд цэгээс хамгийн урд цэг хүртэл 364 км бөгөөд баруунаас зүүн тийш 306 км өргөнтэй юм. Тасмани мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Хобарт]] бөгөөд тус хотод Хөүбарт, Глинорчи, Клэренс хотын бүсүүд ордог байна. Антарктид хавийн Маквэйрий арал мөн тус муж улсын захиргаанд, Хюон хөндийн зөвлөлийн орон нутгийн бүсэд багтдаг. == Цаг агаар == Арлын хойд хэсэгт уур амьсгал нь субтропик, өмнөд хэсэгт нь сэрүүн, чийглэг байдаг. Мужийн нийслэл Хобарт хотод 7-р сарын дундаж температур +8°C, 2-р сард +17°C байдаг. Өндөрлөг газар болон уулархаг нутгаар өвлийн улиралд температур 0°C-аас доош ордог байна. Тасмани арлын баруун хэсэгт жилд 1000 мм-ээс дээш хур тунадас ордог (Маккуори булан 2800 мм), харин зүүн хэсэгт дунджаар 600 мм хур тунадас ордог байна. Хур тунадас улирлын чанартай бөгөөд өвлийн саруудад хамгийн их хэмжээгээр ордог байна. Нэг, хоёрдугаар сард 7, 8-р сарын хур тунадасны 30-40%-ийг эзэлдэг боловч хамгийн хуурай саруудад ч гэсэн өдөр бүр бороо ордог. Тасманид Австралийн эх газрын бусад хэсгээс жилд бороотой өдрүүд хамаагүй их байдаг. Тасманийн төв хэсэгт байрлах хэд хэдэн газар, мөн Флиндерс арлыг 2007 онд мужийн засгийн газар хуурай газар гэж зарласан. Тасманид хамгийн өндөр температур буюу 42.2°C нь 2009 оны 1-р сарын 30-нд Скамандер тосгонд бүртгэгдсэн. Хамгийн бага температур нь -13°C бөгөөд 1983 оны 6-р сарын 30-нд Тарралиа тосгонд бүртгэгдсэн байдаг ажээ. == Усан сан == Тасманийн уулархаг газар нутаг нь олон тооны гол мөрөнтэй бөгөөд тэдгээрийн олонх нь Усан цахилгаан станцын далантай байдаг бөгөөд энэ нь тус мужийг цахилгаан эрчим хүчээр бүрэн хангадаг юм. Ихэнх голууд Төв өндөрлөгөөс эх авч, далайн эрэг рүү цутгадаг байна. Том суурингууд нь ихэвчлэн эдгээр голын адагуудын эрэг дагуу байрладаг. Хойд хэсэгт байрлах Тамар, Маккуори, өмнөд хэсэгт байрлах Дервент зэрэг хамгийн том голууд нь бүрэн, хурдан урсгалтай байдаг тул зөвхөн доод хэсэгт нь л тээвэр хийх боломжтой болгодог. Төв өндөрлөгт олон мөсөн гаралтай нуурууд байдаг юм. == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Нэмж унших материал == * Alexander, Alison (editor) (2005)''The [[Companion to Tasmanian History]]'' Centre for Tasmanian Historical Studies, University of Tasmania, Hobart. ISBN 1-86295-223-X. * Robson, L.L. (1983) ''A History of Tasmania. Volume I. Van Diemen's Land From the Earliest Times to 1855'' Melbourne, Oxford University Press. ISBN 0-19-554364-5. * Robson, L.L. (1991) ''A History of Tasmania. Volume II. Colony and State From 1856 to the 1980s'' Melbourne, Oxford University Press. ISBN 0-19-553031-4. == Гадны холбоос == {{commons|Tasmania}} * [https://web.archive.org/web/20080908064812/http://parks.tas.gov.au/where/where.html Where is Tasmania? web page] * [https://web.archive.org/web/20230710093253/https://www.tas.gov.au/ Tasmania Online - the main State Government website] * [http://www.discovertasmania.com/ Discover Tasmania] - official tourism website * [https://web.archive.org/web/20080922212320/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17105 NASA Satellite image of Tasmania] * [https://web.archive.org/web/20090210085348/http://tas.gov.au/tasmaniaonline/about/maplarge.asp Another detailed map] {{Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Тасмани| ]] [[Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал]] [[Ангилал:Тасманийн арал]] [[Ангилал:Номхон далайн арал]] 52thcst1osthp7g7l1gdp32jitnkxo7 Марлене Дийтрих 0 10221 874289 865261 2026-10-27T00:58:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874289 wikitext text/x-wiki [[Файл:Marlene Dietrich 02.jpg|right|thumb|200px|Марлене Дийтрих, 1920-иод онд]] '''Марлене Дийтрих''' (угтаа {{Lang-de|Marie Magdalene Dietrich}}, {{Lang-de|Marlene Dietrich}} [{{IPA|maʁˈleːnə ˈdiːtʁɪç}}]; [[1901]] оны 12-р сарын 27 - [[1992]] оны 5-р сарын 6)<ref name="nytimesobit">{{cite news | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6D7163CF934A35756C0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all | first=Peter B. | last=Flint | title=Marlene Dietrich, 90, Symbol of Glamour, Dies | work=The New York Times | date=1992-05-07}}</ref> [[Герман]]д төрсөн [[АНУ|Америкийн]] жүжигчин, дуучин юм. Дийтрих өөрийгөө тасралтгүй нээж урт удаан карьерынхаа турш алдартай хэвээр байж чадсан. 1920-иод онд Берлинд тэрээр тайзан дээр тоглож байснаас гадна, дуугүй кинонд дүр бүтээж байв. Жозеф фон Штернбергийн найруулсан ''Der blaue Engel'' (Цэнхэр сахиулсан тэнгэр) кинонд тоглосон дүрээрээ олон улс даяар нэртэй болж, улмаар АНУ-ын [[Парамаунт Пикчерс]] (Paramount Pictures)-тэй гэрээ байгуулжээ. ''Shanghai Express'' (Шанхайн буухиа галт тэрэг), ''Desire'' (Хүсэл) зэрэг Холливудын кинонд өөрийн сэтгэл татам өвөрмөц байдлаа товойлгон тоглосноороо оддын зиндаагаа улам бататгаж, тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр хөлстэй жүжигчдийн нэг болжээ. Дийтрих 1939 онд АНУ-ын иргэн болсон. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тэр фронтын шугамд тоглож байсан хамгийн нэртэй жүжигчдийн нэг юм. Тэрээр дайны дараах жилүүдэд ганц нэг кинонд тоглож байсан боловч 1950-иас 1970-аад он хүртэл ихэнх хугацаагаа дэлхийгээр тойрон тоглолт хийхэд зарцуулсан ажээ. 1999 онд Америкийн Киноны Хүрээлэнгээс Дийтрихийг бүх цаг үеийн хамгийн агуу ес дэх эмэгтэй жүжигчнээр тодруулсан. == Лавлах материал == === Эшлэл === {{reflist}} === Ном зүй === ==== Дийтрихийн бичсэн ном ==== * Dietrich, Marlene and Attanasio, Salvator (translator) (1989). ''Marlene''. Grove Press. ISBN 0-8021-1117-3 * Dietrich, Marlene (1962). ''Marlene Dietrich's ABC''. Doubleday. * Dietrich, Marlene and [[Gottfried Helnwein|Helnwein, Gottfried]] [Conception and photographs] (1990).''Some Facts About Myself''. ISBN 3-89322-226-X ==== Намтар ==== * Bach, Steven (1992). ''Marlene Dietrich: Life and Legend''. Doubleday. ISBN 0-385-42553-8 * Bret, David (1993). ''Marlene, My Friend''. Robson, London * Spoto, Donald (1992). ''Blue Angel: The Life of Marlene Dietrich''. William Morrow and Company, Inc. ISBN 0-688-07119-8 == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Marlene Dietrich|Марлене Дийтрих}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Marlene_Dietrich|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Marlene_Dietrich?uselang=mn '''Марлене Дийтрих''']</span> * [http://www.marlene.com/ Албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20060212183356/http://www.marlenedietrich.org/ Marlene Dietrich UK Website The Legendary, Lovely Marlene] * [http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-miscellaneous/4402597-1.html "Lost Marlene Dietrich Love Poem to Ronald Reagan Found"] * [http://www.fyne.co.uk/index.php?item=218 Gay Great - Marlene Dietrich] * [http://www.abcnews.go.com/WNT/story?id=2989920&page=1 ABC Nightline (03/28/07): 'I Want to Kiss You Forever': Romance and Friendship Mix in Rare Dietrich, Hemingway Letters Set for First Public Viewing] * [http://www.lenci-dolls.net/07012006.html Marlene Dietrich's mascot dolls] * [https://web.archive.org/web/20060212183356/http://www.marlenedietrich.org/ Marlene Dietrich Collection, Berlin (MDCB)] * [https://web.archive.org/web/20081222164321/http://film.virtual-history.com/person.php?personid=306 Photographs of Marlene Dietrich] * [https://web.archive.org/web/20080623213854/http://www.freeforums.in/phpbb/index.php?mforum=marlene The Marlene Dietrich Forum] {{DEFAULTSORT:Дийтрих, Марлене}} [[Ангилал:Марлене Дийтрих| ]] [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Германы кино жүжигчин]] [[Ангилал:Дуугүй киноны жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Шансон дуучин]] [[Ангилал:Берлиний уран бүтээлч]] [[Ангилал:Ваймарын уран бүтээлч]] [[Ангилал:АНУ дахь Германы цагаач]] [[Ангилал:Берт Бакарак]] [[Ангилал:Тони шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Германы Кино шагналтан]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (төрөл тодорхой бус)]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (төрөл тодорхой бус)]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (төрөл тодорхой бус)]] [[Ангилал:Эрх Чөлөөний Медаль шагналтан (1945)]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1901 онд төрсөн]] [[Ангилал:1992 онд өнгөрсөн]] dozh2e9cmxbo2q0ff3z0rwo60essayy Сибирийн хүрэн баавгай 0 10818 874299 814695 2026-10-27T02:05:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874299 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Сибирийн хүрэн баавгай | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Баавгайнхан]] | genus = ''Ursus'' | species = Хүрэн баавгай | subspecies = Сибирийн хүрэн баавгай | trinomial = ''Ursus arctos collaris'' | trinomial_authority = Ф. Г. Кювьер, 1824 }} '''Сибирийн хүрэн баавгай''' ''(Ursus arctos collaris)'' [[Сибирь|Сибирийн]] ихэнх хэсэг, [[Монгол]]ын хойд хэсэг, [[Шинжаан]]ы алс хойд нутаг, [[Казахстан]]ы зүүн хэсэгт тархсан [[хүрэн баавгай]]н ''(Ursus arctos)'' дэд зүйл. ==Тодорхойлолт== Сибирийн хүрэн баавгай [[Евразийн хүрэн баавгай]], [[Камчаткын баавгай]]н дундах хэмжээтэй. Евразийн хүрэн баавгайг бодвол том, өтгөн ястай, томоохон гавалтай бол Камчаткын хүрэн баавгайнаас жижиг. Үс нь бусад хүрэн баавгайн дэд зүйлүүдээс илүү их. Бараан хүрэн зүстэй бөгөөд хөл нь бараан. Гэхдээ цайвар хүрнээс бараан хүрэн хүртэл янз бүрийн зүс байж болно. Савар нь харавтар хүрэн, сайн махийсан, 85 мм урттай. Хэмжээ, зүс, түрэмгийг зангаараа [[Хойд Америк]]ийн [[Гриззли баавгай]]тай төстэй. ==Лавлах материал== https://web.archive.org/web/20070320073807/http://www.russianbearhunt.com/ [[Ангилал:Баавгайнхан]] qjw5s75lv4ovcfohwd4827evbb75m77 Камчаткын хүрэн баавгай 0 10839 874287 871159 2026-10-27T00:10:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874287 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Камчаткын хүрэн баавгай | status = | trend = | status_ref = | image = | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Баавгайнхан]] | genus = ''Ursus'' | species = [[Хүрэн баавгай]] | subspecies = Камчаткын хүрэн баавгай | trinomial = ''Ursus arctos beringianus'' | trinomial_authority = }} '''Камчаткын хүрэн баавгай''' (''Ursus arctos beringianus'') буюу '''Алс Дорнодын хүрэн баавгай''' [[хүрэн баавгай]]н ''(Ursus arctos)'' дэд зүйл, [[Камчаткын хойг]], [[Карагинский арал]], хойшоо [[Корякийн тойрог]] хүртэл тархсан. Түүнчлэн [[Агнуурын тэнгис]]ийн баруун талын эргээр, эргийн уулсаас зүүн тийш өмнө зүгт [[Уда булан]] хүртэл, [[Шантар арлууд]] болон хойд зүгийн [[Курилын арлууд]]аар тархсан. ==Тодорхойлолт== Энэ дэд зүйл биеэр [[Аляска|Аляскын]] [[Кодяк баавгай]]тай төстэй, зүс нь бараавтар, хэмжээ жижгэвтэр.<ref name="russian_bear_hunt" /> Хар бараан үстэй баавгай зонхилох боловч үсний өнгө харавтар хүрнээс цайвар шар хүртэл янз бүр. Савар нь цайвар шар үзүүртэй бараан хүрэн байх төлөвтэй бөгөөд саврын урт 100 мм байдаг. Толгой, биеийн урт 275 см, сүүлний урт 16.5-21.6 см, сэрвээний өндөр 127-135 см. Камчаткын хүрэн баавгай дэлхийн хамгийн том хүрэн баавгайн дэд зүйлийн нэг, биеийн жин бүтэн хагас тонн хүрдэг. Аляскын төрлийн нэгэн адил Камчаткын хүрэн баавгай эрэг хавийн голын уснаас уургаар баялаг түрсээр шахаж буй [[хулд]] барьж хооллодог<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kamchatkapeninsula.com/bear.html |wayback=20000817041722 |text=Kamchatka Brown Bear |archiv-bot=2024-09-05 06:08:21 InternetArchiveBot }} at kamchatkapeninsula.com</ref>, харьцангуй зөөлөн уур амьсгалтай учраас ичээний хугацаа богино.<ref name="russian_bear_hunt">{{cite web | url = http://www.russianbearhunt.com/ | title = Join the Russian Hunting Agency for a Brown Bear Hunt | publisher = Russian Hunting Agency | accessdate = 2008-03-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070320073807/http://www.russianbearhunt.com/ | archive-date = 2007-03-20 | url-status = dead }}</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20080829171338/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/07/23/russia.bears.ap/index.html Bear pack kills 2 Russian miners] CNN July 23, 2008 *[https://web.archive.org/web/20090411114922/http://www.foxnews.com/story/0,2933,390048,00.html Russian Miners Too Terrified to Work After Bears Eat 2 Colleagues] [[Ангилал:Баавгайнхан]] lpaxzvi15l44lg3a5mk3d39jkybvj2t Бирваагийн Мөнхдорж 0 12898 874324 874113 2026-10-27T07:57:14Z Zorigt 49 874324 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Бирваагийн Мөнхдорж | зураг = | хэмжээ = 100px | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = | төрсөн огноо = 1949 он | төрсөн газар = [[Улаанбаатар]] хот | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | мэргэжил = Жүжигчин, найруулагч | гарал үүсэл = Сэхээтэн | яс үндэс = [[Халх]] | иргэний харъяалал = [[Монгол улс]] | боловсрол = Дээд | төрөл = Театр | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = БНМАУ-ын [[УГЗ]] (1991), [[МУАЖ]] (2006) | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Бирваагийн Мөнхдорж''' - [[МУАЖ]], БНМАУ-ын [[УГЗ]], [[Улсын драмын эрдмийн театрын]] Ерөнхий найруулагч. Тэрээр 1974 онд [[Москва]] хотын А.В.Луначарскийн нэрэмжит Театр урлагийн дээд сургуульд А.А.Гончаровын удирдлагад суралцаж төгсчээ. 1996 оноос Улсын драмын эрдмийн театрт найруулагч, зөвлөх найруулагч, ерөнхий найруулагчаар ажиллаж байна. Мөн 1976 онд МУБИС-д кино драмын багш, СУИС-д 2005-2022 хүртэл Найруулах, Жүжиглэх урлагийн анги удирдсан багш, КУДС-д 2004-2020 оны хооронд Найруулагч, Жүжигчний ангийн багш, Харцага дээд сургууль, Зохиомж дээд сургуулиудад Найруулагч, Жүжигчний ангийн багшаар ажлаж байв. == Бүтээлүүд == ===Найруулсан жүжгүүд=== *''[[Оршуулагдаагүй үрэгдэгсэд]]'' (1995) *''[[Хаан түүх II]]'' (1996) *''[[Бие хамгаалагч]]'' (1997) *''[[Хүслийн трамвай]]'' (1997) *''[[Сарны инээд]]'' (1999) *''[[Бооцоо]]'' (2000) *''[[Хаан түүх III]]'' (2001) *''[[Эрлэгийн данс]]'' (2003) *''[[Саран хөхөө]]'' (2004) *''[[Антигона]]'' (2005) *''[[Суудал]]'' (2006) *''[[Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе]]'' (2007) *Валентин Краснагорв " Хунгийн дуу " 2013 *В.Ванпилов " Хэрээт төгөл" 2015 Галаарид " Шар тэнгисийн тарчлаан " (2009) == Баримт == Түүний аав [[Төрийн шагнал]]т, [[УГЗ]] хөгжмийн зохиолч [[Гончигийн Бирваа]] юм. {{DEFAULTSORT:Мөнхдорж, Бирваагийн}} [[Ангилал:Монголын театрын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] fxf3jtea4yznzag8188h9r335vopds3 874325 874324 2026-10-27T07:57:32Z Zorigt 49 874325 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Бирваагийн Мөнхдорж | зураг = | хэмжээ = 100px | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = | төрсөн огноо = 1949 он | төрсөн газар = [[Улаанбаатар]] хот | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | мэргэжил = Жүжигчин, найруулагч | гарал үүсэл = Сэхээтэн | яс үндэс = [[Халх]] | иргэний харъяалал = [[Монгол улс]] | боловсрол = Дээд | төрөл = Театр | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = БНМАУ-ын [[УГЗ]] (1991), [[МУАЖ]] (2006) | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Бирваагийн Мөнхдорж''' - [[МУАЖ]], БНМАУ-ын [[УГЗ]], [[Улсын драмын эрдмийн театрын]] Ерөнхий найруулагч. Тэрээр 1974 онд [[Москва]] хотын А.В.Луначарскийн нэрэмжит Театр урлагийн дээд сургуульд А.А.Гончаровын удирдлагад суралцаж төгсчээ. 1996 оноос Улсын драмын эрдмийн театрт найруулагч, зөвлөх найруулагч, ерөнхий найруулагчаар ажиллаж байна. Мөн 1976 онд МУБИС-д кино драмын багш, СУИС-д 2005-2022 хүртэл Найруулах, Жүжиглэх урлагийн анги удирдсан багш, КУДС-д 2004-2020 оны хооронд Найруулагч, Жүжигчний ангийн багш, Харцага дээд сургууль, Зохиомж дээд сургуулиудад Найруулагч, Жүжигчний ангийн багшаар ажлаж байв. == Бүтээлүүд == ===Найруулсан жүжгүүд=== *''[[Оршуулагдаагүй үрэгдэгсэд]]'' (1995) *''[[Хаан түүх II]]'' (1996) *''[[Бие хамгаалагч]]'' (1997) *''[[Хүслийн трамвай]]'' (1997) *''[[Сарны инээд]]'' (1999) *''[[Бооцоо]]'' (2000) *''[[Хаан түүх III]]'' (2001) *''[[Эрлэгийн данс]]'' (2003) *''[[Саран хөхөө]]'' (2004) *''[[Антигона]]'' (2005) *''[[Суудал]]'' (2006) *''[[Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе]]'' (2007) *Галаарид " Шар тэнгисийн тарчлаан " (2009) *Валентин Краснагорв " Хунгийн дуу " 2013 *В.Ванпилов " Хэрээт төгөл" 2015 == Баримт == Түүний аав [[Төрийн шагнал]]т, [[УГЗ]] хөгжмийн зохиолч [[Гончигийн Бирваа]] юм. {{DEFAULTSORT:Мөнхдорж, Бирваагийн}} [[Ангилал:Монголын театрын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] af81ad8dq36ld4jvv7jcf606j57ayyl Сяньби 0 16982 874333 874146 2026-10-27T08:41:21Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-56939-13|~2026-56939-13]] ([[User talk:~2026-56939-13|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 793304 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = 鮮卑<br/>Xiānbèi | conventional_long_name = Сяньби улс | common_name = Сяньби | era = [[эртний түүх|Эртний үе]] | status = [[Нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] | government_type = [[Хаант засаг]] | year_start = 93 | year_end = 234 | p1 = Хүннү улс{{!}}Хүннү | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | flag_p3 = | s1 = Нирун улс | flag_s1 = | s2 = Хань улс | flag_s2 = | s3 = Дай улс | flag_s3 = | image_coat = | image_map = Map of the Xianbei Empire.png | image_map_size = 300px | image_map_caption = Сяньбигийн холбоо (180 он) | image_map2 = Map of the Xianbei Empire and other tribes.jpg | image_map2_caption = Сяньби улс хамгийн дээд хэмжээндээ | image_map2_size = 300 | capital = Орчин үеийн Монголын [[Орхон гол]]ын дэргэд | common_languages = Сяньби хэл | religion = [[Бөө мөргөл]]<br />[[Тэнгэр шүтлэг]] | title_leader = | leader1 = | year_leader1 = | stat_area1 = 4500000 | stat_year1 = 200 | ref_area1 = <ref>{{Cite book|last=Bang|first=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|date=2020-12-02|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|language=en|page=92}}</ref> }} '''Сяньби''' ([[Монгол хэл|монгол]]. ''Сүмбэ, Сяньби'', [[Хятад хэл|хятад]]. уламж. 鮮卑, хялбар. 鲜卑, пиньинь ''Xiānbēi'') бол 93-234 онд оршин тогтнож байсан эртний өвөг монгол нүүдэлчин улс юм. Сяньби төвд номонд Сүнбэ гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Монгол судлаач эрдэмтэн [[Поль Пеллио]] хятад эх сурвалжийн «Sien-pei» дуудлагыг латин үсгээр «Sirbi», «Sirvi», «Sarbi» гэж хөрвүүлсэн байдаг. Энэ улс нь МЭӨ III зууны сүүл үед Дунхугийн холбоо [[Модун шаньюй|Модун шаньюйгийн]] цэрэгт ялагдан задрах үеэр [[Дорнод ху|Дунху]] гэж нэрлэгдсэн ханлигийн дотор байсан хэсэг аймгийнхан Сяньби, Ухуань ууланд очиж нутаглаж тэр уулын нэрээр овоглосон улс юм. Тэдний нэг нь Сяньбигийн ханлиг юм. МЭӨ II-МЭ II зуун хүртэл нэгдмэл улс мэт захиргаагүй байсан. МЭ 120-133 оны хооронд Сяньби нарын дундаас нэг үе хүчирхэг баатар гарч ирсэн ч, төдөлгүй дахин тарж бутарсан бөгөөд үүний дараа Тулухоу ноёны хүү [[Таньшихуай|Таншихуай]], сяньби нарын аймгийн холбоодыг нэгтгэн 156 онд хаан ширээнд заларсанаас эхлэн энэ улс 80 орчим жил [[Зүүн Хойд Ази|Зүүн Хойд Азийг]] эрхшээсэн байна. ==Түүх== {{Загвар:Монголын түүх}} Сяньби нар нь Хятадын байлдаанч улсуудын (МЭ 480-222) үед түүхийн хуудаснаа анх тэмдэглэгсэн байна. Сяньби хэмээх нэрний талаар олон судлаачид ухаанаа уралдуулсаны дотор Монголын түүхч [[Гүнжийн Сүхбаатар]] өөрийн зохиол бүтээлдээ “Сүмбэ” хэмээн Монголчлон дуудаж, энэ үг нь Суварнаготара буюу алтан ураг хэмээх санскрит хэлнээс сунжран гарсан оноосон нэр болжээ гэж баталсан. Энэ талаар Ф.В.Томас, О.Менчен-Хелфен, [[Ма Чаншоу]], [[Ван Говэй]], К.Ширатори зэрэг эрдэмтэн Сяньби гэдэг нэр нь “Сяньби, Сиби, Сюйпи, Сипи, Сюйби, Шиби” зэргээр тэмлэгдсэн байдгийг онцлон тэмдэглэж, харин [[Шивэй]] гэдэг нэр нь Сяньбигаас сунжарсан үг болохыг [[Поль Пеллио]], Фан Жуанью, Сүрбадрах зэрэг эрдэмтэд баталсан байна. Сүмбийн гарал үүслийн тухай эрдэмтэд Монгол эсвэл [[Манж]] Тунгусын өвөг эс бөгөөс монгол, тунгус холимог хүмүүс гэсэн гурван таамаглал дэвшүүлдэг бол өвөг Монгол улс болох нь гарцаагүй бөгөөд [[Хүннү улс|Хүннүгийн]] олон отог аймгийг нэгтгэн захирч өнөөгийн Монголчуудын удмын санг бүрдүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан юм. Зарим түүхчид өвөг монголчуудыг Хүннү эцэгт Сүмбэ эхт аймгууд гэж нэрэлсэн байдаг. Сүмбэгийн зарим аймгууд Хятадад уусан алга болсон нь нэн харамсалтай түүхийг өнөө үед үлдээсэн юм. Таншихуайн хаанчлалын үед Сяньби улс нэн хүчирхэгжиж, Модунь хааны үеийн [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] эзэмшиж байсан нутаг дэвсгэрийг дахин оруулж авсан төдийгүй эдийн засаг, худалдаа арилжааны хувьд ч Хүннү гүрнийг нэр төртэй залгамжилжээ. Эртний Хятад түүхч эрдэмтэн Сяньби нарыг "Хүннү нар зугтан зайлснаас хойш Сяньби нар хүчирхэгжин мандаж, тэдний хуучин нутгийг эзэлж, буман цэрэгтэй хэмээн бардамнаж байна. Тэд чийрэг хүчтэй, авхаалж самбаа сайтай... Хүннүг бодвол зэвсэг нь хурц, морь нь хурдан" хэмээн болгоомжлон бичиж үлдээсэн байна. Таньшихуай бол угаас сэргэлэн авхаалжтай, алсын хараатай хүчирхэг хүн байсныг түүх шаштирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг бөгөөд нэн даруй Хүннүгийн хуучин газар нутгийг эрхэндээ оруулж, умар зүгийн [[Динлин]] болон дорно зүгийн Тунгус угсааны [[Пүё]] нарыг бут цохин өрнө зүгийн шар үс, цэнхэр нүдэт [[Усунь|Усун]]<nowiki/>ийг өөртөө нэгтгэсэн байна. Хөрш зэргэлдээ нь Сяньби улс гэнэт мандан бадарч хүчирхэгжин байсанд Нанхиадын [[Хань улс]]ын зүгээс гурван замаар цэрэг илгээснийг Таньшихуай бут ниргэсэнд Хан улс нэн болгоомжлон охиноо өгөх, ван цол олгох зэргээр найрамдахыг гуйсан ч, Таньшихуай алсыг харж, авсангүй цэргийн хүчээр улам их дайрах болсон. Таньшихуай нь ойролцоогоор МЭ 181 онд 45 орчим насандаа насан эцэс болсон. Энэ үеэс Сяньби улс, хаан ширээний төлөөх тэмцэлд өртөн нэгэн хэсэг уналтын байдалд орсон юм. Сяньби нарын өвөг дээдэс нь дунху буюу дорнод ху мөн гэх бөгөөд генийн хувьд хүн нартай цусан төрлийн холбоотой өвөг нүүдэлчид байсан. Сяньби улс төрт ёсны талаар Хүн улсыг өв тэгш залгамжилж, бас нэгэн алхам урагшлан хөгжүүлжээ. Нэн ялангуяа цэргийн хүчин чадлаар илүү товойн гарсан гэж нангиад сурвалж бичигт тэмдэглэжээ. == Нутаг дэвсгэр == [[Зураг:Asia 200ad.jpg|thumb|200px|МЭ 200 оны үед]] [[Зураг:Sumbe - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|right|200px|Сяньби]] Зөвлөлтийн монголч эрдэмтэн Л.Викторова зэрэг зарим эрдэмтэн сяньбичууд МЭ 1-3-р зууны үед [[Эрчис]] мөрнөөс [[Хянганы нуруу]] хүртэл тархан суурьшиж байсан гэж үздэг.<ref>Викторова Л.Л. Ранний этап этногенеза монголов</ref> == Сяньбигийн бутрал == Хаан ширээний удаан тэмцэлд Кэбинэн ялсан бөгөөд Бүдүгэнь нь харьяат нарын хамтаар Хань улсын Бинжоу тойргийн нутагт амьдрах болсон. Хэсэг хугацаанд сэргэсэн боловч Кэбинэн хаан, Хань улсын алуурчинд алуулснаар хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөж аажмаар бусад аймгууд нь бие даах болжээ. Сяньби улс задрах үед [[Муюн]] (318-360 он), [[Тоба]] (307-581 он) нар тэдний төрт ёсыг залгамжлан гарч, нүүдэлчдийн улс төрийн халааг авсан билээ. Муюны нэг салбар Тогон нар Хөх нуур, Цайдамд нүүн очиж IV зууны дундуур [[Тугухунь|'''Тогон улсыг''']] байгуулсан, тэдний хойч үе нь X-XI зууны үеийн Шарай голынхон мөн бөгөөд XIII зууны үеэс Монгол нүүдэлчдээр цус сэлбэгдэн, Зүүнгар хаант улсын үед найдвартай түшиг газар болж байсан. == Сяньби улсын хаад == # [[Яньлиян]] (МЭ 110-120 оны хооронд Сяньбиг захирч байсан) # [[Улинь]] (МЭ120-121)<ref name=":0">Дэлгэржаргал.Б "Сяньби". 2017, Уб., Монголын эртний түүхийн 5 боть: II боть. т.81 </ref> # [[Цижизянь]](121-133)<ref name=":0" />, Говийн өмнөх Сяньбичуудыг нэгтгэн захирч, хэдэн түмэн цэргээр [[Хань улс|Хань улсыг]] түйвээж байсан. # [[Таньшихуай]], (156-181) # [[Хэлянь]] (181-?)<ref name=":0" />, Таньшихуай хааны хүү. Ухаан чадлаар аавдаа хүрэхгүй...эд баялагт сувдаг шуналтай, завхай явдалтай, зарга таслахдаа голч биш<ref name=":0" /> гэж дүгнэгдсэн нэгэн байжээ. # [[Цяньмань]] (?-?) Хэлянь хааны хүү # [[Күйтоу]] (1?-210)<ref name=":0" />, Хэляний үеэл дүү байсан бөгөөд хожим нь Хэляний хүү Цянмантай хаан ширээгээ булаацалдаж, байлдаж ялалтанд хүрсэн. # [[Бүдүгэнь]] (210-233)<ref name=":0" />, Куйтоугийн дүү. 233 онд Кэбинэнд хууртаж алагдсан. # [[Кэбинэн]] (210?-235)<ref name=":0" />, Цао Вэй улсын алуурчинд алуулсан. ==Овог аймгууд== Сяньби овог аймгууд *[[Дуань (аймаг)|Дуань]] *[[Юйвэнь]] *[[Муюн]] *[[Тоба]] *[[Цифү]] *[[Ухуань]] *Сүтао ==Нийгэм== Сяньби нь Хүннү гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж явсан [[Төв Ази|Төв Азийн]] нүүдэлчин монгол угсааны овог, аймгуудаас бүрдэж байжээ. МЭӨ 150-иад оны үед Сяньбийн цэргийн эрхтний хүү Таньшихуай Сяньби аймгуудыг нэгтгэн захирчээ. Улмаар хуучин Хүннү улсын газар нутгийг бараг бүгдийг эзэлж авчээ. Тэр цагаас хойш Хүннүгийн үлдэгдэл хүн ам болоод Сяньбийн төрөл угсааны Ухуань аймгийн хүн ам Сяньби нэрийн дор явах болж, Сяньбийн хүч чадал нь нэмэгдсэн байна. Сяньби улс Хүннүгийн адил өрнөд, дорнод, төв 3 хэсэг болж, нийт 12 зонхилогчид хуваагдан захирагдаж байжээ. МЭӨ III зууны дундуур Сяньби аймгийн холбоо задарч, хэдэн тусгаар аймаг болон салжээ. Тэдгээрээс Сяньбийн угсааны Муюн, Тоба зэрэг аймгууд одоогийн [[Өвөр Монгол]], Хойд Хятадын нутагт өөрсдийн төр улсыг байгуулж, нэлээд хугацаанд оршин тогтнож байжээ. Сяньби улсын эдийн засгийн үндэс нь Хүннүгийн адил нүүдлийн мал аж ахуй дээр тулгуурлаж байсан. Мөн сяньби нар ан гөрөө эрхэлж, олзны хятадуудаар тариа тариулдаг байсан аж. Сяньбийн нийгмийн байгуулалд овгийн байгууллын үлдэц багагүй байсан боловч тэдний дунд нийгмийн ялгарал гүнзгийрч, төр ёс, соёл иргэншлийн хөгжилд нь ихээхэн дэвшил гарч байв. Сяньби улс байгуулагдсаны дараа бичиг үсэг үүсч, утга соёл, эдийн боловсролын хөгжилд нь нэлээд ахиц гарсан байна. Сяньбийн бичиг үсэг нь Хүннүгийн адил модон дээр сийлж бичдэг эртний бичгийн нэг хэлбэр байжээ. Сяньби нар Хүннүгийн адилаар амьтдын нэрт 12 жилийн хуанли хэрэглэж байв. Мөн тэд дуу хөгжим, шүлэгт ихэд дуртай байж. Эртний зарим сяньби дууны үг нь хятад орчуулгаар бидний үед уламжлагдан ирсэн байдаг. Сяньби нар нь шаны хувьд тэнгэр газар, онгон савдаг, өвөг дээдсээ шүтэн бишрэх [[бөө]] мөргөлтэй байв. Тэдний дунд бөө удган, мэргэч төлөгч нар ихээхэн нэр хүнтэй бөгөөд нөлөөтэй байжээ. Сяньби нар гэрлэхдээ, хүргэн нь хадмын гэрт 2 жил суух ёстой байв. Сяньби нарын оршуулгын ёслолын нэг онцлог бол нас барсан хүний сүнсийг харж сахиулахаар нохой дагуулж оршуулдаг байсан явдал юм. Сяньби нар нүүдэл хийх ба цэрэг мордох, баяр ёслолын үеэр гурвалсан морин тэрэг хэрэглэдэг байжээ. Сяньби улсын хааныг өргөмжлөхдөө хар эсгий дээр хаан болох гэж буй хүнийг 7 түшмэл түшин (ийнхүү түших гэдэг үгнээс "түшмэл" гарсан) суулгаж, өргөж залдаг байсан нь хожмын монголчуудын хаан өргөмжлөх заншилд уламжлагдан үлджээ. ==Эдийн засаг, аж ахуй == Сүмбэ аймгуудын хүн ам өсөн нэмэгдэх болсоноор дан ганц мал аж ахуй, ан агнуураар өөрийн хэрэгцээг хангаж чадахгүйд хүрэх болсон ба энэ нь Кэбинэн 3 мянган худалдаачинаар 7 түм гаруй үхэр, адуугаар Хятад лугаа худалдаа арилжаа хийж байсан, мөн бага ч болов газар тариалан эрхлүүлэх болсон байдаг. Мөн Таньшихуай зүүн зүгт довтлон Во нар загас сайн барьдаг сургаар тэднийг эрхэндээ оруулж мянга гаруй өрхийг нутаг заан суулгаж загас бариулж байсан мэдээ байдаг. ==Засаг захиргаа, төрийн бүтэц== [[Зураг:BeltBuckleXianbei3-4thcentury.jpg|thumb|right|250px|Сүмбэ бүсний гархи]] Сяньби улсыг [[Таньшихуай|Таньшихуай хааны]] үед нутаг дэвсгэрийг нь баруун, төв, зүүн гарт хувааж, тус бүрд нь захирагч тавьж, хаанд захируулж байлаа. Төв хэсэгт 10 аймаг, баруун хэсэгт 20 гаруй аймаг, зүүн хэсэгт 20 гаруй аймаг нутаглаж байсан талаар Хятадын сурвалж бичигт дурдсан байдаг. Төв хэсгийг эзэн хаан өөрөө захирч, нөгөө хоёр жигүүрийн хүчний харьцааг тэнцвэржүүлэх үүрэгтэй байсан. [[Хань улс]], [[Цао Вэй улс|Цао Вэй улсын]] түүхэнд Сяньбигийн ханлиг улсыг 200 гаруй овогтой гэжээ. == Хэл, соёл== Сяньби нар нь Хятадыг эзлэн төрийн бичиг зохиож байсан ба олон шаштир түүхийг бичин vлдээсэн. Тоба нар нь Хятад газрыг удаан хугацаанд эзлэн байхдаа Күнзын суртлын Ариун ном буюу Сяоцзинийг орчуулан бичсэн байдаг. Мөн Сяньби хэлээр бичсэн үгийг галиглан уншихад өнөөгийн Монгол хэлээр тайлан уншиж болохуйц байдаг. Үүнд: * Түшмэл хүнийг чжичжэнь буюу цэцэн, * Зэвсэг хоромсог авч явах хvнийг хулочжэнь буюу хорчин, * Хоол хийгч хvнийг фучжэнь буюу буурч зэргээр нэрлэдэг байсан. Мөн Сяньбигийн "Ахын дуу" хэмээх дууны шүлэг нь Хятадын сурвалж бичигт бичсэнийг Ахан жигө хэмээн Хятадаар галиглан бичигдсэн байна. Мөн Сяньби нар оршуулгын зан үйлийг Монголчуудын нэгэн адил нууцаар хөдөөлүүлдэг байсан гэдэг мэдээ бий. [[Нирун улс|Нируны]] хаан [[Анагуй хаан|Анагуй]] нь [[Тоба Вэй|Тоба Вэй улсын]] хаанд ''"Манай хоёр улсын өвөг дээдэс нэгэн гаралтай тул"'' хэмээн айлдсан байдаг нь '''Сяньби бол гарцаагvй Өвөг Монгол''' болох нь тодорхой байдаг. Сяньби болон индианчуудад тоног авах ёс буюу дайсныхаа хуйхыг авах заншил байжээ. Монголчууд хонины толгойн зулайны зузаан баатар хуйхыг иддэггүй, хүнд өстэй болно гэдэг.<ref>Г.Сүхбаатар, Сяньби, УБ, 1971</ref> ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Тугухунь]] *[[Тоба|Табгач]] == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хүннү улс|Умард Хүннү]]<br/> |он=93-235 |албан_тушаал= Сяньби улс |дараа=[[Муюн]] <br/>[[Тоба]]<br/>[[Дуань (аймаг)|Дуань]]<br/>[[Нирун улс]] }} {{end}} [[Ангилал:Аварууд]] [[Ангилал:Сяньби| ]] [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] 95slrpiarxjlwk14hjrrh9h2353zs50 874334 874333 2026-10-27T08:44:43Z Zorigt 49 874334 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = 鮮卑<br/>Xiānbèi | conventional_long_name = Сяньби улс | common_name = Сяньби | era = [[эртний түүх|Эртний үе]] | status = [[Нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] | government_type = [[Хаант засаг]] | year_start = 93 | year_end = 234 | p1 = Хүннү улс{{!}}Хүннү | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | flag_p3 = | s1 = Нирун улс | flag_s1 = | s2 = Хань улс | flag_s2 = | s3 = Дай улс | flag_s3 = | image_coat = | image_map = Map of the Xianbei Empire.png | image_map_size = 300px | image_map_caption = Сяньбигийн холбоо (180 он) | image_map2 = Map of the Xianbei Empire and other tribes.jpg | image_map2_caption = Сяньби улс хамгийн дээд хэмжээндээ | image_map2_size = 300 | capital = Орчин үеийн Монголын [[Орхон гол]]ын дэргэд | common_languages = Сяньби хэл | religion = [[Бөө мөргөл]]<br />[[Тэнгэр шүтлэг]] | title_leader = | leader1 = | year_leader1 = | stat_area1 = 4500000 | stat_year1 = 200 | ref_area1 = <ref>{{Cite book|last=Bang|first=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|date=2020-12-02|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|language=en|page=92}}</ref> }} '''Сяньби''' ([[Монгол хэл|монгол]]. ''Сүмбэ, Сяньби'', [[Хятад хэл|хятад]]. уламж. 鮮卑, хялбар. 鲜卑, пиньинь ''Xiānbēi'') бол 93-234 онд оршин тогтнож байсан эртний өвөг монгол нүүдэлчин улс юм. Сяньбиг төвөд номд Сүнбэ гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Монгол судлаач эрдэмтэн [[Поль Пеллио]] хятад эх сурвалжийн «Sien-pei» дуудлагыг латин үсгээр «Sirbi», «Sirvi», «Sarbi» гэж хөрвүүлсэн байдаг. Энэ улс нь МЭӨ III зууны сүүл үед Дунхугийн холбоо [[Модун шаньюй|Модун шаньюйн]] цэрэгт ялагдан задрах үеэр [[Дорнод ху|Дунху]] гэж нэрлэгдсэн ханлигийн дотор байсан хэсэг аймгийнхан Сяньби, Ухуань ууланд очиж нутаглаж тэр уулын нэрээр овоглосон улс юм. Тэдний нэг нь Сяньбийн ханлиг юм. МЭӨ II-МЭ II зуун хүртэл нэгдмэл улс мэт захиргаагүй байсан. МЭ 120-133 оны хооронд Сяньби нарын дундаас нэг үе хүчирхэг баатар гарч ирсэн ч, төдөлгүй дахин тарж бутарсан бөгөөд үүний дараа Тулухоу ноёны хүү [[Таньшихуай]], сяньби нарын аймгийн холбоодыг нэгтгэн 156 онд хаан ширээнд заларсанаас эхлэн энэ улс 80 орчим жил [[Зүүн Хойд Ази|Зүүн Хойд Азийг]] эрхшээсэн байна. ==Түүх== {{Загвар:Монголын түүх}} Сяньби нар нь Хятадын байлдаанч улсуудын (МЭ 480-222) үед түүхийн хуудаснаа анх тэмдэглэгдсэн байна. Сяньби хэмээх нэрийн талаар олон судлаач ухаанаа уралдуулсны дотор Монголын түүхч [[Гүнжийн Сүхбаатар]] өөрийн зохиол бүтээлдээ “Сүмбэ” хэмээн монголчлон дуудаж, энэ үг нь Суварнаготара буюу алтан ураг хэмээх санскрит хэлнээс сунжран гарсан оноосон нэр болжээ гэж баталсан. Энэ талаар Ф.В.Томас, О.Менчен-Хелфен, [[Ма Чаншоу]], [[Ван Говэй]], К.Ширатори зэрэг эрдэмтэн Сяньби гэдэг нэр нь “Сяньби, Сиби, Сюйпи, Сипи, Сюйби, Шиби” зэргээр тэмлэгдсэн байдгийг онцлон тэмдэглэж, харин [[Шивэй]] гэдэг нэр нь Сяньбигаас сунжирсан үг болохыг [[Поль Пеллио]], Фан Жуанью, Сүрбадрах зэрэг эрдэмтэд баталсан байна. Сүмбийн гарал үүслийн тухай эрдэмтэд Монгол эсвэл [[Манж]] Тунгусын өвөг эс бөгөөс монгол, тунгус холимог хүмүүс гэсэн гурван таамаглал дэвшүүлдэг бол өвөг Монгол улс болох нь гарцаагүй бөгөөд [[Хүннү улс|Хүннүгийн]] олон отог аймгийг нэгтгэн захирч өнөөгийн монголчуудын удмын санг бүрдүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан юм. Зарим түүхчид өвөг монголчуудыг Хүннү эцэгт Сүмбэ эхт аймгууд гэж нэрэлсэн байдаг. Сүмбийн зарим аймгууд Хятадад уусан алга болсон нь нэн харамсалтай түүхийг өнөө үед үлдээсэн юм. Таньшихуайн хаанчлалын үед Сяньби улс нэн хүчирхэгжиж, Модунь хааны үеийн [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] эзэмшиж байсан нутаг дэвсгэрийг дахин оруулж авсан төдийгүй эдийн засаг, худалдаа арилжааны хувьд ч Хүннү гүрнийг нэр төртэй залгамжилжээ. Эртний Хятад түүхч эрдэмтэн Сяньби нарыг "Хүннү нар зугтан зайлснаас хойш Сяньби нар хүчирхэгжин мандаж, тэдний хуучин нутгийг эзэлж, буман цэрэгтэй хэмээн бардамнаж байна. Тэд чийрэг хүчтэй, авхаалж самбаа сайтай... Хүннүг бодвол зэвсэг нь хурц, морь нь хурдан" хэмээн болгоомжлон бичиж үлдээсэн байна. Таньшихуай бол угаас сэргэлэн авхаалжтай, алсын хараатай хүчирхэг хүн байсныг түүх шаштирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг бөгөөд нэн даруй Хүннүгийн хуучин газар нутгийг эрхэндээ оруулж, умар зүгийн [[Динлин]] болон дорно зүгийн Тунгус угсааны [[Пүё]] нарыг бут цохин өрнө зүгийн шар үс, цэнхэр нүдэт [[Усунь|Усун]]<nowiki/>ийг өөртөө нэгтгэсэн байна. Хөрш зэргэлдээ нь Сяньби улс гэнэт мандан бадарч хүчирхэгжин байсанд Нанхиадын [[Хань улс]]ын зүгээс гурван замаар цэрэг илгээснийг Таньшихуай бут ниргэсэнд Хан улс нэн болгоомжлон охиноо өгөх, ван цол олгох зэргээр найрамдахыг гуйсан ч, Таньшихуай алсыг харж, авсангүй, цэргийн хүчээр улам их дайрах болсон. Таньшихуай нь ойролцоогоор МЭ 181 онд 45 орчим насандаа насан эцэс болсон. Энэ үеэс Сяньби улс, хаан ширээний төлөөх тэмцэлд өртөн нэгэн хэсэг уналтын байдалд орсон юм. Сяньби нарын өвөг дээдэс нь дунху буюу дорнод ху мөн гэх бөгөөд генийн хувьд хүн нартай цусан төрлийн холбоотой өвөг нүүдэлчид байсан. Сяньби улс төрт ёсны талаар Хүн улсыг өв тэгш залгамжилж, бас нэгэн алхам урагшлан хөгжүүлжээ. Нэн ялангуяа цэргийн хүчин чадлаар илүү товойн гарсан гэж нангиад сурвалж бичигт тэмдэглэжээ. == Нутаг дэвсгэр == [[Зураг:Asia 200ad.jpg|thumb|200px|МЭ 200 оны үед]] [[Зураг:Sumbe - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|right|200px|Сяньби]] Зөвлөлтийн монголч эрдэмтэн Л.Викторова зэрэг зарим эрдэмтэн сяньбичууд МЭ 1-3-р зууны үед [[Эрчис]] мөрнөөс [[Хянганы нуруу]] хүртэл тархан суурьшиж байсан гэж үздэг.<ref>Викторова Л.Л. Ранний этап этногенеза монголов</ref> == Сяньбигийн бутрал == Хаан ширээний удаан тэмцэлд Кэбинэн ялсан бөгөөд Бүдүгэнь нь харьяат нарын хамтаар Хань улсын Бинжоу тойргийн нутагт амьдрах болсон. Хэсэг хугацаанд сэргэсэн боловч Кэбинэн хаан, Хань улсын алуурчинд алуулснаар хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөж аажмаар бусад аймгууд нь бие даах болжээ. Сяньби улс задрах үед [[Муюн]] (318-360 он), [[Тоба]] (307-581 он) нар тэдний төрт ёсыг залгамжлан гарч, нүүдэлчдийн улс төрийн халааг авсан билээ. Муюны нэг салбар Тогон нар Хөх нуур, Цайдамд нүүн очиж IV зууны дундуур [[Тугухунь|'''Тогон улсыг''']] байгуулсан, тэдний хойч үе нь X-XI зууны үеийн Шарай голынхон мөн бөгөөд XIII зууны үеэс Монгол нүүдэлчдээр цус сэлбэгдэн, Зүүнгар хаант улсын үед найдвартай түшиг газар болж байсан. == Сяньби улсын хаад == # [[Яньлиян]] (МЭ 110-120 оны хооронд Сяньбиг захирч байсан) # [[Улинь]] (МЭ120-121)<ref name=":0">Дэлгэржаргал.Б "Сяньби". 2017, Уб., Монголын эртний түүхийн 5 боть: II боть. т.81 </ref> # [[Цижизянь]](121-133)<ref name=":0" />, Говийн өмнөх Сяньбичуудыг нэгтгэн захирч, хэдэн түмэн цэргээр [[Хань улс|Хань улсыг]] түйвээж байсан. # [[Таньшихуай]], (156-181) # [[Хэлянь]] (181-?)<ref name=":0" />, Таньшихуай хааны хүү. Ухаан чадлаар аавдаа хүрэхгүй...эд баялагт сувдаг шуналтай, завхай явдалтай, зарга таслахдаа голч биш<ref name=":0" /> гэж дүгнэгдсэн нэгэн байжээ. # [[Цяньмань]] (?-?) Хэлянь хааны хүү # [[Күйтоу]] (1?-210)<ref name=":0" />, Хэляний үеэл дүү байсан бөгөөд хожим нь Хэляний хүү Цянмантай хаан ширээгээ булаацалдаж, байлдаж ялалтанд хүрсэн. # [[Бүдүгэнь]] (210-233)<ref name=":0" />, Куйтоугийн дүү. 233 онд Кэбинэнд хууртаж алагдсан. # [[Кэбинэн]] (210?-235)<ref name=":0" />, Цао Вэй улсын алуурчинд алуулсан. ==Овог аймгууд== Сяньби овог аймгууд *[[Дуань (аймаг)|Дуань]] *[[Юйвэнь]] *[[Муюн]] *[[Тоба]] *[[Цифү]] *[[Ухуань]] *Сүтао ==Нийгэм== Сяньби нь Хүннү гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж явсан [[Төв Ази|Төв Азийн]] нүүдэлчин монгол угсааны овог, аймгуудаас бүрдэж байжээ. МЭӨ 150-иад оны үед Сяньбийн цэргийн эрхтний хүү Таньшихуай Сяньби аймгуудыг нэгтгэн захирчээ. Улмаар хуучин Хүннү улсын газар нутгийг бараг бүгдийг эзэлж авчээ. Тэр цагаас хойш Хүннүгийн үлдэгдэл хүн ам болоод Сяньбийн төрөл угсааны Ухуань аймгийн хүн ам Сяньби нэрийн дор явах болж, Сяньбийн хүч чадал нь нэмэгдсэн байна. Сяньби улс Хүннүгийн адил өрнөд, дорнод, төв 3 хэсэг болж, нийт 12 зонхилогчид хуваагдан захирагдаж байжээ. МЭӨ III зууны дундуур Сяньби аймгийн холбоо задарч, хэдэн тусгаар аймаг болон салжээ. Тэдгээрээс Сяньбийн угсааны Муюн, Тоба зэрэг аймгууд одоогийн [[Өвөр Монгол]], Хойд Хятадын нутагт өөрсдийн төр улсыг байгуулж, нэлээд хугацаанд оршин тогтнож байжээ. Сяньби улсын эдийн засгийн үндэс нь Хүннүгийн адил нүүдлийн мал аж ахуй дээр тулгуурлаж байсан. Мөн сяньби нар ан гөрөө эрхэлж, олзны хятадуудаар тариа тариулдаг байсан аж. Сяньбийн нийгмийн байгуулалд овгийн байгууллын үлдэц багагүй байсан боловч тэдний дунд нийгмийн ялгарал гүнзгийрч, төр ёс, соёл иргэншлийн хөгжилд нь ихээхэн дэвшил гарч байв. Сяньби улс байгуулагдсаны дараа бичиг үсэг үүсч, утга соёл, эдийн боловсролын хөгжилд нь нэлээд ахиц гарсан байна. Сяньбийн бичиг үсэг нь Хүннүгийн адил модон дээр сийлж бичдэг эртний бичгийн нэг хэлбэр байжээ. Сяньби нар Хүннүгийн адилаар амьтдын нэрт 12 жилийн хуанли хэрэглэж байв. Мөн тэд дуу хөгжим, шүлэгт ихэд дуртай байж. Эртний зарим сяньби дууны үг нь хятад орчуулгаар бидний үед уламжлагдан ирсэн байдаг. Сяньби нар нь шаны хувьд тэнгэр газар, онгон савдаг, өвөг дээдсээ шүтэн бишрэх [[бөө]] мөргөлтэй байв. Тэдний дунд бөө удган, мэргэч төлөгч нар ихээхэн нэр хүнтэй бөгөөд нөлөөтэй байжээ. Сяньби нар гэрлэхдээ, хүргэн нь хадмын гэрт 2 жил суух ёстой байв. Сяньби нарын оршуулгын ёслолын нэг онцлог бол нас барсан хүний сүнсийг харж сахиулахаар нохой дагуулж оршуулдаг байсан явдал юм. Сяньби нар нүүдэл хийх ба цэрэг мордох, баяр ёслолын үеэр гурвалсан морин тэрэг хэрэглэдэг байжээ. Сяньби улсын хааныг өргөмжлөхдөө хар эсгий дээр хаан болох гэж буй хүнийг 7 түшмэл түшин (ийнхүү түших гэдэг үгнээс "түшмэл" гарсан) суулгаж, өргөж залдаг байсан нь хожмын монголчуудын хаан өргөмжлөх заншилд уламжлагдан үлджээ. ==Эдийн засаг, аж ахуй == Сүмбэ аймгуудын хүн ам өсөн нэмэгдэх болсоноор дан ганц мал аж ахуй, ан агнуураар өөрийн хэрэгцээг хангаж чадахгүйд хүрэх болсон ба энэ нь Кэбинэн 3 мянган худалдаачинаар 7 түм гаруй үхэр, адуугаар Хятад лугаа худалдаа арилжаа хийж байсан, мөн бага ч болов газар тариалан эрхлүүлэх болсон байдаг. Мөн Таньшихуай зүүн зүгт довтлон Во нар загас сайн барьдаг сургаар тэднийг эрхэндээ оруулж мянга гаруй өрхийг нутаг заан суулгаж загас бариулж байсан мэдээ байдаг. ==Засаг захиргаа, төрийн бүтэц== [[Зураг:BeltBuckleXianbei3-4thcentury.jpg|thumb|right|250px|Сүмбэ бүсний гархи]] Сяньби улсыг [[Таньшихуай|Таньшихуай хааны]] үед нутаг дэвсгэрийг нь баруун, төв, зүүн гарт хувааж, тус бүрд нь захирагч тавьж, хаанд захируулж байлаа. Төв хэсэгт 10 аймаг, баруун хэсэгт 20 гаруй аймаг, зүүн хэсэгт 20 гаруй аймаг нутаглаж байсан талаар Хятадын сурвалж бичигт дурдсан байдаг. Төв хэсгийг эзэн хаан өөрөө захирч, нөгөө хоёр жигүүрийн хүчний харьцааг тэнцвэржүүлэх үүрэгтэй байсан. [[Хань улс]], [[Цао Вэй улс|Цао Вэй улсын]] түүхэнд Сяньбигийн ханлиг улсыг 200 гаруй овогтой гэжээ. == Хэл, соёл== Сяньби нар нь Хятадыг эзлэн төрийн бичиг зохиож байсан ба олон шаштир түүхийг бичин vлдээсэн. Тоба нар нь Хятад газрыг удаан хугацаанд эзлэн байхдаа Күнзын суртлын Ариун ном буюу Сяоцзинийг орчуулан бичсэн байдаг. Мөн Сяньби хэлээр бичсэн үгийг галиглан уншихад өнөөгийн Монгол хэлээр тайлан уншиж болохуйц байдаг. Үүнд: * Түшмэл хүнийг чжичжэнь буюу цэцэн, * Зэвсэг хоромсог авч явах хvнийг хулочжэнь буюу хорчин, * Хоол хийгч хvнийг фучжэнь буюу буурч зэргээр нэрлэдэг байсан. Мөн Сяньбигийн "Ахын дуу" хэмээх дууны шүлэг нь Хятадын сурвалж бичигт бичсэнийг Ахан жигө хэмээн Хятадаар галиглан бичигдсэн байна. Мөн Сяньби нар оршуулгын зан үйлийг Монголчуудын нэгэн адил нууцаар хөдөөлүүлдэг байсан гэдэг мэдээ бий. [[Нирун улс|Нируны]] хаан [[Анагуй хаан|Анагуй]] нь [[Тоба Вэй|Тоба Вэй улсын]] хаанд ''"Манай хоёр улсын өвөг дээдэс нэгэн гаралтай тул"'' хэмээн айлдсан байдаг нь '''Сяньби бол гарцаагvй Өвөг Монгол''' болох нь тодорхой байдаг. Сяньби болон индианчуудад тоног авах ёс буюу дайсныхаа хуйхыг авах заншил байжээ. Монголчууд хонины толгойн зулайны зузаан баатар хуйхыг иддэггүй, хүнд өстэй болно гэдэг.<ref>Г.Сүхбаатар, Сяньби, УБ, 1971</ref> ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Тугухунь]] *[[Тоба|Табгач]] == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хүннү улс|Умард Хүннү]]<br/> |он=93-235 |албан_тушаал= Сяньби улс |дараа=[[Муюн]] <br/>[[Тоба]]<br/>[[Дуань (аймаг)|Дуань]]<br/>[[Нирун улс]] }} {{end}} [[Ангилал:Аварууд]] [[Ангилал:Сяньби| ]] [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] kj2n4u4yywefduh2llubfmscszcgxgj Опозит 0 17170 874341 874201 2026-10-27T09:33:27Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-56935-06|~2026-56935-06]] ([[User talk:~2026-56935-06|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 824429 wikitext text/x-wiki '''Opozit''' нь Монголын хоёр гишүүнтэй хип хоп хамтлаг бөгөөд 2004 онд байгуулагдсан. Хамтлагийн нэр нь “Opposite” буюу “эсрэгцэл” гэсэн утгатай. Үндсэн гишүүд нь [[Г.Энэрэл]] (Bilucci) болон [[А.Гантулга]] (Tugal) нар юм.<ref>{{Cite web |last=StaR |first=Only |title=Opozit хамтлагын түүх |url=http://ftwarez.blogspot.com/2014/03/opozit-hamtlagiin-tuuh_6.html |access-date=2025-07-13}}</ref> [[Файл:Opozit_хамтлаг.jpg|thumb|Opozit]] {| class="wikitable" |+ |- ! Талбар !! Мэдээлэл |- | Хамтлагийн гишүүд || А.Гантулга, Г.Энэрэл |- | Төрсөн газар || Улаанбаатар, Монгол |- | Үндэс угсаа || 🇲🇳 |- | Мэргэжил || Реппер, Дуу бичлэгийн продюсер, Жүжигчин |- | Уран бүтээлээ эхэлсэн || 2004 он |- | Алдартай дуунууд || Хамгийн сайхан нь, Гэгээн цагаан өглөө |} == Түүх == 2004 оны 1 сарын 4-с хойш уран бүтээлээ одоог хүртэл туурьваж байгаа аль хэзээний 20н настай хамтлаг юм. Хамтлагийн 2 гишүүн бэлтгэл ангиасаа эхэлж нэг ангид хамт сурсан найзууд бөгөөд, хамтлагийн нэрээ тухайн үеийн Ruff Ryders-д харьяалагддаг байсан Drag-On гэх rapper-ийн анхны цомог болох “Opposite of H2O” нэрнээс санаа авсан гэдэг. Анх хамтлаг болоод удаагүй байхад нь B production-аас санал тавьснаар тус продакшнд харьяалагдах болсон ба Sho гэсэн нэртэйгээр уран бүтээлээ гаргаж байсан. Гэвч Энэрэл, Гантулга хоёр цаашид өөрсдөө бие даан уран бүтээлээ хийхээр шийдэж B production-тай хамтын ажиллагаагаа дуусгасан байна. Опозит хамтлагт анх дөрвөн гишүүн байсан ба үүнд Bilucci /Энэрэл/, Лигро /Оргил/ , Тугал /Гантулга/, A.K.A Одко гэсэн гишүүд байсан байна. Одоогоор Лигро /Оргил/, A.K.A Одко хоёр нь уран бүтээлээ завсарласан ч Энэрэл, Гантулга хоёр уран бүтээлээ үргэлжлүүлэн хийж байгаа юм. Сүүлд Г.Энэрэл, А.Гантулга нар үлдсэн. Тэд олон уран бүтээл гаргаж, 2025 оны 6-р сард 20 жилийн ойн тоглолтоо “Болор цом” нэртэйгээр зохион байгуулсан. == Алдартай уран бүтээлүүд == * Хамгийн сайхан нь * Дандаа дэндүү даам * нээх тийм гоё байдаг да тэ * Чиний төлөө бүхнийг хийнэ * 1R70 * Хурим * Гэгээн цагаан өглөө * Метроны буудлын утасны бүхээг == Гишүүд == * Г.Энэрэл (Bilucci) * А.Гантулга (Tugal) == Холбоос == * [[commons:Category:Opozit|Wikimedia Commons]] [[Ангилал:Монголын рэп дуучин]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн хамтлаг]] 3b7l9xzbzq23srzmnck60moho5d8lxo Төмөрийн улс 0 19373 874305 874163 2026-10-27T02:29:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874305 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48 Форест Уитакер 0 19582 874309 874166 2026-10-27T02:41:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874309 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text="In general, he rules." |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-10-27 02:41:25 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] swedj6t93p324bqwl2m83xifzwtmseh 10 сарын 24 0 22099 874326 874132 2026-10-27T08:00:09Z Zorigt 49 874326 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 24''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 264 дахь ([[өндөр жил]] бол 265 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 101 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * [[1648 он|1648]] — Вестфалийн энхийн гэрээ байгуулж [[Гучин жилийн дайн]] дуусгавар болсон. * 1795 — Реч Посполита буюу Польшийг Орос, Прусс, Австри улсууд хувааж авав. * 1844 — [[Чин улс]] болон Францын хаант улсын хоорондох Хуанпу гэрээ байгуулав. * 1929 — "Хар пүрэв гараг" — 1929 оны биржийн уналтын эхлэл. * [[1945 он|1945]] — [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрэм|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Дүрэм]] батлагдсан. 51 улс байгуулсан. * 1956 — Унгарын бослогыг дарах гэж Зөвлөлтийн цэрэг орсон. * 1980 — Польшид бие даасан «[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]<nowiki/>» үйлдвэрчний эвлэл байгуулагдсан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * [[1633 он|1633]] - [[II Жэймс]] (1701 нас барсан), Англи, Шотланд болон Ирландын хаан (1685—1688). * [[1898 он|1898]] - Пэн Дэхуай (1974 онд нас барсан), [[БНХАУ]]-ын төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн, Хятадын маршал. * [[1911 он|1911]] - [[Аркадий Райкин]] (1987 онд нас барсан), театр, эстрадын болон кино жүжигчин, театрын найруулагч, хошин шог зохиолч, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. * [[1966 он|1966]] - [[Роман Абрамович]], Оросын болон Израилын бизнес эрхлэгч. * [[1985 он|1985]] - [[Уэйн Рүүни]], Английн хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч. * [[1994 он|1994]] - [[Кристал Чон]], Өмнөд Солонгосын дуучин == Энэ өдөр нас барагсад == * [[1957 он|1957]] — [[Кристиан Диор]] (1905 онд төрсөн) францын хувцас зохион бүтээгч. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|24 October|10 сарын 24}} [[Ангилал:Өдөр|1024]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#24]] qhl5u8jx0sg6bgnq424gaidjqobb63i 10 сарын 25 0 22100 874337 874182 2026-10-27T09:23:38Z Zorigt 49 874337 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 25''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 298 дахь ([[өндөр жил]] бол 299 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 67 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == *[[1760 он|1760]] — Их Британийн хаан ширээнд [[II Жорж|II Жоржийг]] нас барсны дараа [[III Жорж]] суусан. *[[1839 он|1839]] — Манчестер хотод дэлхийн хамгийн анхны төмөр замын хөдлөгөөний хуваарь гарсан. *1861 — [[Торонтогийн Хөрөнгийн бирж]] байгуулагдсан. *1929 — Биржийн нуралт болж, 1929-1933 оны дэлхийн эдийн засгийн хямрал болсон. *1956 — [[Дагвын Лувсаншарав]] аяыг нь зохиосон "[[Маамуу нааш ир]]" дууг анх С.Долгор дуулсан. *1971 — [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]] дахь Тайванийн гишүүнчлэлийн оронд БНХАУ гишүүн болж орсон. *1990 — Казахстан улс тусгаар тогтносон тухай мэдэгдэл гаргасан. *2001 — [[Microsoft Windows|Microsoft Windows XP]] систем гарсан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1825 — [[II Иоханн Штраус|Иоханн Штраус]] (1899 онд нас барсан), Австрийн хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн удирдаач, хийлч, «вальс хөгжмийн хаан». * 1838 — [[Жорж Бизе]] (1875 онд нас барсан), Францын алдарт хөгжмийн зохиолч. * 1881 — [[Пабло Пикассо]] (1973 онд нас барсан), Испаний болон Францын зураач, барималч, график, дизайнер. * 1921 — [[I Михай]] (2017 онд нас барсан), Румыны хаан. * 1926 — [[Галина Вишневская]] (2012 онд нас барсан), Зөвлөлтийн дуурийн дуучин([[сопрано]]), жүжигчин, театрын найруулагч, сурган хүмүүжүүлэгч. * 1931 — [[Анни Жирардо]] (2011 онд нас барсан), Францын тайзны болон киноны жүжигчин, [[Сезар шагнал|«Сезар» шагналтан]], [[Венецийн кино наадам|Венецийн кино наадмын]] шагналтан. * 1979 — [[Михаил Галустян]], Оросын шоумен, хошин шогийн жүжигчин, кино зохиолч, продюсер. == Энэ өдөр нас барагсад == * [[1760 он|1760]] — [[II Жорж]] (1683 онд төрсөн), Их Британи, Ирландын хаан (1727—1760). * [[1974 он|1974]] — [[Екатерина Фурцева]] (1910 онд төрсөн), Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, ЗХУ—ын Соёлын сайд (1960—1974). * [[2008 он|2008]] — [[Муслим Магомаев]] (1942 онд төрсөн), дуурийн ([[баритон]]) болон эстрадын дуучин, ЗХУ—ын Ардын жүжигчин. * [[2025 он|2025]] - [[Хамилтон Смит]] (1931 онд төрсөн), Америкийн микробиологч, 1978 оны [[Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагнал|Нобелийн Анагаах ухаан физиологийн шагналтан]]. == Тэмдэглэлт баярууд == * [[Казахстан]] — Бүгд Найрамдах Улсын өдөр * [[Литва]] — Үндсэн хуулийн өдөр ---- {{Commonscat|25 October|10 сарын 25}} [[Ангилал:Өдөр|1025]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#25]] 8a91fklfjf8gktxynypr9xo2a16dyil 10 сарын 26 0 22101 874348 874226 2026-10-27T09:47:06Z Zorigt 49 874348 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 299 дахь ([[өндөр жил]] бол 300 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 66 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1863 — Лондон хотод Английн хөлбөмбөгийн холбоо байгуулагдсан. Дэлхий дээрх анхны хөлбөмбөгийн холбоо. * 1900 — [[Нью-Йоркийн метро|Нью-Йоркийн метроны]] эхний шугам нээгдэв. * 1909 — Ан Чунгын Харбин хотод [[Ито Хиробүми|Ито Хиробүмиг]] буудан хороосон. * 1956 — [[Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлаг]] байгуулагдав. * 1962 - Их Британийн болон Францын Засгийн газар хооронд дуунаас хурдан иргэний тээврийн «[[Конкорд]]<nowiki/>» онгоц хамтран бүтээх хэлэлцээр байгуулсан. *1963 — ЗХУ-ын удирдагч [[Никита Хрущёв]] ЗСБНХУ саран дээр анх удаагаа хүн буулгах гэж АНУ-тай өрсөлдөхгүй гэж мэдэгджээ. *1965 — [[The Beatles|Битлз]] хамтлаг [[Бакинхэмын ордон|Бакинхэмын ордонд]] "Их Британид үзүүлсэн онцгой гавьяаныхаа төлөө" Британийн эзэнт гүрний одонгоор шагнагджээ. *1972 — Хойд Вьетнам АНУ-тай байлдааны үйл ажиллагаагаа зогсоох тухай зөвшилцөл байгуулав. *1976 — Тринидад ба Тобаго Бүгд найрамдах улс болжээ. *1979 — [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи]] алагджээ. *1989 — [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн байгуулагдсан өдөр. "Амьдрал" тоглолтоо хийж байжээ. *1991 — Туркменистаны иргэдийн дийлэнх нь бүх нийтийн санал асуулгаар улсынхаа тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгөв. *1994 — [[Хусейн ибн Талал]], [[Ицхак Рабин]] нар 46 жилийн дайсагналыг төгсгөсөн Израил-Иорданы энхийн гэрээг байгуулжээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == *1916 - [[Франсуа Миттеран]] (1996 онд нас барсан), [[Франц|Францын]] 21 дэх Ерөнхийлөгч (1981—1995). *1947 - [[Хиллари Клинтон]], Америкийн улс төрч, сенатор, АНУ-ын 42 дахь Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон|Билл Клинтоны]] гэргий. *1959 - [[Эво Моралес]], Боливи улсын Ерөнхийлөгч (2006—2019). *[[1995]] - [[NCT_(хамтлаг)]] хамтлагийнн гишүүн [[Юүта]] (Накамото Юүта) == Энэ өдөр нас барагсад == * 1909 - [[Ито Хиробүми]] (1841 онд төрсөн), Японы улс төрч, төрийн зүтгэлтэн, Ерөнхий сайд. * 1972 - [[Игорь Сикорский]] (1889 онд төрсөн), Оросын болон Америкийн [[нисдэг тэрэг]] зохион бүтээгч. * 1979 - [[Паг Жон-хи]], [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Ерөнхийлөгч. * 2003 - [[Леонид Филатов]] (1946 онд төрсөн), Зөвлөлтийн болон Оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, кино найруулагч, зохиолч, ОХУ-ын Ардын жүжигчин. * 2018 - [[Николай Караченцов]] (1944 онд төрсөн), тайз, дэлгэцийн жүжигчин, Зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин. * 2021 - [[Ну Тэ-ү]] (1932 онд төрсөн), Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч (1988—1993). == Тэмдэглэлт баярууд == * [[Бенин]] - Зэвсэгт хүчний өдөр ---- {{Commonscat|26 October|10 сарын 26}} [[Ангилал:Өдөр|1026]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#26]] dtxnkj9ihddnx73z9f4xamkqp3hi46g 10 сарын 27 0 22102 874364 874231 2026-10-27T10:47:35Z Zorigt 49 874364 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 300 дахь ([[өндөр жил]] бол 301 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 65 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1904 - [[Нью-Йоркийн метро]] нээгдэж албан ёсоор ашиглалтад орсон. * 1918 - [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн Улсын Их сургууль]] нээгдсэн. * 1787 - АНУ-ын “The Federalist Papers” (Үндсэн хууль батлахыг дэмжих эсээгийн цуврал) анх удаа нийтэд хэвлэгдсэн. * 1918 - Оросын [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн Их сургууль]] байгуулагдсан. * 1958 - БНХАУ-аас БНМАУ-д эдийн засаг, техникийн тусламж үзүүлэх гэрээний дагуу хятад ажилчид Монгол Улсад ирж гурван гүүр барьжээ. * 1959 - БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга [[Сономын Лувсан|С.Лувсан]] АИХ-ын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газрыг төлөөлөн Хятадын гүүр барилгын хэсэг ажилчдад одон медаль, жуух бичиг зэрэг шагнал гардуулсан байна. * 1961- БНМАУ [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн үндэстний байгууллагын]] гишүүн болов. БНМАУ-ыг НҮБ-д элсүүлэх тухай Аюулгүйн Зөвлөлийн санамжийг Ерөнхий Ассамблейн 16 дугаар чуулганаар энэ өдөр хэлэлцжээ. НҮБ-ын Ёслолын хэлтсийн дарга чуулганы танхимд “МОНГОЛ” гэсэн хаяг тавьсан суудалд Монголын төлөөлөгчдийг урин суулгаснаар БНМАУ НҮБ-ын 101 дэх гишүүн болсон юм. * 1971 - [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]]ыг Заир гэж нэрлэх болсон. * 1981 - [[БНМАУ]]-ын ус цаг уурын албаны ерөнхий газар болон БНХАУ-ын цаг уурын газрын төв хороо хамтран “Улаанбаатар-Бээжингийн цаг уурын мэдээ солилцох болон цаг уурын мэдээний сувгийн тухай протокол”-д гарын үсэг зурав. * 1982 - [[БНХАУ]] хүн амаа 1 тэрбум хүрлээ гэж зарласан. * 1984 - [[Байгал-Амарын төмөр зам|Байгал-Амарын төмөр замын]] шугам ашиглалтад орсон. * 1990 - [[Аскар Акаев]] Зөвлөлт Киргизийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. * 1991 - [[Туркменистан]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]аас тусгаар тогтнов. * 1996 - [[Мэгжид Жанрайсаг бурхны дуган|Мэгжид Жанрайсиг]] бурхныг шүншиглэж, аравнайлав. Их шүтээнийг анх 1913 онд бүтээсэн төрх, хэмжээгээр нь дахин бүтээж, [[Гандантэгчэнлин хийд]]эд залсан юм. * 1999 - [[Армени]] улсын парламентад халдлага болж, Ерөнхий сайд [[Вазген Саргсян]] болон УИХ дарга [[Карен Демирчян]] нар амиа алдсан. * 2017 - [[Каталони]] Испани улсаас тусгаар тогтнолоо зарласан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1728 — [[Жэймс Күүк]] (1779 онд нас барсан), Английн далайн аялагч. * 1782 — [[Николло Паганини]] (1840 нас барсан), Италийн хийлч, хөгжмийн зохиолч. * 1811 — [[Айзек Зингер]] (1875 онд нас барсан), Америкийн зохион бүтээгч, аж үйлдвэр эрхлэгч, «Зингер» компани үндэслэгч. * 1858 — [[Теодор Рузвельт]] (1919 онд нас барсан), АНУ-ын 26 дахь Ерөнхийлөгч (1901—1909). * 1978 — [[Ванесса Мэй]], Британийн хийлч, хөгжмийн зохиолч. == Энэ өдөр нас барагсад == * 2023 - [[Ли Кэчян]] (1955 онд төрсөн), Хятадын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд (2013—2023). == Тэмдэглэлт баярууд == *'''World Day for Audiovisual Heritage''' — [[ЮНЕСКО]]-оос 2005 онд 10-р сарын 27-ныг дуу бичлэг, дүрс бичлэгийн өвийг хадгалах, хамгаалах ач холбогдлыг олон нийтэд сурталчлах өдөр. *{{GRE}} - Төрийн далбааны өдөр *{{USA}} - Тэнгисийн цэргийн өдөр ---- {{Commonscat|27 October|10 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|1027]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#27]] 0gypqc14nu4p5se7pkoig51hvk6wre4 Гэрэл зураг 0 22326 874283 874128 2026-10-26T22:29:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874283 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-10-26 22:29:37 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 0cv1ut5j7wemzwjntthfnm9ynm2n6le Атеизм 0 24173 874272 874118 2026-10-26T20:46:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874272 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-10-26 20:46:34 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] cv0e768ng47xqe3lsco94tsycnuqzu2 Аж үйлдвэр 0 24501 874302 809762 2026-10-27T02:16:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 874302 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Industrie und Natur.jpg|thumb|[[Дипполдисвалде]]д орших асфальт бетон зуурмагийн үйлдвэр, Герман]] '''Аж үйлдвэр''' ''([[Латин хэл|латинаар]] “индустриа“ “хөл үймээн“, “ажилч байдал“)'' гэж [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] нэгэн хэсгийг нэрлэх ба энэ нь [[үйлдвэрлэл]] болон материаллаг [[Бараа (эдийн засаг)|бараа бүтээгдэхүүний]] боловсруулалтаар эсвэл үйлдвэр дэх [[бараа]] болон тоног төхөөрөмжөөр илэрхийлэгдэх ба [[Гар урлалын бүтээл|гар аргаар]] хийх үйлдвэрлэлийн хэлбэртэй харьцуулахад өндөр хэмжээнд [[механикжуулалт|механикжсан]] эсвэл [[Автоматжуулалт|автоматжуулсан]] байдаг. Хөгжлийн процесс болон аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн хэлбэрийн гүйцэтгэлийг [[аж үйлдвэржүүлэлт]] хэмээн нэрлэдэг. Дээрх тодорхойлолтонд таардаггүй ч аж үйлдвэр хэмээн нэрлэгдэх худалдаа үйлчилгээний албанууд байх ба үүнд жишээлбэл [[Аялал жуулчлал|аялал жуулчлалын аж үйлдвэрлэл]], [[хөгжмийн аж үйлдвэрлэл]], [[үзвэр үйлчилгээний аж үйлдвэрлэл]] зэрэг хамаарна. Эдгээр салбарыг аж үйлдвэрт тооцох шалтгаан нь англи хэлний industry гэх үг нь аж үйлдвэр гэсэн утгаас гадна аж ахуйн салбар болон [[эдийн засгийн салбар]] гэсэн утгуудыг илэрхийлэх учраас аж үйлдвэрт тооцогддог ажээ. Нөгөө талаас хөгжмийн аж үйлдвэрлэл нь нийтэд зориулсан их хэмжээний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл (жишээлбэл CD, DVD гэх мэт) явуулан энэ төрлийн салбар өндөр хэмжээнд автоматжуулагдсан буюу механикжсан байх тул ингэж нэрлэх шалтгаан болдог. ==Аж үйлдвэрийн салбарууд== Аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлт нь [[дэлхий]] даяар төрөл бүрийн үйлдвэрийн салбарт хийгдэж байна. Эдгээрийг хуваарилан ангилаx үүрэгтэй чухал байгууллагын тоонд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын]] [[олон улсын эдийн засгийн салбарын стандарт ангилал]] болон [[Европын Холбоо|европын холбооны]] [[эдийн засгийн салбарын статистик системчлэлийн европын нийгэмлэг]] зэрэг байгууллага байна. Аж үйлдвэрийн чухал салбарт [[уул уурхайн аж үйлдвэр]], [[хүнд аж үйлдвэр]], [[төмөрлөгийн аж үйлдвэр]] (үүнд төмөр- болон [[гангийн аж үйлдвэр]], [[жижиг төмрийн аж үйлдвэр]], [[машин үйлдвэрлэл]], [[зэвсгийн аж үйлдвэр]], [[автомашины аж үйлдвэрлэл]], агаар- болон сансрын тээврийн аж үйлдвэр, усан онгоцны аж үйлдвэр, [[цахилгааны аж үйлдвэр]], [[радио]], [[телевиз|телевизийн төхөөрөмж]] гэх мэт), [[химийн аж үйлдвэр]] (үүнд [[газрын тосны аж үйлдвэр]], [[цементийн аж үйлдвэр]], [[шилний аж үйлдвэр]], [[хуванцарын аж үйлдвэр]], [[цаасны аж үйлдвэр]], [[эмийн үйлдвэр|эмийн бүтээгдэхүүний үйлдвэр]]), [[дахин боловсруулалт]] болон хог хаягдлын аж үйлдвэр, [[мод]], болон [[үйс|үйсэн бүтээгдэхүүн]], [[ахуйн хэрэглээний бараа|ахуйн хэрэглээний барааны аж үйлдвэр]] / [[хөнгөн аж үйлдвэр]] (үүнд [[хүнсний технологийн аж үйлдвэр]], [[тамхины аж үйлдвэр]], [[нэхмэлийн аж үйлдвэр]], [[бэлэн хувцасны үйлдвэр]] нь үслэг эдлэл болон [[арьс ширэн эдлэл]]ийн хамт, [[тавилгын үйлдвэр]], тоглоомын үйлдвэр, компьютерийн үйлдвэр) зэрэг орно. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Industries|Аж үйлдвэр}} {{Wiktionary|Аж үйлдвэр}} [[Ангилал:Аж үйлдвэрлэл| ]] [[Ангилал:Эдийн засгийн салбар]] n9ow5zmwo2513ovvtzf3oy98aouvecm Португал хэл 0 25519 874297 874157 2026-10-27T01:52:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874297 wikitext text/x-wiki {{short description|Роман хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Португал хэл | nativename = {{lang|pt|português}} | pronunciation = {{IPA|pt|puɾtuˈɣeʃ|}} / {{IPA|pt|poʁtuˈɡe(j)s|}} | states = [[Португал]], [[Бразил]], [[Португали хэлээр ярьдаг Африкийн орнууд|Африк]], болон [[Португал хэлтэй ертөнц]]ийн бусад байршил | speakers = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|260.000000|2}} сая | date = 2024 | ref = e25 | speakers2 = [[Хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|35.000000|2}} сая ~ 40 сая (2024)<br>Нийт: {{sigfig|300.000000|2}} сая<ref>https://www.ethnologue.com/language/por/</ref> | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Итали хэлнүүд|Итали]] | fam3 = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]] | fam4 = [[Латин хэл|Латин]] | fam5 = [[Роман хэлний бүлэг|Роман]] | fam6 = [[Итали-Барууны хэлнүүд|Итали-Баруун]] | fam7 = [[Баруун Романы хэлнүүд|Баруун Роман]] | fam8 = [[Галл-Романы хэлнүүд|Галл]]-[[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн]] | fam9 = [[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн Роман]] | fam10 = [[Баруун Иберийн хэлнүүд|Баруун Иберийн]] | fam11 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | ancestor = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]] | ancestor2 = [[Ардын Латин хэл|Ардын Латин]] | ancestor3 = [[Прото-Роман хэл|Прото-Роман]] | ancestor4 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | script = {{plainlist| *[[Латин бичиг|Латин]] ([[Португал цагаан толгой]]) *[[Португал брайл үсэг]]}} | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Арван улс (Есөн бүрэн эрхт улс)]] | {{Flagcountry|Ангол}} | {{Flagcountry|Бразил}} | {{Flagcountry|Гвиней-Бисау}} | {{Flagcountry|Зүүн Тимор}} | {{Flagcountry|Кабо-Верде}} | {{Flagcountry|Мозамбик}} | {{Flagcountry|Португал}} | {{Flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}} | {{Flagcountry|Экваторын Гвиней}}<ref>{{cite web |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775 |title=Continúan los actos del Día de la Lengua Portuguesa y la Cultura Lusófona |date=2016-05-10 |website=Бүгд Найрамдах Экваторын Гвиней Улсын Засгийн газар |trans-title=Португал хэл, Португалийн соёлын өдрийг тэмдэглэх үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байна |access-date=2024-10-05 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226150155/https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775%20 |url-status=live }}</ref> | | }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Нэг хараат улс]] | {{Flagcountry|Макао}} ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]) }} | minority = {{Collapsible list | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=[[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Соёлын хэл]] | {{Flagcountry|Испани}} ([[Галиси хэл]]) |{{Flagcountry|Өмнөд Африк}} |{{Flagcountry|Уругвай}}<ref>{{Cite journal |last=Гутьеррес Боттаро |first=Сильвиа Этел |title=El portugués uruguayo y las marcas de la oralidad en la poesía del escritor uruguayo Agustín R. Bisio |date=2014 |url=http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |journal=Abehache |volume=4 |issue=6 |trans-title=Уругвайн зохиолч Агустин Р.Бисиогийн яруу найраг дахь Уругвайн португал ба аман тэмдэг |language=es |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812061109/http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |archive-date=2019-08-12 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |title=Historia lingüística del Uruguay |website=historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405013655/http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/ |archive-date=2019-04-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite conference |last1=Фернандес Агуэрре |first1=Табаре |title=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |pages=11–15 |trans-title=Уругвай дахь бүс нутаг, суралцах харилцааны талаархи зарим онолын арга зүйн тэмдэглэл |language=es |last2=Гонзалес Бруззе |first2=Махира |last3=Родригес Инголд |first3=Сесилия |year=2017 |hdl=20.500.12008/10776 |hdl-access=free |conference=XVI Jornadas de Investigación : la excepcionalidad uruguaya en debate: ¿como el Uruguay no hay? |access-date=2024-10-05 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507021434/https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |url-status=live }} {{Webarchiv|url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |wayback=20210507021434 |text=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |archiv-bot=2026-10-27 01:52:50 InternetArchiveBot }}</ref> |[[Португал хэлийг албан ёсны хэл болгон ашигладаг олон улсын байгууллагуудын жагсаалт|Олон улсын олон байгууллага]]}} | agency = {{plainlist| *'''Португал''':<br />[[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи]] <small>([[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи, Уран зохиолын анги|Лиссабоны академийн уран зохиолын анги]])</small> *'''Бразил''':<br />[[Бразилийн уран зохиолын академи]] *'''Мозамбик:'''<br />[[Мозамбикийн Португал хэлний сургууль]] <small>(ирээдүйд)</small>}}{{citation needed|date=April 2023}} | iso1 = pt | iso2 = por | iso3 = por | linglist = por.html | lingua = 51-AAA-a | map = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg | mapcaption = {{legend|#002375|Олонхын төрөлх хэл}} {{legend|#1886fe|Албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш}} {{legend|#79bdff|Соёлын, хоёрдугаар хэл}} | notice = IPA | glotto = port1283 | glottorefname = Portuguese }} '''Португал хэл''' бол [[Португал]] улсын үндсэн хүн ам [[португал үндэстэн]] болон [[Бразил]] улсын үндсэн хүн амын [[төрөлх хэл]] юм. Мөн хуучин Португал улсын эзэмшилд байсан нутгуудад португал хэл өргөн тархсан байдаг.<ref name="CPLP">{{cite web|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|title=Estados-membros da CPLP|language=Portuguese|date=28 February 2011|access-date=11 Гуравдугаар сар 2012|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=dead}}</ref> Хэл шинжлэлийн ангиллаар [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ язгуурын]] Роман хэлний бүлэгт багтана. Португал хэлийг өдгөө 276 сая орчим хүн эх хэлээ болгон ашиглаж, 9 улс албан ёсны хэлээ хэмээн хуульчилжээ. [[Португал]], [[Бразил]], [[Ангол]], [[Мозамбик]], [[Кабо-Верде]], [[Гвиней-Бисау]], [[Сан-Томе ба Принсипи]], [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинеи]] (испани, франц хэлийн хамт), [[Зүүн Тимор]] (австронезийн тетум хэлийн хамт), мөн [[Макао]] (хятад хэлний хамт) португал хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг. Испани, франц, итали зэрэг "Роман" хэлний бүлгийн гарал үүсэлтэй учраас бусад роман хэлтэй ихээхэн нийтлэг зүйлтэй байдаг. Ялангуяа [[Испани хэл|испани]] хэлтэй ихээхэн ойролцоо байдаг. == Эх үүсвэр == {{reflist}} [[Ангилал:Португал хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэг]] [[Ангилал:Роман хэл]] [[Ангилал:Португалын хэл]] [[Ангилал:Анголын хэл]] [[Ангилал:Бразилын хэл]] [[Ангилал:Кабо-Вердегийн хэл]] [[Ангилал:Зүүн Тиморын хэл]] [[Ангилал:Гвиней-Бисаугийн хэл]] [[Ангилал:Макаогийн хэл]] [[Ангилал:Сан-Томе ба Принсипийн хэл]] [[Ангилал:Мозамбикийн хэл]] [[Ангилал:Энэтхэгийн хэл]] [[Ангилал:Парагвайн хэл]] [[Ангилал:Уругвайн хэл]] nrnofnl3t250g3dn7k6lkvousv4dtgj Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 874277 874124 2026-10-26T21:50:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874277 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Гар (департамент) 0 35140 874265 872373 2026-10-26T13:37:40Z ~2026-57275-73 108562 /* */ 874265 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын Окситанийн департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Гар | native_name = Gard | native_name_lang = fr<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Францын департаментууд|Францын департамент]] | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo2a = Nîmes-Hôtel de la Préfecture-20150822.jpg | photo3a = Old Roman Amfitheater of Nimes from the Southside - panoramio.jpg | photo1a = Pont du Gard 2013 11.jpg | photo2b = Cevennes 20110917 05.jpg | size = 270 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Gard Department.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Gard.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Gard-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|44|7|41|N|4|4|54|E|region:FR-30_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Франц | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Окситани (муж)|Окситани]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Ним]] | parts_type = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]] | parts_style = para | p1 = [[Алес]]<br />[[Ле Виган, Гар|Ле Виган]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социалист нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = Франсуаз Лоран-Перриго<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 5853 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|32-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]] | blank_info_sec1 = 30 | blank_name_sec2 = [[Францын арондисман|Арондисман]] | blank_info_sec2 = [[Гар департаментын арондисман|3]] | blank1_name_sec2 = [[Францын кантонууд|Кантон]] | blank1_info_sec2 = [[Гар департаментын кантонууд|23]] | blank2_name_sec2 = [[Францын коммун|Коммун]] | blank2_info_sec2 = [[Гар департаментын коммунууд|350]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-30 | website = | footnotes = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэл 1 км<sup>2</sup>-аас том хэмжээтэй голын адаг, нуур, цөөрөм, мөсөн голуудыг тооцдоггүй}} '''Гар''' ([[франц хэл|франц]] [[окситан хэл|окситан]] [[каталан хэл|каталан]] гурвуулангаар нь Gard, францаар ​[ɡaʁ] гэж дууддаг) гэж [[Франц]] улсын [[Франц]] орны дорнод өмнөд хэсгийн [[Лангедок — Руссильон]] мужийн харьяат 5853 км² газар, 623 мянган хүнтэй [[аймаг]] (департамент) байдаг. Төв нь [[Ним]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Aiguèze.jpg </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Gard|Гар (департамент)}} * [http://www.gard.fr/ Гар департаментын ерөнхий зөвлөл] [[Ангилал:Гар (департамент)| ]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] eg7peoukxdjp57b0kdph0tn9rkfz9gr Эро (департамент) 0 35142 874268 867147 2026-10-26T13:41:30Z ~2026-57275-73 108562 /* */ 874268 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Эро | native_name = {{native name|fr|Hérault}}<br>{{native name|oc|Erau}} | native_name_lang = fr<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo2a = Rich buildingstyles at Montpellier centre - panoramio.jpg | photo3a = Presqu'île du Rouens, Clermont-l'Hérault 02.jpg | photo2b = Béziers - Vue du Pont vieux et de la cathédrale depuis l'Orb.jpg | photo1a = Balaruc-les-Bains, Hérault 08.jpg | size = 270 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of the Department of Hérault.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Hérault.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Hérault-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь Эрогийн байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|43|21|N|3|13|E|region:FR-34_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Окситани (муж)|Окситани]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Монпелье]] | parts_type = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]] | parts_style = para | p1 = [[Безье]]<br />[[Лодев]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Клебер Мескида]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 6224 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|18-д]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = Эрочууд | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]] | blank_info_sec1 = 34 | blank_name_sec2 = [[Францын арондисман|Арондисман]] | blank_info_sec2 = [[Эро департаментын арондисман|3]] | blank1_name_sec2 = [[Сонгуулийн тойрог (Франц)|Сонгуулийн тойрог]] | blank1_info_sec2 = [[Сонгуулийн тойрог (Франц)|9]] | blank2_name_sec2 = [[Францын кантонууд|Кантон]] | blank2_info_sec2 = [[Эро департаментын кантонууд|25]] | blank3_name_sec2 = [[Францын коммунууд|Коммуны холбоод]] | blank3_info_sec2 = [[Эро департаментын арондисман|16]] | blank4_name_sec2 = [[Францын коммунууд|Коммун]] | blank4_info_sec2 = [[Эро департаментын коммунууд|341]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-34 | website = | footnotes = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэлд голын адаг, нуур, цөөрөм, 1 км<sup>2</sup>-аас том мөсөн голууд ордоггүй }} '''Эро''' ({{lang-fr|Département Hérault}} [{{IPA|eˈʀo}}], {{lang-oc|Erau}} {{IPA|eˈʀau}}) — [[Франц]] улсын дорно өмнөд хэсгийн [[Окситани (муж)|Окситани]] мужийн харьяат 6101 км² газар, 896 мянган хүнтэй [[аймаг]] ([[Департамент (Франц)|департамент]]). Төв нь [[Монпелье]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Prefecture of Montpellier.jpg Зураг:Roquebrun-Vue Ensemble-01.JPG </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Hérault|Эро}} * [http://www.herault.fr/ Эро (департамент)] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Эро (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] juaq09z53slvwiricu036bmukpedqqr Ланд (департамент) 0 35153 874269 864005 2026-10-26T13:44:00Z ~2026-57275-73 108562 /* */ 874269 wikitext text/x-wiki {{short description|Department of France}} {{Инфобокс суурин | name = Ланд | official_name = Ланд (департамент) | native_name = {{native name|fr|Landes}}<br>{{nativename|oc|Lanas}} | native_name_lang = oc<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = Pref Landes MDM.JPG | image_alt = | image_caption = [[Мон-де-Марсан]] дахь [[Францын префектур|префектурын]] барилга | image_flag = Banner of Arms of Landes, Nouvelle Aquitaine.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Landes.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Landes-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь Ландын байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|44|0|N|0|50|W|region:FR_type:adm2nd_scale:2000000|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Шинэ Аквитани]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Мон-де-Марсан]] | parts_type = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]] | parts_style = para | p1 = [[Дакс, Ланд|Дакс]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = Ксавье Фортинон<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 9243 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|59-д]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]] | blank_info_sec1 = 40 | blank_name_sec2 = [[Францын арондисман|Арондисман]] | blank_info_sec2 = [[Ланд департаментын арондисман|2]] | blank1_name_sec2 = [[Францын кантонууд|Кантон]] | blank1_info_sec2 = [[Ланд департаментын кантонууд|15]] | blank2_name_sec2 = [[Францын коммунууд|Коммун]] | blank2_info_sec2 = [[Ланд департаментын коммунууд|327]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэлд голын адаг, нуур, цөөрөм, 1 км<sup>2</sup>-аас том мөсөн голууд ордоггүй }} '''Ланд''' ([[франц хэл|францаар]] Landes [{{IPA|lɑ̃ːd}}], [[окситан хэл|окситанаар]] Lanas) гэж [[Франц]] улсын баруун урд биеийн [[Шинэ Аквитани]] мужийн харьяат 9243 км² газар, 405,010 мянган хүнтэй [[Департамент (Франц)|департамент]]. Төв нь [[Мон-де-Марсан]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Magescq-Fachwerkhaus.JPG Зураг:Messanges 079.jpg Зураг:Landes-Küste-1.JPG </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Landes (department)|Ланд (департамент)}} * [https://web.archive.org/web/20151220123736/http://www.landes.fr/ Ланд (департамент)] [[Ангилал:Ланд (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] 7a7ln4yrij1mk0gmg3hbjlrhq2hc05n Хобарт 0 36827 874280 859957 2026-10-26T22:26:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 874280 wikitext text/x-wiki {{Short description|Австралийн Тасманийн нийслэл}} {{Инфобокс Австралийн суурин | type = city | name = Хобарт | state = tas | native_name = {{native name|en|Hobart}}<br/>{{nativename|xpf|Nipaluna}} | image = {{multiple image | total_width = 270 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Franklin Wharf 2015 b (cropped).jpg{{!}} City Centre and kunanyi / Mount Wellington | caption1 = Хобарт хотын төв | image2 = Hobart GPO from Collins Street.jpg{{!}} General Post Office | caption2 = [[Ерөнхий Шуудангийн Газар, Хобарт|Ерөнхий Шуудангийн Газар]] | image3 = Hobart-Tasmania-Australia04.JPG{{!}}Parliament House of Tasmania | caption3 = [[Тасманийн Парламентын ордон]] | image4 = Salamanca Place, Hobart (1).jpg{{!}}Salamanca Place | caption4 = [[Саламанка Плэйс]] | image5 = Cascade Brewery 1.jpg{{!}}Cascade Brewery | caption5 = [[Каскад шар айрагны үйлдвэр]] | image6 = James Turrell's Amarna at Mona 2015.jpg{{!}}Museum of Old and New Art | caption6 = [[Хуучин ба Шинэ Урлагийн Музей]] }} | caption = | relief = yes | force_national_map = yes | local_map = yes | coordinates = {{coord|42|52|50|S|147|19|30|E|display=inline,title}} | pop = 254930 | pop_year = 2024 | pop_footnotes = <ref name=ABSGCCSA>{{cite web |title=Regional Population - 2021 |website=abs.gov.au |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |access-date=2026-06-23 |archive-date=2021-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330092152/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |url-status=live }}</ref> | pop2 = 197,451 (хотын) | pop2_year = 2021 | pop2_footnotes = <ref>{{cite web |title=Urban Centres and Localities 2021 Hobart |url=https://abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL603001 |website=ABS |access-date=2026-06-23}}</ref> | poprank = 11-т | density = 145.7 | density_footnotes = (2021){{r|ABS}} | area = 1695.3 | established = {{start date|1804|02|20|df=yes}} | established_footnotes = <ref>{{cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article27194837 |title=Queen to Honour David Collins in Historic Unveiling |newspaper=[[The Mercury (Hobart)|The Mercury]] |location=Хобарт, Тасмани |date=1954-02-19 |page=8, ''Royal Visit Souvenir'' supplement |access-date=2026-06-23 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107070354/http://nla.gov.au/nla.news-article27194837%20 |url-status=live }}</ref> | timezone = [[Австралийн Зүүн Стандарт Цаг|AEST]]<ref>{{cite web |url=https://www.syncmytime.com/australia/tasmania/hobart |title=Current time in Hobart, Tasmania, Australia |website=SyncMyTime |access-date=2026-03-11 }}</ref> | utc = +10 | timezone-dst = [[Австралийн Зүүн Зуны Цаг|AEDT]] Муж: Тасмани. | utc-dst = +11 | location1 = [[Суонси, Тасмани|Суонси]] | dist1 = 134 | location2 = [[Лонсестон, Тасмани|Лонсестон]] | dist2 = 198 | location3 = [[Куинстаун, Тасмани|Куинстаун]] | dist3 = 248 | location4 = [[Девонпорт, Тасмани|Девонпорт]] | dist4 = 284 | location5 = [[Берни]] | dist5 = 325 | lga = {{plainlist| * '''Хот''' * Хобарт хот * Гленорчи хот * Кларенс хот }} | lga2 = {{plainlist| * '''Бусад ОНЗЗ''' * [[Кингборогийн зөвлөл]]{{refn|group="N"|Excluding Bruny Island}} * [[Брайтон зөвлөл (Тасмани)|Брайтон зөвлөл]] * [[Сорелл зөвлөл]] * [[Дервент хөндийн зөвлөл]]{{refn|group="N"|Only including New Norfolk}} * [[Хуон хөндийн зөвлөл]] }} | stategov = [[Кларк сонгуулин тойрог (муж)|Кларк]] | stategov2 = [[Франклин сонгуулин тойрог (муж)|Франклин]] | stategov3 = [[Лайонс сонгуулин тойрог (муж)|Лайонс]] | fedgov = [[Кларк сонгуулин тойрог|Кларк]] | fedgov2 = [[Франклин сонгуулин тойрог|Франклин]] | fedgov3 = [[Лайонс сонгуулин тойрог|Лайонс]] | maxtemp = 17.6 | maxtemp_footnotes = <ref name="BoM"/> | mintemp = 9.0 | mintemp_footnotes = <ref name="BoM"/> | rainfall = 565.3 | rainfall_footnotes = <ref name="BoM"/> }} '''Хобарт''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Hobart'') — [[Австрали]] улсын [[Тасмани]] мужийн нийслэл, засаг захиргааны төв, 216,656 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/6GHOB?opendocument&navpos=220 |wayback=20130512065404 |text="Hobart (GCCSA)" |archiv-bot=2024-01-07 12:06:36 InternetArchiveBot }}.</ref> 1804 онд байгуулагдсан энэ хот нь Австралийн хоёр дахь ууган хот юм (анхных нь 1788 онд байгуулагдсан [[Сидней]]). 2005 оны байдлаар тус хотын хүн ам 245,000 байжээ. Энэ хот нь Тасмани мужийн санхүү, захиргааны төв бөгөөд Австралийн болон Францын Антарктидын экспедицуудын гарааны цэг болдог байна. == Түүх == Орчин үеийн хотын байршилд анхны Европын суурин 1803 онд Дервент голын зүүн эрэг дээрх Рисдон буланд үүссэн. 1804 онд уг сууринг илүү тохиромжтой газар болох Салливаны буланд нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Тасманийн арлыг онцгой аюултай гэмт хэрэгтнүүдийн хорих анги болгон хувиргах зарлиг гаргасан Колоничлолын нарийн бичгийн дарга Лорд [[Роберт Хөүбарт|Роберт Хобартын]] дурсгалд зориулж нэрлэжээ. Түүний тушаалаар Тасманийн асуудлын "эцсийн шийдэл"-ийг хэрэгжүүлж тус арлын бүх уугуул иргэдийг устгасан байна. Их Британий Колоничлолын сайдын зарлигаар тус хот нь 19-р зууны эхэн үеэс Британийн эзэнт гүрний өнцөг булан бүрээс авчирсан хоригдлуудыг байрлуулдаг шорон болгосон байна. Мөн тус хот нь Австрали тивд Британийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Хотын барилгын анхны төлөвлөгөө нь "жижиг Англи" хэлбэрээр бий болгох байжээ. 1835 оны хүн амын тооллогоор Хөүбарт хотын хүн ам 13,826 хүн, Тасманийн нийт хүн ам 36,505 хүн байжээ. == Эдийн засаг == Хөүбарт хот бол чухал далайн боомт юм. Австрали, Францын хөлөг онгоцнууд эндээс Антарктидыг зорьдог байна. Энэ нь мөн олон тооны аялалын том хөлөг онгоцнуудын очдог алдартай газар юм. Энэ хот нь хөгжсөн хөлөг онгоцны үйлдвэрлэл болон туслах салбаруудтай. Эдийн засгийн чухал салбар бол хүнсний үйлдвэрлэл (шар айрагны үйлдвэр, чихэр, дарс үйлдвэрлэл) юм. Хөүбарт хот нь түүхэн [[Хобартын синагог]], [[Хуучин ба шинэ урлагийн Музей|Хуучин ба]] [[Хуучин ба шинэ урлагийн Музей|шинэ урлагийн Музей]] зэрэг үзмэрүүдтэй аялал жуулчлалын бүс болж амжилттай хөгжиж байна. Хотос холгүй [[Хобартын олон улсын нисэх онгоцны буудал]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Hobart International Airport'') байдаг бөгөөд 1956 онд ашиглалтанд орсон Тасмани мужийн хамгийн том буудал юм. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Hobart Marina MTWellington.jpg Зураг:Metro Tasmania bus.jpg Зураг: Зураг: </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Hobart, Tasmania}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Хобарт| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Тасманийн суурин]] [[Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот]] qeymx149s5rh94mm4gca7tb5bmag3qh Иль-де-Франс 0 37260 874263 862806 2026-10-26T13:35:19Z ~2026-57275-73 108562 /* */ 874263 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Инфобокс суурин | native_name = Île-de-France | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none |photo1a= Eiffel Tower from the Tour Montparnasse 3, Paris May 2014.jpg |photo2a= 0 Provins - Collégiale Saint-Quiriace (7).JPG |photo2b=Regio2N Viaduc St Mammes.jpg |photo3a= Versailles-Chateau-Jardins02 (cropped).jpg}} | image_caption = | image_flag = Logo CESER Île-de-France.jpg | flag_size = | image_shield = | shield_size = | shield_link = Flag and coat of arms of Île-de-France | image_blank_emblem = Région_Île-de-France_(logo).svg | blank_emblem_type = [[Wordmark]] | blank_emblem_size = 250px | image_map = Île-de-France region locator map2.svg | map_caption = Франц дахь Иль-де-Франс | motto = | anthem = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Парис]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = [[Парис]] (75) | p2 = [[Валь-де-Марн]] (94) | p3 = [[Валь-д’Уаз]] (95) | p4 = [[Ивелин]] (78) | p5 = [[О-де-Сен]] (92) | p6 = [[Сена-е-Марн]] (77) | p7 = [[Сен-Сен-Дени]] (93) | p8 = [[Эсон]] (91) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Валери Пекресс]] ([[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 12012 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 12-т |population_rank=[[Францын_мужууд#Захиргааны_нэгжийн_жагсаалт|1-т]] | population_total = 12,271,794<ref name="pop2022"/> | population_as_of = 2023 оны 1 сарын 1 | population_density_km2 = 1022 | population_demonym = {{langx|fr|Francilien}} | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type2 = ДНБ {{nobold|(2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €{{FXConvert|EUR|865.652|b|lk=on}} | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €{{FXConvert|EUR|68982|lk=on}} | website = {{URL|www.iledefrance.fr}} | iso_code = FR-IDF | footnotes = | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-height = 300 | mapframe-point = none | mapframe-stroke-width = 1 | mapframe-stroke-color = #676669 }} '''Иль-де-Франс''' ({{lang-fr|Île-de-France}}, [{{IPA|il dəˈfʀɑ̃s}}]) — [[Франц]] улсын 12 мянган км² газар нутаг, 11.9 сая хүн бүхий [[Франц#Орон нутаг|муж]]. ==Газар нутаг== Дотроо [[Парис]], [[Сена-е-Марн (департамент)|Сена-е-Марн]], [[Ивелин (департамент)|Ивелин]], [[Эсон (департамент)|Эсон]], [[О-де-Сен (департамент)|О-де-Сен]], [[Сен-Сен-Дени (департамент)|Сен-Сен-Дени]], [[Валь-де-Марн (департамент)|Валь-де-Марн]], [[Валь-д’Уаз (департамент)|Валь-д’Уаз]] гэх 8 [[Франц#Орон нутаг|департаменттай]]. ==Зураг== {{double image|left|Tour Eiffel, École militaire, Champ-de-Mars, Palais de Chaillot, La Défense - 03.jpg|230|Ile de France.svg|230}} {{зай авах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Île-de-France|Иль-де-Франс}} {{Wiktionary}} * [http://www.iledefrance.fr/ Иль-де-Франс] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Иль-де-Франс| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Европын метропол бүс нутаг]] [[Ангилал:Францын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Хотын бөөгнөрөл]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-1-Бүс нутаг]] b5il7yg0ljf4uck061v359octlxb6m1 Ленинградын бүслэлт 0 39221 874290 868704 2026-10-27T01:03:41Z О. Батсайхан 108165 874290 wikitext text/x-wiki [[Файл:RIAN archive 907 Leningradians queueing up for water.jpg|thumb|Бүслэлтийн үеэр ус авахаар дугаарлан зогсож буй Ленинградын оршин суугчид]] '''Ленинградын бүслэлт''' ({{lang-ru|Блокада Ленинграда}}) нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед [[Нацист Герман]] болон түүний холбоотон [[Финланд]]ын цэргийн ажиллагааны улмаас [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Ленинград]] (одоогийн [[Санкт-Петербург]]) хот хуурай замын үндсэн харилцаанаасаа таслагдан, удаан хугацаанд бүслэгдсэн түүхэн үйл явдал юм. Бүслэлт [[1941]] оны 9 дүгээр сарын 8-наас [[1944]] оны 1 дүгээр сарын 27 хүртэл нийт '''872 хоног''' үргэлжилжээ. Ленинградын хамгаалалт нь Зөвлөлтийн ард түмний дайны үеийн тэсвэр хатуужил, эсэргүүцлийн бэлгэ тэмдэг болсон юм. Бүслэлтийн хугацаанд хотын оршин суугчид хүнсний хомсдол, өлсгөлөн, өвчин, хүйтэн, их бууны буудлага болон агаарын бөмбөгдөлтөд өртсөн. Амь үрэгдсэн хүмүүсийн тооны тухай түүхчдийн тооцоо харилцан адилгүй боловч хэдэн зуун мянгаас нэг сая гаруй хүн нас барсан гэж үздэг. Иргэний хүн амын нас баралтын гол шалтгаан нь өлсгөлөн байв. ==Түүхэн нөхцөл== 1941 оны 6 дугаар сарын 22-нд Нацист Герман Зөвлөлт Холбоот Улсад довтолж, [[Барбаросса ажиллагаа]]г эхлүүлсэн. Германы цэргийн төлөвлөгөөнд Ленинград хотыг эзлэн авах нь чухал зорилтуудын нэг байв. Ленинград нь Зөвлөлт Холбоот Улсын аж үйлдвэр, шинжлэх ухаан, соёлын томоохон төв байсан төдийгүй [[Балтийн тэнгис]]ийн бүс дэх стратегийн ач холбогдолтой хот байжээ. Хотод олон үйлдвэр, цэргийн байгууламж, тээврийн зангилаа болон Балтийн флоттой холбоотой объектууд байрлаж байв. Германы армийн «Хойд» бүлэглэл Балтийн орнуудаар дамжин Ленинградын чиглэлд давшсан. Финландын цэрэг мөн хойд чиглэлээс давшиж, Ленинградын хамгаалалтын нөхцөл байдалд нөлөөлсөн. Гэвч бүслэлтийн гол хуурай замын хаалтыг Германы цэрэг хэрэгжүүлсэн бөгөөд Финландын оролцоо, цэргийн зорилго нь Германы ажиллагаанаас ялгаатай байв. ==Бүслэлт эхэлсэн нь== 1941 оны 9 дүгээр сарын 8-нд Германы цэрэг Ладога нуурын өмнөд эрэг дэх Шлиссельбург хотыг эзэлснээр Ленинградын хуурай замын үндсэн харилцаа тасарчээ. Энэ өдрийг Ленинградын бүслэлт эхэлсэн өдөр гэж үздэг. Хотод хүнс, түлш, эмнэлгийн хэрэгсэл болон бусад шаардлагатай бараа бүтээгдэхүүний нийлүүлэлт эрс хязгаарлагдсан. Германы цэрэг хотыг их буугаар буудаж, агаараас бөмбөгдөж байв. Зөвлөлтийн цэрэг хотыг хамгаалахын зэрэгцээ бүслэлтийг сэтлэх олон удаагийн ажиллагаа явуулсан боловч эхний жилүүдэд бүрэн амжилтад хүрч чадаагүй. ==Бүслэлтийн үеийн амьдрал== ===Өлсгөлөн ба хүнсний хомсдол=== Бүслэлтийн хамгийн хүнд үе нь 1941 оны сүүлээс 1942 оны эхэн хүртэл үргэлжилсэн. Хүнсний нөөц багасаж, талх болон бусад бүтээгдэхүүнийг хүнсний картаар олгох болсон. 1941 оны 11 дүгээр сарын 20-ноос ажилчдад өдөрт 250 грамм, бусад олон ангиллын оршин суугчдад 125 грамм талх олгож байжээ. Энэ хэмжээ нь хүний өдөр тутмын хоол тэжээлийн хэрэгцээг хангахад хүрэлцэхгүй байв. Хүнсний дутагдлаас шалтгаалан хүмүүсийн биеийн эсэргүүцэл суларч, өлсгөлөн, тэжээлийн дутагдал болон өвчний улмаас олон хүн нас барсан. Өвлийн улиралд хүйтэн цаг агаар, түлшний хомсдол нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлжээ. ===Өвлийн хүнд нөхцөл=== 1941–1942 оны өвөл Ленинград хотод дулаан, цахилгаан, усан хангамжийн доголдол гарч, оршин суугчид өдөр тутмын амьдралдаа ноцтой хүндрэлтэй тулгарсан. Олон хүн хөлдсөн гол, суваг, усан сангаас ус зөөж, халаалтгүй орон сууцанд амьдрах шаардлагатай болжээ. Хотын нийтийн тээвэр, үйлдвэр, эмнэлгийн үйл ажиллагаа мөн хүндрэлтэй нөхцөлд үргэлжилсэн. ===Хотын оршин суугчдын эсэргүүцэл=== Хүнд нөхцөлд байсан ч Ленинградын олон үйлдвэр цэргийн хэрэгсэл, сум, зэвсэг үйлдвэрлэх ажлаа үргэлжлүүлжээ. Хотын оршин суугчид хамгаалалтын байгууламж барих, шархадсан хүмүүст туслах, гал түймэр унтраах болон бусад ажилд оролцсон. Бүслэлтийн үеэр театр, хөгжмийн байгууллагуудын зарим үйл ажиллагаа үргэлжилсэн. 1942 оны 8 дугаар сарын 9-нд хөгжмийн зохиолч [[Дмитрий Шостакович]]ийн Долдугаар симфонийг Ленинградад тоглосон нь хотын соёлын эсэргүүцлийн бэлгэ тэмдэг болсон юм. ==Амьдралын зам== [[Ладога нуур]] нь бүслэгдсэн Ленинград хотыг Зөвлөлтийн бусад нутаг дэвсгэртэй холбох гол замын нэг байв. Нуурын усаар болон өвлийн улиралд мөсөн дээгүүр хүнс, түлш, эмнэлгийн хэрэгсэл тээвэрлэж, хүүхэд, өндөр настан, өвчтэй хүмүүсийг нүүлгэн шилжүүлж байжээ. Энэ тээврийн замыг '''«Амьдралын зам»''' ({{lang-ru|Дорога жизни}}) хэмээн нэрлэдэг. Зам нь агаарын довтолгоо, их бууны гал, цаг агаарын хүнд нөхцөлд ажиллаж байсан боловч хотын оршин суугчдын амьд үлдэх боломжийг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. ==Бүслэлтийг сэтэлсэн нь== 1943 оны 1 дүгээр сард Зөвлөлтийн Ленинградын болон Волховын фронтын цэргүүд '''«Искра» ажиллагаа'''г явуулсан. 1943 оны 1 дүгээр сарын 18-нд Зөвлөлтийн цэргүүд Ладога нуурын өмнөд эрэг дагуу нарийн хуурай замын зурвасыг чөлөөлж, Ленинградтай холбогдох газрын харилцааг хэсэгчлэн сэргээжээ. Энэ ажиллагаа нь бүслэлтийг бүрэн дуусгаагүй боловч хотод хүнс, цэргийн хэрэгсэл болон бусад хангамж нийлүүлэх нөхцөлийг сайжруулсан. ==Бүслэлтийг бүрэн чөлөөлсөн нь== 1944 оны 1 дүгээр сард Зөвлөлтийн цэрэг Ленинград–Новгородын давших ажиллагааг эхлүүлэв. Уг ажиллагааны үр дүнд Германы цэргийг Ленинградын орчмоос ухрааж, хотыг бүсэлсэн цэргийн аюулыг арилгасан. 1944 оны 1 дүгээр сарын 27-ны өдрийг Ленинградын бүслэлтийг бүрэн чөлөөлсөн өдөр болгон тэмдэглэдэг. Энэ өдөр Ленинград хотод ялалтын ёслолын буудлага хийжээ. ==Хүний хохирол== Ленинградын бүслэлтийн үеэр амь үрэгдсэн хүмүүсийн тоо нь түүхийн судалгааны чухал асуудлуудын нэг юм. Нас баралтын тоог гаргахад хотын иргэний хүн ам, цэргийн алба хаагчид, нүүлгэн шилжүүлэх явцад нас барсан хүмүүс болон бүслэлтийн шууд бус үр дагаврыг хэрхэн тооцохоос шалтгаалан өөр өөр дүн гардаг. Зөвлөлтийн дайны дараах албан ёсны тооцоонд хэдэн зуун мянган иргэн нас барсан гэж бүртгэсэн боловч дараагийн судалгаануудад иргэний хүн амын хохирол нэг саяд хүрсэн эсвэл түүнээс давсан байж болзошгүй гэж үзсэн байдаг. Олон хүний амь насыг авч одсон гол шалтгаан нь өлсгөлөн, тэжээлийн дутагдал, хүйтэн, өвчин байсан бөгөөд бөмбөгдөлт, их бууны буудлага мөн хүний хохирол учруулсан. ==Түүхэн ач холбогдол== Ленинградын бүслэлт нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн хамгийн удаан үргэлжилсэн, иргэний хүн амд асар их хохирол учруулсан бүслэлтүүдийн нэг юм. Хотыг эзлэн авах, хүн амыг хүнсний хангамжаас таслахтай холбоотой Нацист Германы бодлого нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн судалгаанд дайны гэмт хэрэг, иргэний хүн амын эсрэг үйлдсэн гэмт хэргийн хүрээнд авч үзэгддэг. Ленинградын хамгаалалт нь Зөвлөлтийн цэргийн түүх, Дэлхийн хоёрдугаар дайны түүх болон Оросын түүхэн ой санамжид онцгой байр суурь эзэлдэг. ==Дурсгал, өв== Ленинградын бүслэлтийн үеэр амь үрэгдсэн хүмүүсийн дурсгалыг хүндэтгэх олон дурсгалт газар Санкт-Петербург хот болон түүний орчимд бий. * '''Пискарёвын дурсгалын оршуулгын газар''' — бүслэлтийн үеэр амь үрэгдсэн олон арван мянган хүний шарилыг оршуулсан томоохон дурсгалын цогцолбор. * '''Ленинградын баатарлаг хамгаалагчдын хөшөө''' — хотын хамгаалалтад оролцсон цэрэг, иргэдийн дурсгалд зориулсан байгууламж. * '''Амьдралын замын дурсгалууд''' — Ладога нуураар дамжин хотыг хангаж байсан тээврийн замын түүхийг хадгалсан дурсгалт газрууд. ОХУ-д жил бүрийн 1 дүгээр сарын 27-нд Ленинградын бүслэлт бүрэн дууссаныг дурсдаг. ==Мөн үзэх== * [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] * [[Герман-Зөвлөлтийн дайн]] * [[Барбаросса ажиллагаа]] * [[Ленинград]] * [[Санкт-Петербург]] * [[Ладога нуур]] * [[Дмитрий Шостакович]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://www.britannica.com/event/Siege-of-Leningrad Ленинградын бүслэлт — Encyclopaedia Britannica] * [https://www.iwm.org.uk/ Imperial War Museums — Дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхийн материал] * [https://www.prlib.ru/ Борис Ельциний нэрэмжит Ерөнхийлөгчийн номын сан — түүхэн баримт, архивын материал] [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайн]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн түүх]] [[Ангилал:Бүслэлт]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Вермахтын дайны гэмт хэрэг]] [[Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944]] [[Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1942 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1943 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1944 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]] 20y0s8uy9cnoacrybs0h0hs5q2que6o Википедиа:Хурал/Гадаад хэл 4 40836 874271 872927 2026-10-26T14:01:00Z MediaWiki message delivery 26946 /* Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon */ шинэ хэсэг 874271 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{/header}} == The Vector 2022 skin as the default in two weeks? == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Wikimania 2022 Vector (2022) Presentation.pdf|thumb|The slides for our presentation at Wikimania 2022|page=26]] Hello. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. '''In two weeks, we would like to make the Vector 2022 skin the default on this wiki.''' We have been working on it for the past three years. So far, it has been the default on more than 30 wikis, including sister projects, all accounting for more than 1 billion pageviews per month. On average [[phab:T317529#8246686|87% of active logged-in users]] of those wikis use Vector 2022. It would become the default for all logged-out users, and also all logged-in users who currently use Vector legacy. Logged-in users can at any time switch to [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|any other skins]]. No changes are expected for users of these skins. <div style="width:100%; margin:auto;"><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="Top of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 top.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 top.png|Vector 2022 </gallery><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="A section of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 scrolled.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|Vector 2022 </gallery></div> === About the skin === '''[Why is a change necessary]''' The current default skin meets the needs of the readers and editors as these were 13 years ago. Since then, new users have begun using Wikimedia projects. [https://diff.wikimedia.org/2022/08/18/prioritizing-equity-within-wikipedias-new-desktop/ The old Vector doesn't meet their needs.] '''[Objective]''' The objective for the new skin is to make the interface more welcoming and comfortable for readers and useful for advanced users. It draws inspiration from previous requests, the [[metawiki:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey|Community Wishlist Surveys]], and gadgets and scripts. The work helped our code follow the standards and improve all other skins. [[phab:phame/post/view/290/how_and_why_we_moved_our_skins_to_mustache/|We reduced PHP code in Wikimedia deployed skins by 75%]]. The project has also focused on making it easier to support gadgets and use APIs. '''[Changes and test results]''' The skin introduces a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features|series of changes]] that improve readability and usability. The new skin does not remove any functionality currently available on the Vector skin. * The sticky header makes it easier to find tools that editors use often. It decreases scrolling to the top of the page by 16%. * The new table of contents makes it easier to navigate to different sections. Readers and editors jumped to different sections of the page 50% more than with the old table of contents. It also looks a bit different on talk pages. * The new search bar is easier to find and makes it easier to find the correct search result from the list. This increased the amount of searches started by 30% on the wikis we tested on. * The skin does not negatively affect pageviews, edit rates, or account creation. There is evidence of increases in pageviews and account creation across partner communities. '''[Try it out]''' Try out the new skin by going to the appearance tab in [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|your preferences]] and selecting Vector 2022 from the list of skins. === How can editors change and customize this skin? === It's possible to configure and personalize our changes. We support volunteers who create new gadgets and user scripts. Check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Repository|our repository]] for a list of currently available customizations, or add your own. === Our plan === '''If no large concerns are raised, we plan on deploying in the week of October 3, 2022'''. If your community would like to request more time to discuss the changes, hit the button and write to us. We can adjust the calendar. <div style="text-align: center;">[[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|<span class="plainlinks mw-ui-button">Request for more time to discuss the change</span>]]</div> If you'd like ask our team anything, if you have questions, concerns, or additional thoughts, please ping me here or write on the [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|talk page of the project]]. We will gladly answer! Also, [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions|see our FAQ]]. Thank you! [[mw:User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[mw:User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 04:15, 22 Есдүгээр сар 2022 (UTC) :Hey, was wondering how you were going with this - looks like the old skin is still intact? [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 11:35, 18 Аравдугаар сар 2022 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23838600 --> == Update on Vector 2022 == [[File:Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|thumb]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello. I'm sorry for not communicating in your language. I'll be grateful if you translated my message. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Web team]] working on the new skin, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]]. We wanted to apologize for the delays in the deployment of Vector 2022. We know many of you are waiting for this eagerly. We have been delaying the deployment because we have been working on the logos. It has taken us more time than originally expected. Once the logos are ready, we will let you know the exact date of deployment. '''We are planning for either the next (more likely) or the following week'''. If your wiki doesn't currently have a localized logo, we encourage you to [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|reach out to us]] and we can help make one. We invite you to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements#contact|get involved in the project]]. Contact us if you have any questions or need any help, particularly with the compatibility of gadgets and user scripts. Thank you! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 23:24, 19 Аравдугаар сар 2022 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23955535 --> == Invitation to attend “Ask Me Anything about Movement Charter” Sessions == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Hello all, During the 2022 Wikimedia Summit, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) presented the first outline of the Movement Charter, giving a glimpse on the direction of its future work, and the Charter itself. The MCDC then integrated the initial feedback collected during the Summit. Before proceeding with writing the Charter for the whole Movement, the MCDC wants to interact with community members and gather feedback on the drafts of the three sections: Preamble, Values & Principles, and Roles & Responsibilities (intentions statement). The Movement Charter drafts will be available on the Meta page [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content|here]] on November 14, 2022. Community wide consultation period on MC will take place from November 20 to December 18, 2022. Learn more about it [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|here]]. With the goal of ensuring that people are well informed to fully participate in the conversations and are empowered to contribute their perspective on the Movement Charter, three '''“Ask Me Anything about Movement Charter"''' sessions have been scheduled in different time zones. Everyone in the Wikimedia Movement is invited to attend these conversations. The aim is to learn about Movement Charter - its goal, purpose, why it matters, and how it impacts your community. MCDC members will attend these sessions to answer your questions and hear community feedback. The “Ask Me Anything” sessions accommodate communities from different time zones. Only the presentation of the session is recorded and shared afterwards, no recording of conversations. Below is the list of planned events: *<s>'''Asia/Pacific''': November 4, 2022 at 09:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1667552400 your local time]). Interpretation is available in Chinese and Japanese.</s> * '''Europe/MENA/Sub Saharan Africa''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Arabic, French and Russian. * '''North and South America/ Western Europe''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Spanish and Portuguese. On the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Meta page]] you will find more details; Zoom links will be shared 48 hours ahead of the call. '''Call for Movement Charter Ambassadors''' Individuals or groups from all communities who wish to help include and start conversations in their communities on the Movement Charter are encouraged to become [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Movement Charter Ambassadors]] (MC Ambassadors). MC Ambassadors will carry out their own activities and get financial support for enabling conversations in their own languages. [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Regional facilitators]] from the Movement Strategy and Governance team are available to support applicants with MC Ambassadors grantmaking. If you are interested please sign up [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|here]]. Should you have specific questions, please reach out to the MSG team via email: strategy2030@wikimedia.org or on the MS forum. We thank you for your time and participation. On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,<section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] 15:33, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Apply for Funding through the Movement Strategy Community Engagement Package to Support Your Community == :''{{More languages}}'' <section begin="announcement-content" /> The Wikimedia Movement Strategy implementation is a collaborative effort for all Wikimedians. [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About|Movement Strategy Implementation Grants]] support projects that take the current state of a [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives|Movement Strategy Initiative]] and push it one step forward. If you are looking for an example or some guide on how to engage your community further on Movement Strategy and the Movement Strategy Implementation Grants specifically, you may find this '''[[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/Community Engagement Package|community engagement package]]''' helpful. The goal of this community engagement package is to support more people to access the funding they might need for the implementation work. By becoming a recipient of this grant, you will be able to support other community members to develop further grant applications that fit with your local contexts to benefit your own communities. With this package, the hope is to break down language barriers and to ensure community members have needed information on Movement Strategy to connect with each other. Movement Strategy is a two-way exchange, we can always learn more from the experiences and knowledge of Wikimedians everywhere. We can train and support our peers by using this package, so more people can make use of this great funding opportunity. If this information interests you or if you have any further thoughts or questions, please do not hesitate to reach out to us as your [[m:Special:MyLanguage/Movement_Strategy_and_Governance/Team|regional facilitators]] to discuss further. We will be more than happy to support you. When you are ready, follow the steps on [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About |this page]] to apply. We look forward to receiving your application. Best regards, <br> Movement Strategy and Governance Team <br> Wikimedia Foundation<section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] 16:26, 14 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Opportunities open for the Ombuds commission and the Case Review Committee == <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>'' </div> Hi everyone! The Ombuds commission (OC) and the Case Review Committee (CRC) are looking for members. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to do so. There is more information below about the opportunity and the skills that are needed. '''About the Ombuds commission''' The Ombuds commission (OC) works on all Wikimedia projects to investigate complaints about violations of the privacy policy, especially in use of [[m:Special:MyLanguage/CheckUser policy|CheckUser]] and [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|Oversight]] (also known as Suppression) tools. The Commission mediates between the parties of the investigation and, when violations of the policies are identified, advises the Wikimedia Foundation on best handling. They may also assist the General Counsel, the Chief Executive Officer, or the Board of Trustees of the Foundation in these investigations when legally necessary. For more on the OC's duties and roles, '''[[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|see Ombuds commission on Meta-Wiki]]'''. Volunteers serving in this role should be experienced Wikimedians, active on any project, who have previously used the CheckUser/Oversight tools OR who have the technical ability to understand these tools and the willingness to learn them. They must be able to communicate in English, the common language of the commission. They are expected to be able to engage neutrally in investigating these concerns and to know when to recuse when other roles and relationships may cause conflict. Commissioners will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year). '''About the Case Review Committee''' The Case Review Committee (CRC) reviews appeals of eligible Trust & Safety office actions. The CRC is a critical layer of oversight to ensure that Wikimedia Foundation office actions are fair and unbiased. They also make sure the Wikimedia Foundation doesn’t overstep established practices or boundaries. For more about the role, '''[[m:Special:MyLanguage/Case Review Committee|see Case Review Committee on Meta-Wiki]]'''. We are looking for current or former functionaries and experienced volunteers with an interest in joining this group. Applicants must be fluent in English (additional languages are a strong plus) and willing to abide by the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee/Charter|terms of the Committee charter]]. If the work resonates and you qualify, please apply. Committee members will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year). '''Applying to join either of these groups''' Members are required to sign the [[m:Special:MyLanguage/Confidentiality agreement for nonpublic information|Confidentiality agreement for nonpublic information]] and must be willing to comply with the appropriate Wikimedia Foundation board policies (such as the [[m:Special:MyLanguage/Access to nonpublic information policy|access to non-public information policy]] and the [[foundation:Special:MyLanguage/Privacy policy|Foundation privacy policy]]). These positions requires a high degree of discretion and trust. Members must also be over 18 years of age. '''If you are interested in serving in either capacity listed above,''' please write in English to the Trust and Safety team at ca[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the OC) or to the Legal Team at legal[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the CRC) with information about: * Your primary projects * Languages you speak/write * Any experience you have serving on committees, whether movement or non-movement * Your thoughts on what you could bring to the OC or CRC if appointed * Any experience you have with the Checkuser or Oversight tools (OC only) * Any other information you think is relevant '''The deadline for applications is 31 December 2022 in any timezone.''' Please feel free to pass this invitation along to any users who you think may be qualified and interested. Thank you! On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Community Wishlist Survey 2023 opens in January! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:Please-translate}}'' {{int:Hello}} The [[m:Community Wishlist Survey 2023|'''Community Wishlist Survey (CWS) 2023''']], which lets contributors propose and vote for tools and improvements, starts next month on Monday, [https://zonestamp.toolforge.org/1674496831 23 January 2023, at 18:00 UTC] and will continue annually. We are inviting you to share your ideas for technical improvements to our tools and platforms. Long experience in editing or technical skills is not required. If you have ever used our software and thought of an idea to improve it, this is the place to come share those ideas! The dates for the phases of the Survey will be as follows: * Phase 1: Submit, discuss, and revise proposals – Monday, Jan 23, 2023 to Sunday, Feb 6, 2023 * Phase 2: WMF/Community Tech reviews and organizes proposals – Monday, Jan 30, 2023 to Friday, Feb 10, 2023 * Phase 3: Vote on proposals – Friday, Feb 10, 2023 to Friday, Feb 24, 2023 * Phase 4: Results posted – Tuesday, Feb 28, 2023 If you want to start writing out your ideas ahead of the Survey, you can start thinking about your proposals and draft them in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. We are grateful to all who participated last year. See you in January 2023! </div> {{int:Feedback-thanks-title}} <bdi lang="en" dir="ltr">Community Tech, [[m:User:STei (WMF)|STei (WMF)]]</bdi> 12:59, 13 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:STei_(WMF)/CWS_2023_List&oldid=24226232 --> == Vote for your favourite Wikimedia sound logo == ''{{int:Please-translate}}'' ''We are really sorry for posting in English'' [[Файл:Sound_Logo_Cover_Image_-_Linkedin.png|center|800x800px]] Voting in the Wikimedia sound logo contest [[c:Commons:Sound_Logo_Vote|'''has started''']]. From December 6 to 19, 2022, please play a part and help chose the sound that will identify Wikimedia content on audio devices. [[wmfblog:2022/12/06/vote-for-the-sound-of-all-human-knowledge/|Learn more on Diff]]. The sound logo team is grateful to everyone who participated in this global contest. We received 3,235 submissions from 2,094 participants in 135 countries. We are incredibly grateful to the team of [[wmfblog:2022/10/31/screening-3235-sound-submissions/|volunteer screeners]] and the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Communications/Sound_Logo/Contest_proposal#How_will_the_final_selection_happen? selection committee] who, among others, helped bring us to where we are today. It is now up to Wikimedia to choose the Sound Of All Human Knowledge. Best wishes, [[Хэрэглэгч:Arupako-WMF|Arupako-WMF]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Arupako-WMF|talk]]) 10:50, 17 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Questionable article == Hello Mongolian Wikipedia editors. I do not speak Mongolian, but I think that the [[MongoDB]] page is just a tutorial copied from somewhere, and I think it should be rewritten or deleted. Thanks in advance for anybody willing to help {{smiley}}. [[Хэрэглэгч:QuickQuokka|QuickQuokka]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:QuickQuokka|talk]]) 16:41, 20 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 10:23, 24 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Zabe@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == Editing news 2023 #1 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work: # The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it. # They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]. <strong>Talk pages project</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]] The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]]. It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new "{{int:skin-action-addsection}}" button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]] An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site. <strong>New Project: Edit Check</strong> The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click "{{int:publishchanges}}". The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&nbsp;March&nbsp;2023]] to learn more.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-03-01|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-03-01|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-04-26|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-04-26|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Automatic citations based on ISBN are broken</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message" /> Apologies if this message does not reach you in your favorite language. [[:m:User:Elitre (WMF)/ISBN|You can help translate it centrally at Meta]]. Thanks for your help. We have recently become unable to access the WorldCat API which provided the ability to generate citations using ISBN numbers. The Wikimedia Foundation's [[mw:Editing_team|Editing team]] is investigating several options to restore the functionality, but will need to disable ISBN citation generation for now. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts, such as the autofill button on [[:en:Wikipedia:RefToolbar|refToolbar]]. Please note that all the other automatic ways of generating citations, including via URL or DOI, are still available. You can keep updated on the situation [[phab:T336298|via Phabricator]], or by reading the next issues of [[m:Tech News]]. If you know of any users or groups who rely heavily on this feature (for instance, someone who has an upcoming editathon), I'd appreciate it if you shared this update with them. [[User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], on behalf of the Editing team.<section end="message" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 19:45, 11 Тавдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox3&oldid=25009633 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Selection of the U4C Building Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> The next stage in the Universal Code of Conduct process is establishing a Building Committee to create the charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). The Building Committee has been selected. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read about the members and the work ahead on Meta-wiki]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 Тавдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == A new entry point available in Mongolian Wikipedia == {{int:Hello}} Mongolian Wikipedians! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. The WMF Language team has introduced a new entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other Product teams on [[mw:Edit_Discovery|Edit discovery]]. The Product teams evaluated different paths people took to contribute to the Wikimedia project and located a persistent and constant place where contributors (both old and new) could discover and understand how to contribute and improve any content in Wikipedia. So, you can access the Content and Section translation tool from a desktop or mobile device with ease, without a link from your Wikipedia account. To access the new entry point, just login into your account, click on the User drop-down menu and choose the Contribute icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to “view contributions” is also available to access the list of your contributions. [[Файл:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|alt=Mobile contribute menu (detailed)|right|670x670px]] [[Файл:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]         This entry point is designed to be a central point to discover contribution tools. Currently, a limited number of options are provided, but different MediaWiki extensions can add more options to expand the list. This is also a new infrastructure, so there may be some issues to fix (such as [[phab:T336838|issues on mobile]] and [[phab:T337366|with some skins]]) and other ideas to improve. Since this is a new feature in active development, issues are expected to be resolved soon.   We have made this feature available in your Wikipedia and four others (Albanian, Malayalam, Bangla, Tagalog) because we want your community to use this entry point and [[mw:Talk:Edit_Discovery|provide feedback]] to help us improve its discoverability and iterate in other Wikipedias. We [[mw:Content_translation/Section_translation#Boost_initiative:_communities_with_potential_to_grow_with_translation|chose your Wikipedia]] to be the first to have it because of your valuable contributions to bridging the knowledge gap using the Content and Section translation tool and your previous involvement in testing some of our tools. We look forward to your valuable feedback soon. Thank you! [[Хэрэглэгч:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:UOzurumba (WMF)|talk]]) 15:47, 30 Тавдугаар сар 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team. == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Announcing the new Elections Committee members</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello there, We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors. Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future. On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:00, 28 Зургаадугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == MinT Machine Translation added to your Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. The WMF Language team has added another machine translation (MT) system for [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Content Translation] in your Wikipedia called MinT; you can use [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Machine_Translation/MinT MinT machine translation] when translating Wikipedia articles using the Content and Section Translation tool. The WMF Language team provides the MinT service. It is hosted in the Wikimedia Foundation Infrastructure with [https://en.wikipedia.org/wiki/Neural_machine_translation neural machine translation] models that other organizations have released with an open-source license. MinT integrates translation based on [https://ai.facebook.com/research/no-language-left-behind/ NLLB-200], [https://opus.nlpl.eu/ OpusMT], [https://ai4bharat.iitm.ac.in/indic-trans2 IndicTrans2] and [https://github.com/Softcatala/nmt-models Softcatalà]. This MT is set as optional in your Wikipedia. Still, you can choose not to use it by selecting "Start with empty paragraph" from the "Initial Translation" dropdown menu. Since MinT is hosted in the WMF Infrastructure and the models are open source, it adheres to Wikipedia's policies about attribution of rights, your privacy as a user and brand representation. You can find more information about the MinT machine translation and the models on [https://www.mediawiki.org/wiki/Content%20translation/Machine%20Translation/MinT this page]. Please note that the use of the MinT MT is not compulsory. However, we would want your community to: *use it to improve the quality of the Machine Translation service *[https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation provide feedback] about its quality, and '''if you prefer the MinT machine translation as default in your Wikipedia'''. We trust that introducing this MT is a good support to the Content Translation tool. Thank you! </div> [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|яриа]]) 22:02, 4 Долоодугаар сар 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_MinT_announcement_list_2&oldid=25258883 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 Долоодугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward. Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]]. Best,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Наймдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-09-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-09-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 Есдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee ==</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 Аравдугаар сар 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]]. Best, Katie Chan <br> Chair of the Elections Committee<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:13, 17 Аравдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Coming soon: Reference Previews</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] A new feature is coming to your wiki soon: Reference Previews are popups for references. Such popups have existed on wikis as local gadgets for many years. Now there is a central solution, available on all wikis, and consistent with the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. Reference Previews will be visible to everyone, including readers. If you don’t want to see them, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|you can opt out]]. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews unless you disable the gadget. Reference Previews have been a beta feature on many wikis since 2019, and a default feature on some since 2021. Deployment is planned for November 22. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Help page]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Project page with more information (in English)]]. * Feedback is welcome [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|on this talk page]]. -- For [[m:WMDE Technical Wishes|Wikimedia Deutschland’s Technical Wishes]] team, <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 Арваннэгдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == Is there actually a specific rule dictating that all pages on Mongolian Wikipedia must directly relate to the county of Mongloia? == Based on the logs, it would appear that the Mongolian Wikipedia article about the 67th ''yokozuna'' [[Мүсашимарү Кооёо|Musashimaru Kōyō]] was deleted in compliance with such a rule. [[Хэрэглэгч:ArguaBILL|ArguaBILL]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ArguaBILL|talk]]) 10:28, 8 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks. Please look forward to hearing about the next steps soon. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 Хоёрдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 2024: Call for candidates and call for questions * June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5] * June-August 2024: Campaign period * End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period * October–November 2024: Background check of selected candidates * Board's Meeting in December 2024: New trustees seated Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan. '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]]. Best regards, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:57, 12 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:01, 15 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:21, 25 Дөрөвдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 Тавдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 Тавдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello, The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term: * North America (USA and Canada) ** – * Northern and Western Europe ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Latin America and Caribbean ** – * Central and East Europe (CEE) ** — * Sub-Saharan Africa ** – * Middle East and North Africa ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * East, South East Asia and Pacific (ESEAP) ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * South Asia ** – The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:15, 3 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hi everyone, The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading. '''What is the Wikimedia Movement Charter?''' The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. '''Join the Wikimedia Movement Charter “Launch Party”''' Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“Launch Party”]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote. '''Movement Charter ratification vote''' Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta. If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. On behalf of the MCDC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading. Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]]. After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further. If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. On behalf of the CEC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''. If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:03, 10 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:52, 18 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:47, 27 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:30, 6 Наймдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 23:19, 22 Наймдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:06, 2 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board. Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]]. When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 12:14, 3 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-09-25|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-09-25|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:37, 20 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 18:57, 27 Есдүгээр сар 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:20, 6 Аравдугаар сар 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="en" dir="ltr">Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted. The following four candidates were the most voted: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]] Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:08, 16 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:29, 22 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:12, 29 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 16 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Enabling Dark mode for logged-out users in this Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikipedians, Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] here on your Wikipedia by February 2025 now that pages on your wiki have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations! The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody! For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month. If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: <code>Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org</code> in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page. Thank you! On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 22:14, 21 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_list_(February_2025)&oldid=28153450 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 02:36, 29 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 02:36, 29 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:29, 22 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:56, 13 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:11, 16 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|хэлэлцүүлэг]])</bdi> 22:07, 15 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:27, 22 Тавдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 03:07, 28 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:44, 17 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 12:45, 14 Долоодугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 Наймдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:41, 18 Есдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 04:48, 9 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 Арваннэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 13:21, 18 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Report possible machine-translated article by user who engaged in cross-wiki abuse == Dear admins, I'm an active user from Commons and Wikidata. I was led here because I'm investigating a [[wikidata:Wikidata:Requests_for_checkuser/Case/Yukitanooki|sockpuppetry in Wikidata]] of [[User:Yukitanooki]], who was mainly active in enwiki with [[:en:Special:Diff/1232853533|babels]] (Non-native speaker here) and basically adds machine translations to the other languages' Wikipedias with sock puppets and temp accounts. I suspect the article [[Баруун Филиппиний тэнгис]] was also created by Yukitanooki' temp accounts with machine translation service. All in all, I suggest that article be reviewed carefully. Thanks. [[Хэрэглэгч:0x0a|0x0a]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:0x0a|яриа]]) 14:26, 18 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:11, 3 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:13, 13 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-16_Wikipedias&oldid=30402528 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 00:58, 26 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Тавдугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|хэлэлцүүлэг]])</bdi> 17:11, 23 Зургаадугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 Зургаадугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Долоодугаар сар 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' * You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}. * If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': * Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 Есдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 Есдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 09:28, 9 Аравдугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-10-28|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' * You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-10-28|en}}. * If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': * Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:01, 26 Аравдугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> ojul471fthj2818y4fo0j5zxblvuowq Лос Аламосын Үндэсний Лаборатори 0 41357 874291 805515 2026-10-27T01:11:24Z Эрдэнийн тобчи 108163 874291 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Los Alamos National Laboratory logo 2001-2021.svg|thumb|right|Лос Аламосын Үндэсний Лабораторийн лого]] '''Лос Аламосын Үндэсний Лаборатори''' (англ. ''Los Alamos National Laboratory'', товчоор '''LANL''') нь [[АНУ]]-ын [[Нью-Мексико]] мужийн Лос-Аламос орчимд байрладаг шинжлэх ухаан, технологийн судалгааны байгууллага юм. Тус лаборатори нь АНУ-ын Эрчим хүчний яамны харьяа Үндэсний цөмийн аюулгүй байдлын захиргааны хяналт дор ажилладаг бөгөөд цөмийн зэвсгийн аюулгүй байдал, үндэсний аюулгүй байдал, суурь шинжлэх ухаан, эрчим хүч, материал судлал болон тооцоолон бодох шинжлэх ухааны чиглэлээр судалгаа явуулдаг.<ref name="DOE">{{cite web |title=Manhattan Project to Department of Energy Formation (1939-1977) |url=https://www.energy.gov/em/manhattan-project-department-energy-formation-1939-1977 |website=U.S. Department of Energy |access-date=2026-10-27 }}</ref> Лаборатори нь 1943 онд [[Манхэттен төсөл|Манхэттен төслийн]] хүрээнд ''Y төсөл'' (''Project Y'') нэрээр байгуулагдсан. Тухайн үед АНУ-ын анхны цөмийн зэвсгийг зохион бүтээх, хөгжүүлэх судалгааны гол төвүүдийн нэг байв. Шинжлэх ухааны ажлыг физикч [[Ж. Роберт Оппенхаймер]] удирдаж байсан бөгөөд 1945 оны 7 дугаар сарын 16-нд болсон Тринити цөмийн туршилт нь тус лабораторийн түүхэн үйл ажиллагаатай шууд холбоотой юм.<ref name="NPS">{{cite web |title=Manhattan Project Science at Los Alamos |url=https://www.nps.gov/articles/000/manhattan-project-science-at-los-alamos.htm |website=National Park Service |access-date=2026-10-27 }}</ref> Лабораторийн нэр 1947 онд Лос-Аламосын шинжлэх ухааны лаборатори болж өөрчлөгдсөн бөгөөд 1981 оноос өнөөгийн нэрийг хэрэглэж эхэлжээ.<ref name="LANL-history">{{cite web |title=Los Alamos National Laboratory |url=https://cdn.lanl.gov/files/document-7_14d0e.pdf |website=Los Alamos National Laboratory |access-date=2026-10-27 }}</ref> Өнөөдөр тус лаборатори нь цөмийн аюулгүй байдлаас гадна [[физик]], [[хими]], [[материал судлал]], [[сансар судлал]], [[сэргээгдэх эрчим хүч]], [[нанотехнологи]], биологийн шинжлэх ухаан, [[супер компьютер]] болон өндөр хүчин чадлын тооцооллын чиглэлээр судалгаа явуулдаг. Мөн их сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, судлаач, инженер, оюутнуудын оролцоотой төсөл хэрэгжүүлдэг.<ref name="LANL">{{cite web |title=Los Alamos National Laboratory |url=https://www.lanl.gov/ |website=Los Alamos National Laboratory |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Түүх == === Байгуулагдсан нь === Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь 1943 онд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Манхэттен төслийн хүрээнд байгуулагдсан. Төслийн зорилго нь цөмийн зэвсэг бүтээхэд шаардлагатай онолын тооцоолол, туршилт, инженерчлэлийн ажлыг нэг төвд төвлөрүүлэх явдал байв. АНУ-ын засгийн газар Нью-Мексико мужийн хойд хэсэгт орших Лос-Аламосыг судалгааны нууц байгууламжийн байршлаар сонгожээ. Тус газар нь хүн ам харьцангуй сийрэг, тусгаарлагдсан байршилтай байсан бөгөөд өмнө нь Лос-Аламосын ранч сургууль байрлаж байв. 1943 онд тус сургуулийн үйл ажиллагаа дуусаж, лабораторийн барилга байгууламжийг байгуулсан байна.<ref name="NPS"/> Лабораторийн шинжлэх ухааны удирдагчаар физикч Ж. Роберт Оппенхаймер ажиллаж, цэргийн удирдлагыг генерал Лесли Гровс хариуцаж байв. Олон их сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагаас ирсэн физикч, химич, математикч, инженерүүд хамтран ажилласнаар цөмийн физик болон зэвсгийн инженерчлэлийн чиглэлээр томоохон ахиц гарсан юм. === Манхэттен төсөл ба Тринити туршилт === Манхэттен төслийн хүрээнд Лос-Аламосын лаборатори атомын бөмбөгийн загвар боловсруулах, онолын тооцоолол хийх, туршилт явуулах болон зэвсгийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг боловсруулах ажлыг гүйцэтгэсэн. 1945 оны 7 дугаар сарын 16-нд Нью-Мексико мужийн өмнөд хэсэгт орших Тринити туршилтын талбайд дэлхийн анхны цөмийн дэлбэрэлтийн туршилт амжилттай болсон. Энэ нь цөмийн эрин үе эхэлсэн түүхэн үйл явдлуудын нэг юм.<ref>{{cite web |title=As U.S. Marks Trinity Test's 75th Anniversary, EM Continues Progress at Manhattan Project Sites |url=https://www.energy.gov/em/articles/us-marks-trinity-tests-75th-anniversary-em-continues-progress-manhattan-project-sites |website=U.S. Department of Energy |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1945 оны наймдугаар сард АНУ Хирошима, Нагасаки хотуудад атомын бөмбөг хэрэглэсэн. Энэ үйл явдал Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөлтэй холбоотой түүхэн нөхцөл байдлын нэг хэсэг боловч цөмийн зэвсгийн хүмүүнлэгийн үр дагавар, энгийн иргэдийн хохирол болон цөмийн зэвсгийн хэрэглээний ёс зүйн асуудлаар өнөөг хүртэл маргаан өрнөдөг. === Дайны дараах хөгжил === Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссаны дараа лабораторийн үйл ажиллагаа цөмийн зэвсгийн судалгаа, үндэсний аюулгүй байдал, суурь шинжлэх ухаан болон шинэ технологийн хөгжлийг хамрах болсон. 1947 онд тус байгууллагыг Лос-Аламосын шинжлэх ухааны лаборатори гэж нэрлэсэн бөгөөд АНУ-ын Атомын эрчим хүчний комиссын удирдлагын тогтолцоонд ажиллаж байв. 1977 онд АНУ-ын Эрчим хүчний яам тус лабораторийн удирдлагыг хариуцсан бөгөөд 1981 онд өнөөгийн нэрийг хэрэглэж эхэлсэн байна.<ref name="LANL-history"/> Хүйтэн дайны үед лаборатори цөмийн зэвсгийн судалгаа, цөмийн физик, материал судлал болон компьютерийн тооцооллын чиглэлээр үйл ажиллагаагаа өргөжүүлжээ. Суурь шинжлэх ухааны судалгаа нь цөмийн технологиос гадна бусад салбарт ч нөлөө үзүүлсэн. === Орчин үеийн үйл ажиллагаа === Өнөөдөр Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь АНУ-ын цөмийн зэвсгийн нөөцийн аюулгүй байдал, найдвартай байдлыг үнэлэх, цөмийн материалын шинж чанарыг судлах, өндөр хүчин чадлын тооцоолол ашиглах болон үндэсний аюулгүй байдлын асуудлыг шинжлэх ухааны аргаар шийдвэрлэхэд анхаардаг. Мөн цөмийн зэвсэг дэлгэрүүлэхээс урьдчилан сэргийлэх, эрчим хүчний аюулгүй байдал, байгаль орчин, биологийн аюулгүй байдал болон сансар судлалын чиглэлээр судалгаа явуулдаг.<ref name="LANL"/> == Судалгааны үндсэн чиглэл == === Цөмийн шинжлэх ухаан ба үндэсний аюулгүй байдал === Лабораторийн үндсэн чиг үүргийн нэг нь АНУ-ын цөмийн зэвсгийн нөөцийн аюулгүй байдал, найдвартай байдлыг шинжлэх ухаан, инженерчлэлийн аргаар үнэлэх явдал юм. Судалгаанд цөмийн материалын шинж чанар, зэвсгийн хөгшрөлт, физикийн загварчлал болон компьютерийн тооцоолол ашигладаг. Мөн цөмийн материалын аюулгүй байдал, цөмийн зэвсэг дэлгэрүүлэхээс урьдчилан сэргийлэх, цөмийн эрсдэлийг үнэлэхтэй холбоотой судалгаа хийдэг.<ref name="DOE"/> === Физик ба материал судлал === Лабораторид цөмийн физик, бөөмийн физик, плазмын физик, өндөр энергийн нягттай бодис, хатуу биеийн физик болон материалын шинж чанарын чиглэлээр судалгаа явуулдаг. Эдгээр судалгаа нь үндэсний аюулгүй байдлаас гадна суурь шинжлэх ухааны мэдлэгийг нэмэгдүүлэх, шинэ материал боловсруулах, хэмжилт болон туршилтын аргыг хөгжүүлэхэд ач холбогдолтой. === Супер компьютер ба тооцоолон бодох шинжлэх ухаан === Лос-Аламосын лаборатори нь өндөр хүчин чадлын тооцоолол, компьютерийн загварчлалын чиглэлээр судалгаа явуулдаг. Супер компьютер ашиглан физик систем, материал, шингэний хөдөлгөөн болон биологийн үйл явцыг математик загвараар судалдаг. Тооцоолон бодох шинжлэх ухаан нь их хэмжээний өгөгдөл боловсруулах, нарийн төвөгтэй үзэгдлийг загварчлах, туршилтын үр дүнг харьцуулахад чухал үүрэгтэй. === Эрчим хүч ба байгаль орчин === Лаборатори нь эрчим хүчний систем, эрчим хүч хадгалах технологи, материал судлал, эрчим хүчний аюулгүй байдал болон байгаль орчны асуудлаар судалгаа явуулдаг. Эдгээр ажил нь эрчим хүчний найдвартай хангамж, технологийн шинэчлэл болон байгаль орчны эрсдэлийн үнэлгээнд хувь нэмэр оруулдаг.<ref name="LANL"/> === Биологийн шинжлэх ухаан === Биологийн чиглэлийн судалгаанд биологийн аюулгүй байдал, биоинформатик, биологийн өгөгдлийн боловсруулалт болон халдварт өвчний тархалтыг загварчлах зэрэг сэдэв багтдаг. Эдгээр судалгаа нь нийтийн эрүүл мэнд, эрсдэлийн үнэлгээ болон шинжлэх ухааны суурь мэдлэгийг нэмэгдүүлэхэд чиглэнэ. === Сансар судлал === Лабораторийн судлаачид сансар огторгуйн физик, одон орон судлал, сансрын орчныг судлах, хэмжилтийн технологи болон шинжлэх ухааны өгөгдөл боловсруулах чиглэлээр ажилладаг. == Шинжлэх ухааны ололт, төслүүд == Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь нэг бүтээгдэхүүнд төвлөрсөн байгууллага биш бөгөөд олон салбарын судалгаа, технологийн төслүүдийг хэрэгжүүлдэг. Тус лабораторийн түүхэн болон шинжлэх ухааны чухал ажлуудад дараах зүйлс багтана. '''Манхэттен төсөл:''' Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед атомын бөмбөгийн загвар, онолын тооцоолол болон туршилтын ажлыг гүйцэтгэсэн. '''Тринити туршилт:''' 1945 оны анхны цөмийн дэлбэрэлтийн туршилтад хүргэсэн судалгаа, инженерийн ажлыг хэрэгжүүлсэн. '''Цөмийн нөөцийн шинжлэх ухааны үнэлгээ:''' Цөмийн зэвсгийн аюулгүй байдал, найдвартай байдлыг үнэлэхэд туршилт, загварчлал болон тооцоолол ашигладаг. '''Өндөр хүчин чадлын тооцоолол:''' Физик, материал судлал, биологи болон бусад салбарын нарийн төвөгтэй асуудлыг компьютерийн загвараар судалдаг. '''Нейтроны шинжлэх ухаан:''' Нейтроны судалгааны байгууламжуудыг материал судлал, цөмийн физик болон бусад чиглэлийн туршилтад ашигладаг. Эдгээр ажил нь тус лабораторийн цөмийн судалгаанаас эхэлсэн түүх хэрхэн олон салбарын шинжлэх ухаан, технологийн байгууллага болон өргөжсөнийг харуулдаг.<ref name="DOE"/><ref name="NPS"/> == Эрдэм шинжилгээний хамтын ажиллагаа == Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь АНУ-ын төрийн байгууллагууд, үндэсний лабораториуд, их сургуулиуд болон бусад судалгааны байгууллагатай хамтран ажилладаг. Судалгааны төсөлд эрдэмтэн, инженер, докторын дараах судлаач, оюутан болон техникийн мэргэжилтнүүд оролцдог. Хамтын ажиллагааны үндсэн чиглэлд физик, хими, материал судлал, компьютерийн шинжлэх ухаан, биологи, эрчим хүч болон байгаль орчны судалгаа багтдаг.<ref name="LANL"/> == Ажилтан ба судалгааны орчин == Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь олон мянган ажилтантай судалгааны байгууллага юм. Тус байгууллагад эрдэмтэн, инженер, компьютерийн мэргэжилтэн, лабораторийн техникч, аюулгүй байдлын ажилтан болон захиргааны ажилтнууд ажилладаг. Ажилтнуудын тоо болон мэргэжлийн бүтэц нь тухайн үеийн төсөл, судалгааны чиглэл, санхүүжилтээс хамааран өөрчлөгддөг. Иймээс ажилтны тоо, мэргэжлийн эзлэх хувийг тодорхой он, албан ёсны тайлангаар баталгаажуулан хэрэглэх шаардлагатай. Лабораторийн зарим үйл ажиллагаа үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой нууцлалын шаардлагад хамаардаг. Иймээс бүх судалгаа, мэдээлэл нийтэд нээлттэй байдаггүй. == Соёл, нийгэмд үзүүлсэн нөлөө == Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь XX зууны шинжлэх ухааны түүх, цөмийн эрин үеийн эхлэлтэй салшгүй холбоотой. Манхэттен төслийн хүрээнд хийгдсэн ажил нь физик, инженерчлэл болон төрийн санхүүжилттэй томоохон судалгааны байгууллагуудын хөгжилд нөлөөлсөн. Нөгөө талаас цөмийн зэвсгийн бүтээн байгуулалт нь дайны ёс зүй, энгийн иргэдийн аюулгүй байдал, цөмийн зэвсэглэлээр хөөцөлдөх үзэгдэл болон олон улсын зэвсэг хураах бодлогын талаар олон нийтийн хэлэлцүүлгийг бий болгосон. Лос-Аламосын түүхийг судлах нь шинжлэх ухааны ололт, технологийн дэвшил болон тэдгээрийн нийгмийн үр дагаврыг хамтад нь ойлгоход чухал ач холбогдолтой. Тус байгууллагын түүхийг тайлбарлахдаа шинжлэх ухааны амжилтын зэрэгцээ цөмийн зэвсгийн хэрэглээний хүмүүнлэгийн үр дагаврыг мөн авч үздэг. Лаборатори нь Нью-Мексико мужийн эдийн засаг, боловсрол, инженерчлэл болон шинжлэх ухааны ажлын байрны хөгжилд нөлөөлдөг. Орон нутгийн их сургууль, сургалтын байгууллага болон бусад судалгааны төвтэй хамтран ажиллах нь бүс нутгийн шинжлэх ухаан, технологийн орчныг бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулдаг.<ref name="LANL"/> == Бичлэг == [http://www.youtube.com/user/LosAlamosNationalLab/videos ЛАҮЛ-ийн видео сан] [http://www.youtube.com/watch?v=BOpA4Z6xCxY Судалгаа] == Эшлэл == {{reflist}} [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) jo08hcmlu1b8483ih982ef645l65u2x Касүкабэ 0 45673 874368 874243 2026-10-27T11:07:42Z Zorigt 49 874368 wikitext text/x-wiki '''Касүкабэ''' (春日部市, ''Kasukabe-shi'') — [[Япон]] улсын [[Сайтама (аймаг)|Сайтама аймагт]] орших '''[[хот]]''' юм. 2010 оны хүн амын тооллогоор 236,106 оршин суугчтай байв. == Түүх == Касүкабэгийн нутаг дэвсгэр нь [[Эдогийн үе]]д Никко Кайдо замын дагуух өртөө суурин болох Касүкабэ-жүкү (粕壁宿) нэрээр хөгжсөн. Тус суурин нь Эдо хотыг Никкогийн чиглэлтэй холбосон замын дагуух худалдаа, тээврийн чухал төв байв. 1889 онд Касүкабэ суурин байгуулагдаж, төмөр замын хөгжил нь бүс нутгийн худалдаа, тээвэрт түлхэц өгсөн. 1954 онд Касүкабэ хот байгуулагдаж, 2005 онд Шёова сууринтай нэгдсэнээр одоогийн хотын нутаг дэвсгэр өргөжсөн. == Газар зүй == Касүкабэ нь [[Кантоо]] бүсийн тэгш талд, Сайтама аймгийн зүүн хэсэгт оршдог. Хотын нутаг дэвсгэрт суурьшлын бүс, худалдаа үйлчилгээний төв, тариалангийн талбай болон гол мөрний сав газар зэрэгцэн оршдог. == Эдийн засаг == Хотын эдийн засагт худалдаа, үйлчилгээ, тээвэр, жижиг дунд үйлдвэрлэл болон хөдөө аж ахуй чухал байр суурь эзэлдэг. Касүкабэ нь уламжлалт модон эдлэл, гар урлалаараа танигдсан. Тэдгээрийн нэг нь пауловни модоор хийдэг уламжлалт шүүгээ болох Касүкабэ кири-тансу (桐箪笥) юм. == Тээвэр == Касүкабэ хот нь [[Тобү төмөр зам]]ын шугамуудаар Токио болон Канто бүсийн бусад хэсэгтэй холбогддог. Тобү Скайтри шугам болон Тобү Урбан Парк шугам нь хотын зорчигч тээвэрт чухал үүрэгтэй. Мөн [[Японы улсын 4-р зам]] болон [[Японы улсын 16-р зам]] зэрэг авто зам хотын тээврийн сүлжээний нэг хэсгийг бүрдүүлдэг. == Соёл == Касүкабэ хот нь Японы алдартай манга, анимэ болох ''[[Crayon Shin-chan]]''-тай холбоотой гэдгээрээ өргөн танигдсан. Уг бүтээл нь хотын нэрийг Япон дотор болон гадаадад таниулахад нөлөөлсөн. Хотод уламжлалт баяр наадам, гар урлалын арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Тэдгээр нь нутгийн иргэдийн оролцоо, уламжлалт зан заншлыг хадгалахад чухал ач холбогдолтой. == Аялал жуулчлал == Касүкабэ хотын онцлох газруудад Үшиногийн Фүжи цэцэрлэг, газар доорх үерийн ус зайлуулах байгууламж болон уламжлалт баяр наадмын талбай багтдаг. Хотын ойролцоох байгалийн болон түүхэн дурсгалт газрууд нь жуулчид, нутгийн иргэдийн сонирхлыг татдаг. == Хүн ам == 2010 оны хүн амын тооллогоор Касүкабэ хот 236,106 оршин суугчтай байв. Токио болон Сайтама аймгийн бусад хотуудтай холбогдсон тээврийн сүлжээ нь хотын суурьшил, өдөр тутмын зорчих хөдөлгөөнд нөлөөлдөг. <gallery widths="160px" heights="120px"> Flag of Kasukabe, Saitama.svg|Бэлгэ тэмдэг Tobu-kasukabe-station-east-entrance.jpg|Нэгэн зураг Kasukabe_in_Saitama_Prefecture_Ja.svg|Аймаг дахь байршил (тод) </gallery> [[Ангилал:Японы хот]] [[Ангилал:Сайтама аймгийн коммун]] [[Ангилал:Сайтама мужийн суурин]] johas1vok7b9me804vms3jfrnk2k5s6 Балтимор 0 45771 874273 854924 2026-10-26T21:02:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874273 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Мэрилэнд мужийн хамгийн том хот}} {{About|Мэрилэндийн хотын}} {{Инфобокс суурин | name = Балтимор | native_name = Baltimore | settlement_type = [[Бие даасан хот (АНУ)|Бие даасан хот]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | image1 = Baltimore, Maryland skyline (cropped).jpg | caption1 = Иннер Харборын үзэмж | image2 = Fell's Point Aerial 2022.jpg | caption2 = [[Феллс пойнт, Балтимор|Феллс пойнт]] | image3 = Camden_Yards.jpg | caption3 = [[Камден Ярд дахь Ориол Парк|Ориол Парк]] | image4 = Bromo-Seltzer Tower MD2.jpg | caption4 = [[Эмерсон Бромо-Сельцерийн цамхаг|Эмерсон цамхаг]] | image5 = Washington and Lafayette Monuments.JPG | caption5 = [[Вашингтоны хөшөө (Балтимор)|Вашингтон]] болон [[Лафайеттийн хөшөө]] | image6 = National Aquarium from Inner Harbor - 01.jpg | caption6 = [[Үндэсний аквариум (Балтимор)|Үндэсний аквариум]] }} | imagesize = | image_flag = Flag of Baltimore, Maryland.svg | flag_link = Балтиморын далбаа | image_seal = Seal of Baltimore, Maryland.svg | seal_link = Балтиморын тамга | nicknames = Charm City;<ref name=nicknames>{{cite web |url=http://www.redorbit.com/news/business/511672/baltimores_new_bait_the_city_is_about_to_unveil_a/index.html |title=Baltimore's New Bait: The City is About to Unveil a New Slogan, 'Get In On It,' Meant to Intrigue Visitors |access-date=2024-05-17 |last=Донован |first=Дуг |date=2006-05-20 |newspaper=The Baltimore Sun |via=RedOrbit<!--present in archive.org--> |archive-url=https://web.archive.org/web/20090922093735/http://www.redorbit.com/news/business/511672/baltimores_new_bait_the_city_is_about_to_unveil_a/index.html |archive-date=2009-09-22 |url-status=dead}}</ref> B'more;<ref name=nicknames2>{{Cite news |last=Кейн|first=Грегори |author-link=Грегори Кейн (сэтгүүлч) |url=http://www.washingtonexaminer.com/article/37312 | newspaper=[[The Washington Examiner]] |title=Dispatch from Bodymore, Murderland |date=2009-06-15<!--present in archive.is-->}}</ref> Mobtown<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pAiFDwAAQBAJ|title = Mobtown Massacre: Alexander Hanson and the Baltimore Newspaper War of 1812|isbn = 978-1-4396-6620-3|last1 = Катлер|first1 = Жош С.|date = 2019-02-18| publisher=Arcadia }}</ref> | motto = "Америкийн хамгийн агуу хот",<ref name=nicknames /> "Get in on it.",<ref name=nicknames /> "Итгэ"<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/09/02/us/in-baltimore-slogan-collides-with-reality.html|title=In Baltimore, Slogan Collides with Reality|work=[[The New York Times]]|date=2003-09-02|first=Жеффри |last=Геттлман |author-link=Жеффри Геттлман}}</ref> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | pushpin_map = Мэрилэнд#АНУ | pushpin_map_caption = [[Мэрилэнд]] дэх Балтиморын байршил##[[АНУ]] дахь байршил | pushpin_label = Балтимор | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|39|17|22|N|76|36|55|W|type:city(577,000)_region:US-MD|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Бие даасан хот (АНУ)|Хот]] | subdivision_type3 = [[Колони|Түүхэн колони]] | subdivision_type4 = [[Тойрог (АНУ)|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Мэрилэнд}} | subdivision_name2 = Балтимор | subdivision_name3 = [[Мэрилэндийн колони|Мэрилэнд]] | subdivision_name4 = Байхгүй ([[Бие даасан хот (АНУ)|Бие даасан хот]]) | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date and age|1729}} | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date2 = 1796–1797 | established_title3 = [[Бие даасан хот (АНУ)|Бие даасан хот]] | established_date3 = 1851 | named_for = [[Сесил Калверт, 2-р барон Балтимор]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Балтимор хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Балтимор хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Брэндон Скотт]] | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] | leader_title1 = [[Балтимор хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name1 = {{Collapsible list |title = Зөвлөлийн гишүүд |bullets=yes |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style= text-align:left;display:yes; |1= [[Ник Мосби]] (President) |2= [[Зеке Коэн]] (1) |3= [[Даниел Маккрэй (улс төрч)|Даниел Маккрэй]] (2) |4= [[Райан Дорси (улс төрч)|Райан Дорси]] (3) |5= Марк Конвей (4) |6= [[Исаак Шлайфер|Исаак "Итзи" Шлайфер]] (5) |7= [[Шарон Грин Миддлтон]] (6) |8= [[Жеймс Торренс]] (7) |9= [[Кристерфер Бернетт]] (8) |10= [[Жон Буллок]] (9) |11= [[Филишиа Портер]] (10) |12= [[Эрик Костелло]] (11) |13= [[Роберт Стөүкс]] (12) |14= [[Антонио Гловер]] (13) |15= [[Одетт Рамос]] (14) }} | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2019">{{cite web|title=2019 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_24.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-07}}</ref> | area_total_sq_mi = 92.05 <!--sum of area_land and area_water-->| area_land_sq_mi = 80.95 | area_water_sq_mi = 11.10 | area_water_percent = 12.1 | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = <ref name=elevation>{{cite web |url=http://www.mgs.md.gov/esic/fs/fs1.html |title=Highest and Lowest Elevations in Maryland's Counties |access-date=November 14, 2007 |website=Maryland Geological Survey |at=Baltimore City |publisher=Maryland Department of Natural Resources |archive-url=https://web.archive.org/web/20071005233230/http://www.mgs.md.gov/esic/fs/fs1.html |archive-date=2007-10-05 |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 0–150 | elevation_ft = 0–480 | population_total = 585708 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_est = 569997 {{loss}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="2025 Quickfacts">{{cite web |title=2025 Vintage Census Estimates |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/baltimorecitycountymaryland/PST045225 |website=census.gov |access-date=2026-04-28}}</ref> | population_density_sq_mi = 7235.43 | population_density_km2 = 2793.74 | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|76-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|30-д]]<br />Мэрилэндэд [[Мэрилэндийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_urban = 2212038 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|20-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,304.1 | population_density_urban_sq_mi = 3,377.5 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-07}}</ref> | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-07}}</ref> | population_metro = 2844510 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|20-д]]) | population_demonym = Балтиморчууд | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}}<ref name="bea.gov">{{cite web |url = https://fred.stlouisfed.org/series/GDPALL24510 |title = Gross Domestic Product: All Industries in Baltimore City, MD |website = fred.stlouisfed.org |access-date = 2026-04-28 |archive-date = 2024-11-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241109180922/https://fred.stlouisfed.org/series/GDPALL24510 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|title= Total Gross Domestic Product for Baltimore-Columbia-Towson, MD (MSA)|url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP12580|website= fred.stlouisfed.org|access-date=2026-04-28|archive-date= 2023-10-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20231030224031/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP12580|url-status= live}}</ref> | demographics2_title1 = [[Бие даасан хот (АНУ)|Бие даасан хот]] | demographics2_info1 = $61.954 тэрбум | demographics2_title2 = Их хот | demographics2_info2 = $259.690 тэрбум | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list |title = ZIP Codes<ref>{{cite web|url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |publisher=USPS |title=ZIP Code Lookup |access-date=October 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122200027/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2010-11-22 }}</ref> |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style = text-align:center;display:none |21201–21231, 21233–21237, 21239–21241, 21244, 21250–21252, 21263–21265, 21268, 21270, 21273–21275, 21278–21290, 21297–21298}} | area_codes = [[Бүс нутгийн код 410, 443, ба 667|410, 443, ба 667]] | website = {{URL|http://www.baltimorecity.gov/|Балтимор хот}} | footnotes = | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн цагийн бүс|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | blank2_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank2_info = 24-04000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:597040 597040] | area_total_km2 = 238.41 | area_land_km2 = 209.65 | area_water_km2 = 28.76 | blank_name_sec1 = Конгрессын тойргууд | blank_info_sec1 = [[Мэрилэндийн 2-р Конгрессын тойрог|2-р]], [[Мэриландын 7-р конгрессын тойрог|7-р]] }} '''Балтимор''' ({{lang-en|Baltimore}} [{{IPA|ˈbɔːltɪmɔːɹ}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Мэрилэнд|Мэрилэнд Муж Улсын]] хамгийн том хот бөгөөд 1851 оноос хойш [[Балтимор тойрог|Балтимор тойргоос]] гарч бие даасан хот (''independent city'') болсноос гадна туса улсын чухал боомт хотуудын нэг юм. Балтимор нь 2010 оны байдлаар нийт 620.961<ref name="wwwcensusgov">{{cite web|title=U.S. Census website|url=https://www.census.gov|publisher=[[United States Census Bureau]]|access-date=October 13, 2014}}</ref> оршин суугчтай гэж бүртгэгдсэн байна. == Хүн ам == Балтиморт 2014 оны байдлаар ойролцоогоор 63,3 %-г афроамерикчууд, 28,3 %-г цагаан арьстан, 2,6 %-г азиуд, 0,4 %-г америкийн уугуул иргэд, 0,1 %-г хавайчууд бүрдүүлж байв. Үлдсэн 5,3 % нь испани гаралтай олон янзын ястнууд байна.<ref>{{Cite web |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/24/24510.html |title=Archive copy |access-date=2021-01-04 |archive-date=2011-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829215608/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/24/24510.html |url-status=dead }}</ref> === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref>1990–2010: Хүн амын тооллогын дүн; 2016: АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны багцаалсан дүн</ref> |- |1950 | align="right" |949.708 |- |1960 | align="right" |939.024 |- |1970 | align="right" |905.787 |- |1980 | align="right" |786.741 |- |1990 | align="right" |736.014 |- |2000 | align="right" |651.262 |- |2010 | align="right" |621.143 |- |2016 | align="right" |614.664 |} === Боловсрол === Дэлхийд нэртэй ялангуяа анагаахын салбарт нэр нь түгсэн [[Жонс Хопкинс Их Сургууль]] энэ хотод бий. Хотыг хүрээлсэн тойрогт нь [[Мэрилэнд Их Сургууль (Балтимор тойрог)|Мэрилэнд Их Сургууль]], [[Таусен Их Сургууль]], [[Балтимор Их Сургууль]] зэрэг байдаг. {{Том зураг|Baltimore-sunset-pano.jpg|1000|Балтимор хотын үдэш}} == Газар зүй == === Хөрш тойрог === * Балтимор тойрог, тус хотыг бараг бүтэн хүрээлнэ * [[Анн Арандел тойрог]], хотын өмнө талаар багахан хэсгээр хиллэнэ === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Балтимор ([[Балтимор/Вашингтоны олон улсын нисэх буудал]]) 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1872–одоо) |single line = Y |Jan record high F = 79 |Feb record high F = 83 |Mar record high F = 90 |Apr record high F = 94 |May record high F = 98 |Jun record high F = 105 |Jul record high F = 107 |Aug record high F = 105 |Sep record high F = 101 |Oct record high F = 98 |Nov record high F = 86 |Dec record high F = 77 |year record high F = 107 |Jan avg record high F = 64.6 |Feb avg record high F = 66.4 |Mar avg record high F = 75.9 |Apr avg record high F = 85.8 |May avg record high F = 91.0 |Jun avg record high F = 95.9 |Jul avg record high F = 98.0 |Aug avg record high F = 95.9 |Sep avg record high F = 91.1 |Oct avg record high F = 83.8 |Nov avg record high F = 74.3 |Dec avg record high F = 66.0 |year avg record high F = 98.9 |Jan high F = 43.2 |Feb high F = 46.4 |Mar high F = 54.8 |Apr high F = 66.5 |May high F = 75.5 |Jun high F = 84.4 |Jul high F = 88.8 |Aug high F = 86.5 |Sep high F = 79.7 |Oct high F = 68.3 |Nov high F = 57.3 |Dec high F = 47.5 |year high F = 66.6 |Jan mean F = 34.3 |Feb mean F = 36.6 |Mar mean F = 44.3 |Apr mean F = 55.0 |May mean F = 64.4 |Jun mean F = 73.5 |Jul mean F = 78.3 |Aug mean F = 76.2 |Sep mean F = 69.2 |Oct mean F = 57.4 |Nov mean F = 46.9 |Dec mean F = 38.6 |year mean F = 56.2 |Jan low F = 25.4 |Feb low F = 26.9 |Mar low F = 33.9 |Apr low F = 43.6 |May low F = 53.3 |Jun low F = 62.6 |Jul low F = 67.7 |Aug low F = 65.8 |Sep low F = 58.8 |Oct low F = 46.5 |Nov low F = 36.5 |Dec low F = 29.6 |year low F = 45.9 |Jan avg record low F = 9.1 |Feb avg record low F = 12.2 |Mar avg record low F = 18.9 |Apr avg record low F = 29.7 |May avg record low F = 38.8 |Jun avg record low F = 49.3 |Jul avg record low F = 57.9 |Aug avg record low F = 55.8 |Sep avg record low F = 45.1 |Oct avg record low F = 32.8 |Nov avg record low F = 22.9 |Dec avg record low F = 15.6 |year avg record low F = 6.9 |Jan record low F = −7 |Feb record low F = −7 |Mar record low F = 4 |Apr record low F = 15 |May record low F = 32 |Jun record low F = 40 |Jul record low F = 50 |Aug record low F = 45 |Sep record low F = 35 |Oct record low F = 25 |Nov record low F = 12 |Dec record low F = -3 |year record low F = -7 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.08 |Feb precipitation inch = 2.90 |Mar precipitation inch = 4.01 |Apr precipitation inch = 3.39 |May precipitation inch = 3.85 |Jun precipitation inch = 3.98 |Jul precipitation inch = 4.48 |Aug precipitation inch = 4.09 |Sep precipitation inch = 4.44 |Oct precipitation inch = 3.94 |Nov precipitation inch = 3.13 |Dec precipitation inch = 3.71 |year precipitation inch = 45.00 |Jan snow inch = 6.4 |Feb snow inch = 7.5 |Mar snow inch = 2.8 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.1 |Dec snow inch = 2.5 |year snow inch = 19.3 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 10.1 |Feb precipitation days = 9.3 |Mar precipitation days = 11.0 |Apr precipitation days = 11.2 |May precipitation days = 11.9 |Jun precipitation days = 11.3 |Jul precipitation days = 10.4 |Aug precipitation days = 9.6 |Sep precipitation days = 9.1 |Oct precipitation days = 8.6 |Nov precipitation days = 8.5 |Dec precipitation days = 10.3 |year precipitation days = 121.3 |unit snow days = 0.1 in |Jan snow days = 2.8 |Feb snow days = 2.9 |Mar snow days = 1.5 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.2 |Dec snow days = 1.5 |year snow days = 9.0 |Jan humidity = 63.2 |Feb humidity = 61.3 |Mar humidity = 59.2 |Apr humidity = 58.9 |May humidity = 66.1 |Jun humidity = 68.4 |Jul humidity = 69.1 |Aug humidity = 71.1 |Sep humidity = 71.3 |Oct humidity = 69.5 |Nov humidity = 66.5 |Dec humidity = 65.5 |year humidity = 65.8 |Jan sun = 155.4 |Feb sun = 164.0 |Mar sun = 215.0 |Apr sun = 230.7 |May sun = 254.5 |Jun sun = 277.3 |Jul sun = 290.1 |Aug sun = 264.4 |Sep sun = 221.8 |Oct sun = 205.5 |Nov sun = 158.5 |Dec sun = 144.5 |year sun = 2581.7 |Jan percentsun = 51 |Feb percentsun = 54 |Mar percentsun = 58 |Apr percentsun = 58 |May percentsun = 57 |Jun percentsun = 62 |Jul percentsun = 64 |Aug percentsun = 62 |Sep percentsun = 59 |Oct percentsun = 59 |Nov percentsun = 52 |Dec percentsun = 49 |year percentsun = 58 |Jan dew point C = -6.7 |Feb dew point C = -5.8 |Mar dew point C = -1.7 |Apr dew point C = 3.1 |May dew point C = 10.2 |Jun dew point C = 15.6 |Jul dew point C = 18.1 |Aug dew point C = 17.8 |Sep dew point C = 14.2 |Oct dew point C = 7.5 |Nov dew point C = 1.8 |Dec dew point C = -3.7 |source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг болон нар 1961–1990)<ref name="NOAA NowData"/><ref name="NOAA BWI"> {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00093721&format=pdf | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | title = Station: Baltimore Wash INTL AP, MD | work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) | access-date = 2026-04-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230512050303/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00093721&format=pdf | archive-date = 2023-05-12}}</ref><ref name=noaasun> {{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72406.TXT | title = WMO Climate Normals for BALTIMORE/BALTO-WASH, MD 1961–1990 | access-date = 2026-04-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171010134758/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72406.TXT | archive-date = 2017-10-10 | url-status = dead | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }}</ref> }} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Балтимор| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Мэрилэндийн тойрог]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1729 онд байгуулагдсан]] 2jzomgdnwt1vldn5r9ni6w8a7s73of0 Омаха 0 45789 874366 874242 2026-10-27T10:58:47Z Zorigt 49 874366 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Небраска мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Омаха | native_name = Omaha | settlement_type = [[Небраскагийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = City of Omaha, Nebraska Skyline on the Missouri River (30899969517).jpg | caption1 = Омаха хотын төв | image2 = Old Market Neighborhood, Omaha.jpg | caption2 = [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] | image3 = Durham Museum Omaha 2021.tif | caption3 = [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]] | image4 = Joslyn Art Museum.jpg | caption4 = [[Жослин урлагийн музей]] | image5 = Desert Dome Omaha Zoo.jpg | caption5 = [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]] | image6 = Inside TD Ameritrade Park Omaha.jpg | caption6 = [[Чарльз Шваб Филд]] | image7 = Bob Kerrey Pedestrian Bridge 2025d.jpg | caption7 = [[Боб Керри явган хүний гүүр]] }} | image_flag = Flag of Omaha, Nebraska.svg | image_seal = Seal of Omaha, Nebraska.png | nickname = Gate-city of the West,<ref name="Mullens, P.A. 1901 p. 24">Mullens, P.A. (1901) ''Biographical Sketches of Edward Creighton and John A. Creighton''. Creighton University. p. 24.</ref> The Big O | motto = {{lang|la|Fortiter in Re}}{{spaces|2}}<small>([[Латин хэл|Латин]])<br />({{Lang-mn|«Аливаа үйл хэрэгт зоригтой»}})</small> | pushpin_map = Небраска#АНУ | pushpin_map_caption = Небраска дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = Омаха | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | coordinates = {{coord|41|15|31|N|95|56|15|W|region:US-NE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ|size=23px}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Небраскагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Небраска}} | subdivision_name2 = [[Дуглас тойрог, Небраска|Дуглас]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1854 | established_title2 = [[Хотын корпораци|Хотын статустай болсон]] | established_date2 = 1857 | named_for = [[Омаха үндэстэн]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Омаха хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жон Юинг]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Хотын бичиг хэрэгч]] | leader_name1 = Элизабет Батлер | leader_title2 = [[Омаха хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name2 = {{Collapsible list |title = Гишүүд |frame_style = border:none; padding: 0; |title_style = |list_style = text-align:left;display:none; |1= Пит Фестерсен ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) |2= Хуанита Жонсон (АН) |3= Дэнни Бегли (АН) |4= Рон Хаг (АН) |5= Дон Роу ([[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|БНН]]) |6= Бринкер Хардинг (БНН) |7= Эйми Мелтон (БНН) }} | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119173812/https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 378.85 | area_total_sq_mi = 146.28 | area_land_km2 = 369.51 | area_land_sq_mi = 142.67 | area_water_km2 = 9.35 | area_water_sq_mi = 3.61 | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 1060 | population_total = 486051 | pop_est_footnotes = <ref name="QF2025"/> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 488797 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="QF2025"/> | population_rank = {{nowrap|АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|42-т]]<br />Небраскад [[Небраскагийн хотын жагсаалт|1-т]]}} | population_density_sq_mi = 3658.41 | population_density_km2 = 1315.40 | population_urban = 819508 | population_density_urban_km2 = 1168.4 | population_density_urban_sq_mi = 3026.1 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 1001010 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Omaha-Council Bluffs, NE-IA (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP32820|website=Холбооны Нөөцийн Эдийн Засгийн Мэдээлэл}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $92.357 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 68101-68114, 68116-68119, 68122, 68124, 68127, 68130-68132, 68134-68139, 68142, 68144-68145, 68147, 68152, 68154, 68157, 68164, 68172, 68175-68176, 68178-68180, 68182-68183, 68197-68198 | area_code = [[Бүс нутгийн код 402 ба 531|402 болон 531]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|www.cityofomaha.org|cityofomaha.org}} | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −06:00 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −05:00 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 31-37000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 0835483<ref name=gnis>{{GNIS|835483}}</ref> | blank2_name = Нийтийн тээвэр | blank2_info = | population_demonym = Омахачууд }} '''Омаха''' ([[Англи хэл|англиар]] ''Omaha'', {{IPA|ˈoʊməhɑː}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Небраска]] мужийн хамгийн том хот бөгөөд тус мужийн зүүн хэсэгт, [[Миссури мөрөн|Миссури мөрний]] баруун эрэгт оршдог. Хот нь [[Айова]] мужийн [[Каунсил-Блаффс]] хотын эсрэг талд байрладаг бөгөөд АНУ-ын Их талын бүс нутгийн худалдаа, тээвэр, санхүү, үйлдвэрлэлийн чухал төвүүдийн нэг юм. Омаха нь [[Дуглас тойрог, Небраска|Дуглас тойргийн]] төв бөгөөд Омаха–Каунсил-Блаффсын метрополитан бүсийн гол хот болно. Омаха хот 1854 онд байгуулагдаж, 1857 онд хотын статустай болжээ. Миссури мөрний дагуух байрлал, баруун тийш чиглэсэн хуурай замын тээврийн чиглэлүүд болон төмөр замын хөгжил нь XIX зууны хоёрдугаар хагаст хотын өсөлтийг түргэтгэв. 1869 онд АНУ-ын анхны тив дамнасан төмөр замын зүүн төгсгөлийн цэг Омахатай холбогдсоноор тус хот баруун бүс нутгийг чиглэсэн хүн, бараа, малын тээврийн томоохон зангилаа болон хөгжсөн. XX зуунд Омаха нь мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэл, хүнсний үйлдвэрлэл, бөөний худалдаагаараа алдартай болсон. Дараа нь санхүү, даатгал, харилцаа холбоо, эрүүл мэнд, боловсрол, мэдээллийн технологи зэрэг салбарууд эдийн засагт нь улам чухал байр суурь эзлэх болжээ. Дэлхийд танигдсан хөрөнгө оруулалтын [[Berkshire Hathaway]] компанийн төв байр Омахад байрладаг бөгөөд тус компанийг олон арван жилийн турш удирдсан хөрөнгө оруулагч [[Уоррен Баффет]] хоттой нягт холбоотой. Омахаг заримдаа ''Silicon Prairie'' хэмээн нэрлэдэг. Энэ нэр нь Их талын бүс нутагт хөгжиж буй технологи, гарааны бизнес, санхүүгийн үйл ажиллагааг илэрхийлдэг боловч хотын эдийн засаг зөвхөн технологийн салбараар хязгаарлагдахгүй. Мөн хотод [[Небраскагийн Их Сургууль–Омаха]], [[Крейтон их сургууль]] зэрэг боловсролын байгууллага, музей, урлагийн төв, театр, хөгжмийн байгууламжууд байдаг. Омаха нь [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг, [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]], [[Жослин урлагийн музей]], [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]], [[Боб Керри явган хүний гүүр]] зэрэг үзмэрээрээ танигдсан. Түүнчлэн хот нь жааз хөгжмийн уламжлал, мэргэжлийн болон коллежийн спорт, ялангуяа коллежийн бейсболын үндэсний аварга шалгаруулах тэмцээнээрээ алдартай. == Газар зүй == Омаха нь Небраска мужийн зүүн хэсэгт, Миссури мөрний баруун эрэгт оршдог. Миссури мөрөн нь Небраска ба Айова мужийн хоорондох байгалийн хил болж, Омаха болон Каунсил-Блаффс хотуудын хооронд тээвэр, худалдаа, хүн амын харилцааг бүрдүүлжээ. Хотын нутаг дэвсгэр нь голын хөндий болон баруун тийш үргэлжлэх толгодорхог газрыг хамардаг. АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны газар зүйн мэдээллээр хотын нийт талбай ойролцоогоор 378.85 км² бөгөөд үүний ихэнхийг хуурай газар эзэлнэ. Хотын захын суурьшлууд болон хөрш зэргэлдээ суурингуудтай нийлэн Омаха–Каунсил-Блаффсын метрополитан бүсийг бүрдүүлдэг. Омаха нь төв хэсгийн тээврийн сүлжээнд байрладаг тул баруун болон зүүн чиглэлийн авто зам, төмөр замын хөдөлгөөнд чухал үүрэгтэй. Миссури мөрөн, хотын гудамжны сүлжээ, төмөр замын байгууламжууд нь түүний эдийн засаг, хот байгуулалтын хөгжилд түүхэн нөлөө үзүүлсэн. == Түүх == === Уугуул оршин суугчид ба Европ гаралтай суурьшигчдын ирэлт === Омахагийн өнөөгийн нутаг дэвсгэр нь Европ гаралтай суурьшигчид ирэхээс олон зууны өмнө Америкийн уугуул ард түмнүүдийн амьдарч, ан агнуур, загасчлал, газар тариалан эрхэлж байсан бүс нутаг байв. [[Омаха үндэстэн]] нь Небраскагийн зүүн хойд хэсэг болон Миссури мөрний орчмын түүхтэй салшгүй холбоотой. Тус нутгийн уугуул иргэдийн түүх, газар ашиглалт, худалдааны зам нь хожмын хотын хөгжилд суурь болсон. 1804 онд [[Льюис ба Кларкийн экспедиц]] Миссури мөрний дагуу аялж, бүс нутгийн газар зүй болон уугуул ард түмний талаар тэмдэглэл үлдээсэн. Тэдний тэмдэглэл нь тухайн үеийн Европ гаралтай аялагчдын үзэл, ойлголтыг тусгасан байдаг тул уугуул иргэдийн түүхийг тайлбарлахдаа бусад түүхэн эх сурвалжтай хамтатган авч үзэх шаардлагатай. XIX зууны эхний хагаст Миссури мөрний эрэг нь худалдаа, завьт тээвэр, баруун тийш чиглэсэн аяллын чухал зам байв. Голын зүүн эрэгт орших Айовагийн Каунсил-Блаффс суурин болон баруун эргийн газар нутгийн хооронд усан гармаар дамжуулан хүмүүс, бараа тээвэрлэдэг байжээ. === Байгуулагдсан нь === 1853 онд Миссури мөрний баруун эрэгт шинэ суурин байгуулах санаачилга гарч, газар эзэмшлийн хэсгүүдийг тэмдэглэн, хотын төлөвлөлтийн ажлыг эхлүүлжээ. 1854 онд АНУ-ын Конгресс Небраскагийн нутаг дэвсгэрийг байгуулсны дараа шинэ суурингийн хөгжил эрчимжив. Омаха хотыг 1854 оны долоодугаар сарын 4-нд байгуулсан гэж уламжлал ёсоор үздэг бөгөөд 1857 онд албан ёсоор хотын статустай болсон. Хотын нэрийг Омаха үндэстний нэрээс авсан. Гэхдээ хот байгуулагдсан түүхийг зөвхөн суурьшигчдын үйл ажиллагаагаар тайлбарлах боломжгүй: тухайн газар нутгийн уугуул иргэдийн эзэмшил, АНУ-ын засгийн газартай байгуулсан гэрээ, газар нутгийг шилжүүлсэн үйл явц нь энэ түүхийн чухал хэсэг юм. 1855–1867 онд Омаха нь Небраскагийн нутаг дэвсгэрийн захиргааны төв байв. Энэ хугацаанд төрийн байгууллага, худалдааны цэг, тээврийн үйлчилгээ, орон сууцны барилга байгууламж нэмэгдэж, хот бүс нутгийн засаг захиргаа, эдийн засгийн төв болон төлөвшжээ. === Төмөр зам ба аж үйлдвэрийн хөгжил === 1850-иад оны сүүлээс Омаха баруун тийш чиглэсэн худалдаа, тээврийн чухал цэг болсон. 1860-аад онд Колорадо болон Их талын бусад бүс нутгийг зорьсон аялагчид, худалдаачид хотыг бараа материал, хүнс, тоног төхөөрөмжөөр хангах зангилаа болгон ашиглаж байв. 1863 онд АНУ-ын анхны тив дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалт эхэлсэн. 1869 онд уг төмөр зам Юта мужийн Промонтори Саммитэд хоёр чиглэл нийлснээр тив дамнасан төмөр замын холбоос бий болсон бөгөөд Омаха нь уг төслийн зүүн талын гол эхлэл, тээврийн төв болжээ. Төмөр замын хөгжил нь хүн амын өсөлт, бараа бүтээгдэхүүний эргэлт, баруун бүс нутгийн эдийн засгийн уялдаанд хүчтэй нөлөөлсөн. XIX зууны сүүл үед Омаха малын худалдаа, мах боловсруулах үйлдвэрлэлийн томоохон төв болон өргөжсөн. Өмнөд Омахагийн малын зах, нядалгааны газар, мах боловсруулах үйлдвэрүүд олон ажилтныг татаж, төмөр замын тээвэртэй нягт уялдсан үйлдвэрлэлийн тогтолцоо бүрдүүлжээ. Үүний зэрэгцээ бөөний худалдаа, металл боловсруулах үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл болон бусад бизнесүүд хөгжсөн. === Цагаачлал ба нийгмийн өөрчлөлт === XIX зууны сүүл болон XX зууны эхээр Омахад Европын олон орноос цагаачид ирж суурьшсан. Ирланд, Герман, Польш болон бусад гаралтай хүмүүс төмөр зам, мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэр, худалдаа, үйлчилгээний салбарт ажиллажээ. Эдгээр бүлгүүд өөрсдийн шашны байгууллага, сургууль, нийгэмлэг, соёлын уламжлалыг авчирснаар хотын нийгмийн бүтэц олон янз болсон. Африк гаралтай америкчуудын хүн ам ч XX зууны эхээр өссөн. Аж үйлдвэрийн ажлын байр, ялангуяа мах боловсруулах үйлдвэрүүдэд ажиллах боломж нь Өмнөд мужуудаас хойд зүгт чиглэсэн Их нүүдлийн үеийн шилжилт хөдөлгөөнд нөлөөлсөн. Гэвч хөдөлмөрийн зах зээл дэх ялгаварлан гадуурхалт, орон сууцны тусгаарлалт, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэл нь хотын нийгмийн харилцаанд удаан хугацаанд нөлөөлж байв. 1919 онд Омахад ажил хаялт, нийгмийн хурцадмал байдал, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэлтэй холбоотой хүчирхийлэл гарсан. Энэ үйл явдал нь тухайн үеийн АНУ-ын олон хотод ажиглагдсан хөдөлмөрийн зөрчил, арьс өнгөний харилцааны хямралын нэг хэсэг байв. === XX зуун ба орчин үе === XX зууны эхний хагаст Омаха нь төмөр зам, мал аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэлд түшиглэсэн эдийн засгаа үргэлжлүүлэн хөгжүүлэв. Дэлхийн дайнуудын үеэр аж үйлдвэр, тээвэр, хүнсний хангамжийн салбарууд хотын эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ-ын эдийн засагт гарсан өөрчлөлт, хотын захын бүсийн тэлэлт, жижиглэн худалдааны шинэ хэлбэрүүд нь Омахагийн хот байгуулалт, хөдөлмөр эрхлэлтийн бүтцийг өөрчилжээ. Зарим уламжлалт үйлдвэрлэлийн ач холбогдол буурсан ч санхүү, даатгал, эрүүл мэнд, боловсрол, харилцаа холбоо болон үйлчилгээний салбаруудын үүрэг нэмэгдсэн. Хотын төвийн хуучин худалдааны барилгуудыг сэргээн засварлаж, шинэ зориулалтаар ашиглах үйл явц XX зууны сүүл үеэс эрчимжив. Үүний нэг тод жишээ нь [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг юм. Өнөөдөр Омаха нь уламжлалт аж үйлдвэр, санхүүгийн байгууллага, боловсрол, эрүүл мэнд, технологийн салбар зэрэгцэн оршдог бүс нутгийн томоохон хот болжээ. == Нэрийн гарал == Омаха хотын нэр нь [[Омаха үндэстэн|Омаха]] хэмээх уугуул Америкийн ард түмний нэрээс гаралтай. Энэ нэрийг ихэвчлэн «урсгал сөрөн явагчид» буюу «голын урсгалын эсрэг чиглэн явагчид» гэсэн утгатай хэмээн тайлбарладаг. Нэрийн утгын тайлбар нь уугуул хэлний нэр томьёоны түүхэн хэрэглээ, орчуулгатай холбоотой тул шууд утгын нэг хувилбарыг туйлын зөв гэж үзэхээс болгоомжлох хэрэгтэй.<ref name="britannica">{{Britannica |id=place/Omaha-city-Nebraska |author=Harl Adams Dalstrom |title=Omaha}}</ref> Омаха үндэстэн нь сиу хэлний бүлгийн Дэгиха салбарт хамаарах хэлээр ярьдаг бөгөөд Понка болон бусад уугуул ард түмэнтэй хэл, түүхийн холбоотой. Хотын нэр нь тухайн нутгийн уугуул оршин суугчдын өв уламжлалыг өнөөг хүртэл сануулдаг. == Хүн ам == Омаха хотын хүн амын өсөлт нь тээвэр, аж үйлдвэр, цагаачлал, хотын захын бүсийн тэлэлттэй нягт холбоотой. Хот байгуулагдсан эхний жилүүдэд хүн ам харьцангуй цөөн байсан боловч төмөр замын хөгжил, баруун бүс рүү чиглэсэн худалдаа, мал боловсруулах үйлдвэрлэлийн өсөлтийн улмаас XIX зууны хоёрдугаар хагаст эрс нэмэгджээ. Европын янз бүрийн орноос ирсэн цагаачид хотын хөдөлмөрийн зах зээл, соёлын амьдралд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Ирланд гаралтай хүмүүс, Польш болон Германы цагаачид өөрсдийн суурьшлын хороолол, шашны байгууллага, бизнесийн сүлжээг байгуулсан. Африк гаралтай америкчуудын нийгэмлэг мөн хотын хөгжил, хөдөлмөрийн түүх, урлаг, хөгжмийн амьдралд нөлөөлжээ. Орчин үеийн Омаха нь олон угсаатны бүлэг, хэл, соёлын уламжлал зэрэгцэн оршдог хот юм. Хүн амын бүтэц, нийгмийн нөхцөл байдлыг үнэлэхдээ арьс өнгө, угсаатны ангилал, цагаачлалын түүх, орон сууцны хүртээмж, боловсрол, хөдөлмөр эрхлэлтийн ялгааг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай. АНУ-ын 2020 оны хүн амын тооллогоор Омаха хот 486,051 оршин суугчтай байв. АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны 2025 оны тооцоогоор хүн ам 488,797 болсон байна.<ref name="QF2025">{{cite web |title=QuickFacts: Omaha city, Nebraska |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/omahacitynebraska/PST040225 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-10-26}}</ref> {| class="wikitable" |+ Хүн амын өсөлт ! Он ! Хүн ам ! Өөрчлөлт (%) ! 1860 1,883 — - ! 1870 16,083 754.1% - ! 1880 30,518 89.8% - ! 1890 140,452 360.2% - ! 1900 102,555 −27.0% - ! 1910 124,096 21.0% - ! 1920 191,061 54.0% - ! 1930 214,006 12.0% - ! 1940 223,844 4.6% - ! 1950 251,117 12.2% - ! 1960 301,598 20.1% - ! 1970 346,929 15.0% - ! 1980 313,939 −9.5% - ! 1990 335,795 7.0% - ! 2000 390,007 16.1% - ! 2010 408,958 4.9% - ! 2020 486,051 18.9% - ! 2025 488,797 0.6% } Тайлбар: Хүснэгтийн 1890 болон 1900 оны хүн амын үзүүлэлтүүдийн хооронд огцом зөрүү байгаа тул эдгээр тоог АНУ-ын хүн амын тооллогын анхдагч хүснэгттэй тулган шалгах шаардлагатай. 2025 оны үзүүлэлт нь тооллогын эцсийн дүн бус, хүн амын тооцоо юм. == Эдийн засаг == Омаха нь Небраска муж болон Их талын бүс нутгийн эдийн засгийн гол төвүүдийн нэг юм. Тус хотын эдийн засаг түүхэн хугацаанд төмөр зам, мал аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэл, бөөний худалдаанд тулгуурлаж байсан бол өнөөдөр санхүү, даатгал, эрүүл мэнд, боловсрол, ложистик, мэдээллийн технологи зэрэг олон салбарыг хамардаг. === Санхүү ба даатгал === Омахагийн эдийн засгийн хамгийн танигдсан салбаруудын нэг нь санхүүгийн үйлчилгээ юм. [[Berkshire Hathaway]] компанийн төв байр хотод байрладаг бөгөөд уг компани хөрөнгө оруулалт, даатгал болон төрөл бүрийн бизнесийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Уоррен Баффет]] Омахад удаан хугацаанд амьдарч, хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагаагаа эндээс удирдаж ирсэн нь хотын олон нийтийн танигдах байдалд ихээхэн нөлөөлсөн. Даатгал, банк, хөрөнгө оруулалтын үйлчилгээ нь орон нутгийн хөдөлмөр эрхлэлт болон бизнесийн орчинд чухал үүрэгтэй. Гэхдээ хотын эдийн засгийг нэг компанитай эсвэл нэг салбартай адилтган үзэх боломжгүй бөгөөд олон төрлийн аж ахуйн нэгж, байгууллагын нийлбэр үйл ажиллагаагаар тодорхойлогдоно. === Тээвэр, ложистик ба үйлдвэрлэл === Миссури мөрний ойролцоох байршил, төмөр замын сүлжээ, авто замын холболт нь Омахаг тээвэр, ложистикийн төв болгон хөгжүүлсэн. Түүхэндээ хот баруун тийш чиглэсэн хүн, бараа, малын тээвэрт чухал байр суурь эзэлж байв. Мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэл нь XIX зууны сүүл болон XX зуунд хотын эдийн засгийн тулгуур салбаруудын нэг байжээ. Үүнтэй холбоотойгоор хүнсний үйлдвэрлэл, агуулах, бөөний худалдаа болон төмөр замын үйлчилгээ хөгжсөн. Өнөөдөр эдгээр уламжлалт салбаруудын зэрэгцээ мэдээллийн технологи, мэргэжлийн үйлчилгээ, эрүүл мэнд, боловсролын салбарууд ажил эрхлэлтэд чухал байр суурь эзэлдэг. === Технологи ба бизнесийн орчин === Омахагийн бизнесийн орчинд технологи, мэдээллийн үйлчилгээ, дижитал бүтээгдэхүүн, харилцаа холбооны үйл ажиллагаа өсөн нэмэгдэж байна. ''Silicon Prairie'' хэмээх нэр нь АНУ-ын төв хэсэгт байрлах технологийн бизнесүүдийн хөгжлийг ерөнхийд нь илэрхийлэхэд хэрэглэгддэг. Технологийн салбарын өсөлт нь хотын их сургууль, мэргэжлийн сургалт, бизнесийн үйлчилгээ, хөрөнгө оруулалтын байгууллагуудтай холбоотой. Гэсэн хэдий ч энэ нэр нь албан ёсны эдийн засгийн ангилал биш бөгөөд Омахагийн бүх эдийн засгийг төлөөлөхгүй. == Боловсрол == Омаха нь Небраска мужийн зүүн хэсгийн боловсролын чухал төв юм. Хотод их сургууль, коллеж, мэргэжлийн сургалтын байгууллага, улсын болон хувийн сургуулиуд үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Небраскагийн Их Сургууль–Омаха]] нь олон салбарын дээд боловсрол, судалгаа, олон нийтийн үйлчилгээ эрхэлдэг улсын их сургууль юм. [[Крейтон их сургууль]] нь хувийн их сургууль бөгөөд эрүүл мэнд, хууль, бизнес болон бусад мэргэжлийн чиглэлээр сургалт явуулдаг. Эдгээр байгууллага нь хотын мэргэжилтэй ажиллах хүчнийг бэлтгэх, судалгаа шинжилгээ хийх, орон нутгийн бизнес болон олон нийтийн байгууллагуудтай хамтран ажиллахад хувь нэмэр оруулдаг. Их сургуулиудын оролцоо нь Омахаг зөвхөн үйлдвэрлэл, худалдааны төв бус, боловсрол, эрдэм шинжилгээний төв болгон хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлжээ. == Соёл, урлаг == Омахагийн соёлын амьдралд уугуул Америкийн өв уламжлал, Европын цагаачдын соёл, Африк гаралтай америкчуудын нийгэмлэг, орчин үеийн олон соёлт хотын шинж чанар зэрэгцэн оршдог. Хотын түүхэн дүүрэг, музей, урлагийн байгууллага, театр, хөгжмийн тоглолт нь нутгийн иргэд болон жуулчдад соёлын олон төрлийн боломж олгодог. === Музей ба урлаг === [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]] нь хотын түүх, төмөр зам, худалдаа, өдөр тутмын амьдралын өвийг харуулдаг. Музей нь хуучин төмөр замын өртөөний барилгад байрладаг бөгөөд түүхэн барилга байгууламжийг шинэ зориулалтаар ашигласан жишээ юм. [[Жослин урлагийн музей]] нь дүрслэх урлагийн бүтээлүүдийн цуглуулга, үзэсгэлэн, боловсролын хөтөлбөрүүдээрээ танигдсан. Тус музей нь орон нутгийн болон олон улсын урлагийг олон нийтэд хүргэх, урлагийн боловсролыг дэмжихэд чиглэдэг. [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг нь XIX зууны худалдааны барилга, тоосгон гудамж, явган хүний зам, ресторан, кафе, жижиглэн худалдааны газруудаараа онцлог. Өмнө нь бөөний худалдаа, агуулахын төв байсан барилгуудын заримыг сэргээн засварлаж, орчин үеийн соёл, үйлчилгээний зориулалтаар ашиглаж байна. === Хөгжим ба үзвэр үйлчилгээ === Омаха нь жааз хөгжмийн түүхтэй холбоотой. XX зууны эхэн болон дунд үед хотын олон үндэстний нийгэмлэгүүд, клуб, хөгжмийн газрууд нь жааз болон бусад хөгжмийн урсгалын хөгжилд хувь нэмэр оруулжээ. Өнөөдөр амьд хөгжмийн тоглолт, театр, урлагийн наадам, олон нийтийн арга хэмжээ нь хотын соёлын амьдралын нэг хэсэг хэвээр байна. Хотын төв болон бусад дүүргүүдэд концерт, үзвэр, олон нийтийн цугларалт зохион байгуулдаг байгууламжууд байдаг. Эдгээр арга хэмжээ нь оршин суугчдын амралт, аялал жуулчлал, жижиг бизнесийн үйл ажиллагаатай уялддаг. === Хоол хүнс ба олон соёлт өв === Омахагийн хоолны соёл нь мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэлийн түүхтэй холбоотой. Үхрийн махан хоол, уламжлалт ресторанууд хотын нэр хүндийн нэг хэсэг болсон. Үүний зэрэгцээ олон үндэстний цагаачдын нөлөөгөөр янз бүрийн үндэсний хоол, жижиг ресторан, орон нутгийн хүнсний бизнесүүд хөгжжээ. Олон соёлт хүн амын оролцоо нь хотын баяр ёслол, хоол хүнс, урлаг, шашны байгууллага, олон нийтийн амьдралд илэрдэг. Иймээс Омахагийн соёлыг зөвхөн нэг төрлийн хоол, хөгжим эсвэл нэг угсаатны уламжлалаар хязгаарлан тодорхойлох боломжгүй. == Спорт == Омаха нь мэргэжлийн болон коллежийн спортын арга хэмжээг зохион байгуулдаг бүс нутгийн төв юм. Ялангуяа коллежийн бейсболын үндэсний аварга шалгаруулах тэмцээн тус хотын спортын нэр хүндэд чухал нөлөө үзүүлдэг. [[Чарльз Шваб Филд]] нь коллежийн бейсболын томоохон тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг цэнгэлдэх хүрээлэн юм. Тус байгууламж нь өмнө нь TD Ameritrade Park нэрээр танигдаж байв. Жил бүрийн тэмцээний үеэр олон муж улсаас үзэгчид, багийн дэмжигчид ирдэг бөгөөд энэ нь зочлох үйлчилгээ, зоогийн газар, хотын төвийн бизнесүүдэд эдийн засгийн нөлөө үзүүлдэг. Хотод мөн бусад спортын тэмцээн, сургуулийн болон их сургуулийн спортын арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Спорт нь Омахагийн олон нийтийн амьдрал, хотын сурталчилгаа, аялал жуулчлалтай холбоотой чухал салбар юм. == Үзэсгэлэнт газар ба аялал жуулчлал == === Хенри Дорли амьтны хүрээлэн === [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]] нь Омахагийн хамгийн алдартай аялал жуулчлалын газруудын нэг юм. Тус хүрээлэн нь төрөл бүрийн амьтан, байгалийн орчныг дуурайлган байгуулсан үзмэрүүд, боловсролын хөтөлбөрүүдээрээ танигдсан. Амьтныг хамгаалах, байгаль орчны талаарх мэдлэгийг нэмэгдүүлэх, судалгаа шинжилгээг дэмжих үйл ажиллагаа явуулдаг. === Хуучин зах === Хуучин захын түүхэн дүүрэг нь хотын төвд байрлах худалдаа, соёл, зоогийн газрын бүс юм. XIX зууны үеийн барилга байгууламжууд хадгалагдан үлдэж, тэдгээрийн заримыг кафе, ресторан, дэлгүүр, урлагийн орон зай болгон ашиглаж байна. Тус дүүрэг нь Омахагийн түүхэн архитектур болон орчин үеийн хотын амьдралыг хослуулдгаараа онцлог. === Дарем музей === Дарем музей нь төмөр замын түүх, хотын хөгжил, худалдаа, өдөр тутмын амьдралтай холбоотой үзмэрүүдийг дэлгэн үзүүлдэг. Барилгын түүхэн орчин болон үзэсгэлэнгийн цуглуулгууд нь Омахагийн өнгөрсөн үеийг ойлгоход тусалдаг. === Жослин урлагийн музей === Жослин урлагийн музей нь урлагийн цуглуулга, үзэсгэлэн, олон нийтийн боловсролын хөтөлбөрөөр дамжуулан хотын соёлын амьдралд хувь нэмэр оруулдаг. Тус байгууллага нь орон нутгийн иргэд болон зочдод дүрслэх урлагтай танилцах боломж олгодог. === Боб Керри явган хүний гүүр === [[Боб Керри явган хүний гүүр]] нь Миссури мөрнийг даван Омаха болон Айовагийн Каунсил-Блаффс хотыг холбодог явган хүний болон дугуйн гүүр юм. Гүүрнээс хотын төв, голын эрэг, эргэн тойрны байгалийн үзэмжийг харах боломжтой. Тус байгууламж нь хоёр мужийн хоорондох явган зорчигчдын хөдөлгөөн, амралт зугаалгын үйл ажиллагаанд ашиглагддаг. == Уур амьсгал == Омаха нь чийглэг эх газрын уур амьсгалтай. Зун нь ихэвчлэн халуун, чийглэг, өвөл нь хүйтэн бөгөөд цас ордог. Хавар болон зуны эхээр хур тунадас нэмэгдэж, аадар бороо, аянга цахилгаан, зарим үед хар салхи тохиолдох боломжтой. Өвлийн улиралд хүйтэн агаарын урсгалын улмаас температур огцом буурч болно. Хотын уур амьсгалын онцлог нь Их талын бүс нутагт байрладагтай холбоотой. Жилийн улирлуудын температурын зөрүү их бөгөөд цаг агаар богино хугацаанд өөрчлөгдөх нь түгээмэл. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Омаха ([[Эппли газардах талбай]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 69 |Feb record high F = 80 |Mar record high F = 96 |Apr record high F = 96 |May record high F = 103 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 114 |Aug record high F = 111 |Sep record high F = 104 |Oct record high F = 96 |Nov record high F = 83 |Dec record high F = 74 |year record high F = 114 |Jan avg record high F = 56.2 |Feb avg record high F = 61.6 |Mar avg record high F = 77.3 |Apr avg record high F = 86.3 |May avg record high F = 91.3 |Jun avg record high F = 95.9 |Jul avg record high F = 98.4 |Aug avg record high F = 96.8 |Sep avg record high F = 93.0 |Oct avg record high F = 85.3 |Nov avg record high F = 71.2 |Dec avg record high F = 58.3 |year avg record high F = 99.8 |Jan high F = 33.6 |Feb high F = 38.6 |Mar high F = 52.1 |Apr high F = 64.1 |May high F = 74.6 |Jun high F = 84.4 |Jul high F = 88.1 |Aug high F = 85.8 |Sep high F = 79.1 |Oct high F = 65.5 |Nov high F = 50.3 |Dec high F = 37.7 |year high F = 62.8 |Jan mean F = 24.4 |Feb mean F = 28.9 |Mar mean F = 41.0 |Apr mean F = 52.6 |May mean F = 63.6 |Jun mean F = 73.9 |Jul mean F = 78.1 |Aug mean F = 75.7 |Sep mean F = 67.6 |Oct mean F = 54.4 |Nov mean F = 40.2 |Dec mean F = 28.7 |year mean F = 52.4 |Jan low F = 15.2 |Feb low F = 19.3 |Mar low F = 30.0 |Apr low F = 41.1 |May low F = 52.7 |Jun low F = 63.4 |Jul low F = 68.0 |Aug low F = 65.6 |Sep low F = 56.1 |Oct low F = 43.2 |Nov low F = 30.2 |Dec low F = 19.8 |year low F = 42.1 |Jan avg record low F = -7.0 |Feb avg record low F = -2.1 |Mar avg record low F = 8.8 |Apr avg record low F = 24.1 |May avg record low F = 37.1 |Jun avg record low F = 49.8 |Jul avg record low F = 55.8 |Aug avg record low F = 53.6 |Sep avg record low F = 39.4 |Oct avg record low F = 25.7 |Nov avg record low F = 12.9 |Dec avg record low F = -0.8 |year avg record low F = -10.6 |Jan record low F = -32 |Feb record low F = -26 |Mar record low F = -16 |Apr record low F = 5 |May record low F = 25 |Jun record low F = 39 |Jul record low F = 44 |Aug record low F = 43 |Sep record low F = 28 |Oct record low F = 8 |Nov record low F = -14 |Dec record low F = -25 |year record low F = -32 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 0.75 |Feb precipitation inch = 0.95 |Mar precipitation inch = 1.79 |Apr precipitation inch = 3.17 |May precipitation inch = 4.66 |Jun precipitation inch = 4.44 |Jul precipitation inch = 3.55 |Aug precipitation inch = 4.60 |Sep precipitation inch = 2.96 |Oct precipitation inch = 2.32 |Nov precipitation inch = 1.45 |Dec precipitation inch = 1.22 |year precipitation inch = 31.86 |Jan snow inch = 7.2 |Feb snow inch = 7.8 |Mar snow inch = 3.0 |Apr snow inch = 1.0 |May snow inch = 0.1 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.5 |Nov snow inch = 1.7 |Dec snow inch = 5.8 |year snow inch = 27.1 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 6.9 |Feb precipitation days = 7.3 |Mar precipitation days = 8.0 |Apr precipitation days = 10.5 |May precipitation days = 12.8 |Jun precipitation days = 11.0 |Jul precipitation days = 9.9 |Aug precipitation days = 8.9 |Sep precipitation days = 7.8 |Oct precipitation days = 7.2 |Nov precipitation days = 6.0 |Dec precipitation days = 6.8 |year precipitation days = 103.1 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 5.6 |Feb snow days = 5.7 |Mar snow days = 2.4 |Apr snow days = 0.9 |May snow days = 0.1 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.4 |Nov snow days = 1.8 |Dec snow days = 4.8 |Jan snow depth inch = 5.5 |Feb snow depth inch = 6.2 |Mar snow depth inch = 3.2 |Apr snow depth inch = 0.6 |May snow depth inch = 0.1 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.4 |Nov snow depth inch = 0.8 |Dec snow depth inch = 3.6 |year snow depth inch = 9.1 |year snow days = 21.7 |Jan humidity = 71.1 |Feb humidity = 71.1 |Mar humidity = 66.3 |Apr humidity = 60.6 |May humidity = 63.8 |Jun humidity = 65.8 |Jul humidity = 68.3 |Aug humidity = 70.9 |Sep humidity = 71.8 |Oct humidity = 67.4 |Nov humidity = 71.1 |Dec humidity = 73.8 |year humidity = 68.5 |Jan sun = 167.8 |Feb sun = 157.6 |Mar sun = 206.4 |Apr sun = 230.1 |May sun = 277.1 |Jun sun = 314.0 |Jul sun = 332.5 |Aug sun = 296.3 |Sep sun = 245.5 |Oct sun = 217.5 |Nov sun = 148.0 |Dec sun = 134.1 |year sun = 2726.9 |Jan percentsun = 56 |Feb percentsun = 53 |Mar percentsun = 56 |Apr percentsun = 58 |May percentsun = 62 |Jun percentsun = 69 |Jul percentsun = 72 |Aug percentsun = 69 |Sep percentsun = 66 |Oct percentsun = 63 |Nov percentsun = 50 |Dec percentsun = 47 |year percentsun = 61 |Jan dew point C = -10.7 |Feb dew point C = -7.9 |Mar dew point C = -2.9 |Apr dew point C = 2.8 |May dew point C = 9.3 |Jun dew point C = 15.1 |Jul dew point C = 18.2 |Aug dew point C = 17.2 |Sep dew point C = 12.4 |Oct dew point C = 5.2 |Nov dew point C = -1.4 |Dec dew point C = -8.0 |Jan uv = 2 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (1961–1990 оны Эппли газардах талбайн харьцангуй чийгшил, нар 1961–1990)<ref>{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014942&format=pdf |title = Station: Omaha Eppley Airfield, NE |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240110085901/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014942&format=pdf |archive-date = 2024-01-10}}</ref><ref name=NOAA>{{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=oax |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-19}}</ref><ref name="NOAA RH">{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72550.TXT |title = WMO Climate Normals for OMAHA,EPPLEY FIELD, NE 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url = https://web.archive.org/web/20231224001800/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72550.TXT |archive-date = 2023-12-24}}</ref><ref name=noaasun>{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72553.TXT |title = WMO Climate Normals for OMAHA/NORTH, NE 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-date = 2023-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230323002546/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72553.TXT}}</ref> }} == Нийтийн тээвэр == Омаха хотод автобус болон бусад нийтийн тээврийн үйлчилгээ ажилладаг. Хотын төв, орон сууцны дүүргүүд, боловсролын байгууллага, худалдааны бүсүүдийг холбосон тээврийн сүлжээ нь оршин суугчдын өдөр тутмын хөдөлгөөнд чухал үүрэгтэй. Хотын газар зүйн тэлэлт, автомашины хэрэглээ өндөр байдаг АНУ-ын төв хэсгийн бусад хотуудын нэгэн адил Омахад хувийн автомашин гол тээврийн хэрэгслийн нэг хэвээр байна. Гэсэн хэдий ч явган зорчигч, дугуйтай зорчигчдод зориулсан зам, гүүр, голын эргийн нийтийн орон зайг хөгжүүлэх нь хот байгуулалтын нэг хэсэг юм. Миссури мөрнийг давсан Боб Керри явган хүний гүүр нь Омаха болон Каунсил-Блаффс хотуудыг холбодог бөгөөд явган зорчигч, дугуйтай зорчигчдод ашиглагддаг. == Хотын удирдлага == Омаха хот нь хотын дарга болон хотын зөвлөлд тулгуурласан засаглалын тогтолцоотой. Хотын захиргаа нийтийн үйлчилгээ, хот байгуулалт, зам тээвэр, орон нутгийн хөгжлийн төлөвлөлт, нийтийн аюулгүй байдал болон бусад хотын чиг үүргийг хариуцдаг. == Цахим холбоос == {{commonscat|Omaha, Nebraska|Омаха}} * [https://www.cityofomaha.org/ Албан ёсны цахим хуудас] (европоос энэ хуудас ажиллахгүй) == Эшлэл == {{Reflist}} {{stub}} [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Омаха| ]] [[Ангилал:Небраскагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Небраскагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Миссури мөрний суурин]] [[Ангилал:1854 онд байгуулагдсан]] e9q6xw828wmq93f5rdiefy7p6cbk2kt 874367 874366 2026-10-27T11:01:08Z Zorigt 49 874367 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Небраска мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Омаха | native_name = Omaha | settlement_type = [[Небраскагийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = City of Omaha, Nebraska Skyline on the Missouri River (30899969517).jpg | caption1 = Омаха хотын төв | image2 = Old Market Neighborhood, Omaha.jpg | caption2 = [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] | image3 = Durham Museum Omaha 2021.tif | caption3 = [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]] | image4 = Joslyn Art Museum.jpg | caption4 = [[Жослин урлагийн музей]] | image5 = Desert Dome Omaha Zoo.jpg | caption5 = [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]] | image6 = Inside TD Ameritrade Park Omaha.jpg | caption6 = [[Чарльз Шваб Филд]] | image7 = Bob Kerrey Pedestrian Bridge 2025d.jpg | caption7 = [[Боб Керри явган хүний гүүр]] }} | image_flag = Flag of Omaha, Nebraska.svg | image_seal = Seal of Omaha, Nebraska.png | nickname = Gate-city of the West,<ref name="Mullens, P.A. 1901 p. 24">Mullens, P.A. (1901) ''Biographical Sketches of Edward Creighton and John A. Creighton''. Creighton University. p. 24.</ref> The Big O | motto = {{lang|la|Fortiter in Re}}{{spaces|2}}<small>([[Латин хэл|Латин]])<br />({{Lang-mn|«Аливаа үйл хэрэгт зоригтой»}})</small> | pushpin_map = Небраска#АНУ | pushpin_map_caption = Небраска дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = Омаха | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | coordinates = {{coord|41|15|31|N|95|56|15|W|region:US-NE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ|size=23px}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Небраскагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Небраска}} | subdivision_name2 = [[Дуглас тойрог, Небраска|Дуглас]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1854 | established_title2 = [[Хотын корпораци|Хотын статустай болсон]] | established_date2 = 1857 | named_for = [[Омаха үндэстэн]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Омаха хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жон Юинг]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Хотын бичиг хэрэгч]] | leader_name1 = Элизабет Батлер | leader_title2 = [[Омаха хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name2 = {{Collapsible list |title = Гишүүд |frame_style = border:none; padding: 0; |title_style = |list_style = text-align:left;display:none; |1= Пит Фестерсен ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) |2= Хуанита Жонсон (АН) |3= Дэнни Бегли (АН) |4= Рон Хаг (АН) |5= Дон Роу ([[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|БНН]]) |6= Бринкер Хардинг (БНН) |7= Эйми Мелтон (БНН) }} | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119173812/https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 378.85 | area_total_sq_mi = 146.28 | area_land_km2 = 369.51 | area_land_sq_mi = 142.67 | area_water_km2 = 9.35 | area_water_sq_mi = 3.61 | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 1060 | population_total = 486051 | pop_est_footnotes = <ref name="QF2025"/> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 488797 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="QF2025"/> | population_rank = {{nowrap|АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|42-т]]<br />Небраскад [[Небраскагийн хотын жагсаалт|1-т]]}} | population_density_sq_mi = 3658.41 | population_density_km2 = 1315.40 | population_urban = 819508 | population_density_urban_km2 = 1168.4 | population_density_urban_sq_mi = 3026.1 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 1001010 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Omaha-Council Bluffs, NE-IA (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP32820|website=Холбооны Нөөцийн Эдийн Засгийн Мэдээлэл}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $92.357 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 68101-68114, 68116-68119, 68122, 68124, 68127, 68130-68132, 68134-68139, 68142, 68144-68145, 68147, 68152, 68154, 68157, 68164, 68172, 68175-68176, 68178-68180, 68182-68183, 68197-68198 | area_code = [[Бүс нутгийн код 402 ба 531|402 болон 531]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|www.cityofomaha.org|cityofomaha.org}} | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −06:00 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −05:00 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 31-37000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 0835483<ref name=gnis>{{GNIS|835483}}</ref> | blank2_name = Нийтийн тээвэр | blank2_info = | population_demonym = Омахачууд }} '''Омаха''' ([[Англи хэл|англиар]] ''Omaha'', {{IPA|ˈoʊməhɑː}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Небраска]] мужийн хамгийн том хот бөгөөд тус мужийн зүүн хэсэгт, [[Миссури мөрөн|Миссури мөрний]] баруун эрэгт оршдог. Хот нь [[Айова]] мужийн [[Каунсил-Блаффс]] хотын эсрэг талд байрладаг бөгөөд АНУ-ын Их талын бүс нутгийн худалдаа, тээвэр, санхүү, үйлдвэрлэлийн чухал төвүүдийн нэг юм. Омаха нь [[Дуглас тойрог, Небраска|Дуглас тойргийн]] төв бөгөөд Омаха–Каунсил-Блаффсын метрополитан бүсийн гол хот болно. Омаха хот 1854 онд байгуулагдаж, 1857 онд хотын статустай болжээ. Миссури мөрний дагуух байрлал, баруун тийш чиглэсэн хуурай замын тээврийн чиглэлүүд болон төмөр замын хөгжил нь XIX зууны хоёрдугаар хагаст хотын өсөлтийг түргэтгэв. 1869 онд АНУ-ын анхны тив дамнасан төмөр замын зүүн төгсгөлийн цэг Омахатай холбогдсоноор тус хот баруун бүс нутгийг чиглэсэн хүн, бараа, малын тээврийн томоохон зангилаа болон хөгжсөн. XX зуунд Омаха нь мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэл, хүнсний үйлдвэрлэл, бөөний худалдаагаараа алдартай болсон. Дараа нь санхүү, даатгал, харилцаа холбоо, эрүүл мэнд, боловсрол, мэдээллийн технологи зэрэг салбарууд эдийн засагт нь улам чухал байр суурь эзлэх болжээ. Дэлхийд танигдсан хөрөнгө оруулалтын [[Berkshire Hathaway]] компанийн төв байр Омахад байрладаг бөгөөд тус компанийг олон арван жилийн турш удирдсан хөрөнгө оруулагч [[Уоррен Баффет]] хоттой нягт холбоотой. Омахаг заримдаа ''Silicon Prairie'' хэмээн нэрлэдэг. Энэ нэр нь Их талын бүс нутагт хөгжиж буй технологи, гарааны бизнес, санхүүгийн үйл ажиллагааг илэрхийлдэг боловч хотын эдийн засаг зөвхөн технологийн салбараар хязгаарлагдахгүй. Мөн хотод [[Небраскагийн Их Сургууль–Омаха]], [[Крейтон их сургууль]] зэрэг боловсролын байгууллага, музей, урлагийн төв, театр, хөгжмийн байгууламжууд байдаг. Омаха нь [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг, [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]], [[Жослин урлагийн музей]], [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]], [[Боб Керри явган хүний гүүр]] зэрэг үзмэрээрээ танигдсан. Түүнчлэн хот нь жааз хөгжмийн уламжлал, мэргэжлийн болон коллежийн спорт, ялангуяа коллежийн бейсболын үндэсний аварга шалгаруулах тэмцээнээрээ алдартай. == Газар зүй == Омаха нь Небраска мужийн зүүн хэсэгт, Миссури мөрний баруун эрэгт оршдог. Миссури мөрөн нь Небраска ба Айова мужийн хоорондох байгалийн хил болж, Омаха болон Каунсил-Блаффс хотуудын хооронд тээвэр, худалдаа, хүн амын харилцааг бүрдүүлжээ. Хотын нутаг дэвсгэр нь голын хөндий болон баруун тийш үргэлжлэх толгодорхог газрыг хамардаг. АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны газар зүйн мэдээллээр хотын нийт талбай ойролцоогоор 378.85 км² бөгөөд үүний ихэнхийг хуурай газар эзэлнэ. Хотын захын суурьшлууд болон хөрш зэргэлдээ суурингуудтай нийлэн Омаха–Каунсил-Блаффсын метрополитан бүсийг бүрдүүлдэг. Омаха нь төв хэсгийн тээврийн сүлжээнд байрладаг тул баруун болон зүүн чиглэлийн авто зам, төмөр замын хөдөлгөөнд чухал үүрэгтэй. Миссури мөрөн, хотын гудамжны сүлжээ, төмөр замын байгууламжууд нь түүний эдийн засаг, хот байгуулалтын хөгжилд түүхэн нөлөө үзүүлсэн. == Түүх == === Уугуул оршин суугчид ба Европ гаралтай суурьшигчдын ирэлт === Омахагийн өнөөгийн нутаг дэвсгэр нь Европ гаралтай суурьшигчид ирэхээс олон зууны өмнө Америкийн уугуул ард түмнүүдийн амьдарч, ан агнуур, загасчлал, газар тариалан эрхэлж байсан бүс нутаг байв. [[Омаха үндэстэн]] нь Небраскагийн зүүн хойд хэсэг болон Миссури мөрний орчмын түүхтэй салшгүй холбоотой. Тус нутгийн уугуул иргэдийн түүх, газар ашиглалт, худалдааны зам нь хожмын хотын хөгжилд суурь болсон. 1804 онд [[Льюис ба Кларкийн экспедиц]] Миссури мөрний дагуу аялж, бүс нутгийн газар зүй болон уугуул ард түмний талаар тэмдэглэл үлдээсэн. Тэдний тэмдэглэл нь тухайн үеийн Европ гаралтай аялагчдын үзэл, ойлголтыг тусгасан байдаг тул уугуул иргэдийн түүхийг тайлбарлахдаа бусад түүхэн эх сурвалжтай хамтатган авч үзэх шаардлагатай. XIX зууны эхний хагаст Миссури мөрний эрэг нь худалдаа, завьт тээвэр, баруун тийш чиглэсэн аяллын чухал зам байв. Голын зүүн эрэгт орших Айовагийн Каунсил-Блаффс суурин болон баруун эргийн газар нутгийн хооронд усан гармаар дамжуулан хүмүүс, бараа тээвэрлэдэг байжээ. === Байгуулагдсан нь === 1853 онд Миссури мөрний баруун эрэгт шинэ суурин байгуулах санаачилга гарч, газар эзэмшлийн хэсгүүдийг тэмдэглэн, хотын төлөвлөлтийн ажлыг эхлүүлжээ. 1854 онд АНУ-ын Конгресс Небраскагийн нутаг дэвсгэрийг байгуулсны дараа шинэ суурингийн хөгжил эрчимжив. Омаха хотыг 1854 оны долоодугаар сарын 4-нд байгуулсан гэж уламжлал ёсоор үздэг бөгөөд 1857 онд албан ёсоор хотын статустай болсон. Хотын нэрийг Омаха үндэстний нэрээс авсан. Гэхдээ хот байгуулагдсан түүхийг зөвхөн суурьшигчдын үйл ажиллагаагаар тайлбарлах боломжгүй: тухайн газар нутгийн уугуул иргэдийн эзэмшил, АНУ-ын засгийн газартай байгуулсан гэрээ, газар нутгийг шилжүүлсэн үйл явц нь энэ түүхийн чухал хэсэг юм. 1855–1867 онд Омаха нь Небраскагийн нутаг дэвсгэрийн захиргааны төв байв. Энэ хугацаанд төрийн байгууллага, худалдааны цэг, тээврийн үйлчилгээ, орон сууцны барилга байгууламж нэмэгдэж, хот бүс нутгийн засаг захиргаа, эдийн засгийн төв болон төлөвшжээ. === Төмөр зам ба аж үйлдвэрийн хөгжил === 1850-иад оны сүүлээс Омаха баруун тийш чиглэсэн худалдаа, тээврийн чухал цэг болсон. 1860-аад онд Колорадо болон Их талын бусад бүс нутгийг зорьсон аялагчид, худалдаачид хотыг бараа материал, хүнс, тоног төхөөрөмжөөр хангах зангилаа болгон ашиглаж байв. 1863 онд АНУ-ын анхны тив дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалт эхэлсэн. 1869 онд уг төмөр зам Юта мужийн Промонтори Саммитэд хоёр чиглэл нийлснээр тив дамнасан төмөр замын холбоос бий болсон бөгөөд Омаха нь уг төслийн зүүн талын гол эхлэл, тээврийн төв болжээ. Төмөр замын хөгжил нь хүн амын өсөлт, бараа бүтээгдэхүүний эргэлт, баруун бүс нутгийн эдийн засгийн уялдаанд хүчтэй нөлөөлсөн. XIX зууны сүүл үед Омаха малын худалдаа, мах боловсруулах үйлдвэрлэлийн томоохон төв болон өргөжсөн. Өмнөд Омахагийн малын зах, нядалгааны газар, мах боловсруулах үйлдвэрүүд олон ажилтныг татаж, төмөр замын тээвэртэй нягт уялдсан үйлдвэрлэлийн тогтолцоо бүрдүүлжээ. Үүний зэрэгцээ бөөний худалдаа, металл боловсруулах үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл болон бусад бизнесүүд хөгжсөн. === Цагаачлал ба нийгмийн өөрчлөлт === XIX зууны сүүл болон XX зууны эхээр Омахад Европын олон орноос цагаачид ирж суурьшсан. Ирланд, Герман, Польш болон бусад гаралтай хүмүүс төмөр зам, мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэр, худалдаа, үйлчилгээний салбарт ажиллажээ. Эдгээр бүлгүүд өөрсдийн шашны байгууллага, сургууль, нийгэмлэг, соёлын уламжлалыг авчирснаар хотын нийгмийн бүтэц олон янз болсон. Африк гаралтай америкчуудын хүн ам ч XX зууны эхээр өссөн. Аж үйлдвэрийн ажлын байр, ялангуяа мах боловсруулах үйлдвэрүүдэд ажиллах боломж нь Өмнөд мужуудаас хойд зүгт чиглэсэн Их нүүдлийн үеийн шилжилт хөдөлгөөнд нөлөөлсөн. Гэвч хөдөлмөрийн зах зээл дэх ялгаварлан гадуурхалт, орон сууцны тусгаарлалт, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэл нь хотын нийгмийн харилцаанд удаан хугацаанд нөлөөлж байв. 1919 онд Омахад ажил хаялт, нийгмийн хурцадмал байдал, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэлтэй холбоотой хүчирхийлэл гарсан. Энэ үйл явдал нь тухайн үеийн АНУ-ын олон хотод ажиглагдсан хөдөлмөрийн зөрчил, арьс өнгөний харилцааны хямралын нэг хэсэг байв. === XX зуун ба орчин үе === XX зууны эхний хагаст Омаха нь төмөр зам, мал аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэлд түшиглэсэн эдийн засгаа үргэлжлүүлэн хөгжүүлэв. Дэлхийн дайнуудын үеэр аж үйлдвэр, тээвэр, хүнсний хангамжийн салбарууд хотын эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ-ын эдийн засагт гарсан өөрчлөлт, хотын захын бүсийн тэлэлт, жижиглэн худалдааны шинэ хэлбэрүүд нь Омахагийн хот байгуулалт, хөдөлмөр эрхлэлтийн бүтцийг өөрчилжээ. Зарим уламжлалт үйлдвэрлэлийн ач холбогдол буурсан ч санхүү, даатгал, эрүүл мэнд, боловсрол, харилцаа холбоо болон үйлчилгээний салбаруудын үүрэг нэмэгдсэн. Хотын төвийн хуучин худалдааны барилгуудыг сэргээн засварлаж, шинэ зориулалтаар ашиглах үйл явц XX зууны сүүл үеэс эрчимжив. Үүний нэг тод жишээ нь [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг юм. Өнөөдөр Омаха нь уламжлалт аж үйлдвэр, санхүүгийн байгууллага, боловсрол, эрүүл мэнд, технологийн салбар зэрэгцэн оршдог бүс нутгийн томоохон хот болжээ. == Нэрийн гарал == Омаха хотын нэр нь [[Омаха үндэстэн|Омаха]] хэмээх уугуул Америкийн ард түмний нэрээс гаралтай. Энэ нэрийг ихэвчлэн «урсгал сөрөн явагчид» буюу «голын урсгалын эсрэг чиглэн явагчид» гэсэн утгатай хэмээн тайлбарладаг. Нэрийн утгын тайлбар нь уугуул хэлний нэр томьёоны түүхэн хэрэглээ, орчуулгатай холбоотой тул шууд утгын нэг хувилбарыг туйлын зөв гэж үзэхээс болгоомжлох хэрэгтэй.<ref name="britannica">{{Britannica |id=place/Omaha-city-Nebraska |author=Harl Adams Dalstrom |title=Omaha}}</ref> Омаха үндэстэн нь сиу хэлний бүлгийн Дэгиха салбарт хамаарах хэлээр ярьдаг бөгөөд Понка болон бусад уугуул ард түмэнтэй хэл, түүхийн холбоотой. Хотын нэр нь тухайн нутгийн уугуул оршин суугчдын өв уламжлалыг өнөөг хүртэл сануулдаг. == Хүн ам == Омаха хотын хүн амын өсөлт нь тээвэр, аж үйлдвэр, цагаачлал, хотын захын бүсийн тэлэлттэй нягт холбоотой. Хот байгуулагдсан эхний жилүүдэд хүн ам харьцангуй цөөн байсан боловч төмөр замын хөгжил, баруун бүс рүү чиглэсэн худалдаа, мал боловсруулах үйлдвэрлэлийн өсөлтийн улмаас XIX зууны хоёрдугаар хагаст эрс нэмэгджээ. Европын янз бүрийн орноос ирсэн цагаачид хотын хөдөлмөрийн зах зээл, соёлын амьдралд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Ирланд гаралтай хүмүүс, Польш болон Германы цагаачид өөрсдийн суурьшлын хороолол, шашны байгууллага, бизнесийн сүлжээг байгуулсан. Африк гаралтай америкчуудын нийгэмлэг мөн хотын хөгжил, хөдөлмөрийн түүх, урлаг, хөгжмийн амьдралд нөлөөлжээ. Орчин үеийн Омаха нь олон угсаатны бүлэг, хэл, соёлын уламжлал зэрэгцэн оршдог хот юм. Хүн амын бүтэц, нийгмийн нөхцөл байдлыг үнэлэхдээ арьс өнгө, угсаатны ангилал, цагаачлалын түүх, орон сууцны хүртээмж, боловсрол, хөдөлмөр эрхлэлтийн ялгааг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай. АНУ-ын 2020 оны хүн амын тооллогоор Омаха хот 486,051 оршин суугчтай байв. АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны 2025 оны тооцоогоор хүн ам 488,797 болсон байна.<ref name="QF2025">{{cite web |title=QuickFacts: Omaha city, Nebraska |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/omahacitynebraska/PST040225 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-10-26}}</ref> {| class="wikitable" |+ Хүн амын өсөлт ! Он ! Хүн ам ! Өөрчлөлт (%) |- ! 1860 |1,883 |— |- ! 1870 |16,083 |754.1% |- ! 1880 |30,518 |89.8% |- ! 1890 |140,452 |360.2% |- ! 1900 |102,555 |−27.0% |- ! 1910 |124,096 |21.0% |- ! 1920 |191,061 |54.0% |- ! 1930 |214,006 |12.0% |- ! 1940 |223,844 |4.6% |- ! 1950 |251,117 |12.2% |- ! 1960 |301,598 |20.1% |- ! 1970 |346,929 |15.0% |- ! 1980 |313,939 |−9.5% |- ! 1990 |335,795 |7.0% |- ! 2000 |390,007 |16.1% |- ! 2010 |408,958 |4.9% |- ! 2020 |486,051 |18.9% |- ! 2025 |488,797 |0.6% |} Тайлбар: Хүснэгтийн 1890 болон 1900 оны хүн амын үзүүлэлтүүдийн хооронд огцом зөрүү байгаа тул эдгээр тоог АНУ-ын хүн амын тооллогын анхдагч хүснэгттэй тулган шалгах шаардлагатай. 2025 оны үзүүлэлт нь тооллогын эцсийн дүн бус, хүн амын тооцоо юм. == Эдийн засаг == Омаха нь Небраска муж болон Их талын бүс нутгийн эдийн засгийн гол төвүүдийн нэг юм. Тус хотын эдийн засаг түүхэн хугацаанд төмөр зам, мал аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэл, бөөний худалдаанд тулгуурлаж байсан бол өнөөдөр санхүү, даатгал, эрүүл мэнд, боловсрол, ложистик, мэдээллийн технологи зэрэг олон салбарыг хамардаг. === Санхүү ба даатгал === Омахагийн эдийн засгийн хамгийн танигдсан салбаруудын нэг нь санхүүгийн үйлчилгээ юм. [[Berkshire Hathaway]] компанийн төв байр хотод байрладаг бөгөөд уг компани хөрөнгө оруулалт, даатгал болон төрөл бүрийн бизнесийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Уоррен Баффет]] Омахад удаан хугацаанд амьдарч, хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагаагаа эндээс удирдаж ирсэн нь хотын олон нийтийн танигдах байдалд ихээхэн нөлөөлсөн. Даатгал, банк, хөрөнгө оруулалтын үйлчилгээ нь орон нутгийн хөдөлмөр эрхлэлт болон бизнесийн орчинд чухал үүрэгтэй. Гэхдээ хотын эдийн засгийг нэг компанитай эсвэл нэг салбартай адилтган үзэх боломжгүй бөгөөд олон төрлийн аж ахуйн нэгж, байгууллагын нийлбэр үйл ажиллагаагаар тодорхойлогдоно. === Тээвэр, ложистик ба үйлдвэрлэл === Миссури мөрний ойролцоох байршил, төмөр замын сүлжээ, авто замын холболт нь Омахаг тээвэр, ложистикийн төв болгон хөгжүүлсэн. Түүхэндээ хот баруун тийш чиглэсэн хүн, бараа, малын тээвэрт чухал байр суурь эзэлж байв. Мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэл нь XIX зууны сүүл болон XX зуунд хотын эдийн засгийн тулгуур салбаруудын нэг байжээ. Үүнтэй холбоотойгоор хүнсний үйлдвэрлэл, агуулах, бөөний худалдаа болон төмөр замын үйлчилгээ хөгжсөн. Өнөөдөр эдгээр уламжлалт салбаруудын зэрэгцээ мэдээллийн технологи, мэргэжлийн үйлчилгээ, эрүүл мэнд, боловсролын салбарууд ажил эрхлэлтэд чухал байр суурь эзэлдэг. === Технологи ба бизнесийн орчин === Омахагийн бизнесийн орчинд технологи, мэдээллийн үйлчилгээ, дижитал бүтээгдэхүүн, харилцаа холбооны үйл ажиллагаа өсөн нэмэгдэж байна. ''Silicon Prairie'' хэмээх нэр нь АНУ-ын төв хэсэгт байрлах технологийн бизнесүүдийн хөгжлийг ерөнхийд нь илэрхийлэхэд хэрэглэгддэг. Технологийн салбарын өсөлт нь хотын их сургууль, мэргэжлийн сургалт, бизнесийн үйлчилгээ, хөрөнгө оруулалтын байгууллагуудтай холбоотой. Гэсэн хэдий ч энэ нэр нь албан ёсны эдийн засгийн ангилал биш бөгөөд Омахагийн бүх эдийн засгийг төлөөлөхгүй. == Боловсрол == Омаха нь Небраска мужийн зүүн хэсгийн боловсролын чухал төв юм. Хотод их сургууль, коллеж, мэргэжлийн сургалтын байгууллага, улсын болон хувийн сургуулиуд үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Небраскагийн Их Сургууль–Омаха]] нь олон салбарын дээд боловсрол, судалгаа, олон нийтийн үйлчилгээ эрхэлдэг улсын их сургууль юм. [[Крейтон их сургууль]] нь хувийн их сургууль бөгөөд эрүүл мэнд, хууль, бизнес болон бусад мэргэжлийн чиглэлээр сургалт явуулдаг. Эдгээр байгууллага нь хотын мэргэжилтэй ажиллах хүчнийг бэлтгэх, судалгаа шинжилгээ хийх, орон нутгийн бизнес болон олон нийтийн байгууллагуудтай хамтран ажиллахад хувь нэмэр оруулдаг. Их сургуулиудын оролцоо нь Омахаг зөвхөн үйлдвэрлэл, худалдааны төв бус, боловсрол, эрдэм шинжилгээний төв болгон хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлжээ. == Соёл, урлаг == Омахагийн соёлын амьдралд уугуул Америкийн өв уламжлал, Европын цагаачдын соёл, Африк гаралтай америкчуудын нийгэмлэг, орчин үеийн олон соёлт хотын шинж чанар зэрэгцэн оршдог. Хотын түүхэн дүүрэг, музей, урлагийн байгууллага, театр, хөгжмийн тоглолт нь нутгийн иргэд болон жуулчдад соёлын олон төрлийн боломж олгодог. === Музей ба урлаг === [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]] нь хотын түүх, төмөр зам, худалдаа, өдөр тутмын амьдралын өвийг харуулдаг. Музей нь хуучин төмөр замын өртөөний барилгад байрладаг бөгөөд түүхэн барилга байгууламжийг шинэ зориулалтаар ашигласан жишээ юм. [[Жослин урлагийн музей]] нь дүрслэх урлагийн бүтээлүүдийн цуглуулга, үзэсгэлэн, боловсролын хөтөлбөрүүдээрээ танигдсан. Тус музей нь орон нутгийн болон олон улсын урлагийг олон нийтэд хүргэх, урлагийн боловсролыг дэмжихэд чиглэдэг. [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг нь XIX зууны худалдааны барилга, тоосгон гудамж, явган хүний зам, ресторан, кафе, жижиглэн худалдааны газруудаараа онцлог. Өмнө нь бөөний худалдаа, агуулахын төв байсан барилгуудын заримыг сэргээн засварлаж, орчин үеийн соёл, үйлчилгээний зориулалтаар ашиглаж байна. === Хөгжим ба үзвэр үйлчилгээ === Омаха нь жааз хөгжмийн түүхтэй холбоотой. XX зууны эхэн болон дунд үед хотын олон үндэстний нийгэмлэгүүд, клуб, хөгжмийн газрууд нь жааз болон бусад хөгжмийн урсгалын хөгжилд хувь нэмэр оруулжээ. Өнөөдөр амьд хөгжмийн тоглолт, театр, урлагийн наадам, олон нийтийн арга хэмжээ нь хотын соёлын амьдралын нэг хэсэг хэвээр байна. Хотын төв болон бусад дүүргүүдэд концерт, үзвэр, олон нийтийн цугларалт зохион байгуулдаг байгууламжууд байдаг. Эдгээр арга хэмжээ нь оршин суугчдын амралт, аялал жуулчлал, жижиг бизнесийн үйл ажиллагаатай уялддаг. === Хоол хүнс ба олон соёлт өв === Омахагийн хоолны соёл нь мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэлийн түүхтэй холбоотой. Үхрийн махан хоол, уламжлалт ресторанууд хотын нэр хүндийн нэг хэсэг болсон. Үүний зэрэгцээ олон үндэстний цагаачдын нөлөөгөөр янз бүрийн үндэсний хоол, жижиг ресторан, орон нутгийн хүнсний бизнесүүд хөгжжээ. Олон соёлт хүн амын оролцоо нь хотын баяр ёслол, хоол хүнс, урлаг, шашны байгууллага, олон нийтийн амьдралд илэрдэг. Иймээс Омахагийн соёлыг зөвхөн нэг төрлийн хоол, хөгжим эсвэл нэг угсаатны уламжлалаар хязгаарлан тодорхойлох боломжгүй. == Спорт == Омаха нь мэргэжлийн болон коллежийн спортын арга хэмжээг зохион байгуулдаг бүс нутгийн төв юм. Ялангуяа коллежийн бейсболын үндэсний аварга шалгаруулах тэмцээн тус хотын спортын нэр хүндэд чухал нөлөө үзүүлдэг. [[Чарльз Шваб Филд]] нь коллежийн бейсболын томоохон тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг цэнгэлдэх хүрээлэн юм. Тус байгууламж нь өмнө нь TD Ameritrade Park нэрээр танигдаж байв. Жил бүрийн тэмцээний үеэр олон муж улсаас үзэгчид, багийн дэмжигчид ирдэг бөгөөд энэ нь зочлох үйлчилгээ, зоогийн газар, хотын төвийн бизнесүүдэд эдийн засгийн нөлөө үзүүлдэг. Хотод мөн бусад спортын тэмцээн, сургуулийн болон их сургуулийн спортын арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Спорт нь Омахагийн олон нийтийн амьдрал, хотын сурталчилгаа, аялал жуулчлалтай холбоотой чухал салбар юм. == Үзэсгэлэнт газар ба аялал жуулчлал == === Хенри Дорли амьтны хүрээлэн === [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]] нь Омахагийн хамгийн алдартай аялал жуулчлалын газруудын нэг юм. Тус хүрээлэн нь төрөл бүрийн амьтан, байгалийн орчныг дуурайлган байгуулсан үзмэрүүд, боловсролын хөтөлбөрүүдээрээ танигдсан. Амьтныг хамгаалах, байгаль орчны талаарх мэдлэгийг нэмэгдүүлэх, судалгаа шинжилгээг дэмжих үйл ажиллагаа явуулдаг. === Хуучин зах === Хуучин захын түүхэн дүүрэг нь хотын төвд байрлах худалдаа, соёл, зоогийн газрын бүс юм. XIX зууны үеийн барилга байгууламжууд хадгалагдан үлдэж, тэдгээрийн заримыг кафе, ресторан, дэлгүүр, урлагийн орон зай болгон ашиглаж байна. Тус дүүрэг нь Омахагийн түүхэн архитектур болон орчин үеийн хотын амьдралыг хослуулдгаараа онцлог. === Дарем музей === Дарем музей нь төмөр замын түүх, хотын хөгжил, худалдаа, өдөр тутмын амьдралтай холбоотой үзмэрүүдийг дэлгэн үзүүлдэг. Барилгын түүхэн орчин болон үзэсгэлэнгийн цуглуулгууд нь Омахагийн өнгөрсөн үеийг ойлгоход тусалдаг. === Жослин урлагийн музей === Жослин урлагийн музей нь урлагийн цуглуулга, үзэсгэлэн, олон нийтийн боловсролын хөтөлбөрөөр дамжуулан хотын соёлын амьдралд хувь нэмэр оруулдаг. Тус байгууллага нь орон нутгийн иргэд болон зочдод дүрслэх урлагтай танилцах боломж олгодог. === Боб Керри явган хүний гүүр === [[Боб Керри явган хүний гүүр]] нь Миссури мөрнийг даван Омаха болон Айовагийн Каунсил-Блаффс хотыг холбодог явган хүний болон дугуйн гүүр юм. Гүүрнээс хотын төв, голын эрэг, эргэн тойрны байгалийн үзэмжийг харах боломжтой. Тус байгууламж нь хоёр мужийн хоорондох явган зорчигчдын хөдөлгөөн, амралт зугаалгын үйл ажиллагаанд ашиглагддаг. == Уур амьсгал == Омаха нь чийглэг эх газрын уур амьсгалтай. Зун нь ихэвчлэн халуун, чийглэг, өвөл нь хүйтэн бөгөөд цас ордог. Хавар болон зуны эхээр хур тунадас нэмэгдэж, аадар бороо, аянга цахилгаан, зарим үед хар салхи тохиолдох боломжтой. Өвлийн улиралд хүйтэн агаарын урсгалын улмаас температур огцом буурч болно. Хотын уур амьсгалын онцлог нь Их талын бүс нутагт байрладагтай холбоотой. Жилийн улирлуудын температурын зөрүү их бөгөөд цаг агаар богино хугацаанд өөрчлөгдөх нь түгээмэл. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Омаха ([[Эппли газардах талбай]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 69 |Feb record high F = 80 |Mar record high F = 96 |Apr record high F = 96 |May record high F = 103 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 114 |Aug record high F = 111 |Sep record high F = 104 |Oct record high F = 96 |Nov record high F = 83 |Dec record high F = 74 |year record high F = 114 |Jan avg record high F = 56.2 |Feb avg record high F = 61.6 |Mar avg record high F = 77.3 |Apr avg record high F = 86.3 |May avg record high F = 91.3 |Jun avg record high F = 95.9 |Jul avg record high F = 98.4 |Aug avg record high F = 96.8 |Sep avg record high F = 93.0 |Oct avg record high F = 85.3 |Nov avg record high F = 71.2 |Dec avg record high F = 58.3 |year avg record high F = 99.8 |Jan high F = 33.6 |Feb high F = 38.6 |Mar high F = 52.1 |Apr high F = 64.1 |May high F = 74.6 |Jun high F = 84.4 |Jul high F = 88.1 |Aug high F = 85.8 |Sep high F = 79.1 |Oct high F = 65.5 |Nov high F = 50.3 |Dec high F = 37.7 |year high F = 62.8 |Jan mean F = 24.4 |Feb mean F = 28.9 |Mar mean F = 41.0 |Apr mean F = 52.6 |May mean F = 63.6 |Jun mean F = 73.9 |Jul mean F = 78.1 |Aug mean F = 75.7 |Sep mean F = 67.6 |Oct mean F = 54.4 |Nov mean F = 40.2 |Dec mean F = 28.7 |year mean F = 52.4 |Jan low F = 15.2 |Feb low F = 19.3 |Mar low F = 30.0 |Apr low F = 41.1 |May low F = 52.7 |Jun low F = 63.4 |Jul low F = 68.0 |Aug low F = 65.6 |Sep low F = 56.1 |Oct low F = 43.2 |Nov low F = 30.2 |Dec low F = 19.8 |year low F = 42.1 |Jan avg record low F = -7.0 |Feb avg record low F = -2.1 |Mar avg record low F = 8.8 |Apr avg record low F = 24.1 |May avg record low F = 37.1 |Jun avg record low F = 49.8 |Jul avg record low F = 55.8 |Aug avg record low F = 53.6 |Sep avg record low F = 39.4 |Oct avg record low F = 25.7 |Nov avg record low F = 12.9 |Dec avg record low F = -0.8 |year avg record low F = -10.6 |Jan record low F = -32 |Feb record low F = -26 |Mar record low F = -16 |Apr record low F = 5 |May record low F = 25 |Jun record low F = 39 |Jul record low F = 44 |Aug record low F = 43 |Sep record low F = 28 |Oct record low F = 8 |Nov record low F = -14 |Dec record low F = -25 |year record low F = -32 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 0.75 |Feb precipitation inch = 0.95 |Mar precipitation inch = 1.79 |Apr precipitation inch = 3.17 |May precipitation inch = 4.66 |Jun precipitation inch = 4.44 |Jul precipitation inch = 3.55 |Aug precipitation inch = 4.60 |Sep precipitation inch = 2.96 |Oct precipitation inch = 2.32 |Nov precipitation inch = 1.45 |Dec precipitation inch = 1.22 |year precipitation inch = 31.86 |Jan snow inch = 7.2 |Feb snow inch = 7.8 |Mar snow inch = 3.0 |Apr snow inch = 1.0 |May snow inch = 0.1 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.5 |Nov snow inch = 1.7 |Dec snow inch = 5.8 |year snow inch = 27.1 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 6.9 |Feb precipitation days = 7.3 |Mar precipitation days = 8.0 |Apr precipitation days = 10.5 |May precipitation days = 12.8 |Jun precipitation days = 11.0 |Jul precipitation days = 9.9 |Aug precipitation days = 8.9 |Sep precipitation days = 7.8 |Oct precipitation days = 7.2 |Nov precipitation days = 6.0 |Dec precipitation days = 6.8 |year precipitation days = 103.1 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 5.6 |Feb snow days = 5.7 |Mar snow days = 2.4 |Apr snow days = 0.9 |May snow days = 0.1 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.4 |Nov snow days = 1.8 |Dec snow days = 4.8 |Jan snow depth inch = 5.5 |Feb snow depth inch = 6.2 |Mar snow depth inch = 3.2 |Apr snow depth inch = 0.6 |May snow depth inch = 0.1 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.4 |Nov snow depth inch = 0.8 |Dec snow depth inch = 3.6 |year snow depth inch = 9.1 |year snow days = 21.7 |Jan humidity = 71.1 |Feb humidity = 71.1 |Mar humidity = 66.3 |Apr humidity = 60.6 |May humidity = 63.8 |Jun humidity = 65.8 |Jul humidity = 68.3 |Aug humidity = 70.9 |Sep humidity = 71.8 |Oct humidity = 67.4 |Nov humidity = 71.1 |Dec humidity = 73.8 |year humidity = 68.5 |Jan sun = 167.8 |Feb sun = 157.6 |Mar sun = 206.4 |Apr sun = 230.1 |May sun = 277.1 |Jun sun = 314.0 |Jul sun = 332.5 |Aug sun = 296.3 |Sep sun = 245.5 |Oct sun = 217.5 |Nov sun = 148.0 |Dec sun = 134.1 |year sun = 2726.9 |Jan percentsun = 56 |Feb percentsun = 53 |Mar percentsun = 56 |Apr percentsun = 58 |May percentsun = 62 |Jun percentsun = 69 |Jul percentsun = 72 |Aug percentsun = 69 |Sep percentsun = 66 |Oct percentsun = 63 |Nov percentsun = 50 |Dec percentsun = 47 |year percentsun = 61 |Jan dew point C = -10.7 |Feb dew point C = -7.9 |Mar dew point C = -2.9 |Apr dew point C = 2.8 |May dew point C = 9.3 |Jun dew point C = 15.1 |Jul dew point C = 18.2 |Aug dew point C = 17.2 |Sep dew point C = 12.4 |Oct dew point C = 5.2 |Nov dew point C = -1.4 |Dec dew point C = -8.0 |Jan uv = 2 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (1961–1990 оны Эппли газардах талбайн харьцангуй чийгшил, нар 1961–1990)<ref>{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014942&format=pdf |title = Station: Omaha Eppley Airfield, NE |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240110085901/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014942&format=pdf |archive-date = 2024-01-10}}</ref><ref name=NOAA>{{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=oax |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-19}}</ref><ref name="NOAA RH">{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72550.TXT |title = WMO Climate Normals for OMAHA,EPPLEY FIELD, NE 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url = https://web.archive.org/web/20231224001800/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72550.TXT |archive-date = 2023-12-24}}</ref><ref name=noaasun>{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72553.TXT |title = WMO Climate Normals for OMAHA/NORTH, NE 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-date = 2023-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230323002546/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72553.TXT}}</ref> }} == Нийтийн тээвэр == Омаха хотод автобус болон бусад нийтийн тээврийн үйлчилгээ ажилладаг. Хотын төв, орон сууцны дүүргүүд, боловсролын байгууллага, худалдааны бүсүүдийг холбосон тээврийн сүлжээ нь оршин суугчдын өдөр тутмын хөдөлгөөнд чухал үүрэгтэй. Хотын газар зүйн тэлэлт, автомашины хэрэглээ өндөр байдаг АНУ-ын төв хэсгийн бусад хотуудын нэгэн адил Омахад хувийн автомашин гол тээврийн хэрэгслийн нэг хэвээр байна. Гэсэн хэдий ч явган зорчигч, дугуйтай зорчигчдод зориулсан зам, гүүр, голын эргийн нийтийн орон зайг хөгжүүлэх нь хот байгуулалтын нэг хэсэг юм. Миссури мөрнийг давсан Боб Керри явган хүний гүүр нь Омаха болон Каунсил-Блаффс хотуудыг холбодог бөгөөд явган зорчигч, дугуйтай зорчигчдод ашиглагддаг. == Хотын удирдлага == Омаха хот нь хотын дарга болон хотын зөвлөлд тулгуурласан засаглалын тогтолцоотой. Хотын захиргаа нийтийн үйлчилгээ, хот байгуулалт, зам тээвэр, орон нутгийн хөгжлийн төлөвлөлт, нийтийн аюулгүй байдал болон бусад хотын чиг үүргийг хариуцдаг. == Цахим холбоос == {{commonscat|Omaha, Nebraska|Омаха}} * [https://www.cityofomaha.org/ Албан ёсны цахим хуудас] (европоос энэ хуудас ажиллахгүй) == Эшлэл == {{Reflist}} {{stub}} [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Омаха| ]] [[Ангилал:Небраскагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Небраскагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Миссури мөрний суурин]] [[Ангилал:1854 онд байгуулагдсан]] p5vlcn5y5ua22fy8u8kvp9q6zpfbddh 874369 874367 2026-10-27T11:08:19Z Zorigt 49 874369 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Небраска мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Омаха | native_name = Omaha | settlement_type = [[Небраскагийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = City of Omaha, Nebraska Skyline on the Missouri River (30899969517).jpg | caption1 = Омаха хотын төв | image2 = Old Market Neighborhood, Omaha.jpg | caption2 = [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] | image3 = Durham Museum Omaha 2021.tif | caption3 = [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]] | image4 = Joslyn Art Museum.jpg | caption4 = [[Жослин урлагийн музей]] | image5 = Desert Dome Omaha Zoo.jpg | caption5 = [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]] | image6 = Inside TD Ameritrade Park Omaha.jpg | caption6 = [[Чарльз Шваб Филд]] | image7 = Bob Kerrey Pedestrian Bridge 2025d.jpg | caption7 = [[Боб Керри явган хүний гүүр]] }} | image_flag = Flag of Omaha, Nebraska.svg | image_seal = Seal of Omaha, Nebraska.png | nickname = Gate-city of the West,<ref name="Mullens, P.A. 1901 p. 24">Mullens, P.A. (1901) ''Biographical Sketches of Edward Creighton and John A. Creighton''. Creighton University. p. 24.</ref> The Big O | motto = {{lang|la|Fortiter in Re}}{{spaces|2}}<small>([[Латин хэл|Латин]])<br />({{Lang-mn|«Аливаа үйл хэрэгт зоригтой»}})</small> | pushpin_map = Небраска#АНУ | pushpin_map_caption = Небраска дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = Омаха | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | coordinates = {{coord|41|15|31|N|95|56|15|W|region:US-NE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ|size=23px}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Небраскагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Небраска}} | subdivision_name2 = [[Дуглас тойрог, Небраска|Дуглас]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1854 | established_title2 = [[Хотын корпораци|Хотын статустай болсон]] | established_date2 = 1857 | named_for = [[Омаха үндэстэн]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Омаха хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жон Юинг]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Хотын бичиг хэрэгч]] | leader_name1 = Элизабет Батлер | leader_title2 = [[Омаха хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name2 = {{Collapsible list |title = Гишүүд |frame_style = border:none; padding: 0; |title_style = |list_style = text-align:left;display:none; |1= Пит Фестерсен ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) |2= Хуанита Жонсон (АН) |3= Дэнни Бегли (АН) |4= Рон Хаг (АН) |5= Дон Роу ([[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|БНН]]) |6= Бринкер Хардинг (БНН) |7= Эйми Мелтон (БНН) }} | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119173812/https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 378.85 | area_total_sq_mi = 146.28 | area_land_km2 = 369.51 | area_land_sq_mi = 142.67 | area_water_km2 = 9.35 | area_water_sq_mi = 3.61 | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 1060 | population_total = 486051 | pop_est_footnotes = <ref name="QF2025"/> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 488797 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="QF2025"/> | population_rank = {{nowrap|АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|42-т]]<br />Небраскад [[Небраскагийн хотын жагсаалт|1-т]]}} | population_density_sq_mi = 3658.41 | population_density_km2 = 1315.40 | population_urban = 819508 | population_density_urban_km2 = 1168.4 | population_density_urban_sq_mi = 3026.1 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 1001010 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Omaha-Council Bluffs, NE-IA (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP32820|website=Холбооны Нөөцийн Эдийн Засгийн Мэдээлэл}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $92.357 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 68101-68114, 68116-68119, 68122, 68124, 68127, 68130-68132, 68134-68139, 68142, 68144-68145, 68147, 68152, 68154, 68157, 68164, 68172, 68175-68176, 68178-68180, 68182-68183, 68197-68198 | area_code = [[Бүс нутгийн код 402 ба 531|402 болон 531]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|www.cityofomaha.org|cityofomaha.org}} | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −06:00 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −05:00 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 31-37000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 0835483<ref name=gnis>{{GNIS|835483}}</ref> | blank2_name = Нийтийн тээвэр | blank2_info = | population_demonym = Омахачууд }} '''Омаха''' ([[Англи хэл|англиар]] ''Omaha'', {{IPA|ˈoʊməhɑː}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Небраска]] мужийн хамгийн том хот бөгөөд тус мужийн зүүн хэсэгт, [[Миссури мөрөн|Миссури мөрний]] баруун эрэгт оршдог. Хот нь [[Айова]] мужийн [[Каунсил-Блаффс]] хотын эсрэг талд байрладаг бөгөөд АНУ-ын Их талын бүс нутгийн худалдаа, тээвэр, санхүү, үйлдвэрлэлийн чухал төвүүдийн нэг юм. Омаха нь [[Дуглас тойрог, Небраска|Дуглас тойргийн]] төв бөгөөд Омаха–Каунсил-Блаффсын метрополитан бүсийн гол хот болно. Омаха хот 1854 онд байгуулагдаж, 1857 онд хотын статустай болжээ. Миссури мөрний дагуух байрлал, баруун тийш чиглэсэн хуурай замын тээврийн чиглэлүүд болон төмөр замын хөгжил нь XIX зууны хоёрдугаар хагаст хотын өсөлтийг түргэтгэв. 1869 онд АНУ-ын анхны тив дамнасан төмөр замын зүүн төгсгөлийн цэг Омахатай холбогдсоноор тус хот баруун бүс нутгийг чиглэсэн хүн, бараа, малын тээврийн томоохон зангилаа болон хөгжсөн. XX зуунд Омаха нь мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэл, хүнсний үйлдвэрлэл, бөөний худалдаагаараа алдартай болсон. Дараа нь санхүү, даатгал, харилцаа холбоо, эрүүл мэнд, боловсрол, мэдээллийн технологи зэрэг салбарууд эдийн засагт нь улам чухал байр суурь эзлэх болжээ. Дэлхийд танигдсан хөрөнгө оруулалтын [[Berkshire Hathaway]] компанийн төв байр Омахад байрладаг бөгөөд тус компанийг олон арван жилийн турш удирдсан хөрөнгө оруулагч [[Уоррен Баффет]] хоттой нягт холбоотой. Омахаг заримдаа ''Silicon Prairie'' хэмээн нэрлэдэг. Энэ нэр нь Их талын бүс нутагт хөгжиж буй технологи, гарааны бизнес, санхүүгийн үйл ажиллагааг илэрхийлдэг боловч хотын эдийн засаг зөвхөн технологийн салбараар хязгаарлагдахгүй. Мөн хотод [[Небраскагийн Их Сургууль–Омаха]], [[Крейтон их сургууль]] зэрэг боловсролын байгууллага, музей, урлагийн төв, театр, хөгжмийн байгууламжууд байдаг. Омаха нь [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг, [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]], [[Жослин урлагийн музей]], [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]], [[Боб Керри явган хүний гүүр]] зэрэг үзмэрээрээ танигдсан. Түүнчлэн хот нь жааз хөгжмийн уламжлал, мэргэжлийн болон коллежийн спорт, ялангуяа коллежийн бейсболын үндэсний аварга шалгаруулах тэмцээнээрээ алдартай. == Газар зүй == Омаха нь Небраска мужийн зүүн хэсэгт, Миссури мөрний баруун эрэгт оршдог. Миссури мөрөн нь Небраска ба Айова мужийн хоорондох байгалийн хил болж, Омаха болон Каунсил-Блаффс хотуудын хооронд тээвэр, худалдаа, хүн амын харилцааг бүрдүүлжээ. Хотын нутаг дэвсгэр нь голын хөндий болон баруун тийш үргэлжлэх толгодорхог газрыг хамардаг. АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны газар зүйн мэдээллээр хотын нийт талбай ойролцоогоор 378.85 км² бөгөөд үүний ихэнхийг хуурай газар эзэлнэ. Хотын захын суурьшлууд болон хөрш зэргэлдээ суурингуудтай нийлэн Омаха–Каунсил-Блаффсын метрополитан бүсийг бүрдүүлдэг. Омаха нь төв хэсгийн тээврийн сүлжээнд байрладаг тул баруун болон зүүн чиглэлийн авто зам, төмөр замын хөдөлгөөнд чухал үүрэгтэй. Миссури мөрөн, хотын гудамжны сүлжээ, төмөр замын байгууламжууд нь түүний эдийн засаг, хот байгуулалтын хөгжилд түүхэн нөлөө үзүүлсэн. == Түүх == === Уугуул оршин суугчид ба Европ гаралтай суурьшигчдын ирэлт === Омахагийн өнөөгийн нутаг дэвсгэр нь Европ гаралтай суурьшигчид ирэхээс олон зууны өмнө Америкийн уугуул ард түмнүүдийн амьдарч, ан агнуур, загасчлал, газар тариалан эрхэлж байсан бүс нутаг байв. [[Омаха үндэстэн]] нь Небраскагийн зүүн хойд хэсэг болон Миссури мөрний орчмын түүхтэй салшгүй холбоотой. Тус нутгийн уугуул иргэдийн түүх, газар ашиглалт, худалдааны зам нь хожмын хотын хөгжилд суурь болсон. 1804 онд [[Льюис ба Кларкийн экспедиц]] Миссури мөрний дагуу аялж, бүс нутгийн газар зүй болон уугуул ард түмний талаар тэмдэглэл үлдээсэн. Тэдний тэмдэглэл нь тухайн үеийн Европ гаралтай аялагчдын үзэл, ойлголтыг тусгасан байдаг тул уугуул иргэдийн түүхийг тайлбарлахдаа бусад түүхэн эх сурвалжтай хамтатган авч үзэх шаардлагатай. XIX зууны эхний хагаст Миссури мөрний эрэг нь худалдаа, завьт тээвэр, баруун тийш чиглэсэн аяллын чухал зам байв. Голын зүүн эрэгт орших Айовагийн Каунсил-Блаффс суурин болон баруун эргийн газар нутгийн хооронд усан гармаар дамжуулан хүмүүс, бараа тээвэрлэдэг байжээ. === Байгуулагдсан нь === 1853 онд Миссури мөрний баруун эрэгт шинэ суурин байгуулах санаачилга гарч, газар эзэмшлийн хэсгүүдийг тэмдэглэн, хотын төлөвлөлтийн ажлыг эхлүүлжээ. 1854 онд АНУ-ын Конгресс Небраскагийн нутаг дэвсгэрийг байгуулсны дараа шинэ суурингийн хөгжил эрчимжив. Омаха хотыг 1854 оны долоодугаар сарын 4-нд байгуулсан гэж уламжлал ёсоор үздэг бөгөөд 1857 онд албан ёсоор хотын статустай болсон. Хотын нэрийг Омаха үндэстний нэрээс авсан. Гэхдээ хот байгуулагдсан түүхийг зөвхөн суурьшигчдын үйл ажиллагаагаар тайлбарлах боломжгүй: тухайн газар нутгийн уугуул иргэдийн эзэмшил, АНУ-ын засгийн газартай байгуулсан гэрээ, газар нутгийг шилжүүлсэн үйл явц нь энэ түүхийн чухал хэсэг юм. 1855–1867 онд Омаха нь Небраскагийн нутаг дэвсгэрийн захиргааны төв байв. Энэ хугацаанд төрийн байгууллага, худалдааны цэг, тээврийн үйлчилгээ, орон сууцны барилга байгууламж нэмэгдэж, хот бүс нутгийн засаг захиргаа, эдийн засгийн төв болон төлөвшжээ. === Төмөр зам ба аж үйлдвэрийн хөгжил === 1850-иад оны сүүлээс Омаха баруун тийш чиглэсэн худалдаа, тээврийн чухал цэг болсон. 1860-аад онд Колорадо болон Их талын бусад бүс нутгийг зорьсон аялагчид, худалдаачид хотыг бараа материал, хүнс, тоног төхөөрөмжөөр хангах зангилаа болгон ашиглаж байв. 1863 онд АНУ-ын анхны тив дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалт эхэлсэн. 1869 онд уг төмөр зам Юта мужийн Промонтори Саммитэд хоёр чиглэл нийлснээр тив дамнасан төмөр замын холбоос бий болсон бөгөөд Омаха нь уг төслийн зүүн талын гол эхлэл, тээврийн төв болжээ. Төмөр замын хөгжил нь хүн амын өсөлт, бараа бүтээгдэхүүний эргэлт, баруун бүс нутгийн эдийн засгийн уялдаанд хүчтэй нөлөөлсөн. XIX зууны сүүл үед Омаха малын худалдаа, мах боловсруулах үйлдвэрлэлийн томоохон төв болон өргөжсөн. Өмнөд Омахагийн малын зах, нядалгааны газар, мах боловсруулах үйлдвэрүүд олон ажилтныг татаж, төмөр замын тээвэртэй нягт уялдсан үйлдвэрлэлийн тогтолцоо бүрдүүлжээ. Үүний зэрэгцээ бөөний худалдаа, металл боловсруулах үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл болон бусад бизнесүүд хөгжсөн. === Цагаачлал ба нийгмийн өөрчлөлт === XIX зууны сүүл болон XX зууны эхээр Омахад Европын олон орноос цагаачид ирж суурьшсан. Ирланд, Герман, Польш болон бусад гаралтай хүмүүс төмөр зам, мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэр, худалдаа, үйлчилгээний салбарт ажиллажээ. Эдгээр бүлгүүд өөрсдийн шашны байгууллага, сургууль, нийгэмлэг, соёлын уламжлалыг авчирснаар хотын нийгмийн бүтэц олон янз болсон. Африк гаралтай америкчуудын хүн ам ч XX зууны эхээр өссөн. Аж үйлдвэрийн ажлын байр, ялангуяа мах боловсруулах үйлдвэрүүдэд ажиллах боломж нь Өмнөд мужуудаас хойд зүгт чиглэсэн Их нүүдлийн үеийн шилжилт хөдөлгөөнд нөлөөлсөн. Гэвч хөдөлмөрийн зах зээл дэх ялгаварлан гадуурхалт, орон сууцны тусгаарлалт, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэл нь хотын нийгмийн харилцаанд удаан хугацаанд нөлөөлж байв. 1919 онд Омахад ажил хаялт, нийгмийн хурцадмал байдал, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэлтэй холбоотой хүчирхийлэл гарсан. Энэ үйл явдал нь тухайн үеийн АНУ-ын олон хотод ажиглагдсан хөдөлмөрийн зөрчил, арьс өнгөний харилцааны хямралын нэг хэсэг байв. === XX зуун ба орчин үе === XX зууны эхний хагаст Омаха нь төмөр зам, мал аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэлд түшиглэсэн эдийн засгаа үргэлжлүүлэн хөгжүүлэв. Дэлхийн дайнуудын үеэр аж үйлдвэр, тээвэр, хүнсний хангамжийн салбарууд хотын эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ-ын эдийн засагт гарсан өөрчлөлт, хотын захын бүсийн тэлэлт, жижиглэн худалдааны шинэ хэлбэрүүд нь Омахагийн хот байгуулалт, хөдөлмөр эрхлэлтийн бүтцийг өөрчилжээ. Зарим уламжлалт үйлдвэрлэлийн ач холбогдол буурсан ч санхүү, даатгал, эрүүл мэнд, боловсрол, харилцаа холбоо болон үйлчилгээний салбаруудын үүрэг нэмэгдсэн. Хотын төвийн хуучин худалдааны барилгуудыг сэргээн засварлаж, шинэ зориулалтаар ашиглах үйл явц XX зууны сүүл үеэс эрчимжив. Үүний нэг тод жишээ нь [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг юм. Өнөөдөр Омаха нь уламжлалт аж үйлдвэр, санхүүгийн байгууллага, боловсрол, эрүүл мэнд, технологийн салбар зэрэгцэн оршдог бүс нутгийн томоохон хот болжээ. == Нэрийн гарал == Омаха хотын нэр нь [[Омаха үндэстэн|Омаха]] хэмээх уугуул Америкийн ард түмний нэрээс гаралтай. Энэ нэрийг ихэвчлэн «урсгал сөрөн явагчид» буюу «голын урсгалын эсрэг чиглэн явагчид» гэсэн утгатай хэмээн тайлбарладаг. Нэрийн утгын тайлбар нь уугуул хэлний нэр томьёоны түүхэн хэрэглээ, орчуулгатай холбоотой тул шууд утгын нэг хувилбарыг туйлын зөв гэж үзэхээс болгоомжлох хэрэгтэй.<ref name="britannica">{{Britannica |id=place/Omaha-city-Nebraska |author=Harl Adams Dalstrom |title=Omaha}}</ref> Омаха үндэстэн нь сиу хэлний бүлгийн Дэгиха салбарт хамаарах хэлээр ярьдаг бөгөөд Понка болон бусад уугуул ард түмэнтэй хэл, түүхийн холбоотой. Хотын нэр нь тухайн нутгийн уугуул оршин суугчдын өв уламжлалыг өнөөг хүртэл сануулдаг. == Хүн ам == Омаха хотын хүн амын өсөлт нь тээвэр, аж үйлдвэр, цагаачлал, хотын захын бүсийн тэлэлттэй нягт холбоотой. Хот байгуулагдсан эхний жилүүдэд хүн ам харьцангуй цөөн байсан боловч төмөр замын хөгжил, баруун бүс рүү чиглэсэн худалдаа, мал боловсруулах үйлдвэрлэлийн өсөлтийн улмаас XIX зууны хоёрдугаар хагаст эрс нэмэгджээ. Европын янз бүрийн орноос ирсэн цагаачид хотын хөдөлмөрийн зах зээл, соёлын амьдралд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Ирланд гаралтай хүмүүс, Польш болон Германы цагаачид өөрсдийн суурьшлын хороолол, шашны байгууллага, бизнесийн сүлжээг байгуулсан. Африк гаралтай америкчуудын нийгэмлэг мөн хотын хөгжил, хөдөлмөрийн түүх, урлаг, хөгжмийн амьдралд нөлөөлжээ. Орчин үеийн Омаха нь олон угсаатны бүлэг, хэл, соёлын уламжлал зэрэгцэн оршдог хот юм. Хүн амын бүтэц, нийгмийн нөхцөл байдлыг үнэлэхдээ арьс өнгө, угсаатны ангилал, цагаачлалын түүх, орон сууцны хүртээмж, боловсрол, хөдөлмөр эрхлэлтийн ялгааг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай. АНУ-ын 2020 оны хүн амын тооллогоор Омаха хот 486,051 оршин суугчтай байв. АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны 2025 оны тооцоогоор хүн ам 488,797 болсон байна.<ref name="QF2025">{{cite web |title=QuickFacts: Omaha city, Nebraska |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/omahacitynebraska/PST040225 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-10-26}}</ref> {| class="wikitable" |+ Хүн амын өсөлт ! Он ! Хүн ам ! Өөрчлөлт (%) |- ! 1860 |1,883 |— |- ! 1870 |16,083 |754.1% |- ! 1880 |30,518 |89.8% |- ! 1890 |140,452 |360.2% |- ! 1900 |102,555 |−27.0% |- ! 1910 |124,096 |21.0% |- ! 1920 |191,061 |54.0% |- ! 1930 |214,006 |12.0% |- ! 1940 |223,844 |4.6% |- ! 1950 |251,117 |12.2% |- ! 1960 |301,598 |20.1% |- ! 1970 |346,929 |15.0% |- ! 1980 |313,939 |−9.5% |- ! 1990 |335,795 |7.0% |- ! 2000 |390,007 |16.1% |- ! 2010 |408,958 |4.9% |- ! 2020 |486,051 |18.9% |- ! 2025 |488,797 |0.6% |} Тайлбар: Хүснэгтийн 1890 болон 1900 оны хүн амын үзүүлэлтүүдийн хооронд огцом зөрүү байгаа тул эдгээр тоог АНУ-ын хүн амын тооллогын анхдагч хүснэгттэй тулган шалгах шаардлагатай. 2025 оны үзүүлэлт нь тооллогын эцсийн дүн бус, хүн амын тооцоо юм. == Эдийн засаг == Омаха нь Небраска муж болон Их талын бүс нутгийн эдийн засгийн гол төвүүдийн нэг юм. Тус хотын эдийн засаг түүхэн хугацаанд төмөр зам, мал аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэл, бөөний худалдаанд тулгуурлаж байсан бол өнөөдөр санхүү, даатгал, эрүүл мэнд, боловсрол, ложистик, мэдээллийн технологи зэрэг олон салбарыг хамардаг. === Санхүү ба даатгал === Омахагийн эдийн засгийн хамгийн танигдсан салбаруудын нэг нь санхүүгийн үйлчилгээ юм. [[Berkshire Hathaway]] компанийн төв байр хотод байрладаг бөгөөд уг компани хөрөнгө оруулалт, даатгал болон төрөл бүрийн бизнесийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Уоррен Баффет]] Омахад удаан хугацаанд амьдарч, хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагаагаа эндээс удирдаж ирсэн нь хотын олон нийтийн танигдах байдалд ихээхэн нөлөөлсөн. Даатгал, банк, хөрөнгө оруулалтын үйлчилгээ нь орон нутгийн хөдөлмөр эрхлэлт болон бизнесийн орчинд чухал үүрэгтэй. Гэхдээ хотын эдийн засгийг нэг компанитай эсвэл нэг салбартай адилтган үзэх боломжгүй бөгөөд олон төрлийн аж ахуйн нэгж, байгууллагын нийлбэр үйл ажиллагаагаар тодорхойлогдоно. === Тээвэр, ложистик ба үйлдвэрлэл === Миссури мөрний ойролцоох байршил, төмөр замын сүлжээ, авто замын холболт нь Омахаг тээвэр, ложистикийн төв болгон хөгжүүлсэн. Түүхэндээ хот баруун тийш чиглэсэн хүн, бараа, малын тээвэрт чухал байр суурь эзэлж байв. Мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэл нь XIX зууны сүүл болон XX зуунд хотын эдийн засгийн тулгуур салбаруудын нэг байжээ. Үүнтэй холбоотойгоор хүнсний үйлдвэрлэл, агуулах, бөөний худалдаа болон төмөр замын үйлчилгээ хөгжсөн. Өнөөдөр эдгээр уламжлалт салбаруудын зэрэгцээ мэдээллийн технологи, мэргэжлийн үйлчилгээ, эрүүл мэнд, боловсролын салбарууд ажил эрхлэлтэд чухал байр суурь эзэлдэг. === Технологи ба бизнесийн орчин === Омахагийн бизнесийн орчинд технологи, мэдээллийн үйлчилгээ, дижитал бүтээгдэхүүн, харилцаа холбооны үйл ажиллагаа өсөн нэмэгдэж байна. ''Silicon Prairie'' хэмээх нэр нь АНУ-ын төв хэсэгт байрлах технологийн бизнесүүдийн хөгжлийг ерөнхийд нь илэрхийлэхэд хэрэглэгддэг. Технологийн салбарын өсөлт нь хотын их сургууль, мэргэжлийн сургалт, бизнесийн үйлчилгээ, хөрөнгө оруулалтын байгууллагуудтай холбоотой. Гэсэн хэдий ч энэ нэр нь албан ёсны эдийн засгийн ангилал биш бөгөөд Омахагийн бүх эдийн засгийг төлөөлөхгүй. == Боловсрол == Омаха нь Небраска мужийн зүүн хэсгийн боловсролын чухал төв юм. Хотод их сургууль, коллеж, мэргэжлийн сургалтын байгууллага, улсын болон хувийн сургуулиуд үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Небраскагийн Их Сургууль–Омаха]] нь олон салбарын дээд боловсрол, судалгаа, олон нийтийн үйлчилгээ эрхэлдэг улсын их сургууль юм. [[Крейтон их сургууль]] нь хувийн их сургууль бөгөөд эрүүл мэнд, хууль, бизнес болон бусад мэргэжлийн чиглэлээр сургалт явуулдаг. Эдгээр байгууллага нь хотын мэргэжилтэй ажиллах хүчнийг бэлтгэх, судалгаа шинжилгээ хийх, орон нутгийн бизнес болон олон нийтийн байгууллагуудтай хамтран ажиллахад хувь нэмэр оруулдаг. Их сургуулиудын оролцоо нь Омахаг зөвхөн үйлдвэрлэл, худалдааны төв бус, боловсрол, эрдэм шинжилгээний төв болгон хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлжээ. == Соёл, урлаг == Омахагийн соёлын амьдралд уугуул Америкийн өв уламжлал, Европын цагаачдын соёл, Африк гаралтай америкчуудын нийгэмлэг, орчин үеийн олон соёлт хотын шинж чанар зэрэгцэн оршдог. Хотын түүхэн дүүрэг, музей, урлагийн байгууллага, театр, хөгжмийн тоглолт нь нутгийн иргэд болон жуулчдад соёлын олон төрлийн боломж олгодог. === Музей ба урлаг === [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]] нь хотын түүх, төмөр зам, худалдаа, өдөр тутмын амьдралын өвийг харуулдаг. Музей нь хуучин төмөр замын өртөөний барилгад байрладаг бөгөөд түүхэн барилга байгууламжийг шинэ зориулалтаар ашигласан жишээ юм. [[Жослин урлагийн музей]] нь дүрслэх урлагийн бүтээлүүдийн цуглуулга, үзэсгэлэн, боловсролын хөтөлбөрүүдээрээ танигдсан. Тус музей нь орон нутгийн болон олон улсын урлагийг олон нийтэд хүргэх, урлагийн боловсролыг дэмжихэд чиглэдэг. [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] түүхэн дүүрэг нь XIX зууны худалдааны барилга, тоосгон гудамж, явган хүний зам, ресторан, кафе, жижиглэн худалдааны газруудаараа онцлог. Өмнө нь бөөний худалдаа, агуулахын төв байсан барилгуудын заримыг сэргээн засварлаж, орчин үеийн соёл, үйлчилгээний зориулалтаар ашиглаж байна. === Хөгжим ба үзвэр үйлчилгээ === Омаха нь жааз хөгжмийн түүхтэй холбоотой. XX зууны эхэн болон дунд үед хотын олон үндэстний нийгэмлэгүүд, клуб, хөгжмийн газрууд нь жааз болон бусад хөгжмийн урсгалын хөгжилд хувь нэмэр оруулжээ. Өнөөдөр амьд хөгжмийн тоглолт, театр, урлагийн наадам, олон нийтийн арга хэмжээ нь хотын соёлын амьдралын нэг хэсэг хэвээр байна. Хотын төв болон бусад дүүргүүдэд концерт, үзвэр, олон нийтийн цугларалт зохион байгуулдаг байгууламжууд байдаг. Эдгээр арга хэмжээ нь оршин суугчдын амралт, аялал жуулчлал, жижиг бизнесийн үйл ажиллагаатай уялддаг. === Хоол хүнс ба олон соёлт өв === Омахагийн хоолны соёл нь мал аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэрлэлийн түүхтэй холбоотой. Үхрийн махан хоол, уламжлалт ресторанууд хотын нэр хүндийн нэг хэсэг болсон. Үүний зэрэгцээ олон үндэстний цагаачдын нөлөөгөөр янз бүрийн үндэсний хоол, жижиг ресторан, орон нутгийн хүнсний бизнесүүд хөгжжээ. Олон соёлт хүн амын оролцоо нь хотын баяр ёслол, хоол хүнс, урлаг, шашны байгууллага, олон нийтийн амьдралд илэрдэг. Иймээс Омахагийн соёлыг зөвхөн нэг төрлийн хоол, хөгжим эсвэл нэг угсаатны уламжлалаар хязгаарлан тодорхойлох боломжгүй. == Спорт == Омаха нь мэргэжлийн болон коллежийн спортын арга хэмжээг зохион байгуулдаг бүс нутгийн төв юм. Ялангуяа коллежийн бейсболын үндэсний аварга шалгаруулах тэмцээн тус хотын спортын нэр хүндэд чухал нөлөө үзүүлдэг. [[Чарльз Шваб Филд]] нь коллежийн бейсболын томоохон тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг цэнгэлдэх хүрээлэн юм. Тус байгууламж нь өмнө нь TD Ameritrade Park нэрээр танигдаж байв. Жил бүрийн тэмцээний үеэр олон муж улсаас үзэгчид, багийн дэмжигчид ирдэг бөгөөд энэ нь зочлох үйлчилгээ, зоогийн газар, хотын төвийн бизнесүүдэд эдийн засгийн нөлөө үзүүлдэг. Хотод мөн бусад спортын тэмцээн, сургуулийн болон их сургуулийн спортын арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Спорт нь Омахагийн олон нийтийн амьдрал, хотын сурталчилгаа, аялал жуулчлалтай холбоотой чухал салбар юм. == Үзэсгэлэнт газар ба аялал жуулчлал == === Хенри Дорли амьтны хүрээлэн === [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]] нь Омахагийн хамгийн алдартай аялал жуулчлалын газруудын нэг юм. Тус хүрээлэн нь төрөл бүрийн амьтан, байгалийн орчныг дуурайлган байгуулсан үзмэрүүд, боловсролын хөтөлбөрүүдээрээ танигдсан. Амьтныг хамгаалах, байгаль орчны талаарх мэдлэгийг нэмэгдүүлэх, судалгаа шинжилгээг дэмжих үйл ажиллагаа явуулдаг. === Хуучин зах === Хуучин захын түүхэн дүүрэг нь хотын төвд байрлах худалдаа, соёл, зоогийн газрын бүс юм. XIX зууны үеийн барилга байгууламжууд хадгалагдан үлдэж, тэдгээрийн заримыг кафе, ресторан, дэлгүүр, урлагийн орон зай болгон ашиглаж байна. Тус дүүрэг нь Омахагийн түүхэн архитектур болон орчин үеийн хотын амьдралыг хослуулдгаараа онцлог. === Дарем музей === Дарем музей нь төмөр замын түүх, хотын хөгжил, худалдаа, өдөр тутмын амьдралтай холбоотой үзмэрүүдийг дэлгэн үзүүлдэг. Барилгын түүхэн орчин болон үзэсгэлэнгийн цуглуулгууд нь Омахагийн өнгөрсөн үеийг ойлгоход тусалдаг. === Жослин урлагийн музей === Жослин урлагийн музей нь урлагийн цуглуулга, үзэсгэлэн, олон нийтийн боловсролын хөтөлбөрөөр дамжуулан хотын соёлын амьдралд хувь нэмэр оруулдаг. Тус байгууллага нь орон нутгийн иргэд болон зочдод дүрслэх урлагтай танилцах боломж олгодог. === Боб Керри явган хүний гүүр === [[Боб Керри явган хүний гүүр]] нь Миссури мөрнийг даван Омаха болон Айовагийн Каунсил-Блаффс хотыг холбодог явган хүний болон дугуйн гүүр юм. Гүүрнээс хотын төв, голын эрэг, эргэн тойрны байгалийн үзэмжийг харах боломжтой. Тус байгууламж нь хоёр мужийн хоорондох явган зорчигчдын хөдөлгөөн, амралт зугаалгын үйл ажиллагаанд ашиглагддаг. == Уур амьсгал == Омаха нь чийглэг эх газрын уур амьсгалтай. Зун нь ихэвчлэн халуун, чийглэг, өвөл нь хүйтэн бөгөөд цас ордог. Хавар болон зуны эхээр хур тунадас нэмэгдэж, аадар бороо, аянга цахилгаан, зарим үед хар салхи тохиолдох боломжтой. Өвлийн улиралд хүйтэн агаарын урсгалын улмаас температур огцом буурч болно. Хотын уур амьсгалын онцлог нь Их талын бүс нутагт байрладагтай холбоотой. Жилийн улирлуудын температурын зөрүү их бөгөөд цаг агаар богино хугацаанд өөрчлөгдөх нь түгээмэл. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Омаха ([[Эппли газардах талбай]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 69 |Feb record high F = 80 |Mar record high F = 96 |Apr record high F = 96 |May record high F = 103 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 114 |Aug record high F = 111 |Sep record high F = 104 |Oct record high F = 96 |Nov record high F = 83 |Dec record high F = 74 |year record high F = 114 |Jan avg record high F = 56.2 |Feb avg record high F = 61.6 |Mar avg record high F = 77.3 |Apr avg record high F = 86.3 |May avg record high F = 91.3 |Jun avg record high F = 95.9 |Jul avg record high F = 98.4 |Aug avg record high F = 96.8 |Sep avg record high F = 93.0 |Oct avg record high F = 85.3 |Nov avg record high F = 71.2 |Dec avg record high F = 58.3 |year avg record high F = 99.8 |Jan high F = 33.6 |Feb high F = 38.6 |Mar high F = 52.1 |Apr high F = 64.1 |May high F = 74.6 |Jun high F = 84.4 |Jul high F = 88.1 |Aug high F = 85.8 |Sep high F = 79.1 |Oct high F = 65.5 |Nov high F = 50.3 |Dec high F = 37.7 |year high F = 62.8 |Jan mean F = 24.4 |Feb mean F = 28.9 |Mar mean F = 41.0 |Apr mean F = 52.6 |May mean F = 63.6 |Jun mean F = 73.9 |Jul mean F = 78.1 |Aug mean F = 75.7 |Sep mean F = 67.6 |Oct mean F = 54.4 |Nov mean F = 40.2 |Dec mean F = 28.7 |year mean F = 52.4 |Jan low F = 15.2 |Feb low F = 19.3 |Mar low F = 30.0 |Apr low F = 41.1 |May low F = 52.7 |Jun low F = 63.4 |Jul low F = 68.0 |Aug low F = 65.6 |Sep low F = 56.1 |Oct low F = 43.2 |Nov low F = 30.2 |Dec low F = 19.8 |year low F = 42.1 |Jan avg record low F = -7.0 |Feb avg record low F = -2.1 |Mar avg record low F = 8.8 |Apr avg record low F = 24.1 |May avg record low F = 37.1 |Jun avg record low F = 49.8 |Jul avg record low F = 55.8 |Aug avg record low F = 53.6 |Sep avg record low F = 39.4 |Oct avg record low F = 25.7 |Nov avg record low F = 12.9 |Dec avg record low F = -0.8 |year avg record low F = -10.6 |Jan record low F = -32 |Feb record low F = -26 |Mar record low F = -16 |Apr record low F = 5 |May record low F = 25 |Jun record low F = 39 |Jul record low F = 44 |Aug record low F = 43 |Sep record low F = 28 |Oct record low F = 8 |Nov record low F = -14 |Dec record low F = -25 |year record low F = -32 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 0.75 |Feb precipitation inch = 0.95 |Mar precipitation inch = 1.79 |Apr precipitation inch = 3.17 |May precipitation inch = 4.66 |Jun precipitation inch = 4.44 |Jul precipitation inch = 3.55 |Aug precipitation inch = 4.60 |Sep precipitation inch = 2.96 |Oct precipitation inch = 2.32 |Nov precipitation inch = 1.45 |Dec precipitation inch = 1.22 |year precipitation inch = 31.86 |Jan snow inch = 7.2 |Feb snow inch = 7.8 |Mar snow inch = 3.0 |Apr snow inch = 1.0 |May snow inch = 0.1 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.5 |Nov snow inch = 1.7 |Dec snow inch = 5.8 |year snow inch = 27.1 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 6.9 |Feb precipitation days = 7.3 |Mar precipitation days = 8.0 |Apr precipitation days = 10.5 |May precipitation days = 12.8 |Jun precipitation days = 11.0 |Jul precipitation days = 9.9 |Aug precipitation days = 8.9 |Sep precipitation days = 7.8 |Oct precipitation days = 7.2 |Nov precipitation days = 6.0 |Dec precipitation days = 6.8 |year precipitation days = 103.1 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 5.6 |Feb snow days = 5.7 |Mar snow days = 2.4 |Apr snow days = 0.9 |May snow days = 0.1 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.4 |Nov snow days = 1.8 |Dec snow days = 4.8 |Jan snow depth inch = 5.5 |Feb snow depth inch = 6.2 |Mar snow depth inch = 3.2 |Apr snow depth inch = 0.6 |May snow depth inch = 0.1 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.4 |Nov snow depth inch = 0.8 |Dec snow depth inch = 3.6 |year snow depth inch = 9.1 |year snow days = 21.7 |Jan humidity = 71.1 |Feb humidity = 71.1 |Mar humidity = 66.3 |Apr humidity = 60.6 |May humidity = 63.8 |Jun humidity = 65.8 |Jul humidity = 68.3 |Aug humidity = 70.9 |Sep humidity = 71.8 |Oct humidity = 67.4 |Nov humidity = 71.1 |Dec humidity = 73.8 |year humidity = 68.5 |Jan sun = 167.8 |Feb sun = 157.6 |Mar sun = 206.4 |Apr sun = 230.1 |May sun = 277.1 |Jun sun = 314.0 |Jul sun = 332.5 |Aug sun = 296.3 |Sep sun = 245.5 |Oct sun = 217.5 |Nov sun = 148.0 |Dec sun = 134.1 |year sun = 2726.9 |Jan percentsun = 56 |Feb percentsun = 53 |Mar percentsun = 56 |Apr percentsun = 58 |May percentsun = 62 |Jun percentsun = 69 |Jul percentsun = 72 |Aug percentsun = 69 |Sep percentsun = 66 |Oct percentsun = 63 |Nov percentsun = 50 |Dec percentsun = 47 |year percentsun = 61 |Jan dew point C = -10.7 |Feb dew point C = -7.9 |Mar dew point C = -2.9 |Apr dew point C = 2.8 |May dew point C = 9.3 |Jun dew point C = 15.1 |Jul dew point C = 18.2 |Aug dew point C = 17.2 |Sep dew point C = 12.4 |Oct dew point C = 5.2 |Nov dew point C = -1.4 |Dec dew point C = -8.0 |Jan uv = 2 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (1961–1990 оны Эппли газардах талбайн харьцангуй чийгшил, нар 1961–1990)<ref>{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014942&format=pdf |title = Station: Omaha Eppley Airfield, NE |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240110085901/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014942&format=pdf |archive-date = 2024-01-10}}</ref><ref name=NOAA>{{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=oax |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-19}}</ref><ref name="NOAA RH">{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72550.TXT |title = WMO Climate Normals for OMAHA,EPPLEY FIELD, NE 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url = https://web.archive.org/web/20231224001800/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72550.TXT |archive-date = 2023-12-24}}</ref><ref name=noaasun>{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72553.TXT |title = WMO Climate Normals for OMAHA/NORTH, NE 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-date = 2023-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230323002546/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72553.TXT}}</ref> }} == Нийтийн тээвэр == Омаха хотод автобус болон бусад нийтийн тээврийн үйлчилгээ ажилладаг. Хотын төв, орон сууцны дүүргүүд, боловсролын байгууллага, худалдааны бүсүүдийг холбосон тээврийн сүлжээ нь оршин суугчдын өдөр тутмын хөдөлгөөнд чухал үүрэгтэй. Хотын газар зүйн тэлэлт, автомашины хэрэглээ өндөр байдаг АНУ-ын төв хэсгийн бусад хотуудын нэгэн адил Омахад хувийн автомашин гол тээврийн хэрэгслийн нэг хэвээр байна. Гэсэн хэдий ч явган зорчигч, дугуйтай зорчигчдод зориулсан зам, гүүр, голын эргийн нийтийн орон зайг хөгжүүлэх нь хот байгуулалтын нэг хэсэг юм. Миссури мөрнийг давсан Боб Керри явган хүний гүүр нь Омаха болон Каунсил-Блаффс хотуудыг холбодог бөгөөд явган зорчигч, дугуйтай зорчигчдод ашиглагддаг. == Хотын удирдлага == Омаха хот нь хотын дарга болон хотын зөвлөлд тулгуурласан засаглалын тогтолцоотой. Хотын захиргаа нийтийн үйлчилгээ, хот байгуулалт, зам тээвэр, орон нутгийн хөгжлийн төлөвлөлт, нийтийн аюулгүй байдал болон бусад хотын чиг үүргийг хариуцдаг. == Цахим холбоос == {{commonscat|Omaha, Nebraska|Омаха}} * [https://www.cityofomaha.org/ Албан ёсны цахим хуудас] (европоос энэ хуудас ажиллахгүй) == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Омаха| ]] [[Ангилал:Небраскагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Небраскагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Миссури мөрний суурин]] [[Ангилал:1854 онд байгуулагдсан]] 3qx5l03ns3dee5ocnpwcwaryhn5wm4p Хятадын Коммунист Нам 0 52038 874327 874137 2026-10-27T08:10:13Z Zorigt 49 874327 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Хятадын Коммунист Нам | native_name = {{nobold|{{lang|zh-Hans-CN|中国共产党}}<br />{{lang|zh-Latn|Zhōngguó Gòngchǎndǎng}}}} | abbreviation = | founders = {{unbulleted list|[[Чэнь Дусю]]|[[Ли Дажао]]}} {{Collapsible list | title = {{nobold|...{{nbsp}}''ба бусад''}} | [[Хятадын Коммунист Намын Үндэсний Анхны Их Хурал|1-р Үндэсний Их хурлын]] төлөөлөгчид: | [[Хенк Сневлит]] | {{ill|Владимир Нейман|de|Nikolski (Geheimdienstoffizier)|zh|尼克爾斯基}} | [[Ли Да]] | [[Ли Ханжунь]] | [[Жан Гуотао]] | {{ill|Лю Ренжин|zh|刘仁静}} | [[Мао Зэдун]] | [[Хэ Шухэн]] | [[Дун Биву]] | [[Чэнь Таньчю]] | [[Ван Жиньмэй]] | {{ill|Ден Энмин|zh|邓恩铭}} | [[Чэнь Гунбо]] | [[Жоу Фохай]] | {{ill|Бао Хуйсэн|zh|包惠僧}} }} | logo = Danghui.svg | logo_size = 150px | colorcode = {{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}} | general_secretary = [[Ши Жиньпин]] | standing_committee = {{unbulleted list|[[Ши Жиньпин]]|[[Ли Кэчян]]|[[Ли Жаньшу]]| [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]]|[[Ван Хунин]]|[[Жао Лэжи]]|[[Хань Жэнь]]}} | founded = {{unbulleted list | {{start date and age|1921|07|23}} (1-р Үндэсний Их Хурал) | [[Хятадын Коммунист Намын Үндэсний Анхны Их Хурлын Байр]], 106 Rue Wantz, [[Шанхай]]н Францын концесс }} | headquarters = [[Жуннаньхай]], [[Шичен дүүрэг]], [[Бээжин]] | newspaper = ''[[Ардын өдөр тутмын]]'' | youth_wing = {{unbulleted list|[[Хятадын Коммунист Залуучуудын Холбоо]]|[[Хятадын Залуу Пионерууд]]}} | wing1_title = [[Зэвсэгт хүчин|Зэвсэгт жигүүр]] | wing1 = {{unbulleted list|[[Ардын Чөлөөлөх Арми]]|[[Ардын Зэвсэгт Цагдаа]]}} | wing2_title = Ажилчдын жигүүр | wing2 = [[Бүх Хятадын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо]] | wing3_title = Хэвлэлийн жигүүр | wing3 = [[Хятадын Медиа Групп]] | wing4_title = [[Аналитик төв|Судалгааны газар]] | wing4 = [[Бодлогын Судалгааны Төв Газар]] | membership_year = 2022 | membership = {{increase}} 96,710,000<ref>{{cite news |last1=Guo |first1=Rui |title=China's Communist Party hits 96.7 million, boosted by young and educated |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3183669/chinas-communist-party-grows-near-97-million-its-made-younger |access-date=1 July 2022 |work=South China Morning Post |date=30 June 2022 |language=en}}</ref> | ideology = {{collapsible list | title = {{nobold|[[Хятадын онцлогтой Социализм]]}} | bullets = yes | [[Коммунизм]] | [[Марксизм-Ленинизм]] | [[Маоизм|Мао Зэдуны Онол]] | [[Дэн Сяопины Онол]] | [[Гурвалсан төлөөлөл]] | [[Ши Жиньпины Онол]] }} {{unbulleted list | [[Социалист эх оронч үзэл]] | [[Хятадын үндсэрхэг үзэл]] }} | international = {{unbulleted list|[[Коммунист ба Ажилчны Намуудын Олон Улсын Уулзалт|КАНОУУ]]|[[Олон Улсын Коммунист Семинар|ОУКС]] (татан буугдсан)}} | national = [[Нэгдсэн Фронт (Хятад)|Нэгдсэн Фронт]]<ref>{{Cite web |title=CHINA'S OVERSEAS UNITED FRONT WORK: BACKGROUND AND IMPLICATIONS FOR THE UNITED STATES |url=https://www.uscc.gov/Research/china%E2%80%99s-overseas-united-front-work-background-and-implications-united-states |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014190725/https://www.uscc.gov/Research/china%E2%80%99s-overseas-united-front-work-background-and-implications-united-states |archive-date=14 October 2019 |access-date=27 October 2019 |website=ussc.gov}}</ref> | slogan = "Ард түмэнд үйлчил"<br />({{хэл-хят1|为人民服务}}) | anthem = "[[Интернационал (төрийн дуулал)|Интернационал]]"<br />({{хэл-хят1|国际歌}}){{parabr}}[[File:Internationale orchestral arrangement.ogg|180px]] | seats1_title = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] ([[13-р Ардын төлөөлөгчдийн их хурал|13-р]]) | seats1 = {{Composition bar|2090|2980|hex={{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}}} | seats2_title = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурлын байнгын хороо|АТИХ-ын байнгын хороо]] | seats2 = {{Composition bar|118|175|hex={{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}}} | flag = [[File:Flag of the Chinese Communist Party.svg|200px|border]] | colours = {{Color box|{{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}|border=silver}} Улаан | website = [http://cpc.people.com.cn/ cpc.people.com.cn] | country = Хятадын }} '''Хятадын Коммунист Нам''' товч. '''ХКН'''([[Хятад хэл|хятад.]] 中国共产党, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Zhōngguó Gòngchǎndǎng'' ) 1921 оны 7-р сарын 23-нд байгуулагдсан [[Хятад|БНХАУ]]-ын тэргүүлэгч, эрх баригч улс төрийн нам. Хятадын Коммунист Нам 2024 оны байдлаар 99 сая гаруй гишүүнтэй, дэлхийн улс төрийн хамгийн том байгууллага. 2017 оны 10-р сард зохион байгуулагдсан 19-р Үндэсний Конгрессоос сонгогдсон [[Ши Жиньпин]] өнөөгийн тэргүүлэх удирдагч юм. ХКН-ын туйлын зорилго бол коммунист нийгэм байгуулах явдал юм. Хятадын Коммунист Нам үйл ажиллагаандаа "Марксизм-Ленинизм, Мао Зэдунгийн үзэл баримтлал", Дэн Сяопингийн онол, Жян Зэминий "Гурван төлөөллийн онол", "шинжлэх ухааны үзэл баримтлал"-аар удирдуулж байгаагаа тунхаглаж байна. Мөн [[Ху Жиньтао]] ба [[Ши Жиньпин]]гийн шинэ үеийн Хятадын онцлогтой социализмын үзэл санаа зэрэг юм. Оросын 1917 оны [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] нөлөөгөөр [[Коминтерн|Коминтерний]] тусламжтайгаар марксизм-ленинизмийн үзэл санааг Хятадад түгээж үндэсний хувьсгалт хөдөлгөөн өрнүүлсэн Хятадын Коммунист нам 1921 оны 7-р сард байгуулагдсан ажээ. == Түүх == ХКН-ыг 1921-1927 онуудад намыг тэргүүлж байсан '''[[Чэн Дишиу]]''' тэргүүтэй хэсэг нөхөд байгуулсан байна. Ли Дажао Хойд Хятадад анхны марксист дугуйланг зохион байгуулсан ажээ. ХКН-ын Анхдугаар их хурлыг 1921 оны 6-р сарын сүүл, 7-р сарын эхээр Шанхай хотод 12 төлөөлөгчтэй нууц байдалд зохион байгуулсан. Хурлаар Хятадад социализм байгуулах намын эцсийн зорилгыг тунхаглав. Хятадын зүүний үзэлтэй сэхээтний төлөөллөөс бүрдсэн "дугуйлан"-гаас дэлхийн хамгийн том улс төрийн нам болтлоо өргөжсөн юм. 1927-1930 онд Ли Лисань намыг удирдаж ХКН-ыг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. ХКН-ын түүхийг дараах үе шатанд хувааж болно. # [[Гоминдан]] намтай нэгдэн милитарист бүлэглэлүүдийн эсрэг фронтын үе (1922-1927). # Хятад дахь Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс буюу улс орны эрх мэдлийн төлөө Гоминдантай хийсэн тэмцлийн үе (1927-1937). # Японы түрэмгийллийн эсрэг тэмцэл, Хоёрдугаар Гоминдантай нэгдсэн фронтыг байгуулсан үе (1937-1945). # Хятад дахь иргэний дайн (1946-1949) - Гоминдантай хийсэн дайны үе. # Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс байгуулагдсаны дараа үе (1949 оноос хойш) - нам улс орондоо эрх баригч нам болон төлөвшсөн үе. == Гишүүд == ХКН 2015 оны байдлаар 86 сая, 2024 оны байдлаар 99 сая гаруй гишүүнтэй байв. Үүүнээс: ** тариаланчид - 25,9 сая ** удирдах бөгөөд техник ажилтнууд - 12,5 сая ** намын ажилтнууд - 9 сая ** албан хаагчид - 7,4 сая ** ажилчид - 7,3 сая == Удирдлага == === ХКН-ын дээд удирдлага === * [[Чэн Дишиу]], Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1921-1927 * Цю Цюбо, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1927-1928 * Шян Жунфа, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1928-1931 * Ли Лисан, Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч 1929-1930 * Ван Мин 1931 онд Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч * Бо Гу, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1932-1935 * Ло Фу, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1935–1943 * [[Мао Зэдун]], Намын төв хорооны Улс төрийн Товчооны дарга (1943—1956) * [[Дэн Сяопин]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1956—1966) * [[Ху Яобан]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1980—1987) * [[Жао Зыян]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1987—1989) * [[Жян Зэминь]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1989—2002) * [[Ху Жиньтао]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (2002—2012) * [[Ши Жиньпин]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (2012 оноос) [[File:Xi Jinping March 2017.jpg|thumb|250px|Ши Жиньпин]] === ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны өнөөгийн гишүүд === * [[Ши Жиньпин]] - ХКН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНХАУ-ын дарга, ХКН-ын Төв хорооны Цэргийн зөвлөлийн дарга. * [[Ли Цян]] - БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд * Ли Жаншу - БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дарга * Ван Ян - Бүх хятадын ардын улс төрийн Зөвлөлдөх үндэсний хорооны дарга * Ван Хунин - ХКН-ын Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга * Жао Лэжи - ХКН-ын Сахилга бат шалгах төв комиссын дарга * Хан Жэн - БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч ХКН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн газрын гишүүд: * Ван Хунин * Дин Сюэсян * Ян Сяоду * Чэнь Си * Го Шэнкунь * Хуан Куньмин * Ю Цюань == ХКН-ын Их хурал == * ХКН-ын 1-р их хурал — 1921 оны 7-р сарын 23-31 * ХКН-ын 2-р их хурал — 1922 оны 7-р сарын 16-23 * ХКН-ын 3-р их хурал — 1923 оны 6-р сарын 12-20 * ХКН-ын 4-р их хурал — 1925 оны 1-р сарын 11-22 * ХКН-ын 5-р их хурал — 1927 оны 4-р сарын 24-5-р сарын 9 * ХКН-ын 6-р их хурал — 1928 оны 6-р сарын 18-ноос 7-р сарын 11 * ХКН-ын 7-р их хурал — 1945 оны 4-р сарын 23-6-р сарын 11 * ХКН-ын 8-р их хурал — 1956 оны 9-р сарын 15-27 болон 1958 оны 5-р сарын 5-23 * ХКН-ын 9-р их хурал — 1969 оны 4-р сарын 1-24 * ХКН-ын 10-р их хурал — 1973 оны 8-р сарын 24-28 * ХКН-ын 11-р их хурал — 1977 оны 8-р сарын 12-18 * ХКН-ын 12-р их хурал — 1982 оны 9-р сарын 1-11 * ХКН-ын 13-р их хурал — 1987 оны 10-р сарын 25-наас 11-р сарын 1 * ХКН-ын 14-р их хурал — 1992 оны 10-р сарын 12-18 * ХКН-ын 15-р их хурал — 1997 оны 9-р сарын 12-18 * ХКН-ын 16-р их хурал — 2002 оны 11-р сарын 8-14 * ХКН-ын 17-р их хурал — 2007 оны 10-р сарын 15-21 * ХКН-ын 18-р их хурал — 2012 оны 11-р сарын 8-14 * ХКН-ын 19-р их хурал — 2017 оны 10-р сарын 18-24 * ХКН-ын 20-р их хурал — 2022 оны 10-р сарын 16-22 Жич: 1977 оноос хойш 5 жил тутам болж БНХАУ-ын улс төрийн амьдралыг тодорхойлдог ирсэн. == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Communist Party of China|Хятадын Коммунист Нам}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Хятадын коммунист нам| ]] [[Ангилал:Хятадын нам|Коммунист]] [[Ангилал:Коммунист нам]] [[Ангилал:Коминтерний салбар]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн байгууллага]] [[Ангилал:Маоизм]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Хятадын иргэний дайн|Коммунист нам]] [[Ангилал:Хятадын засгийн газар|Коммунист нам]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] meaiaq7uu61lqa4uxc6rji9sl12mne9 874330 874327 2026-10-27T08:12:08Z Zorigt 49 874330 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Хятадын Коммунист Нам | native_name = {{nobold|{{lang|zh-Hans-CN|中国共产党}}<br />{{lang|zh-Latn|Zhōngguó Gòngchǎndǎng}}}} | abbreviation = | founders = {{unbulleted list|[[Чэнь Дусю]]|[[Ли Дажао]]}} {{Collapsible list | title = {{nobold|...{{nbsp}}''ба бусад''}} | [[Хятадын Коммунист Намын Үндэсний Анхны Их Хурал|1-р Үндэсний Их хурлын]] төлөөлөгчид: | [[Хенк Сневлит]] | {{ill|Владимир Нейман|de|Nikolski (Geheimdienstoffizier)|zh|尼克爾斯基}} | [[Ли Да]] | [[Ли Ханжунь]] | [[Жан Гуотао]] | {{ill|Лю Ренжин|zh|刘仁静}} | [[Мао Зэдун]] | [[Хэ Шухэн]] | [[Дун Биву]] | [[Чэнь Таньчю]] | [[Ван Жиньмэй]] | {{ill|Ден Энмин|zh|邓恩铭}} | [[Чэнь Гунбо]] | [[Жоу Фохай]] | {{ill|Бао Хуйсэн|zh|包惠僧}} }} | logo = Danghui.svg | logo_size = 150px | colorcode = {{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}} | general_secretary = [[Ши Жиньпин]] | standing_committee = {{unbulleted list|[[Ши Жиньпин]]|[[Ли Кэчян]]|[[Ли Жаньшу]]| [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]]|[[Ван Хунин]]|[[Жао Лэжи]]|[[Хань Жэнь]]}} | founded = {{unbulleted list | {{start date and age|1921|07|23}} (1-р Үндэсний Их Хурал) | [[Хятадын Коммунист Намын Үндэсний Анхны Их Хурлын Байр]], 106 Rue Wantz, [[Шанхай]]н Францын концесс }} | headquarters = [[Жуннаньхай]], [[Шичен дүүрэг]], [[Бээжин]] | newspaper = ''[[Ардын өдөр тутмын]]'' | youth_wing = {{unbulleted list|[[Хятадын Коммунист Залуучуудын Холбоо]]|[[Хятадын Залуу Пионерууд]]}} | wing1_title = [[Зэвсэгт хүчин|Зэвсэгт жигүүр]] | wing1 = {{unbulleted list|[[Ардын Чөлөөлөх Арми]]|[[Ардын Зэвсэгт Цагдаа]]}} | wing2_title = Ажилчдын жигүүр | wing2 = [[Бүх Хятадын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо]] | wing3_title = Хэвлэлийн жигүүр | wing3 = [[Хятадын Медиа Групп]] | wing4_title = [[Аналитик төв|Судалгааны газар]] | wing4 = [[Бодлогын Судалгааны Төв Газар]] | membership_year = 2022 | membership = {{increase}} 96,710,000<ref>{{cite news |last1=Guo |first1=Rui |title=China's Communist Party hits 96.7 million, boosted by young and educated |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3183669/chinas-communist-party-grows-near-97-million-its-made-younger |access-date=1 July 2022 |work=South China Morning Post |date=30 June 2022 |language=en}}</ref> | ideology = {{collapsible list | title = {{nobold|[[Хятадын онцлогтой Социализм]]}} | bullets = yes | [[Коммунизм]] | [[Марксизм-Ленинизм]] | [[Маоизм|Мао Зэдуны Онол]] | [[Дэн Сяопины Онол]] | [[Гурвалсан төлөөлөл]] | [[Ши Жиньпины Онол]] }} {{unbulleted list | [[Социалист эх оронч үзэл]] | [[Хятадын үндсэрхэг үзэл]] }} | international = {{unbulleted list|[[Коммунист ба Ажилчны Намуудын Олон Улсын Уулзалт|КАНОУУ]]|[[Олон Улсын Коммунист Семинар|ОУКС]] (татан буугдсан)}} | national = [[Нэгдсэн Фронт (Хятад)|Нэгдсэн Фронт]]<ref>{{Cite web |title=CHINA'S OVERSEAS UNITED FRONT WORK: BACKGROUND AND IMPLICATIONS FOR THE UNITED STATES |url=https://www.uscc.gov/Research/china%E2%80%99s-overseas-united-front-work-background-and-implications-united-states |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014190725/https://www.uscc.gov/Research/china%E2%80%99s-overseas-united-front-work-background-and-implications-united-states |archive-date=14 October 2019 |access-date=27 October 2019 |website=ussc.gov}}</ref> | slogan = "Ард түмэнд үйлчил"<br />({{хэл-хят1|为人民服务}}) | anthem = "[[Интернационал (төрийн дуулал)|Интернационал]]"<br />({{хэл-хят1|国际歌}}){{parabr}}[[File:Internationale orchestral arrangement.ogg|180px]] | seats1_title = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] ([[13-р Ардын төлөөлөгчдийн их хурал|13-р]]) | seats1 = {{Composition bar|2090|2980|hex={{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}}} | seats2_title = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурлын байнгын хороо|АТИХ-ын байнгын хороо]] | seats2 = {{Composition bar|118|175|hex={{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}}} | flag = [[File:Flag of the Chinese Communist Party.svg|200px|border]] | colours = {{Color box|{{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}|border=silver}} Улаан | website = [http://cpc.people.com.cn/ cpc.people.com.cn] | country = Хятадын }} '''Хятадын Коммунист Нам''' товч. '''ХКН'''([[Хятад хэл|хятад.]] 中国共产党, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Zhōngguó Gòngchǎndǎng'' ) 1921 оны 7-р сарын 23-нд байгуулагдсан [[Хятад|БНХАУ]]-ын тэргүүлэгч, эрх баригч улс төрийн нам. Хятадын Коммунист Нам 2024 оны байдлаар 99 сая гаруй гишүүнтэй, дэлхийн улс төрийн хамгийн том байгууллага. 2017 оны 10-р сард зохион байгуулагдсан 19-р Үндэсний Конгрессоос сонгогдсон [[Ши Жиньпин]] өнөөгийн тэргүүлэх удирдагч юм. ХКН-ын туйлын зорилго бол коммунист нийгэм байгуулах явдал юм. Хятадын Коммунист Нам үйл ажиллагаандаа "Марксизм-Ленинизм, Мао Зэдунгийн үзэл баримтлал", Дэн Сяопингийн онол, Жян Зэминий "Гурван төлөөллийн онол", "шинжлэх ухааны үзэл баримтлал"-аар удирдуулж байгаагаа тунхаглаж байна. Мөн [[Ху Жиньтао]] ба [[Ши Жиньпин]]гийн шинэ үеийн Хятадын онцлогтой социализмын үзэл санаа зэрэг юм. Оросын 1917 оны [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] нөлөөгөөр [[Коминтерн|Коминтерний]] тусламжтайгаар марксизм-ленинизмийн үзэл санааг Хятадад түгээж үндэсний хувьсгалт хөдөлгөөн өрнүүлсэн Хятадын Коммунист нам 1921 оны 7-р сард байгуулагдсан ажээ. == Түүх == ХКН-ыг 1921-1927 онуудад намыг тэргүүлж байсан '''[[Чэн Дишиу]]''' тэргүүтэй хэсэг нөхөд байгуулсан байна. Ли Дажао Хойд Хятадад анхны марксист дугуйланг зохион байгуулсан ажээ. ХКН-ын Анхдугаар их хурлыг 1921 оны 6-р сарын сүүл, 7-р сарын эхээр Шанхай хотод 12 төлөөлөгчтэй нууц байдалд зохион байгуулсан. Хурлаар Хятадад социализм байгуулах намын эцсийн зорилгыг тунхаглав. Хятадын зүүний үзэлтэй сэхээтний төлөөллөөс бүрдсэн "дугуйлан"-гаас дэлхийн хамгийн том улс төрийн нам болтлоо өргөжсөн юм. 1927-1930 онд Ли Лисань намыг удирдаж ХКН-ыг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. ХКН-ын түүхийг дараах үе шатанд хувааж болно. # [[Гоминдан]] намтай нэгдэн милитарист бүлэглэлүүдийн эсрэг фронтын үе (1922-1927). # Хятад дахь Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс буюу улс орны эрх мэдлийн төлөө Гоминдантай хийсэн тэмцлийн үе (1927-1937). # Японы түрэмгийллийн эсрэг тэмцэл, Хоёрдугаар Гоминдантай нэгдсэн фронтыг байгуулсан үе (1937-1945). # Хятад дахь иргэний дайн (1946-1949) - Гоминдантай хийсэн дайны үе. # Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс байгуулагдсаны дараа үе (1949 оноос хойш) - нам улс орондоо эрх баригч нам болон төлөвшсөн үе. == Гишүүд == ХКН 2015 оны байдлаар 86 сая, 2024 оны байдлаар 99 сая гаруй гишүүнтэй байв. Үүүнээс: ** тариаланчид - 25,9 сая ** удирдах бөгөөд техник ажилтнууд - 12,5 сая ** намын ажилтнууд - 9 сая ** албан хаагчид - 7,4 сая ** ажилчид - 7,3 сая == Удирдлага == === ХКН-ын дээд удирдлага === * [[Чэнь Дүшю]], Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1921-1927 * Цю Цюбо, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1927-1928 * Шян Жунфа, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1928-1931 * Ли Лисан, Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч 1929-1930 * Ван Мин 1931 онд Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч * Бо Гу, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1932-1935 * Ло Фу, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1935–1943 * [[Мао Зэдун]], Намын төв хорооны Улс төрийн Товчооны дарга (1943—1956) * [[Дэн Сяопин]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1956—1966) * [[Ху Яобан]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1980—1987) * [[Жао Зыян]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1987—1989) * [[Жян Зэминь]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1989—2002) * [[Ху Жиньтао]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (2002—2012) * [[Ши Жиньпин]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (2012 оноос) [[File:Xi Jinping March 2017.jpg|thumb|250px|Ши Жиньпин]] === ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны өнөөгийн гишүүд === * [[Ши Жиньпин]] - ХКН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНХАУ-ын дарга, ХКН-ын Төв хорооны Цэргийн зөвлөлийн дарга. * [[Ли Цян]] - БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд * Ли Жаншу - БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дарга * Ван Ян - Бүх хятадын ардын улс төрийн Зөвлөлдөх үндэсний хорооны дарга * Ван Хунин - ХКН-ын Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга * Жао Лэжи - ХКН-ын Сахилга бат шалгах төв комиссын дарга * Хан Жэн - БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч ХКН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн газрын гишүүд: * Ван Хунин * Дин Сюэсян * Ян Сяоду * Чэнь Си * Го Шэнкунь * Хуан Куньмин * Ю Цюань == ХКН-ын Их хурал == * ХКН-ын 1-р их хурал — 1921 оны 7-р сарын 23-31 * ХКН-ын 2-р их хурал — 1922 оны 7-р сарын 16-23 * ХКН-ын 3-р их хурал — 1923 оны 6-р сарын 12-20 * ХКН-ын 4-р их хурал — 1925 оны 1-р сарын 11-22 * ХКН-ын 5-р их хурал — 1927 оны 4-р сарын 24-5-р сарын 9 * ХКН-ын 6-р их хурал — 1928 оны 6-р сарын 18-ноос 7-р сарын 11 * ХКН-ын 7-р их хурал — 1945 оны 4-р сарын 23-6-р сарын 11 * ХКН-ын 8-р их хурал — 1956 оны 9-р сарын 15-27 болон 1958 оны 5-р сарын 5-23 * ХКН-ын 9-р их хурал — 1969 оны 4-р сарын 1-24 * ХКН-ын 10-р их хурал — 1973 оны 8-р сарын 24-28 * ХКН-ын 11-р их хурал — 1977 оны 8-р сарын 12-18 * ХКН-ын 12-р их хурал — 1982 оны 9-р сарын 1-11 * ХКН-ын 13-р их хурал — 1987 оны 10-р сарын 25-наас 11-р сарын 1 * ХКН-ын 14-р их хурал — 1992 оны 10-р сарын 12-18 * ХКН-ын 15-р их хурал — 1997 оны 9-р сарын 12-18 * ХКН-ын 16-р их хурал — 2002 оны 11-р сарын 8-14 * ХКН-ын 17-р их хурал — 2007 оны 10-р сарын 15-21 * ХКН-ын 18-р их хурал — 2012 оны 11-р сарын 8-14 * ХКН-ын 19-р их хурал — 2017 оны 10-р сарын 18-24 * ХКН-ын 20-р их хурал — 2022 оны 10-р сарын 16-22 Жич: 1977 оноос хойш 5 жил тутам болж БНХАУ-ын улс төрийн амьдралыг тодорхойлдог ирсэн. == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Communist Party of China|Хятадын Коммунист Нам}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Хятадын коммунист нам| ]] [[Ангилал:Хятадын нам|Коммунист]] [[Ангилал:Коммунист нам]] [[Ангилал:Коминтерний салбар]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн байгууллага]] [[Ангилал:Маоизм]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Хятадын иргэний дайн|Коммунист нам]] [[Ангилал:Хятадын засгийн газар|Коммунист нам]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] nwfqp9jd29rhlbxch4muck0ud32293d 874331 874330 2026-10-27T08:12:26Z Zorigt 49 874331 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Хятадын Коммунист Нам | native_name = {{nobold|{{lang|zh-Hans-CN|中国共产党}}<br />{{lang|zh-Latn|Zhōngguó Gòngchǎndǎng}}}} | abbreviation = | founders = {{unbulleted list|[[Чэнь Дусю]]|[[Ли Дажао]]}} {{Collapsible list | title = {{nobold|...{{nbsp}}''ба бусад''}} | [[Хятадын Коммунист Намын Үндэсний Анхны Их Хурал|1-р Үндэсний Их хурлын]] төлөөлөгчид: | [[Хенк Сневлит]] | {{ill|Владимир Нейман|de|Nikolski (Geheimdienstoffizier)|zh|尼克爾斯基}} | [[Ли Да]] | [[Ли Ханжунь]] | [[Жан Гуотао]] | {{ill|Лю Ренжин|zh|刘仁静}} | [[Мао Зэдун]] | [[Хэ Шухэн]] | [[Дун Биву]] | [[Чэнь Таньчю]] | [[Ван Жиньмэй]] | {{ill|Ден Энмин|zh|邓恩铭}} | [[Чэнь Гунбо]] | [[Жоу Фохай]] | {{ill|Бао Хуйсэн|zh|包惠僧}} }} | logo = Danghui.svg | logo_size = 150px | colorcode = {{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}} | general_secretary = [[Ши Жиньпин]] | standing_committee = {{unbulleted list|[[Ши Жиньпин]]|[[Ли Кэчян]]|[[Ли Жаньшу]]| [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]]|[[Ван Хунин]]|[[Жао Лэжи]]|[[Хань Жэнь]]}} | founded = {{unbulleted list | {{start date and age|1921|07|23}} (1-р Үндэсний Их Хурал) | [[Хятадын Коммунист Намын Үндэсний Анхны Их Хурлын Байр]], 106 Rue Wantz, [[Шанхай]]н Францын концесс }} | headquarters = [[Жуннаньхай]], [[Шичен дүүрэг]], [[Бээжин]] | newspaper = ''[[Ардын өдөр тутмын]]'' | youth_wing = {{unbulleted list|[[Хятадын Коммунист Залуучуудын Холбоо]]|[[Хятадын Залуу Пионерууд]]}} | wing1_title = [[Зэвсэгт хүчин|Зэвсэгт жигүүр]] | wing1 = {{unbulleted list|[[Ардын Чөлөөлөх Арми]]|[[Ардын Зэвсэгт Цагдаа]]}} | wing2_title = Ажилчдын жигүүр | wing2 = [[Бүх Хятадын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо]] | wing3_title = Хэвлэлийн жигүүр | wing3 = [[Хятадын Медиа Групп]] | wing4_title = [[Аналитик төв|Судалгааны газар]] | wing4 = [[Бодлогын Судалгааны Төв Газар]] | membership_year = 2022 | membership = {{increase}} 96,710,000<ref>{{cite news |last1=Guo |first1=Rui |title=China's Communist Party hits 96.7 million, boosted by young and educated |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3183669/chinas-communist-party-grows-near-97-million-its-made-younger |access-date=1 July 2022 |work=South China Morning Post |date=30 June 2022 |language=en}}</ref> | ideology = {{collapsible list | title = {{nobold|[[Хятадын онцлогтой Социализм]]}} | bullets = yes | [[Коммунизм]] | [[Марксизм-Ленинизм]] | [[Маоизм|Мао Зэдуны Онол]] | [[Дэн Сяопины Онол]] | [[Гурвалсан төлөөлөл]] | [[Ши Жиньпины Онол]] }} {{unbulleted list | [[Социалист эх оронч үзэл]] | [[Хятадын үндсэрхэг үзэл]] }} | international = {{unbulleted list|[[Коммунист ба Ажилчны Намуудын Олон Улсын Уулзалт|КАНОУУ]]|[[Олон Улсын Коммунист Семинар|ОУКС]] (татан буугдсан)}} | national = [[Нэгдсэн Фронт (Хятад)|Нэгдсэн Фронт]]<ref>{{Cite web |title=CHINA'S OVERSEAS UNITED FRONT WORK: BACKGROUND AND IMPLICATIONS FOR THE UNITED STATES |url=https://www.uscc.gov/Research/china%E2%80%99s-overseas-united-front-work-background-and-implications-united-states |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014190725/https://www.uscc.gov/Research/china%E2%80%99s-overseas-united-front-work-background-and-implications-united-states |archive-date=14 October 2019 |access-date=27 October 2019 |website=ussc.gov}}</ref> | slogan = "Ард түмэнд үйлчил"<br />({{хэл-хят1|为人民服务}}) | anthem = "[[Интернационал (төрийн дуулал)|Интернационал]]"<br />({{хэл-хят1|国际歌}}){{parabr}}[[File:Internationale orchestral arrangement.ogg|180px]] | seats1_title = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] ([[13-р Ардын төлөөлөгчдийн их хурал|13-р]]) | seats1 = {{Composition bar|2090|2980|hex={{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}}} | seats2_title = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурлын байнгын хороо|АТИХ-ын байнгын хороо]] | seats2 = {{Composition bar|118|175|hex={{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}}} | flag = [[File:Flag of the Chinese Communist Party.svg|200px|border]] | colours = {{Color box|{{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}|border=silver}} Улаан | website = [http://cpc.people.com.cn/ cpc.people.com.cn] | country = Хятадын }} '''Хятадын Коммунист Нам''' товч. '''ХКН'''([[Хятад хэл|хятад.]] 中国共产党, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Zhōngguó Gòngchǎndǎng'' ) 1921 оны 7-р сарын 23-нд байгуулагдсан [[Хятад|БНХАУ]]-ын тэргүүлэгч, эрх баригч улс төрийн нам. Хятадын Коммунист Нам 2024 оны байдлаар 99 сая гаруй гишүүнтэй, дэлхийн улс төрийн хамгийн том байгууллага. 2017 оны 10-р сард зохион байгуулагдсан 19-р Үндэсний Конгрессоос сонгогдсон [[Ши Жиньпин]] өнөөгийн тэргүүлэх удирдагч юм. ХКН-ын туйлын зорилго бол коммунист нийгэм байгуулах явдал юм. Хятадын Коммунист Нам үйл ажиллагаандаа "Марксизм-Ленинизм, Мао Зэдунгийн үзэл баримтлал", Дэн Сяопингийн онол, Жян Зэминий "Гурван төлөөллийн онол", "шинжлэх ухааны үзэл баримтлал"-аар удирдуулж байгаагаа тунхаглаж байна. Мөн [[Ху Жиньтао]] ба [[Ши Жиньпин]]гийн шинэ үеийн Хятадын онцлогтой социализмын үзэл санаа зэрэг юм. Оросын 1917 оны [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] нөлөөгөөр [[Коминтерн|Коминтерний]] тусламжтайгаар марксизм-ленинизмийн үзэл санааг Хятадад түгээж үндэсний хувьсгалт хөдөлгөөн өрнүүлсэн Хятадын Коммунист нам 1921 оны 7-р сард байгуулагдсан ажээ. == Түүх == ХКН-ыг 1921-1927 онуудад намыг тэргүүлж байсан '''[[Чэнь Дүшю]]''' тэргүүтэй хэсэг нөхөд байгуулсан байна. Ли Дажао Хойд Хятадад анхны марксист дугуйланг зохион байгуулсан ажээ. ХКН-ын Анхдугаар их хурлыг 1921 оны 6-р сарын сүүл, 7-р сарын эхээр Шанхай хотод 12 төлөөлөгчтэй нууц байдалд зохион байгуулсан. Хурлаар Хятадад социализм байгуулах намын эцсийн зорилгыг тунхаглав. Хятадын зүүний үзэлтэй сэхээтний төлөөллөөс бүрдсэн "дугуйлан"-гаас дэлхийн хамгийн том улс төрийн нам болтлоо өргөжсөн юм. 1927-1930 онд Ли Лисань намыг удирдаж ХКН-ыг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. ХКН-ын түүхийг дараах үе шатанд хувааж болно. # [[Гоминдан]] намтай нэгдэн милитарист бүлэглэлүүдийн эсрэг фронтын үе (1922-1927). # Хятад дахь Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс буюу улс орны эрх мэдлийн төлөө Гоминдантай хийсэн тэмцлийн үе (1927-1937). # Японы түрэмгийллийн эсрэг тэмцэл, Хоёрдугаар Гоминдантай нэгдсэн фронтыг байгуулсан үе (1937-1945). # Хятад дахь иргэний дайн (1946-1949) - Гоминдантай хийсэн дайны үе. # Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс байгуулагдсаны дараа үе (1949 оноос хойш) - нам улс орондоо эрх баригч нам болон төлөвшсөн үе. == Гишүүд == ХКН 2015 оны байдлаар 86 сая, 2024 оны байдлаар 99 сая гаруй гишүүнтэй байв. Үүүнээс: ** тариаланчид - 25,9 сая ** удирдах бөгөөд техник ажилтнууд - 12,5 сая ** намын ажилтнууд - 9 сая ** албан хаагчид - 7,4 сая ** ажилчид - 7,3 сая == Удирдлага == === ХКН-ын дээд удирдлага === * [[Чэнь Дүшю]], Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1921-1927 * Цю Цюбо, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1927-1928 * Шян Жунфа, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1928-1931 * Ли Лисан, Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч 1929-1930 * Ван Мин 1931 онд Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч * Бо Гу, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1932-1935 * Ло Фу, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга 1935–1943 * [[Мао Зэдун]], Намын төв хорооны Улс төрийн Товчооны дарга (1943—1956) * [[Дэн Сяопин]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1956—1966) * [[Ху Яобан]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1980—1987) * [[Жао Зыян]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1987—1989) * [[Жян Зэминь]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1989—2002) * [[Ху Жиньтао]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (2002—2012) * [[Ши Жиньпин]], ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (2012 оноос) [[File:Xi Jinping March 2017.jpg|thumb|250px|Ши Жиньпин]] === ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны өнөөгийн гишүүд === * [[Ши Жиньпин]] - ХКН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНХАУ-ын дарга, ХКН-ын Төв хорооны Цэргийн зөвлөлийн дарга. * [[Ли Цян]] - БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд * Ли Жаншу - БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дарга * Ван Ян - Бүх хятадын ардын улс төрийн Зөвлөлдөх үндэсний хорооны дарга * Ван Хунин - ХКН-ын Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга * Жао Лэжи - ХКН-ын Сахилга бат шалгах төв комиссын дарга * Хан Жэн - БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч ХКН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн газрын гишүүд: * Ван Хунин * Дин Сюэсян * Ян Сяоду * Чэнь Си * Го Шэнкунь * Хуан Куньмин * Ю Цюань == ХКН-ын Их хурал == * ХКН-ын 1-р их хурал — 1921 оны 7-р сарын 23-31 * ХКН-ын 2-р их хурал — 1922 оны 7-р сарын 16-23 * ХКН-ын 3-р их хурал — 1923 оны 6-р сарын 12-20 * ХКН-ын 4-р их хурал — 1925 оны 1-р сарын 11-22 * ХКН-ын 5-р их хурал — 1927 оны 4-р сарын 24-5-р сарын 9 * ХКН-ын 6-р их хурал — 1928 оны 6-р сарын 18-ноос 7-р сарын 11 * ХКН-ын 7-р их хурал — 1945 оны 4-р сарын 23-6-р сарын 11 * ХКН-ын 8-р их хурал — 1956 оны 9-р сарын 15-27 болон 1958 оны 5-р сарын 5-23 * ХКН-ын 9-р их хурал — 1969 оны 4-р сарын 1-24 * ХКН-ын 10-р их хурал — 1973 оны 8-р сарын 24-28 * ХКН-ын 11-р их хурал — 1977 оны 8-р сарын 12-18 * ХКН-ын 12-р их хурал — 1982 оны 9-р сарын 1-11 * ХКН-ын 13-р их хурал — 1987 оны 10-р сарын 25-наас 11-р сарын 1 * ХКН-ын 14-р их хурал — 1992 оны 10-р сарын 12-18 * ХКН-ын 15-р их хурал — 1997 оны 9-р сарын 12-18 * ХКН-ын 16-р их хурал — 2002 оны 11-р сарын 8-14 * ХКН-ын 17-р их хурал — 2007 оны 10-р сарын 15-21 * ХКН-ын 18-р их хурал — 2012 оны 11-р сарын 8-14 * ХКН-ын 19-р их хурал — 2017 оны 10-р сарын 18-24 * ХКН-ын 20-р их хурал — 2022 оны 10-р сарын 16-22 Жич: 1977 оноос хойш 5 жил тутам болж БНХАУ-ын улс төрийн амьдралыг тодорхойлдог ирсэн. == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Communist Party of China|Хятадын Коммунист Нам}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Хятадын коммунист нам| ]] [[Ангилал:Хятадын нам|Коммунист]] [[Ангилал:Коммунист нам]] [[Ангилал:Коминтерний салбар]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн байгууллага]] [[Ангилал:Маоизм]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Хятадын иргэний дайн|Коммунист нам]] [[Ангилал:Хятадын засгийн газар|Коммунист нам]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] e66v1xw9u6ld2oqks1ahkeg8zrk4bn2 Дамдины Ням 0 55554 874336 869344 2026-10-27T09:20:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 874336 wikitext text/x-wiki '''Боржигон Төгөлдөр''' овогтой '''Дамдины Ням''' /1916 онд төрсөн -1996 онд нас барсан/ Монгол Улсын орчин цагийн анхны дипломатуудын нэг. Киноны хэрэг эрхлэх газрын анхны дарга. == Намтар == 1916 оны 4-р сарын 1-нд (хаврын дунд сарын шинийн нэгэнд төрснөө баримт бичигт аргын тооллоор ингэж тэмдэглүүлсэн бололтой) одоогийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр сумын]] /тэр үеийн Түшээт хан аймгийн Дархан Чин Вангийн хошуу/ нутагт Д.Дамдины дунд хүү болон "Гүн галуутай" хэмээх газар төржээ. (Ах Тувааны Нацаг, дүү [[Баянбаатарын Очирбат]]). Эцэг Дүүрэнгийн Дамдин нь Түшээт хаан аймгийн Дархан Чин Вангийн хошууны Гүн Галуутай гэх нутагт 1880 онд малчин ард Дүүрэнгийн хүү болж төрөөд хувийн мал аж ахуй эрхэлж амьдарч байгаад 1927 онд нас баржээ. Д.Ням бага насаа эцэг эхийн гар дээр мал маллаж өнгөрөөж Богд Хан уулын хошууны тамгын дэргэдэх тэнхимийн сургуульд сурч байсан. Эх нь түүний дүү Б.Очирбатыг төрүүлээд 1924 онд нас барсан байна. == Боловсрол == 1928 онд Богд хаан уулын аймаг, Богд хаан уулын хошууны Тамган дээр байгуулагдсан Танхимын сургуульд орж, бичиг үсэг суралцан төгсөж улмаар 1931 онд Улаанбаатар хотод нүүж ирээд хотын 1 дүгээр дунд сургуульд орж 2 жил суралцаж төгссөн байсан. 1933 онд Хөдөө аж ахуйн техникумд шилжин орж 1 жил суралцсаны дараа уг сургуулиас гарч ажил хийж амьдрах болсон юм. Тэрээр үндэсний монгол бичгээр цэвэрхэн алдаагүй бичдэг байсан тул 1932 оны хавар /тэр үед сургуулийн сурагчдыг хөдөө орон нутагт соёлын довтолгооны багшаар томилжээ, латин үсэг заалгаж байснаар Төв аймгийн Угтаал суманд очиж латин үсгийг зааж байгаад мөн оны намар шинэ эргэлтийн дараа буцан ирж сургуульдаа орж төгссөн байна. == Ажилласан байдал == 1934 оноос Монгол тээхийн хоёрдугаар бааз, дараа нь Засгийн газарт ахлах зааварлагч, Намын Төв Хороонд тасгийн эрхлэгч, Киноны хэрэг эрхлэх газрын дарга, Гадаад жуулчныг үйлчлэх товчооны дарга зэрэг алба хашиж байсан. 1939 оны 6-р сард Гадаад Явдлын Яаманд дипломат албанд шилжин Зөвлөлт Холбоот Улсад суугаа БНМАУ-ын Бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газар [[Жамсрангийн Самбуу|Жамсрангийн Самбуугийн]] шууд удирдлага дор хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан. 1940 оны 5-р сард эрүүл мэндийн шалтгаанаар нутаг буцаж Засгийн газрын шийдвэрээр Гадаад Явдлын Яамны Өрнөдийн хэлтсийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаж байгаад Намын Төв Хорооны шийдвэрээр 1941-1944 онд Намын Төв Хорооны дэргэдэх Намын Шинэ хүчний дээд сургуульд суралцаж төгссөн байна. 1944 оны 7-р сард Намын Шинэ  хүчний дээд сургуулийг төгсч Монгол Ардын Хувьсгалт намын Төв Хорооны Улс Төрийн товчооны тогтоолоор НТХ-ны Тусгай тасгийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаж байсан. 1946 оны 1-р сард Гадаад Явдлын Яамыг өргөгтгөх үед ГЯЯ-ны Протоколын ангийн референтээр шилжин ажиллаж байсан. 1950 оны 6-р сард  БНМАУ-аас БНХАУ-д суух анхны ЭСЯ-нд 2 дугаар нарийн бичгийн даргаар, 1952 оны 1-р сараас 1 дүгээр нарийн бичгийн даргаар дэвшин ажиллаж байгаад 1953 оны 5-р сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн орон нутагтаа буцаж ирсэн. 1953 оны 6-р сараас ГЯЯ-ны Протоколын /Ёслолын/ хэлтсийн орлогч эрхлэгчээр, 1953 оны 8-р сараас эхлэн мөн Яамны шинэ хүчний хэлтсийн даргаар ажиллаж байгаад 1954 оны 1-р сард уг хэлтэс татан буугдсан учир чөлөөлөгдсөн. 1954 оны 1-р сараас МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр Урлагийн Хэрэг эрхлэх газрын харьяа Кино үйлдвэр, кино үзвэрийн хэрэг эрхлэх газар хоёрыг нэгтгэж '''Киноны хэрэг эрхлэх газар''' болгоход уг газрын анхны даргаар томилогдон ажилласан. Киноны хэрэг эрхлэх газрын даргаар томилогдон ажиллах хушгацаандаа "Элдэв-Очирын кино театр"-ын засварын хөрөнгийг болон нүүдлийн киноны асуудлуудыг шийдвэрлүүлж байжээ. 1954 оны 8-р сараас Улаанбаатар хотын “Алтай” зочид буудал, “Алтай” ресторан хоёрыг нэгтгэж Гадаад худалдааны газрын харьяа Гадаад жуулчдыг үйлчлэх товчоо болгоход Намын Төв Хорооны шийдвэрээр Киноны хэрэг эрхлэх газрын даргын үүрэгт ажлаас чөлөөлж Гадаад жуулчдыг үйлчлэх товчооны даргаар томилогдон ажилсан бөгөөд 1956 оны 1-р сараас эхлэн уг товчооны зохион байгуулалтыг өргөтгөж, Гадаад худалдааны яамны харьяа Гадаадын жуулчдыг үйлчлэх газар болгоход уг газрын орлогч даргаар томилогдон ажилласан. 1956 оны 6-р сараас уг ажлаас чөлөөлөгдөж Гадаад Явдлын Яамны тусгай хэлтсийн даргаар шилжин ажиллаж байгаад 1957 оны 12 дугаар сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн БНМАУ-аас БНАСАУ-д суух анхны ЭСЯ-ны 2 дугаар нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллаж, 1958 оны 11-р сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн эх нутагтаа эргэн ирсэн байна. 1958 оны 11-р сараас Гадаад Явдлын Яамны Ерөнхий канцелярын газар /Тамгын газар/ референтээр, 1959 оны 3 дугаар сараас тус Яамны Үйлчилгээ аж ахуйн хэлтсийн орлогчоор, 1961 оны 1-р сараас Аж ахуйн хэлтсийн даргаар тус тус ажилласан. 1961 оны 12-р сарын 15-наас ГЯЯ-ны Гэрээ, архивын референт, 1969 оны 7-р сараас Гадаад Яамны Архив, номын сангийн тасгийн даргаар томилогдон ажилласан. 1972 оноос 1978 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа ЭСЯ-нд нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллаж 1978 оны эцсээр тэтгэвэртээ суусан. Тухайн үеийн Гадаад Явдлын Яаманд "Ням" нэртэй хүн хэд хэд байсан тул "улаан хамар Нямаа" гэж түүнийг нэрлэдэг байжээ. ЗХУ-ын удирдагч Л.И.Брежневийг 1966 онд БНМАУ-д айлчлах үеэр байгуулсан "Найрамдлын Гэрээ"-нд [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], [[Леонид Брежнев|Л.Брежнев]] нар гарын үсэг зурахад Монголын талаас баримт бичгийг түшиж байсан нь баримтат киноны дэлгэцнээ дүр нь үлджээ. Тэрээр 1996 онд өвчний улмаас Улаанбаатар хотноо нас барсан. == Гэр бүл == Эхнэр Сүхбаатарын Хандсүрэн, тэд нар 10 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн байна. == Шагнал == Төр, засгаас Д.Нямын гавьяа зүтгэлийг үнэлж "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг"-ийн одон, "Алтан гадас" одонгоор гурван удаа болон Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, БНМАУ-ын Засгийн газрын хүндэт жуух бичиг, Ардын хувьсгалын 25, 40, 50, 60 жилийн ойн медалиудаар тус тус шагнаж байжээ. {{DEFAULTSORT:Ням, Дамдины}} [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] fq3xqs0mwuk8q9d8vm17b7eav3izctv Орхидос 2 0 61969 874363 874235 2026-10-27T10:44:35Z Zorigt 49 874363 wikitext text/x-wiki «'''Орхидос 2'''» — [[2010 он|2010]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. ==Уран бүтээлчид== *Продюсер: Д.Золзаяа *Зохиолч: С.Болормаа *Ерөнхий Найруулагч: Б.Ганболд *Ерөнхий Зураглаач: Б.Отгонзориг *Хөгжмийн зохиолч: Т.Сэр-од ===Гол дүрд=== *Шинэтуяа (Золжаргал) - А.Орхонтуул *Сүхээ - С.Болд-Эрдэнэ *Ханд - Г.Отгонцэцэг *Мишиг - Г.Эрхэмбаяр ===Дүрүүдэд=== *Э.Ууганбаяр *Б.Батбаатар *Р.Батттогтох *Ж.Пүрэвдорж *Ч.Алтан-Өлзий *Б.Тунгалаг *Ш.Цэцэг *Г.Амгаланбаатар *Р.Өсырхан *Н.БатАмгалан *Н.Аззаяа *Б.Одончмиэг *М.Тогтохжаргал *Л.Мөнхдорж *Э.Алтанзул *Г.Ариунжаргал *Н.Хонгорзул *А.Бадарч *Б.Бархас ==Үйл явдал== Золжаргал гэх охин төрсөн аав Сүхээтэй хар дарсан зүүдээр золжаргал ааваа намайг битгий явуулаач гуйж байна гэж хэлснээр Сүхээ золоо миний охин битгий яваарай золоо гэж хашгирснаас хойш түүний төрсөн охин Золжаргалтай уулзаагүй юм. Хотын эмнэлэгт очиход Золжаргалын цогцост үзлэг хийхэд амь орох боломжгүй гэж үзээд цогцсыг уутанд хийнэ. Хэсэгхэн хугацааны дараа моргийн эмч өвгөн нууцаар архи татаж байх зуур Золжаргал охин амь орж сэргэдэг ба ухаан орсныг өвгөн моргийн эмч мэдэж авна. Тэрээр Золжаргал нэртэй биш Шинэтуяа гэх охин болж Улаанбаатар хотын бороо орж буйг нүдээрээ үзэж харна. [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] eq3so8qqw0hefqcypudil804w3l0d97 Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 874307 874164 2026-10-27T02:36:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874307 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-10-27 02:36:01 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 8r8o9bil328syxl8zgvn89v4syjxxf9 Өв (кино) 0 67439 874292 727760 2026-10-27T01:14:10Z О. Батсайхан 108165 874292 wikitext text/x-wiki «'''Өв'''» — [[1993 он]]д бүтсэн [[Монгол улс|Монголын]] [[уран сайхны кино]] юм. Тус кино нь монголчуудын уламжлалт ахуй, ёс заншил, хүнлэг чанар, өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн оюуны болон соёлын өвийг хадгалан хамгаалах тухай өгүүлдэг. Киноны гол санаа нь аливаа улс үндэстний оршин тогтнох үндэс болсон соёл, уламжлал, ёс суртахууны үнэт зүйлсийг үеэс үед өвлүүлэн үлдээхийн ач холбогдлыг харуулахад оршино. == Агуулга == Алив улс, үндэстэнд өөрийг нь тодотгон илэрхийлсэн, цагийн эрхэнд мартаж, гээж болохгүй, үеэс үед дээдлэн авч явах учиртай нандин шүтээн гэж байдаг. Энэ бол монголчуудын хувьд өвөг дээдсээс уламжилсан уугуул ахуй, эртнээс уламжилсан ёс заншил, хүнийг энэрэн хайрлах хүнлэг чанар юм. «Өв» кино нь эдгээр үнэт зүйлсийн утга учир, тэдгээрийг хадгалж үлдэхийн ач холбогдлын тухай өгүүлдэг. Хүн төрөлхтний хөгжлийн явцад нийгмийн амьдрал, хүмүүсийн харилцаа, ахуй соёл өөрчлөгдөж байдаг боловч үндэстний уламжлалт үнэт зүйлсийг мартаж болохгүй гэсэн санааг дэвшүүлжээ. Тус бүтээлийн агуулгад монголчуудын уламжлалт ёс суртахуун, ахмад үеэ хүндэтгэх үзэл, хүн хоорондын энэрэнгүй харилцаа болон өв соёлоо хойч үедээ өвлүүлэх тухай асуудал чухал байр суурь эзэлдэг. == Гол сэдэв == === Үндэсний өв соёл === Киноны гол сэдвүүдийн нэг нь монгол үндэстний соёлын өв юм. Соёлын өв гэдэгт зөвхөн эд өлгийн зүйлс төдийгүй уламжлалт мэдлэг, зан заншил, амьдралын хэв маяг, ёс суртахууны ойлголт зэрэг биет бус үнэт зүйлс багтдаг. «Өв» кино нь үндэстний онцлогийг хадгалж үлдэхэд эдгээр үнэт зүйлс чухал болох тухай санааг илэрхийлдэг. === Ёс заншил ба уламжлал === Монголчуудын уламжлалт ахуй, ахмад настнаа хүндэтгэх ёс, хүн хоорондын харилцаа болон үе дамжин уламжлагдсан зан заншил нь киноны агуулгын үндсэн хэсгийг бүрдүүлдэг. Уламжлал гэдэг нь зөвхөн өнгөрсөн үеийн дурсамж бус, харин хүмүүсийн өдөр тутмын амьдрал, ёс суртахуун, нийгмийн харилцаанд нөлөөлдөг соёлын үнэт зүйл болохыг киноны гол санаанаас харж болно. === Хүнлэг чанар === Кинонд хөндөгдсөн өөр нэг чухал асуудал нь хүнийг энэрэн хайрлах, бусдыг хүндэтгэх, харилцан туслалцах зэрэг ёс суртахууны үнэт зүйлс юм. Эдгээр чанарыг монголчуудын уламжлалт хүмүүжил, амьдралын ухааны нэг хэсэг хэмээн үзэж, хойч үедээ өвлүүлэхийн ач холбогдлыг онцолжээ. == Түүхэн болон соёлын нөхцөл == «Өв» кино нь Монгол Улс улс төр, эдийн засаг, нийгмийн шинэ тогтолцоонд шилжиж байсан 1990-ээд оны эхэн үед бүтээгдсэн. 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтийн дараа Монголын нийгэмд үндэсний түүх, соёл, уламжлал, үнэт зүйлсийн талаарх асуудлуудыг шинээр авч үзэх нөхцөл бүрдсэн юм. Энэ түүхэн нөхцөл нь киноны бүтсэн цаг үеийг ойлгоход чухал боловч тус бүтээлийн зохиогчид нийгмийн шилжилтийн үйл явцыг шууд тайлбарлах зорилго тавьсан эсэхийг тогтооход нэмэлт эх сурвалж шаардлагатай. == Киноны үзэл санаа == «Өв» киноны агуулгаас дараах үндсэн санааг тодруулж болно. * Үндэсний соёл, уламжлалаа хадгалан хамгаалах; * Өвөг дээдсийн үлдээсэн үнэт зүйлсийг хойч үедээ өвлүүлэх; * Ахмад үеийн сургаал, амьдралын туршлагыг хүндэтгэх; * Хүнийг энэрэн хайрлах, хүнлэг ёсыг эрхэмлэх; * Нийгмийн өөрчлөлтийн үед уламжлалт үнэт зүйлсээ мартахгүй байх. Эдгээр нь киноны танилцуулгад туссан гол санааг тайлбарласан бөгөөд киноны үйл явдлын дэлгэрэнгүй дарааллыг орлохгүй. == Монголын кино урлаг дахь байр суурь == 1990-ээд оны эхэн үе нь Монголын кино урлагийн хувьд нийгмийн өөрчлөлт, эдийн засгийн шинэ нөхцөлтэй давхацсан цаг хугацаа байв. Энэ үед бүтээгдсэн «Өв» кино нь монголчуудын үндэсний өв соёл, уламжлалт ёс суртахууны тухай өгүүлсэн бүтээлийн нэг юм. Киноны үзэгчдийн хүлээн авалт, шүүмжлэгчдийн үнэлгээ, шагнал болон олон улсын кино наадамд оролцсон эсэх тухай мэдээллийг баталгаатай эх сурвалжаар нэмж тодруулах шаардлагатай. == Холбоотой сэдэв == * [[Монголын кино урлаг]] * [[Монголын соёл]] * [[Монголын уламжлал]] * [[Соёлын өв]] * [[Монголын түүх]] [[Ангилал:1993 оны кино]] [[Ангилал:20-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] sjons4xvn4ikqoh0d4poqf7ru0h4uhv Лхагвасүрэнгийн Гантулга 0 75653 874318 874103 2026-10-27T07:39:46Z Zorigt 49 874318 wikitext text/x-wiki '''Лхагвасүрэнгийн Гантулга''' нь [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх|үндэсний бөхийн]] улсын начин цолтой, чөлөөт бөхийн спортын мастер. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин П.Ганбаяраар дөрөв давж тавын даваанд улсын начин До.Ганхуягт өвдөг шороодсон. !1024 |- !2007 |АХ-ын 86 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Д.Бумбаяраар дөрөв, улсын заан Ц.Мягмарсүрэнгээр тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. !512 |- !2009 |АХ-ын 88 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ш.Уламбаяраар дөрөв давж тавын даваанд улсын харцага Л.Пүрэвжавт өвдөг шороодсон. !512 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2004 |Говь-Алтай аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Соронзонболдод өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !128 |- !2005 |Говь-Алтай аймгийн баяр наадамд залуу бөх А.Алтанбаганаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Гантулга, Лхагвасүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Цээлийн (Говь-Алтай) хүн]] rvhxourqqbkfc3eny65g5zvwururdlm Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын ерөнхий боловсролын сургууль 0 83008 874346 810409 2026-10-27T09:45:23Z ~2026-57242-86 108578 874346 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''[[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Угтаалцайдам сум]]ын ерөнхий боловсролын сургууль''' нь 1933 оны 10-р сарын 23-нд байгуулагдсан бөгөөд Монгол улсын ерөнхий боловсролын сургууль юм. Анх Халиугчин Боролзой уулын хошуунд 23 хүүхэд, 2 багштай, тэнхимийн сургууль нэртэйгээр хичээллэж эхлэн, анхны захирлаар З.Дамба гэдэг хүн ажиллаж байжээ. Улмаар 1939 онд бага сургууль байгуулагдаж захирлаар нь Э.Жүрмэддорж, багшаар нь С.Шарав нар ажиллаж байв. 1964 онд бүрэн бус дунд сургууль болон өргөжиж, 1988 онд 10 жилийн дунд сургууль болжээ. Тус сургуулийн захирлаар З.Дамба, Э.Жүрмэддорж, н.Шагдар, Т.Дашдорж, н.Гунгаа, н.Цэрэн, н.Дамбажанцан, н.Цэдэнсодном, З.Мөнхдалай, З.Сунрав, М.Мэндбаяр, Я.Дүгэр, Л.Жавзан, Ш.Бямбажав, Л.Бавуу, С.Оджаргал, Д.Раах, П.Дашгэлэг, Г.Алтангэрэл, Б.Туяацэцэг нар ажиллаж байсны дээр 1973-1992 онуудад ажиллаж байсан Зулын Сунрав тус сургуулийг Улсын тэргүүний сургуулийн зэрэгт хүргэж, аж ахуй зохион байгуулалтын талаар бэхжүүлж улсад 2 удаа, 1981, 1985 онуудад тэргүүн байрт шалгарсан юм. Энэ амжилтаа бататган 2003, 2005, 2009, 2011 онд дахин улсын тэргүүний сургуулиар шалгарч байв. ==Төгсөгчид== *[[Чойжинжавын Дугарсүрэн]] - Хөдөлмөрийн баатар, комбайнч *[[Цэрэндайшийн Цэрэн-Очир]] - Хөдөлмөрийн баатар, комбайнч *[[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] - Хөдөлмөрийн баатар, ардын жүжигчин *[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]] - Үндэсний бөхийн улсын аварга *[[Цэрэндоржийн Балдорж|Ганбатын Балдорж]] - Нягтлан бодогч *[[Жамбалын Мягмарсүрэн]] - Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч *[[Загдын Түмэнжаргал]] - Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч [[Ангилал:Төв аймгийн дунд сургууль]] [[Ангилал:1933 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{school-stub}} mmm7vawegkkoqfk32y0iqcc2giwkzjz 874347 874346 2026-10-27T09:46:32Z ~2026-57242-86 108578 874347 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''[[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Угтаалцайдам сум]]ын ерөнхий боловсролын сургууль''' нь 1933 оны 10-р сарын 23-нд байгуулагдсан бөгөөд Монгол улсын ерөнхий боловсролын сургууль юм. Анх Халиугчин Боролзой уулын хошуунд 23 хүүхэд, 2 багштай, тэнхимийн сургууль нэртэйгээр хичээллэж эхлэн, анхны захирлаар З.Дамба гэдэг хүн ажиллаж байжээ. Улмаар 1939 онд бага сургууль байгуулагдаж захирлаар нь Э.Жүрмэддорж, багшаар нь С.Шарав нар ажиллаж байв. 1964 онд бүрэн бус дунд сургууль болон өргөжиж, 1988 онд 10 жилийн дунд сургууль болжээ. Тус сургуулийн захирлаар З.Дамба, Э.Жүрмэддорж, н.Шагдар, Т.Дашдорж, н.Гунгаа, н.Цэрэн, н.Дамбажанцан, н.Цэдэнсодном, З.Мөнхдалай, З.Сунрав, М.Мэндбаяр, Я.Дүгэр, Л.Жавзан, Ш.Бямбажав, Л.Бавуу, С.Оджаргал, Д.Раах, П.Дашгэлэг, Г.Алтангэрэл, Б.Туяацэцэг нар ажиллаж байсны дээр 1973-1992 онуудад ажиллаж байсан Зулын Сунрав тус сургуулийг Улсын тэргүүний сургуулийн зэрэгт хүргэж, аж ахуй зохион байгуулалтын талаар бэхжүүлж улсад 2 удаа, 1981, 1985 онуудад тэргүүн байрт шалгарсан юм. Энэ амжилтаа бататган 2003, 2005, 2009, 2011 онд дахин улсын тэргүүний сургуулиар шалгарч байв. ==Төгсөгчид== *[[Чойжинжавын Дугарсүрэн]] - Хөдөлмөрийн баатар, комбайнч *[[Цэрэндайшийн Цэрэн-Очир]] - Хөдөлмөрийн баатар, комбайнч *[[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] - Хөдөлмөрийн баатар, ардын жүжигчин *[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]] - Үндэсний бөхийн улсын аварга *[[Цэрэндоржийн Балдорж|Ганбатын Балдорж]] - Нягтлан бодогч, Хөөрхөн хүү *[[Жамбалын Мягмарсүрэн]] - Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч *[[Загдын Түмэнжаргал]] - Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч [[Ангилал:Төв аймгийн дунд сургууль]] [[Ангилал:1933 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{school-stub}} hpkiqk0111zsbi5cddm9c9l89szm413 874349 874347 2026-10-27T09:48:16Z ~2026-57242-86 108578 874349 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''[[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Угтаалцайдам сум]]ын ерөнхий боловсролын сургууль''' нь 1933 оны 10-р сарын 23-нд байгуулагдсан бөгөөд Монгол улсын ерөнхий боловсролын сургууль юм. Анх Халиугчин Боролзой уулын хошуунд 23 хүүхэд, 2 багштай, тэнхимийн сургууль нэртэйгээр хичээллэж эхлэн, анхны захирлаар З.Дамба гэдэг хүн ажиллаж байжээ. Улмаар 1939 онд бага сургууль байгуулагдаж захирлаар нь Э.Жүрмэддорж, багшаар нь С.Шарав нар ажиллаж байв. 1964 онд бүрэн бус дунд сургууль болон өргөжиж, 1988 онд 10 жилийн дунд сургууль болжээ. Тус сургуулийн захирлаар З.Дамба, Э.Жүрмэддорж, н.Шагдар, Т.Дашдорж, н.Гунгаа, н.Цэрэн, н.Дамбажанцан, н.Цэдэнсодном, З.Мөнхдалай, З.Сунрав, М.Мэндбаяр, Я.Дүгэр, Л.Жавзан, Ш.Бямбажав, Л.Бавуу, С.Оджаргал, Д.Раах, П.Дашгэлэг, Г.Алтангэрэл, Б.Туяацэцэг нар ажиллаж байсны дээр 1973-1992 онуудад ажиллаж байсан Зулын Сунрав тус сургуулийг Улсын тэргүүний сургуулийн зэрэгт хүргэж, аж ахуй зохион байгуулалтын талаар бэхжүүлж улсад 2 удаа, 1981, 1985 онуудад тэргүүн байрт шалгарсан юм. Энэ амжилтаа бататган 2003, 2005, 2009, 2011 онд дахин улсын тэргүүний сургуулиар шалгарч байв. ==Төгсөгчид== *[[Чойжинжавын Дугарсүрэн]] - Хөдөлмөрийн баатар, комбайнч *[[Цэрэндайшийн Цэрэн-Очир]] - Хөдөлмөрийн баатар, комбайнч *[[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] - Хөдөлмөрийн баатар, ардын жүжигчин *[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]] - Үндэсний бөхийн улсын аварга *[[Жамбалын Мягмарсүрэн]] - Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч *[[Загдын Түмэнжаргал]] - Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч [[Ангилал:Төв аймгийн дунд сургууль]] [[Ангилал:1933 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{school-stub}} qf7bkvreqs06eskk4figacs3oz9htky Окситани (муж) 0 90922 874266 867146 2026-10-26T13:38:40Z ~2026-57275-73 108562 874266 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын захиргааны нэгж}} {{for|Өмнөд Европын түүхэн бүс нутгийн|Окситани}} {{Инфобокс суурин | official_name = Окситани | native_name = {{native name|fr|Occitanie}}<br />{{native name|oc|Occitània}}<br />{{native name|ca|Occitània}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Laurenti 2019 (52).jpg | image_caption = [[Пиренейн уулс|Пиреней]] дэх [[Артиг, Арьеж|Артиг]] | image_flag = Flag of the Region of Occitanie.svg | flag_size = | image_shield = Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]] | image_map = Occitanie in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Тулуз]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 13 | p1 = [[Аверон]] (12) | p2 = [[Арьеж (департамент)|Арьеж]] (09) | p3 = [[Гар (департамент)|Гар]] (30) | p4 = [[Дээд Гарон]] (31) | p5 = [[Жер]] (32) | p6 = [[Ло (департамент)|Ло]] (46) | p7 = [[Лозер]] (48) | p8 = [[Од (департамент)|Од]] (11) | p9 = [[Дээд Пиреней]] (65) | p10 = [[Дорнод Пиреней]] (66) | p11 = [[Тарн (департамент)|Тарн]] (81) | p12 = [[Тарн-е-Гарон]] (82) | p13 = [[Эро (департамент)|Эро]] (34) | p14 = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Окситанийн Мужийн Зөвлөл|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Кароль Дельга]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 72724 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 2-т | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Окситанчууд<br/>''Occitan(s)'' (эр.), ''Occitane(s)'' (эм.) ([[Франц хэл|fr]]) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | iso_code = FR-OCC | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-24 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €181.273 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €30,900 | website = }} '''Окситани''' ({{lang-fr|Occitanie}}, {{lang-oc|Occitània}}) нь [[Франц]] [[улс]]ын [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Лангедок-Руссильон]] ба [[Өмнөд-Пиреней]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм. ==Газар зүй== Окситани эх газрын Францын хоёр дахь том муж бөгөөд {{cvt|72724|km2}} талбайтай, 5,845,102 хүн амтай (2017).<ref name="Population">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |title=Comparateur de territoire: Région d'Occitanie (76) |work=[[Insee]] |access-date=2026-07-24 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118173758/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |url-status=live }}</ref> Зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг орчмын бүс нутагтай бөгөөд зүүн талаараа [[Прованс-Альп-Номин эрэг]], зүүн хойд талаараа [[Овернь-Рона-Альп]], баруун болон баруун хойд талаараа [[Шинэ Аквитани]], мөн өмнөд талаараа [[Андорра]] ([[Канильо]], [[Энкам]], [[Ла-Масана]], [[Ордино]]) болон [[Испани]]тай ([[Арагон]], [[Каталони]]) хиллэдэг. ===Департаментууд=== {| class="wikitable sortable" |- ! [[INSEE код|Код]] ! [[Далбаа]] {{ref|1|1}} ! Департамент ! Префектур ! Нэрийн гарал ! Хүн ам (2022)<ref name=pop2022>, [[Францын Үндэсний Статистик ба Эдийн Засгийн Судалгааны Хүрээлэн|INSEE]]</ref> |- !12 |[[File:Flag of Aveyron Department.svg|22x20px|12 департаментын сүлд]] |[[Аверон]] |[[Родез]] |[[Аверон (гол)|Аверон гол]] |279,736 |- !09 |[[File:Flag of the Department of Ariège.svg|22x20px|09 департаментын сүлд]] |{{sort|Арьеж|[[Арьеж (департамент)|Арьеж]]}} |[[Фуа]] |[[Арьеж (гол)|Арьеж гол]] |155,339 |- !30 |[[File:Flag of the Department of Gard.svg|22x20px|30 департаментын сүлд]] |[[Гар (департамент)|Гар]] |{{sort|Ним|[[Ним]]}} |[[Гардон (гол)|Гардон гол]] |764,010 |- !31 |[[File:Flag of the Department of Haute-Garonne.svg|22x20px|31 департаментын сүлд]] |[[Дээд Гарон]] |[[Тулуз]] |[[Гарон (гол)|Гарон гол]] |1,456,261 |- !32 |[[File:Flag of Gers Department (vectorized).svg|22x20px|32 департаментын сүлд]] |[[Жер]] |[[Ош, Окситани|Ош]] |[[Жер (гол)|Жер гол]] |192,649 |- !46 |[[File:Flag of the Department of Lot.svg|22x20px|46 департаментын сүлд]] |[[Ло (департамент)|Ло]] |[[Каор]] |[[Ло (гол)|Ло гол]] |175,620 |- !48 |[[File:Flag of the Department of Lozère.svg|22x20px|48 департаментын сүлд]] |{{sort|Лозер|[[Лозер]]}} |[[Манд, Лозер|Манд]] |[[Лозер уул]] |76,503 |- !11 |[[File:Flag of the Department of Aude.svg|22x20px|11 департаментын сүлд]] |[[Од (департамент)|Од]] |[[Каркасон]] |[[Од (гол)|Од гол]] |377,773 |- !65 | |{{sort|Дээд Пиреней|[[Дээд Пиреней]]}} |[[Тарб]] |[[Пиренейн уулс]] |231,453 |- !66 |[[File:Flag of the Department of Pyrénées-Orientales.svg|22x20px|66 департаментын сүлд]] |{{sort|Дорнод Пиреней|[[Дорнод Пиреней]]}} |[[Перпиньян]] |[[Пиренейн уулс]] |492,964 |- !81 |[[File:Drapeau fr département Tarn.svg|22x20px|81 департаментын сүлд]] |[[Тарн (департамент)|Тарн]] |[[Альби]] |[[Тарн (гол)|Тарн гол]] |396,168 |- !82 |[[File:Flag of Tarn-et-Garonne.svg|22x20px|82 департаментын сүлд]] |[[Тарн-е-Гарон]] |[[Монтобан]] |[[Тарн (гол)|Тарн]] болон [[Гарон гол]] |264,924 |- !34 |[[File:Flag of the Department of Hérault.svg|22x20px|34 департаментын сүлд]] |{{sort|Эро|[[Эро (департамент)|Эро]]}} |[[Монпелье]] |[[Эро (гол)|Эро гол]] |1,217,331 |} ===Томоохон нийгэмлэгүүд=== [[File:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|[[Тулуз]], Окситанийн [[Францын префектур|префектур]] ба хамгийн том хот]] [[File:DSCN2174Pont du Gard.jpg|thumb|[[Эртний Ром|Ромын эрин үеийн]] [[Пон-дю-Гар]] нь Окситанийн гол үзмэр, жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг]] Окситанийн хамгийн олон хүн амтай хотууд (2022 оны хүн ам:<ref name="pop2022" /> * [[Тулуз]] (511,684 ) * [[Монпелье]] (307,101) * [[Ним]] (150,444) * [[Перпиньян]] (120,996) * [[Безье]] (80,815) * [[Монтобан]] (62,487) * [[Нарбон]] (56,692) * [[Альби]] (50,605) * [[Каркасон]] (46,429) ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Occitanie|Окситани муж}} * [http://www.laregion.fr/ Окситани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Окситани| ]] [[Ангилал:Окситани (муж)| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] kdwv33bj925uyrfrgym52k94piw6yqu 874267 874266 2026-10-26T13:40:26Z ~2026-57275-73 108562 874267 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын захиргааны нэгж}} {{for|Өмнөд Европын түүхэн бүс нутгийн|Окситани}} {{Инфобокс суурин | official_name = Окситани | native_name = {{native name|fr|Occitanie}}<br />{{native name|oc|Occitània}}<br />{{native name|ca|Occitània}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Laurenti 2019 (52).jpg | image_caption = [[Пиренейн уулс|Пиреней]] дэх [[Артиг, Арьеж|Артиг]] | image_flag = Flag of the Region of Occitanie.svg | flag_size = | image_shield = Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg | shield_size = | image_blank_emblem = Logo Occitanie.png | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]] | image_map = Occitanie in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Тулуз]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 13 | p1 = [[Аверон]] (12) | p2 = [[Арьеж (департамент)|Арьеж]] (09) | p3 = [[Гар (департамент)|Гар]] (30) | p4 = [[Дээд Гарон]] (31) | p5 = [[Жер]] (32) | p6 = [[Ло (департамент)|Ло]] (46) | p7 = [[Лозер]] (48) | p8 = [[Од (департамент)|Од]] (11) | p9 = [[Дээд Пиреней]] (65) | p10 = [[Дорнод Пиреней]] (66) | p11 = [[Тарн (департамент)|Тарн]] (81) | p12 = [[Тарн-е-Гарон]] (82) | p13 = [[Эро (департамент)|Эро]] (34) | p14 = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Окситанийн Мужийн Зөвлөл|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Кароль Дельга]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 72724 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 2-т | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Окситанчууд<br/>''Occitan(s)'' (эр.), ''Occitane(s)'' (эм.) ([[Франц хэл|fr]]) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | iso_code = FR-OCC | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-24 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €181.273 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €30,900 | website = }} '''Окситани''' ({{lang-fr|Occitanie}}, {{lang-oc|Occitània}}) нь [[Франц]] [[улс]]ын [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Лангедок-Руссильон]] ба [[Өмнөд-Пиреней]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм. ==Газар зүй== Окситани эх газрын Францын хоёр дахь том муж бөгөөд {{cvt|72724|km2}} талбайтай, 5,845,102 хүн амтай (2017).<ref name="Population">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |title=Comparateur de territoire: Région d'Occitanie (76) |work=[[Insee]] |access-date=2026-07-24 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118173758/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |url-status=live }}</ref> Зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг орчмын бүс нутагтай бөгөөд зүүн талаараа [[Прованс-Альп-Номин эрэг]], зүүн хойд талаараа [[Овернь-Рона-Альп]], баруун болон баруун хойд талаараа [[Шинэ Аквитани]], мөн өмнөд талаараа [[Андорра]] ([[Канильо]], [[Энкам]], [[Ла-Масана]], [[Ордино]]) болон [[Испани]]тай ([[Арагон]], [[Каталони]]) хиллэдэг. ===Департаментууд=== {| class="wikitable sortable" |- ! [[INSEE код|Код]] ! [[Далбаа]] {{ref|1|1}} ! Департамент ! Префектур ! Нэрийн гарал ! Хүн ам (2022)<ref name=pop2022>, [[Францын Үндэсний Статистик ба Эдийн Засгийн Судалгааны Хүрээлэн|INSEE]]</ref> |- !12 |[[File:Flag of Aveyron Department.svg|22x20px|12 департаментын сүлд]] |[[Аверон]] |[[Родез]] |[[Аверон (гол)|Аверон гол]] |279,736 |- !09 |[[File:Flag of the Department of Ariège.svg|22x20px|09 департаментын сүлд]] |{{sort|Арьеж|[[Арьеж (департамент)|Арьеж]]}} |[[Фуа]] |[[Арьеж (гол)|Арьеж гол]] |155,339 |- !30 |[[File:Flag of the Department of Gard.svg|22x20px|30 департаментын сүлд]] |[[Гар (департамент)|Гар]] |{{sort|Ним|[[Ним]]}} |[[Гардон (гол)|Гардон гол]] |764,010 |- !31 |[[File:Flag of the Department of Haute-Garonne.svg|22x20px|31 департаментын сүлд]] |[[Дээд Гарон]] |[[Тулуз]] |[[Гарон (гол)|Гарон гол]] |1,456,261 |- !32 |[[File:Flag of Gers Department (vectorized).svg|22x20px|32 департаментын сүлд]] |[[Жер]] |[[Ош, Окситани|Ош]] |[[Жер (гол)|Жер гол]] |192,649 |- !46 |[[File:Flag of the Department of Lot.svg|22x20px|46 департаментын сүлд]] |[[Ло (департамент)|Ло]] |[[Каор]] |[[Ло (гол)|Ло гол]] |175,620 |- !48 |[[File:Flag of the Department of Lozère.svg|22x20px|48 департаментын сүлд]] |{{sort|Лозер|[[Лозер]]}} |[[Манд, Лозер|Манд]] |[[Лозер уул]] |76,503 |- !11 |[[File:Flag of the Department of Aude.svg|22x20px|11 департаментын сүлд]] |[[Од (департамент)|Од]] |[[Каркасон]] |[[Од (гол)|Од гол]] |377,773 |- !65 | |{{sort|Дээд Пиреней|[[Дээд Пиреней]]}} |[[Тарб]] |[[Пиренейн уулс]] |231,453 |- !66 |[[File:Flag of the Department of Pyrénées-Orientales.svg|22x20px|66 департаментын сүлд]] |{{sort|Дорнод Пиреней|[[Дорнод Пиреней]]}} |[[Перпиньян]] |[[Пиренейн уулс]] |492,964 |- !81 |[[File:Drapeau fr département Tarn.svg|22x20px|81 департаментын сүлд]] |[[Тарн (департамент)|Тарн]] |[[Альби]] |[[Тарн (гол)|Тарн гол]] |396,168 |- !82 |[[File:Flag of Tarn-et-Garonne.svg|22x20px|82 департаментын сүлд]] |[[Тарн-е-Гарон]] |[[Монтобан]] |[[Тарн (гол)|Тарн]] болон [[Гарон гол]] |264,924 |- !34 |[[File:Flag of the Department of Hérault.svg|22x20px|34 департаментын сүлд]] |{{sort|Эро|[[Эро (департамент)|Эро]]}} |[[Монпелье]] |[[Эро (гол)|Эро гол]] |1,217,331 |} ===Томоохон нийгэмлэгүүд=== [[File:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|[[Тулуз]], Окситанийн [[Францын префектур|префектур]] ба хамгийн том хот]] [[File:DSCN2174Pont du Gard.jpg|thumb|[[Эртний Ром|Ромын эрин үеийн]] [[Пон-дю-Гар]] нь Окситанийн гол үзмэр, жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг]] Окситанийн хамгийн олон хүн амтай хотууд (2022 оны хүн ам:<ref name="pop2022" /> * [[Тулуз]] (511,684 ) * [[Монпелье]] (307,101) * [[Ним]] (150,444) * [[Перпиньян]] (120,996) * [[Безье]] (80,815) * [[Монтобан]] (62,487) * [[Нарбон]] (56,692) * [[Альби]] (50,605) * [[Каркасон]] (46,429) ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Occitanie|Окситани муж}} * [http://www.laregion.fr/ Окситани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Окситани| ]] [[Ангилал:Окситани (муж)| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] hmejx06o2varddjaff9c8s30rqk0f2x Хайфа 0 105908 874310 874168 2026-10-27T02:43:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874310 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-10-27 02:43:58 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] owrh50pk7wvujqqp4fg5f4e8kzaxw6j Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс 0 114974 874293 850142 2026-10-27T01:21:47Z Эрдэнийн тобчи 108163 874293 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|de|Großherzogtum Mecklenburg-Strelitz}} | conventional_long_name = Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс | common_name = Мекленбург-Штрелиц | government_type = [[Хаант засаг]] | status = Хараат бус холбооны улс | status_text = [[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1815–1866)<br />[[Хойд Германы Холбоо]]ны [[Хойд Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1867–1871)<br />[[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] [[Германы эзэнт гүрний улсууд|холбооны улс]] (1871–1918) | year_start = 1815 | year_end = 1918 | event_start = Их гүнт улс болсон | date_start = 6 сарын 28 | event_end = [[Германы хувьсгал]] | date_end = 11 сарын 14 | p1 = Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улс | flag_p1 = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg | s1 = Мекленбург-Штрелицийн Чөлөөт Улс | flag_s1 = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg | image_flag = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg | image_coat = Coat of Arms of the Grand Duchy of Mecklenburg - Strelitz.svg | symbol_type = [[Мекленбург-Өрнө Помераны сүлд|Сүлд]] | image_map = {{Switcher|[[File:Mecklenburg-Strelitz in the German Reich (1871).svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы эзэнт гүрэн]] дэх Мекленбург-Штрелиц|[[File:Map-DB-Mecklenburg-Strelitz.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы Холбоо]]н дахь Мекленбург-Штрелиц|default=3}} | image_map2 = Karte-Mecklenburg.png | map_caption2 = Мекленбург-Штрелицийн газрын зураг (шар) | capital = [[Нойштрелиц]] | common_languages = [[Герман хэл|Герман]], [[Доод Герман хэл|Доод Герман]] | religion = [[Мекленбургийн Евангелийн сүм|Мекленбург-Штрелиц мужийн сүм]] | leader1 = [[II Чарльз, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|II Чарльз]] | leader2 = [[Жорж, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Жорж]] | leader3 = [[Фридрих Вильям, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Фридрих Вильям]] | leader4 = [[V Адольф Фридрих]] | leader5 = [[VI Адольф Фридрих]] | year_leader1 = 1815–1816 | year_leader2 = 1816–1860 | year_leader3 = 1860–1904 | year_leader4 = 1904–1914 | year_leader5 = 1914–1918 | title_leader = [[Мекленбургийн удирдагчдын жагсаалт|Их Гүн]] | today = [[Герман]] }} '''Мекленбург-Штрелиц''' ({{lang-de|Mecklenburg-Strelitz}}, {{IPA|ˈmeːklənbʊʁk ˈʃtʁeːlɪts}}; мөн ''Штрелиц'' буюу ''Штрелицийн орон'' гэж нэрлэдэг, {{lang-de|Strelitz}}, {{lang-de|Strelitzer Land}}<ref>[http://www.lexikus.de/bibliothek/Deutsche-Erde-Wanderungen-durch-Mecklenburg/Strelitzer-Land-Neustrelitz Lexikus: Strelitzer Land – Neustrelitz], ''Deutsche Erde – Wanderungen durch Mecklenburg''.</ref>) нь 1815–1918 оны хооронд оршин тогтнож байсан Германы хойд хэсгийн их гүнт улс юм. Тус улс нь Мекленбургийн угсааны Штрелицийн салбарын захиргаанд байсан бөгөөд нийслэл нь [[Нойштрелиц]] хот байв. Мекленбург-Штрелицийн түүх 1701 онд Мекленбургийн газар нутгийг хувааснаар эхэлсэн. Тухайн үед Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улс нь [[Мекленбург-Шверин]]ээс тусдаа улс болон байгуулагджээ. 1815 оны [[Венийн конгресс]]ын үеэр тус гүнт улс их гүнт улсын зэрэглэлтэй болсон. Улмаар 1867 онд [[Хойд Германы Холбоо]]нд, 1871 онд [[Германы эзэнт гүрэн]]д нэгдсэн байна.<ref name="USH">{{cite web |title=Mecklenburg-Strelitz |url=https://history.state.gov/countries/mecklenburg-strelitz |website=Office of the Historian, U.S. Department of State |access-date=2026-10-27 }}</ref> Мекленбург-Штрелиц нь хөрш Мекленбург-Шверинтэй нэг угсааны захирагчтай холбоотой байсан боловч тусдаа төрийн байгуулалт, нутаг дэвсгэртэй байв. Гэсэн хэдий ч хоёр их гүнт улс мужийн язгууртан, газар эзэмшигчид болон хотуудын төлөөллөөс бүрдсэн хамтарсан мужийн хуралтай байсан бөгөөд орчин үеийн утгаар бүрэн ардчилсан парламентын тогтолцоогүй байжээ.<ref>{{cite web |title=Constitutions of the German Empire and German States |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Constitutions_of_the_German_empire_and_German_states_%28IA_cu31924030509735%29.pdf |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1918 оны [[Германы хувьсгал]]ын үеэр Германы хаант засаглал нуран унаснаар Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс төгсгөл болж, оронд нь [[Мекленбург-Штрелицийн Чөлөөт Улс]] байгуулагдсан юм.<ref>{{cite web |title=Aufbruch in die Demokratie. Landtage und Abgeordnete in Mecklenburg-Strelitz und Mecklenburg-Schwerin zwischen 1918 und 1920 |url=https://www.lpb-mv.de/nc/publikationen/detail/aufbruch-in-die-demokratie-landtage-und-abgeordnete-in-mecklenburg-strelitz-und-mecklenburg-schwerin-zwischen-1918-und-1920/ |website=Landeszentrale für politische Bildung Mecklenburg-Vorpommern |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Түүх == === Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улс байгуулагдсан нь === Мекленбург-Штрелицийн улс төрийн түүх 1701 оны 3 дугаар сарын 8-нд байгуулсан Гамбургийн гэрээтэй холбоотой. Тус гэрээгээр Мекленбургийн газар нутгийг хувааж, Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улсыг тусдаа захиргаатай болгосон байна. Шинэ гүнт улсын анхны захирагч нь [[II Адольф Фридрих, Мекленбург-Штрелицийн Гүн|II Адольф Фридрих]] байв. Түүний эзэмшилд Ратцебургийн ванлиг, Штаргардын нутаг болон бусад газар багтаж байжээ.<ref>{{cite web |title=History of the House |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> Мекленбург-Штрелиц нь Мекленбургийн угсааны өөр нэг салбарын захиргаанд байсан Мекленбург-Шверинтэй хөрш зэргэлдээ оршиж байв. Хоёр улсын төрийн байгуулалт, язгууртны эрх мэдэл, газар эзэмшлийн тогтолцоо хоорондоо төстэй байсан ч тэд тусдаа улс төрийн нэгжүүд байжээ. === 1815 оны Венийн конгресс === 1815 онд [[Наполеоны дайн]] дууссаны дараа болсон [[Венийн конгресс]]оор Мекленбург-Штрелицийн гүнт улсын зэрэглэлийг их гүнт улс болгон дээшлүүлэв. Тухайн үеийн захирагч [[II Чарльз, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|II Чарльз]] 1815 оны 6 дугаар сарын 28-нд их гүнгийн цол хүртсэн байна.<ref>{{cite web |title=History of the House |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> Ингэснээр Мекленбург-Штрелиц нь Германы Холбооны бүрэлдэхүүнд багтсан, өөрийн захирагчтай холбооны улс болов. Германы Холбоо нь Наполеоны дайны дараа Германы олон улсын хамтын ажиллагааг зохицуулах зорилгоор байгуулагдсан улс төрийн холбоо байв. === XIX зууны улс төр, нийгэм === XIX зууны турш Мекленбург-Штрелицийн төрийн тогтолцоонд язгууртнууд болон томоохон газар эзэмшигчид ихээхэн нөлөөтэй байлаа. Төрийн эрх мэдлийг хязгаарласан орчин үеийн бичмэл үндсэн хууль байгуулах оролдлогууд амжилтад хүрээгүй бөгөөд мужийн төлөөллийн уламжлалт байгууллагууд улс төрийн үйл ажиллагаанд чухал байр суурь эзэлж байв.<ref>{{cite web |title=Constitutions of the German Empire and German States |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Constitutions_of_the_German_empire_and_German_states_%28IA_cu31924030509735%29.pdf |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1860 онд II Жорж нас барсны дараа түүний хүү [[Фридрих Вильям, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Фридрих Вильям]] их гүнгийн суудалд залрав. Түүний урт хугацааны засаглалын үед Нойштрелиц хот тус улсын засаг захиргаа, соёлын гол төв хэвээр байв. === Германы нэгдэл === 1866 оны Австри-Пруссын дайны дараа Германы улс төрийн бүтэц өөрчлөгдөв. 1867 онд Мекленбург-Штрелиц нь [[Хойд Германы Холбоо]]ны гишүүн болж, 1871 онд Германы эзэнт гүрэн байгуулагдахад түүний холбооны улсын нэг хэсэг болсон байна.<ref name="USH"/> Германы эзэнт гүрний үед Мекленбург-Штрелиц өөрийн их гүн, орон нутгийн захиргаагаа хадгалсан боловч гадаад бодлого болон батлан хамгаалах зэрэг томоохон асуудал эзэнт гүрний түвшинд зохицуулагдах болжээ. === XX зууны эхэн үе === 1904 онд Фридрих Вильям нас барсны дараа [[V Адольф Фридрих]] их гүн болов. Түүний үед төрийн байгууллагыг шинэчлэх, сайд нарын тогтолцоог хөгжүүлэх, үндсэн хуульт засаглал бий болгох асуудал хэлэлцэгдэж байв. Гэвч язгууртнуудын эсэргүүцлийн улмаас үндсэн хуулийн томоохон шинэчлэл хэрэгжээгүй байна.<ref>{{cite web |title=Grand Duke Adolf Friedrich V |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/grand-dukes/adolf-friedrich-v-grand-duke-of-mecklenburg/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1914 онд V Адольф Фридрих нас барж, түүний хүү [[VI Адольф Фридрих]] их гүнгийн суудалд залрав. Түүний засаглал нь [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон Германы улс төрийн хямралтай давхцсан юм. VI Адольф Фридрих 1918 оны 2 дугаар сарын 23-нд нас баржээ. Түүний дараа угсааны залгамжлалын асуудал үүсэж, Орост амьдарч байсан үеэл Карл Михаэль их гүнгийн эрхийг өвлөх боломжтой болсон боловч хаан ширээг хүлээн авах эсэх асуудал шийдэгдээгүй байв.<ref>{{cite web |title=Grand Dukes |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/grand-dukes/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> === 1918 оны хувьсгал ба хаант засаглалын төгсгөл === 1918 оны намар Германд улс төр, цэргийн хямрал хурцдаж, эзэнт гүрний олон мужид хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөв. Нойштрелиц хотод ч ажилчид, цэргүүдийн зөвлөл байгуулагдаж, хуучин төрийн тогтолцоо задран унах үйл явц эхэлжээ. 1918 оны 11 дүгээр сарын 14-нд Мекленбург-Швериний Их Гүн Фридрих Франц IV хаан ширээнээсээ татгалзсанаар хоёр их гүнт улсын хаант засаглалын үе дуусав. Мекленбург-Штрелиц тусдаа улс төрийн нэгжийн хувьд Чөлөөт Улс болон өөрчлөгдөж, дараа нь Веймарын Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүнд орсон юм.<ref>{{cite web |title=Aufbruch in die Demokratie. Landtage und Abgeordnete in Mecklenburg-Strelitz und Mecklenburg-Schwerin zwischen 1918 und 1920 |url=https://www.lpb-mv.de/nc/publikationen/detail/aufbruch-in-die-demokratie-landtage-und-abgeordnete-in-mecklenburg-strelitz-und-mecklenburg-schwerin-zwischen-1918-und-1920/ |website=Landeszentrale für politische Bildung Mecklenburg-Vorpommern |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Төрийн байгуулал == Мекленбург-Штрелиц нь удам залгамжилсан их гүнээр удирдуулсан хаант улс байв. Их гүн нь төрийн тэргүүн байсан бөгөөд засаг захиргааны үйл ажиллагаанд гол үүрэг гүйцэтгэж байлаа. Тус улс орчин үеийн утгаар бүрэн эрхт, сонгуулиар байгуулагдсан парламенттай байгаагүй. Мекленбург-Штрелиц болон Мекленбург-Швериний мужийн язгууртан, газар эзэмшигчид, хотуудын төлөөлөгчид хамтарсан мужийн хуралд оролцдог байв. Тус байгууллага нь уламжлалт эрх ямба, газар эзэмшлийн харилцаанд тулгуурласан улс төрийн тогтолцооны нэг хэсэг байжээ. XIX зууны сүүлч, XX зууны эхээр үндсэн хуульт засаглалын шинэчлэл хийх оролдлогууд гарсан ч язгууртны эсэргүүцэл болон улс төрийн зөрчилдөөнөөс шалтгаалан бодитой үр дүнд хүрээгүй байна.<ref>{{cite web |title=Grand Duke Adolf Friedrich V |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/grand-dukes/adolf-friedrich-v-grand-duke-of-mecklenburg/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Газар нутаг ба нийслэл == Мекленбург-Штрелиц нь Германы хойд хэсэгт, Балтын тэнгисийн өмнөд бүсийн дотоод нутагт оршиж байв. Тус улсын нутаг дэвсгэр нь нэгэн бүхэл газар биш, харин газар зүйн хувьд тусгаарлагдсан хэсгүүдээс бүрдэж байжээ. Нойштрелиц хот нь улсын нийслэл, захиргааны төв байв. Хотод их гүнгийн ордон, төрийн байгууллагууд болон соёлын байгууллагууд төвлөрч байлаа. Мекленбург-Штрелицийн түүхэн нутаг дэвсгэр өнөөдөр [[Герман]] улсын [[Мекленбург-Өрнө Померан]] мужийн нэг хэсэгт хамаардаг. == Эдийн засаг ба нийгэм == Мекленбург-Штрелицийн эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, ой мод, жижиг хотуудын худалдаа, гар урлалд тулгуурлаж байв. Газар эзэмшил нь язгууртнууд болон томоохон эзэмшигчдийн гарт төвлөрсөн тул хөдөө орон нутгийн нийгмийн бүтэц уламжлалт шинжтэй байлаа. XIX зуунд Германы бусад нутагт аж үйлдвэржилт эрчимжсэн ч Мекленбург-Штрелиц нь томоохон аж үйлдвэрийн төв болж хөгжөөгүй. Нойштрелиц зэрэг хотууд төрийн захиргаа, боловсрол, худалдаа болон соёлын үйл ажиллагааны төвийн үүрэг гүйцэтгэж байв. == Соёл ба өв == Мекленбург-Штрелицийн соёлын түүх нь Мекленбургийн угсааны түүх, Нойштрелиц хотын хөгжил, ордны соёл болон протестант шашны уламжлалтай холбоотой. Мекленбург-Штрелицийн угсааны зарим гишүүд Европын бусад хаадын гэр бүлтэй гэрлэлтээр холбогдсон нь тус угсааны улс төр, соёлын харилцаанд нөлөөлжээ. Тухайлбал, Мекленбург-Штрелицийн гүнж Шарлотт 1761 онд Их Британийн III Жорж хаантай гэрлэж, Их Британийн хатан хаан болсон юм. Түүний угсааны бусад гүнж нар Прусс болон Ганноверын хаадын гэр бүлтэй мөн гэрлэж байв.<ref>{{cite web |title=History of the House |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> Хаант засаглал 1918 онд төгсгөл болсон хэдий ч тухайн үеийн ордон, хот байгуулалт, түүхэн барилга байгууламж болон архивын материалууд нь бүс нутгийн түүхэн өвийн чухал хэсэг хэвээр байна. == Их гүнгүүдийн жагсаалт == Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улсыг 1815–1918 онд дараах захирагчид удирджээ. [[II Чарльз, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|II Чарльз]] (1815–1816) [[Жорж, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Жорж]] (1816–1860) [[Фридрих Вильям, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Фридрих Вильям]] (1860–1904) [[V Адольф Фридрих]] (1904–1914) [[VI Адольф Фридрих]] (1914–1918) == Ном зүй == Daniel Zander: ''Stoff zur Landeskunde von Mecklenburg-Strelitz.'' Neustrelitz, 1889. Georg Krüger (Hrsg.): ''Kunst- und Geschichtsdenkmäler des Freistaates Mecklenburg-Strelitz.'' 2 боть, 4 хэсэг. Neubrandenburg, 1921–1934. ([http://rosdok.uni-rostock.de/resolve/recordIdentifier/rosdok_ppn769032370 Цахим хувилбарууд]) ''Mecklenburg-Strelitzer Geschichtsblätter'', Hans Witte (Hrsg.), 11 боть (1925–1935). Carl August Endler: ''Geschichte des Landes Mecklenburg-Strelitz (1701–1933).'' Hamburg, 1935. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mecklenburg-Strelitz|Мекленбург-Штрелиц}} [http://www.deutsche-schutzgebiete.de/grossherzogtum_mecklenburg-strelitz.htm Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс] [https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ Мекленбург-Штрелицийн угсааны түүх] [https://history.state.gov/countries/mecklenburg-strelitz АНУ-ын Төрийн департаментын түүхийн алба: Мекленбург-Штрелиц] [https://www.lpb-mv.de/nc/publikationen/detail/aufbruch-in-die-demokratie-landtage-und-abgeordnete-in-mecklenburg-strelitz-und-mecklenburg-schwerin-zwischen-1918-und-1920/ 1918–1920 оны ардчилсан шилжилтийн түүх] == Эшлэл == [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) 67f5xksawau4werfhll3o9jba3dipa8 874294 874293 2026-10-27T01:24:06Z Эрдэнийн тобчи 108163 874294 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|de|Großherzogtum Mecklenburg-Strelitz}} | conventional_long_name = Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс | common_name = Мекленбург-Штрелиц | government_type = [[Хаант засаг]] | status = Хараат бус холбооны улс | status_text = [[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1815–1866)<br />[[Хойд Германы Холбоо]]ны [[Хойд Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1867–1871)<br />[[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] [[Германы эзэнт гүрний улсууд|холбооны улс]] (1871–1918) | year_start = 1815 | year_end = 1918 | event_start = Их гүнт улс болсон | date_start = 6 сарын 28 | event_end = [[Германы хувьсгал]] | date_end = 11 сарын 14 | p1 = Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улс | flag_p1 = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg | s1 = Мекленбург-Штрелицийн Чөлөөт Улс | flag_s1 = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg | image_flag = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg | image_coat = Coat of Arms of the Grand Duchy of Mecklenburg - Strelitz.svg | symbol_type = [[Мекленбург-Өрнө Помераны сүлд|Сүлд]] | image_map = {{Switcher|[[File:Mecklenburg-Strelitz in the German Reich (1871).svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы эзэнт гүрэн]] дэх Мекленбург-Штрелиц|[[File:Map-DB-Mecklenburg-Strelitz.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы Холбоо]]н дахь Мекленбург-Штрелиц|default=3}} | image_map2 = Karte-Mecklenburg.png | map_caption2 = Мекленбург-Штрелицийн газрын зураг (шар) | capital = [[Нойштрелиц]] | common_languages = [[Герман хэл|Герман]], [[Доод Герман хэл|Доод Герман]] | religion = [[Мекленбургийн Евангелийн сүм|Мекленбург-Штрелиц мужийн сүм]] | leader1 = [[II Чарльз, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|II Чарльз]] | leader2 = [[Жорж, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Жорж]] | leader3 = [[Фридрих Вильям, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Фридрих Вильям]] | leader4 = [[V Адольф Фридрих]] | leader5 = [[VI Адольф Фридрих]] | year_leader1 = 1815–1816 | year_leader2 = 1816–1860 | year_leader3 = 1860–1904 | year_leader4 = 1904–1914 | year_leader5 = 1914–1918 | title_leader = [[Мекленбургийн удирдагчдын жагсаалт|Их Гүн]] | today = [[Герман]] }} '''Мекленбург-Штрелиц''' ({{lang-de|Mecklenburg-Strelitz}}, {{IPA|ˈmeːklənbʊʁk ˈʃtʁeːlɪts}}; мөн ''Штрелиц'' буюу ''Штрелицийн орон'' гэж нэрлэдэг, {{lang-de|Strelitz}}, {{lang-de|Strelitzer Land}}<ref>[http://www.lexikus.de/bibliothek/Deutsche-Erde-Wanderungen-durch-Mecklenburg/Strelitzer-Land-Neustrelitz Lexikus: Strelitzer Land – Neustrelitz], ''Deutsche Erde – Wanderungen durch Mecklenburg''.</ref>) нь 1815–1918 оны хооронд оршин тогтнож байсан Германы хойд хэсгийн их гүнт улс юм. Тус улс нь Мекленбургийн угсааны Штрелицийн салбарын захиргаанд байсан бөгөөд нийслэл нь [[Нойштрелиц]] хот байв. Мекленбург-Штрелицийн түүх 1701 онд Мекленбургийн газар нутгийг хувааснаар эхэлсэн. Тухайн үед Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улс нь [[Мекленбург-Шверин]]ээс тусдаа улс болон байгуулагджээ. 1815 оны [[Венийн конгресс]]ын үеэр тус гүнт улс их гүнт улсын зэрэглэлтэй болсон. Улмаар 1867 онд [[Хойд Германы Холбоо]]нд, 1871 онд [[Германы эзэнт гүрэн]]д нэгдсэн байна.<ref name="USH">{{cite web |title=Mecklenburg-Strelitz |url=https://history.state.gov/countries/mecklenburg-strelitz |website=Office of the Historian, U.S. Department of State |access-date=2026-10-27 }}</ref> Мекленбург-Штрелиц нь хөрш Мекленбург-Шверинтэй нэг угсааны захирагчтай холбоотой байсан боловч тусдаа төрийн байгуулалт, нутаг дэвсгэртэй байв. Гэсэн хэдий ч хоёр их гүнт улс мужийн язгууртан, газар эзэмшигчид болон хотуудын төлөөллөөс бүрдсэн хамтарсан мужийн хуралтай байсан бөгөөд орчин үеийн утгаар бүрэн ардчилсан парламентын тогтолцоогүй байжээ.<ref>{{cite web |title=Constitutions of the German Empire and German States |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Constitutions_of_the_German_empire_and_German_states_%28IA_cu31924030509735%29.pdf |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1918 оны [[Германы хувьсгал]]ын үеэр Германы хаант засаглал нуран унаснаар Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс төгсгөл болж, оронд нь [[Мекленбург-Штрелицийн Чөлөөт Улс]] байгуулагдсан юм.<ref>{{cite web |title=Aufbruch in die Demokratie. Landtage und Abgeordnete in Mecklenburg-Strelitz und Mecklenburg-Schwerin zwischen 1918 und 1920 |url=https://www.lpb-mv.de/nc/publikationen/detail/aufbruch-in-die-demokratie-landtage-und-abgeordnete-in-mecklenburg-strelitz-und-mecklenburg-schwerin-zwischen-1918-und-1920/ |website=Landeszentrale für politische Bildung Mecklenburg-Vorpommern |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Түүх == === Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улс байгуулагдсан нь === Мекленбург-Штрелицийн улс төрийн түүх 1701 оны 3 дугаар сарын 8-нд байгуулсан Гамбургийн гэрээтэй холбоотой. Тус гэрээгээр Мекленбургийн газар нутгийг хувааж, Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улсыг тусдаа захиргаатай болгосон байна. Шинэ гүнт улсын анхны захирагч нь [[II Адольф Фридрих, Мекленбург-Штрелицийн Гүн|II Адольф Фридрих]] байв. Түүний эзэмшилд Ратцебургийн ванлиг, Штаргардын нутаг болон бусад газар багтаж байжээ.<ref>{{cite web |title=History of the House |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> Мекленбург-Штрелиц нь Мекленбургийн угсааны өөр нэг салбарын захиргаанд байсан Мекленбург-Шверинтэй хөрш зэргэлдээ оршиж байв. Хоёр улсын төрийн байгуулалт, язгууртны эрх мэдэл, газар эзэмшлийн тогтолцоо хоорондоо төстэй байсан ч тэд тусдаа улс төрийн нэгжүүд байжээ. === 1815 оны Венийн конгресс === 1815 онд [[Наполеоны дайн]] дууссаны дараа болсон [[Венийн конгресс]]оор Мекленбург-Штрелицийн гүнт улсын зэрэглэлийг их гүнт улс болгон дээшлүүлэв. Тухайн үеийн захирагч [[II Чарльз, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|II Чарльз]] 1815 оны 6 дугаар сарын 28-нд их гүнгийн цол хүртсэн байна.<ref>{{cite web |title=History of the House |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> Ингэснээр Мекленбург-Штрелиц нь Германы Холбооны бүрэлдэхүүнд багтсан, өөрийн захирагчтай холбооны улс болов. Германы Холбоо нь Наполеоны дайны дараа Германы олон улсын хамтын ажиллагааг зохицуулах зорилгоор байгуулагдсан улс төрийн холбоо байв. === XIX зууны улс төр, нийгэм === XIX зууны турш Мекленбург-Штрелицийн төрийн тогтолцоонд язгууртнууд болон томоохон газар эзэмшигчид ихээхэн нөлөөтэй байлаа. Төрийн эрх мэдлийг хязгаарласан орчин үеийн бичмэл үндсэн хууль байгуулах оролдлогууд амжилтад хүрээгүй бөгөөд мужийн төлөөллийн уламжлалт байгууллагууд улс төрийн үйл ажиллагаанд чухал байр суурь эзэлж байв.<ref>{{cite web |title=Constitutions of the German Empire and German States |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Constitutions_of_the_German_empire_and_German_states_%28IA_cu31924030509735%29.pdf |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1860 онд II Жорж нас барсны дараа түүний хүү [[Фридрих Вильям, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Фридрих Вильям]] их гүнгийн суудалд залрав. Түүний урт хугацааны засаглалын үед Нойштрелиц хот тус улсын засаг захиргаа, соёлын гол төв хэвээр байв. === Германы нэгдэл === 1866 оны Австри-Пруссын дайны дараа Германы улс төрийн бүтэц өөрчлөгдөв. 1867 онд Мекленбург-Штрелиц нь [[Хойд Германы Холбоо]]ны гишүүн болж, 1871 онд Германы эзэнт гүрэн байгуулагдахад түүний холбооны улсын нэг хэсэг болсон байна.<ref name="USH"/> Германы эзэнт гүрний үед Мекленбург-Штрелиц өөрийн их гүн, орон нутгийн захиргаагаа хадгалсан боловч гадаад бодлого болон батлан хамгаалах зэрэг томоохон асуудал эзэнт гүрний түвшинд зохицуулагдах болжээ. === XX зууны эхэн үе === 1904 онд Фридрих Вильям нас барсны дараа [[V Адольф Фридрих]] их гүн болов. Түүний үед төрийн байгууллагыг шинэчлэх, сайд нарын тогтолцоог хөгжүүлэх, үндсэн хуульт засаглал бий болгох асуудал хэлэлцэгдэж байв. Гэвч язгууртнуудын эсэргүүцлийн улмаас үндсэн хуулийн томоохон шинэчлэл хэрэгжээгүй байна.<ref>{{cite web |title=Grand Duke Adolf Friedrich V |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/grand-dukes/adolf-friedrich-v-grand-duke-of-mecklenburg/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1914 онд V Адольф Фридрих нас барж, түүний хүү [[VI Адольф Фридрих]] их гүнгийн суудалд залрав. Түүний засаглал нь [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон Германы улс төрийн хямралтай давхцсан юм. VI Адольф Фридрих 1918 оны 2 дугаар сарын 23-нд нас баржээ. Түүний дараа угсааны залгамжлалын асуудал үүсэж, Орост амьдарч байсан үеэл Карл Михаэль их гүнгийн эрхийг өвлөх боломжтой болсон боловч хаан ширээг хүлээн авах эсэх асуудал шийдэгдээгүй байв.<ref>{{cite web |title=Grand Dukes |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/grand-dukes/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> === 1918 оны хувьсгал ба хаант засаглалын төгсгөл === 1918 оны намар Германд улс төр, цэргийн хямрал хурцдаж, эзэнт гүрний олон мужид хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөв. Нойштрелиц хотод ч ажилчид, цэргүүдийн зөвлөл байгуулагдаж, хуучин төрийн тогтолцоо задран унах үйл явц эхэлжээ. 1918 оны 11 дүгээр сарын 14-нд Мекленбург-Швериний Их Гүн Фридрих Франц IV хаан ширээнээсээ татгалзсанаар хоёр их гүнт улсын хаант засаглалын үе дуусав. Мекленбург-Штрелиц тусдаа улс төрийн нэгжийн хувьд Чөлөөт Улс болон өөрчлөгдөж, дараа нь Веймарын Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүнд орсон юм.<ref>{{cite web |title=Aufbruch in die Demokratie. Landtage und Abgeordnete in Mecklenburg-Strelitz und Mecklenburg-Schwerin zwischen 1918 und 1920 |url=https://www.lpb-mv.de/nc/publikationen/detail/aufbruch-in-die-demokratie-landtage-und-abgeordnete-in-mecklenburg-strelitz-und-mecklenburg-schwerin-zwischen-1918-und-1920/ |website=Landeszentrale für politische Bildung Mecklenburg-Vorpommern |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Төрийн байгуулал == Мекленбург-Штрелиц нь удам залгамжилсан их гүнээр удирдуулсан хаант улс байв. Их гүн нь төрийн тэргүүн байсан бөгөөд засаг захиргааны үйл ажиллагаанд гол үүрэг гүйцэтгэж байлаа. Тус улс орчин үеийн утгаар бүрэн эрхт, сонгуулиар байгуулагдсан парламенттай байгаагүй. Мекленбург-Штрелиц болон Мекленбург-Швериний мужийн язгууртан, газар эзэмшигчид, хотуудын төлөөлөгчид хамтарсан мужийн хуралд оролцдог байв. Тус байгууллага нь уламжлалт эрх ямба, газар эзэмшлийн харилцаанд тулгуурласан улс төрийн тогтолцооны нэг хэсэг байжээ. XIX зууны сүүлч, XX зууны эхээр үндсэн хуульт засаглалын шинэчлэл хийх оролдлогууд гарсан ч язгууртны эсэргүүцэл болон улс төрийн зөрчилдөөнөөс шалтгаалан бодитой үр дүнд хүрээгүй байна.<ref>{{cite web |title=Grand Duke Adolf Friedrich V |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/grand-dukes/adolf-friedrich-v-grand-duke-of-mecklenburg/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Газар нутаг ба нийслэл == Мекленбург-Штрелиц нь Германы хойд хэсэгт, Балтын тэнгисийн өмнөд бүсийн дотоод нутагт оршиж байв. Тус улсын нутаг дэвсгэр нь нэгэн бүхэл газар биш, харин газар зүйн хувьд тусгаарлагдсан хэсгүүдээс бүрдэж байжээ. Нойштрелиц хот нь улсын нийслэл, захиргааны төв байв. Хотод их гүнгийн ордон, төрийн байгууллагууд болон соёлын байгууллагууд төвлөрч байлаа. Мекленбург-Штрелицийн түүхэн нутаг дэвсгэр өнөөдөр [[Герман]] улсын [[Мекленбург-Өрнө Померан]] мужийн нэг хэсэгт хамаардаг. == Эдийн засаг ба нийгэм == Мекленбург-Штрелицийн эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, ой мод, жижиг хотуудын худалдаа, гар урлалд тулгуурлаж байв. Газар эзэмшил нь язгууртнууд болон томоохон эзэмшигчдийн гарт төвлөрсөн тул хөдөө орон нутгийн нийгмийн бүтэц уламжлалт шинжтэй байлаа. XIX зуунд Германы бусад нутагт аж үйлдвэржилт эрчимжсэн ч Мекленбург-Штрелиц нь томоохон аж үйлдвэрийн төв болж хөгжөөгүй. Нойштрелиц зэрэг хотууд төрийн захиргаа, боловсрол, худалдаа болон соёлын үйл ажиллагааны төвийн үүрэг гүйцэтгэж байв. == Соёл ба өв == Мекленбург-Штрелицийн соёлын түүх нь Мекленбургийн угсааны түүх, Нойштрелиц хотын хөгжил, ордны соёл болон протестант шашны уламжлалтай холбоотой. Мекленбург-Штрелицийн угсааны зарим гишүүд Европын бусад хаадын гэр бүлтэй гэрлэлтээр холбогдсон нь тус угсааны улс төр, соёлын харилцаанд нөлөөлжээ. Тухайлбал, Мекленбург-Штрелицийн гүнж Шарлотт 1761 онд Их Британийн III Жорж хаантай гэрлэж, Их Британийн хатан хаан болсон юм. Түүний угсааны бусад гүнж нар Прусс болон Ганноверын хаадын гэр бүлтэй мөн гэрлэж байв.<ref>{{cite web |title=History of the House |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> Хаант засаглал 1918 онд төгсгөл болсон хэдий ч тухайн үеийн ордон, хот байгуулалт, түүхэн барилга байгууламж болон архивын материалууд нь бүс нутгийн түүхэн өвийн чухал хэсэг хэвээр байна. == Их гүнгүүдийн жагсаалт == Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улсыг 1815–1918 онд дараах захирагчид удирджээ. [[II Чарльз, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|II Чарльз]] (1815–1816) [[Жорж, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Жорж]] (1816–1860) [[Фридрих Вильям, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Фридрих Вильям]] (1860–1904) [[V Адольф Фридрих]] (1904–1914) [[VI Адольф Фридрих]] (1914–1918) == Ном зүй == Daniel Zander: ''Stoff zur Landeskunde von Mecklenburg-Strelitz.'' Neustrelitz, 1889. Georg Krüger (Hrsg.): ''Kunst- und Geschichtsdenkmäler des Freistaates Mecklenburg-Strelitz.'' 2 боть, 4 хэсэг. Neubrandenburg, 1921–1934. ([http://rosdok.uni-rostock.de/resolve/recordIdentifier/rosdok_ppn769032370 Цахим хувилбарууд]) ''Mecklenburg-Strelitzer Geschichtsblätter'', Hans Witte (Hrsg.), 11 боть (1925–1935). Carl August Endler: ''Geschichte des Landes Mecklenburg-Strelitz (1701–1933).'' Hamburg, 1935. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mecklenburg-Strelitz|Мекленбург-Штрелиц}} [http://www.deutsche-schutzgebiete.de/grossherzogtum_mecklenburg-strelitz.htm Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс] [https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ Мекленбург-Штрелицийн угсааны түүх] [https://history.state.gov/countries/mecklenburg-strelitz АНУ-ын Төрийн департаментын түүхийн алба: Мекленбург-Штрелиц] [https://www.lpb-mv.de/nc/publikationen/detail/aufbruch-in-die-demokratie-landtage-und-abgeordnete-in-mecklenburg-strelitz-und-mecklenburg-schwerin-zwischen-1918-und-1920/ 1918–1920 оны ардчилсан шилжилтийн түүх] == Эшлэл == ru91qte7kg0ossrhicn8xg1r3ue3vsf Юрий Тарич 0 126701 874345 737018 2026-10-27T09:41:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 874345 wikitext text/x-wiki '''Юрий Викторович Тарич''' ([[Беларусь хэл|белорус]]. ''Юрый Віктаравіч Тарыч''; 1885 оны 1-р сарын 12-нд Оросын эзэнт гүрний Плоцк /өнөөгийн Польш/ хотод төрсөн- 1967 оны 2-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) -зөвлөлтийн кино найруулагч, кино зохилч. Зөвлөлт Оросын Урлагийн гавьат зүтгэлтэн (1935). 1943 онд Монгол кино үйлдвэрийн уран сайхны удирдагч. == Намтар == 1903-1905 онд Москвагийн Их сургуулийн хулийн ангид сурч байгаад хувьсгалын сурталчилгаа хийсэн гэж буруутгагдаад баривчлагдаж шоронд суусан. 1906 онд Сибирийн Тобольской мужийн Тара тосгонд цөллөгдсөн байна. Хэдэн жилийн дараа Тобольск хот руу нүүж орон нутгийн драмын театрын жүжигт оролцож, дараа нь Чит, Благовещенск, Хабаровск, Тамбов зэрэг бусад мужийн тайзнаа тоглосон байна. 1917 онд тэрээр Москва руу нүүжээ. 1920 оноос Кремлийн театрт 5 жил хувьсгалын жүжгүүдэд тоглож байжээ. Ленинградад ажиллаж байсан бөгөөд сүүлд Беларусийн кино урлагийн үндсийг тавилцахад оролцсон байна. Дэлхийн 2-р дайн эхэлснээр түүнийг студитэй хамт Алма-Ата хот руу нүүлгэн шилжүүлж, Төв Нэгдсэн кино студид ажиллажээ. 1943-1945 онд '''"Монголкино" кино студийн''' (БНМАУ) уран сайхны удирдагч байсан. Энэ үед Монголын кино урлагийг байгуулахад оролцож байжээ. Б.Ренчи'''ний хамт''' “Халхын Цогт тайж” нэртэй бүрэн хэмжээний уран сайхны түүхэн зохиол бичсэн байна. 1946-1947 онд ЗХУ-ын "Союздетфильм" кино студийн зохиолын хэлтсийн зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 1948 оноос хойш тэрээр гурван жилийн турш "Кино жүжигчний Театр-студийн" захирлаар ажилласан. 1950-иад оны эхээр тэрээр "Беларусфильм" кино студид олон тооны шинжлэх ухааны алдартай, уран сайхны баримтат киноны зураг авалт хийсэн. 1954 оноос - Москвагийн шинжлэх ухааны киноны студийн найруулагч. {{DEFAULTSORT:Тарич, Юрий}} [[Ангилал:1885 онд төрсөн]] [[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Беларусьчууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Плоцкийн хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн кино найруулагч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн кино зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Хүндэт Тэмдэг одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] 26fe9kvyp0mp6859qd4q3o7inp95cl4 Хөнгөн аж үйлдвэр 0 133883 874306 806867 2026-10-27T02:33:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 874306 wikitext text/x-wiki [[Файл:Berman's Bakery store 2.jpg|thumb|299x299px|Талх, нарийн боовны үйлдвэр]] '''Хөнгөн аж үйлдвэр''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Light industry'', [[Орос хэл|орос]]. ''Лёгкая промышленность'') - ихэвчлэн хүнд үйлдвэрүүдээс бага хөрөнгө зарцуулдаг бөгөөд бизнест чиглэсэн гэхээсээ илүү хэрэглэгчдэд чиглэсэн байдаг тул ихэвчлэн жижиг өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлцийн цогц байдаг юм. Хөнгөн аж үйлдвэр нь үндэсний нийт бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл бөгөөд улс орны эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хөнгөн аж үйлдвэр нь түүхий эдийн анхан шатны боловсруулалтаас эхлээд эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүртэлх ажил ордог байна. Хөнгөн үйлдвэрийн нэг онцлог нь хөрөнгө оруулалтын өгөөж хурдан байдаг. Салбарын технологийн онцлог нь бүтээгдэхүүний нэр төрлийг хамгийн бага зардлаар хурдан өөрчлөх боломжийг олгодог бөгөөд энэ нь үйлдвэрлэлийн уяан хатан байдлыг бий болгодог. == Хөнгөн аж үйлдвэрийн салбарууд == * [[Хүнсний үйлдвэр]] * Цаасны үйлдвэр * [[Хуванцар эдлэлийн үйлдвэр]] * [[Арьс ширний үйлдвэр]] * [[Нэхмэлийн үйлдвэр]] * Оёдлын үйлдвэрлэл * Гутлын үйлдвэрлэл * Үнэт эдлэлийн үйлдвэрлэл * Гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэлийн үйлдвэр 1zxkpkyu355wegqbn38ov1ouuozjqy9 Эн 0 144977 874264 867142 2026-10-26T13:36:14Z ~2026-57275-73 108562 [[Special:Contributions/Kontributor 2K|Kontributor 2K]] ([[User talk:Kontributor 2K|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/867142|867142]] засварыг цуцлах 874264 wikitext text/x-wiki {{Short description|Овернь-Рона-Альп, Франц дахь департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Эн | native_name = {{native name|fr|Ain}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of the Department of Ain.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Ain.svg | shield_alt = | image_map = Ain-Position.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|46|5|N|5|20|E|region:FR_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Франц | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Овернь-Рона-Альп]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Префектур (Франц)|Префектур]] | seat = [[Бурк-ан-Брес]] | parts_type = Дэд префектур | parts_style = para | p1 = [[Белле]]<br/>[[Жекс]]<br/>[[Нантюа]] | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_note = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | elevation_footnotes = | elevation_m = | ethnic_groups = | population_footnotes = <ref name=pop2019/> | population_as_of = 2019 | population_total = 652,432 | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | area_codes = <!-- for multiple area codes --> | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | footnotes = }} '''Эн''' нь [[Франц]]ын [[Овернь-Рона-Альп]] муж дахь [[Францын департаментууд|департамент]]. 2019 оны байдлаар хүн ам — 652,432.<ref name=pop2019>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/6011060/dep01.pdf Populations légales 2019: 01 Ain], INSEE</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Эн| ]] tq9iaq4jp8gx48mlssplxknzxru53bj 874270 874264 2026-10-26T13:46:18Z ~2026-57275-73 108562 874270 wikitext text/x-wiki {{Short description|Овернь-Рона-Альп, Франц дахь департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Эн | native_name = {{native name|fr|Ain}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of the Department of Ain.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Ain.svg | shield_alt = | image_blank_emblem = Logo departement Ain.png | image_map = Ain-Position.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|46|5|N|5|20|E|region:FR_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Франц | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Овернь-Рона-Альп]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Префектур (Франц)|Префектур]] | seat = [[Бурк-ан-Брес]] | parts_type = Дэд префектур | parts_style = para | p1 = [[Белле]]<br/>[[Жекс]]<br/>[[Нантюа]] | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_note = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | elevation_footnotes = | elevation_m = | ethnic_groups = | population_footnotes = <ref name=pop2019/> | population_as_of = 2019 | population_total = 652,432 | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | area_codes = <!-- for multiple area codes --> | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | footnotes = }} '''Эн''' нь [[Франц]]ын [[Овернь-Рона-Альп]] муж дахь [[Францын департаментууд|департамент]]. 2019 оны байдлаар хүн ам — 652,432.<ref name=pop2019>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/6011060/dep01.pdf Populations légales 2019: 01 Ain], INSEE</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Эн| ]] hex6kwfrijfswwc8sppq00ggckyk5s4 Хар Хул тайш 0 148972 874262 873985 2026-10-26T12:11:31Z Megzer 20491 874262 wikitext text/x-wiki '''Хар Хул тайш''' буюу '''Хутагту''' (1580 он орчим төрсөн - 1634 онд нас барсан) 16-17 дүгээр зууны үед амьдарч байсан [[Ойрадууд|Ойрадын]] [[Цорос]] аймгийн ноён, Зүүнгарын түүхэн гол зүтгэлтэний нэг. Тэрээр Ойрадын алдарт [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] эцэг, [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улсыг]] үндэслэгчдийн нэг [[Галдан бошигт хаан]]ы (1644–1697) өвөг эцэг юм. == Намтар == 1454 онд [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] тэнгэр болсоны дараа дөрвөн Ойрадын холбоо хүч суларч олон овог аймаг нь таран бутарчээ. Энэ үеэс хойш ойрадууд 150 жилийн турш нэгэн туган дор нэгдэх сөхөөгүй 4 талдаа дайсантай он жилүүдийг үдсэн. Ийн хүнд хэцүү үед Цоросын Абуда Абулай (Абуда Булай) тайшийн өргөөнд нэгэн хөвүүн төрсөн нь Хутагту байв. Хутагту багадаа харахул агнасан гэх бөгөөд тэр цагаас эцэг ноён Хар Хул баатар хэмээн өхөөрдөн дуудаж хожим Ойрад даяар энэ нэрээрээ алдаршжээ. Идэр бага наснаас дайн тулаанд хатуужин явсаар 1600 оны эхэн үед [[Цорос]] аймгийн эзэн ноён болов. 1606 оны үеэс бүх Ойрадыг хуралдуулаад их цэрэг цуглуулан бэлтгэж 1608 онд өнөөгийн Казахын нутаг руу томоохон аян явуулж ялаад хараат болгосон байна. Буцаж хүлгийн жолоо залан 1609 онд Хотгойдын [[Убаши|Убаши хунтайжийг]] ялсан байна. 1610 онд оросуудыг ялж Тара хотын ойролцоох давсны уурхайнуудыг өөрийн мэдэлд авсан. Харамсалтай нь эдгээр ялалтуудын дараа чуулган ноёд эв сахихаа болив. 1614 онд Ойрад даяар их өлсгөлөн, зуд зурханд нэрвэгдсэн агаад тус эгзэгтэй үеийг ашиглан Хотгойдын Убаши хунтайж цэрэглэн ирээд 1615 онд зарим ойрад аймаг түүний хараат болж нэг хэсэг нь Сибирь, Казах руу дүрвэн нүүсэн аж. 1620-д оны дунд үед Убаши Хар Хулыг хэд хэд ялсан авч 1627 оны шийдвэрлэх их тулаанаар алагдаж 1628-1629 оны дайнаар Хар Хул Ойрадын их цэргийг манлайлан мордож Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Бадмаа Эрдэнэ хунтайжийг]] ялан Хотгойд түүний хараат болсон түүхтэй. Ийн Хар Хул хааны зүтгэл, цэрэг удирдан баатарлан явсны хүчинд ойрадууд дахин хүчээ сэлбэж тэнхрээд Зүүнгарын эзэнт гүрэн байгуулагдах хөрс суурь тавигджээ. Хар Хул 1634 онд нас барж түүний хүү Хотогчин эзэн сууринд сууж Зүүнгарыг зарласан байна. Өнөөгийн Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын нутагт, Хануй голын хөвөөнд орших эртний хотын туурийг ард түмэн [[Хар Хул хааны балгас]] хэмээн нэрлэдэг. Энэ эртний хотын балгас ойролцоогоор 13-14-р зууны үед холбогдох бөгөөд алдарт [[Хархорум]] хоттой нэгэн зэрэг оршин тогтнож байсан гэж археологчид үзэж байгаа. [[Ангилал:1634 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:16-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] [[Ангилал:Зүүнгарын удирдагч эсвэл улс төрчийн сэдэв]] 69jv6rpvwvtj65qpf1oxs08v1r7vjhq Кайыргуль Сартбаева 0 148986 874316 874100 2026-10-27T07:28:08Z Zorigt 49 874316 wikitext text/x-wiki '''Кайыргуль Сартбаева''' ({{langx|ky|Кайыркүл Сартбаева}}; 1936 оны 6-р сарын 20-нд Зөвлөлт Киргизийн Хар Булаг тосгонд төрж, 2026 оны 10-р сарын 20-нд [[Бишкек]] хотод нас барсан) — Киргизийн дуурийн дуучин (уянгын сопрано), сурган хүмүүжүүлэгч. ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1980). Түүний дуулсан ари, романс, дууны 600 орчим бичлэг Киргизийн Үндэсний Телевизийн Корпорацын “Алтан Сан”-д орсон. == Намтар == К.Сартбаева дунд сургуулиа төгсөөд 1962 онд П.Чайковскийн нэрэмжит [[Москвагийн консерватори|Москвагийн Консерваторийг]] төгссөн. Улмаар [[Киргизийн Үндэсний Дуурь бүжгийн театр|Киргизийн Үндэсний Дуурь бүжгийн театрын]] гоцлол дуучнаар орж, дуурийн дуучны замналынхаа туршид 50 гаруй дуурийн дүрд тоглосон бөгөөд үүнд: Владимир Власов, Абдылас Малдыбаев, Владимир Фере нарын ижил нэртэй дуурийн Ай-Чурек; Михаил Раухвергерийн ижил нэртэй дуурийн Жамил; Владимир Власов, Абдылас Малдыбаев, Владимир Фере нарын "Манас", "Токтогул" дуурийн Каныкей, Калиман, Тотуяа, Валентин; Сатылган Осмоновын "Сепил" дуурийн Акбийке, Насыр Давлесовын "Курманбек" дуурийн Айканыш, [[Пётр Чайковский|Пётр Чайковскийн]] "Хүрзний хатан" дуурийн Лиза, "Евгений Онегин" дуурийн Татьяна, [[Жакомо Пуччини|Жакомо Пуччинигийн]] "Чио-Чио-Сан" дуурийн Эрвээхэй, [[Жузеппе Верди|Жузеппе Вердигийн]] "[[Отелло(дуурь)|Отелло]]" дуурийн Дездемона, "Дон Карлос" дуурийн Елизавета, Кирилл Молчановын "Үүр цайх чимээгүй байна..." дуурийн Лиза Бричкина; Александр Бородины "Игорь ван" дуурийн Ярославна; [[Вольфганг Амадей Моцарт|Вольфганг Амадей Моцартын]] "Дон Хуан" дуурийн Донна Анна, Жузеппе Вердигийн ижил нэртэй дуурийн Аида болон бусад олон дүрүүд бүтээсэн юм. Тэрээр 1969-1970 онд Москва хотод [[Большой театр|Большой театрт]] дадлага хийсэн. Кайыргүл Сартбаева [[Дани]], [[Канад]], [[Куба]], [[Монгол]], [[Польш]], [[Румын]], [[Сири]], [[Турк]], [[Чехословак]], [[Швейцар]], [[Швед]], [[Япон]], [[Хятад]] болон бусад улс орнуудаар аялан тоглолт хийсэн. Тэрээр Киргизийн Эмэгтэйчүүдийн Багшийн Дээд Сургууль, Б.Бейшеналиевагийн нэрэмжит Киргизийн Улсын Урлагийн Дээд Сургууль (1986-1989 онд ректор), Киргизийн Үндэсний Консерваторид (1987 оноос хойш гоцлол дууны профессор) багшилсан. Киргизийн алдарт дуурийн дуучин Кайыргүл Сартбаева 2026 оны 10-р сарын 20-нд [[Бишкек]] хотод нас баржээ. == Шагнал == * ЗХУ-ын Зөвлөлт Киргизийн Ардын жүжигчин (1974) * ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1980) * Бишкек хотын Хүндэт иргэн {{DEFAULTSORT:Сартбаева, Кайыргуль}} [[Ангилал:ЗХУ-ын дуучин]] [[Ангилал:Киргизийн дуучин]] [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] o1mdkifyfxai6j8z5itsj9rl7oe1ua4 Киргизийн Үндэсний Дуурь бүжгийн театр 0 148987 874317 874099 2026-10-27T07:36:22Z Zorigt 49 874317 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kyrgyz Opera and Ballet Theatre, Bishkek.jpg|thumb]] '''Абдылас Малдыбаевын нэрэмжит Киргизийн Үндэсний Дуурь бүжгийн театр''' ({{langx|ky|Кыргыз улуттук опера жана балет театры}}) — [[Киргиз]]ийн нийслэл [[Бишкек]] хотод орших дуурь бүжгийн театр бөгөөд тус улсын цорын ганц дуурийн театр юм. 1926 онд байгуулагдсан тус театр нь тус улсын гол соёлын төв бөгөөд 1955 онд баригдсан баганатай Зөвлөлтийн сонгодог хэв маягийн сүрлэг барилга нь улсын хэмжээний архитектурын дурсгалт газар гэж хүлээн зөвшөөрөгдөж, 1994 оны Киргизийн Үндэсний мөнгөн дэвсгэрт дээр хүртэл дүрслэгдсэн байна. [[Файл:Som-5-2.jpg|thumb|480x480px]] Өнөөгийн байдлаар театрыг Киргизийн Соёл, мэдээлэл, аялал жуулчлалын яам хариуцан удирддаг. '''Театрын дуурийн гоцлол дуучид''' * Сайра Кийизбаева * Булат Минжилкиев * Хусейн Мухтаров * Артык Мырзабаев * Касымаалы Эшимбеков '''Театрын гоцлол балетчид''' * Бюбюсара Бейшеналиева * Чолпонбек Базарбаев * Уран Сарбагишев * Айсулуу Токомбаева (1966—1995) 5t5drp9rluarkjhdc42v6kuudcqp6n6 Наваанжанцангийн Болд 0 148988 874319 874105 2026-10-27T07:40:07Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Наваанжанцангийн болд]] to [[Наваанжанцангийн Болд]] without leaving a redirect 874105 wikitext text/x-wiki {{Уран бүтээлчийн намтар|Нэр=Наваанжанцангийн Болд|Зураг=|Зургийн тайлбар=|Төрсөн газар=[[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]]|Мэргэжил=Театр, киноны найруулагч, продюсер, зохиолч|Шагнал=[[Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]] (2021)<br>[[Алтан гадас одон]] (2016)<br>[[Соёлын Тэргүүний Ажилтан]]}} '''Наваанжанцангийн Болд''' нь Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн, театр, киноны нэрт найруулагч, соёлын зүтгэлтэн, продюсер, зохиолч хүн юм. Тэрээр үндэсний болон олон улсын чанартай томоохон түүхэн баяр наадам, соёлын арга хэмжээнүүдийг найруулан зохион байгуулж, театрын урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан уран бүтээлч билээ.<ref>{{Cite news |title= |url= |access-date=}}</ref> == Боловсрол == * 1976–1978 онд УБИС-ийн Кино драмын ангид суралцсан. * 1979–1985 онд [[Украин]] улсын [[Киев]] хотын И. К. Карпенко-Карыйн нэрэмжит Театр урлагийн дээд сургуулийг (ТУДС) найруулагч мэргэжлээр төгссөн. == Ажил эрхлэлт == * 1985–1989 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Хөгжимт жүжгийн театрт уран сайхны удирдагч, найруулагч * 1990–1991 онд «Түмэн эх» чуулгын найруулагч * 1999–2004 онд [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Театрт]] (УДЭТ) найруулагч * 2007–2016 онд Үндэсний Урлагийн Их Театрт (ҮУИТ) дэд захирал * 2016–2018 онд БСШУСЯ-ны Соёл, урлагийн бодлогын газрын даргаар тус тус ажиллаж байжээ. == Уран бүтээлийн онцлог, шагнал == Н. Болд найруулагчийн 2000 онд УДЭТ-ын тайзнаа тавьсан А. Гриний ''“Аранзал дарвуулт хөлөг”'' жүжиг нь жүжгийн санааг өргөсөн аятайхан тавилт, үйл явдлын агаар орчныг бүрдүүлсэн хийгээд ерөнхий атмосфер нь зөв болж чадсан хэмээн үнэлэгддэг. Тэрээр 2001 онд тавьсан С. Жаргалсайханы ''“Би эрчүүдийг хүснэ”'' драмын жүжгээрээ '''Оросын Олон улсын театрын наадмын тэргүүн шагнал''' хүртжээ. Монголын соёл, урлагийн салбарт оруулсан хувь нэмрийг нь өндрөөр үнэлж, Соёлын Тэргүүний Ажилтан (СТА) цол тэмдэг, 2016 онд Төрийн дээд шагнал '''[[Алтан гадас одон]]'''-гоор шагнасан бөгөөд улмаар 2021 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар '''[[Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]]''' (УГЗ) цол хүртээсэн байна. == Уран бүтээлийн жагсаалт == === Найруулагчаар ажилласан жүжгүүд === * 1983: "Аз жаргалын цэцэг" хөгжимт үлгэрийн жүжиг (Украин улс, Ворошиловград хот) * 1984: "Баядера" оперетта (Украин улс, Киев хотын опереттын театр) * 1985: "Калифорний оршуулга" эмгэнэлт инээдмийн жүжиг (Украин улс, Черкасс хотын драмын театр) * 1985: "Хурим" (Дорнод аймаг) * 1986: "Сэтгэлд харвасан туяа" (Дорнод аймаг) * 1986: "Дарга орлосон сард" (Дорнод аймаг) * 1986: "Дөшинжирмийнхэн" (Дорнод аймаг) * 1986: "Нээлттэй хурал үргэлжилж байна" (Дорнод аймаг) * 1987: "Учиртай гурван толгой" дуурь (Дорнод аймаг) * 1987: "Арвай хээрийн талд" инээдмийн жүжиг (Дорнод аймгийн Эрээнцав САА) * 1988: "Яаралтай цахилгаан" (Дорнод аймаг) * 1989: "Шуурга" (Дорнод аймаг) * 1993: "Өрлөг жанжны өчил" (УДЭТ, Г. Доржсамбуутай хамтарсан) * 2000: "Аранзал дарвуулт хөлөг" /Улаан дарвуулт хөлөг/ (УДЭТ) * 2001: "Би эрчүүдийг хүснэ" (УДЭТ) * 2001: "Тэмүжин" (УДЭТ) * 2002: "Жамухын нууц" /Жамуха/ (УДЭТ) * 2003: "Дурлал яг үлгэр шиг, бас үхэл шиг" (УДЭТ) * 2003: "Шөнө дундын бүжиг" (Хувьсал продакшн / УДЭТ) * 2003: "Галзуу хот" (Хүүхэлдэйн театр) * 2004: "Стриптиз блюз" (Цүки хаус театр) * 2005: "Зун орсон цас" мюзикл (Гайз, УДБЭТ) * 2006: "Нэг л уучилья" (Цүки хаус театр) * 2006: "Чингис хаан" рок дуурь (ҮУИТ / Цэргийн дуу бүжгийн эрдмийн чуулга) * 2007: "Янаг дурлал" /Янаг жаргал/ мюзикл (Улсын цирк, Gas-666 хамтлаг) * 2008: "Үлэмжийн чанар" дуулалт жүжиг (ҮУИТ / УДБЭТ) * 2012: "Найрын ширээний ууц" мюзикл (Соёлын Төв Өргөө) * 2014: "Балжин хатан" (Дорнод аймаг, Баян-Уул сум) * 2015: "Хүүхнүүдийн armi" (С. Сосорын хамт) * 2016: "Сүүдэргүй сүүдэр" (С. Сосорын хамт) === Төрийн концерт, наадам, олон нийтийн арга хэмжээ === * 1985: Октябрийн хувьсгалын 68 жилийн ойд зориулсан хүндэтгэлийн koncert (Дорнод ХЖТ) * 1987: МҮЭ-ийн XIII их хуралд зориулсан хүндэтгэлийн концерт (Дорнод ХЖТ) * 1988: ЗХУ-ын Чита мужид болсон БНМАУ-ын Дорнод аймгийн соёл урлагийн өдрүүдийн концерт (ЗХУ, Чита хот) * 1989: “Мөнх тэнгэрийн дор” Халх голын ялалтын 50 жилийн ойд зориулсан Төрийн концерт (Дорнод ХЖТ) * 1991: “Монголын нууц товчоо”-ны 750 жилийн ойн Төрийн концерт (СТӨ) * 2003: “Миний шинэ орон зай” МУГЖ Т. Ариунаагийн бие даасан тоглолт (UB палас) * 2003: “Төрийн сүлд өршөө” АЖ П. Цэрэндагвын уран бүтээлийн цэнгүүн (УДЭТ) * 2003: “Гэгээн Муза-2003” анхдугаар наадам (УДЭТ) * 2003: “Жүжигчид дуулж байна” Улсын анхдугаар уралдаан (УДЭТ) * 2004: “Миний амьдралын 100 жил” АЖ Д. Мэндбаярын уран бүтээлийн цэнгүүн (УДЭТ) * 2004: “Тэнгэрт өргөх цацал” АПУ компанийн 80 жилийн ойн хүндэтгэлийн toglolt (СТӨ) * 2004: “Ханьсахын жаргал” дуучин Д. Батсайхан, G. Эрдэнэтунгалаг нарын тоглолт (UB палас) * 2004: “Түгээмэл аялгуу” СГЗ Ү. Хүрэлбаатарын уран бүтээлийн тоглолт (Монгол бөхийн өргөө) * 2005: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 799 жил, АХ-ын 84 жилийн ойн Үндэсний баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2005: Япон улсын Нагоя хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн тоглолт (Япон улс) * 2005: “Сэтгэлийн гэгээ ээж” МУГЖ Д. Энхзулын уран бүтээлийн тоглолт (МБӨргөө) * 2005: “Миний Монгол” МУГЖ Ц. Түвшинтөгсийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨргөө) * 2005: “Санасан шүү...” МУГЖ С. Цогтсайхан, СТА Б. Батмэнд нарын тоглолт (UB палас) * 2005: Сүхбаатар дүүрэг байгуулагдсаны 40 жилийн ой хүндэтгэлийн концерт (СТӨ) * 2005: “Сэтгэлийн гэгээтэй дүрүүд” АЖ Ж. Лхамхүүгийн уран бүтээлийн тоглолт (СТӨ) * 2005: “Цэнгийн алтан ээмэг” СТА С. Нэргүйн бие даасан анхны тоглолт (UB палас) * 2006: Д. Нацагдоржийн мэндэлсний 100 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (УДБЭТ) * 2006: “Театр, жүжиг, би...” АЖ Б. Мөнхдоржийн уран бүтээлийн тоглолт (УДЭТ) * 2006, 2007: Их эзэн Чингис хааны хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлэх дэг, ёслол (Д. Сүхбаатарын талбай) * 2006: Улаанбаатар чуулгын анхны тоглолт (СТӨ) * 2006, 2007, 2010: “Гоёл” наадам (СТӨ / УДЭТ) * 2006, 2008: “Miss Mongolia” тоглолт (СТӨ / УДЭТ) * 2007: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 801 жил, Ардын хувьсгалын 86 жилийн ойн Үндэсний их баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2007: Зүүн өмнөд Азийн олон улсын ЭКСПО наадмын урлагийн тоглолт (БНХАУ, Жилин муж) * 2007: “NUANS Popera Concert” тоглолт (UB палас) * 2008: Монгол улсад авто тээврийн салбар үүсч хөгжсөний 85 жилийн ойн баяр наадам (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2008: Испани Зарагоза хотноо болсон Дэлхийн Экспо наадмын урлагийн тоглолт (Испани) * 2008: “Хүү нь тандаа” дуучин Баярын Хонгорын уран бүтээлийн тоглолт (UB палас) * 2008: “Гоолингоо” СТА Д. Бурмаагийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2008: “Би чамд хайртай” СТА Д. Хишигбаяр, Р. Дэлгэрмаа нарын тоглолт (Улсын цирк) * 2009: Улаанбаатар төмөр замын 60 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭТ) * 2009: “Хөсөгтөн” хамтлагийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2009: “Дөрвөн цагийн аяз буюу Миний Монголын аялгуу” тоглолт (МБӨ) * 2010: БНХАУ-ын Шанхай хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн хөтөлбөр (БНХАУ) * 2010: Үндэсний дуу бүжгийн эрдмийн чуулгын 60 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭЧ) * 2010: “Ардын дуу” СТА Л. Баяр-Эрдэнийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2010: “Миний нутаг” СТА Д. Амаржаргалын уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2011: Улаанбаатар хот үүсэн байгуулагдсаны 372 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (СТӨ) * 2011: “Түмэндээ өргөх дуу” МУГЖ С. Ганзоригийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2011: Тусгаар тогтнолын талбайн гэрэлт хөшөөний нээлтийн ёслол (Тусгаар тогтнолын талбай) * 2011: “Улаанбаатар кино наадам-Academy awards-2011” наадам (ҮДБЭТ) * 2011: “Цасан бороо” Мотив хамтлагийн тоглолт (МБӨ) * 2012: БНСУ-ын Ёосү (Yeosu) хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн хөтөлбөр (БНСУ) * 2012: “Нэг л дотно” дуу, яруу найргийн цэнгүүн (МБӨ) * 2012: “Хонгорхон чамдаа” СТА Э. Оюумаагийн уран бүтээлийн тоглолт (Улсын цирк) * 2013: БНХАУ-д болсон Олон улсын ардын урлагийн наадам (БНХАУ, Жинин муж) * 2013: “Хатан салхины аялгуу” МУГЖ С. Цогтсайханы уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2013: “Хүрээ дуунууд” МУГЖ Л. Чулуунчимэгийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2013: “Урлагийн зүрх” СТА Б. Болдбаатарын уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2013: “Салхины дууль” Хүннү гүрний 2222 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭЧ) * 2014: БНХАУ-д болсон Монголын соёлын өдрүүд (БНХАУ, Бээжин хот) * 2015: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 809 жил, Ардын хувьсгалын 94 жилийн Үндэсний их баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2015: Хубилай Сэцэн хааны мэндэлсний 800 жилийн ойн “Монгол Төрийн их дуулал” гала-тоглолт (Д. Сүхбаатарын талбай) * 2015: “Нар зөвийн эх орон” СГЗ А. Эрдэнэ-Очирын утга уянгын цэнгүүн (Улаанбаатар палас) * 2015: Хүүхдийн хөдөлгөөн, байгууллага үүсеж хөгжсөний 90 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (СТӨргөө) * 2016: ОХУ-д болсон Монголын урлагийн мастеруудын тоглолт (ОХУ, Москва хот) * 2016: Олон улсын ардын урлагийн наадмын хүндэтгэлийн тоглолт (БНХАУ, Хэнэнь муж) * 2018: “Спасибо Россия” ОХУ-ын соёл урлагийн сургууль төгсөгчдийн нэгдсэн тоглолт (РЦНК) * 2018: “Амьдрал мэт театр” уран бүтээлийн тоглолт (СТӨ) * 2018: “Эх талын шуранхай” Дорнод аймгийн ХЖТ-ын 70 жилийн ойн концерт (Чойбалсан хот) * 2018: Соёлын төв өргөөний 30 жилийн ойд зориулсан гала-тоглолтууд (СТӨ) * 2021: Монгол Улсын Үндэсний номын сангийн 100 жилийн ойн хүндэтгэлийн арга хэмжээ (СТӨргөө) * 2022: Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын 30 жилийн ойн наадмын нээлт (Сэлэнгэ аймаг, Мандал сум) * 2023: Зүүн азийн залуучуудын спортын их наадмын нээлт, хаалт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн, Төв талбай) * 2023: "Ардын дуу мину" бүрэн хэмжээний концерт (ҮУИТеатр) * 2023: МУГЖ Ш. Даваахүүгийн нэрэмжит Монголын үндэстэн ястны ардын богино дуу дуулаачдын ОУ-ын уралдааны концерт (“Хүн театр”) * 2023: МУ-ын ХБ, АЖ Д. Цэрэндагва, Д. Мэндбаяр нарын хүндэтгэлийн арга хэмжээ (Корпорейт конвейшн центр) * 2023: "Ханьсах сэтгэлийн дуу" concert (ҮУИТеатр) * 2023: Говьсүмбэр аймаг байгуулагдсаны 70 жилийн ойн наадмын нээлт, хаалт (Говьсүмбэр аймаг) * 2024: "Жигүүр гранд" компаний ерөнхийлөгч Д. Баттөрийн хүндэтгэлийн тоглолт (Шангри-ла холл) 7fltkn8xfhmsu9l84itv4j2y2vg79ez 874320 874319 2026-10-27T07:42:36Z Zorigt 49 874320 wikitext text/x-wiki {{Уран бүтээлчийн намтар|Нэр=Наваанжанцангийн Болд|Зураг=|Зургийн тайлбар=|Төрсөн газар=[[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]]|Мэргэжил=Театр, киноны найруулагч, продюсер, зохиолч|Шагнал=[[Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]] (2021)<br>[[Алтан гадас одон]] (2016)<br>[[Соёлын Тэргүүний Ажилтан]]}} '''Наваанжанцангийн Болд''' нь Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн, театр, киноны нэрт найруулагч, соёлын зүтгэлтэн, продюсер, зохиолч хүн юм. Тэрээр үндэсний болон олон улсын чанартай томоохон түүхэн баяр наадам, соёлын арга хэмжээнүүдийг найруулан зохион байгуулж, театрын урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан уран бүтээлч билээ. == Боловсрол == * 1976–1978 онд УБИС-ийн Кино драмын ангид суралцсан. * 1979–1985 онд [[Украин]] улсын [[Киев]] хотын И. К. Карпенко-Карыйн нэрэмжит Театр урлагийн дээд сургуулийг (ТУДС) найруулагч мэргэжлээр төгссөн. == Ажил эрхлэлт == * 1985–1989 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Хөгжимт жүжгийн театрт уран сайхны удирдагч, найруулагч * 1990–1991 онд «Түмэн эх» чуулгын найруулагч * 1999–2004 онд [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Театрт]] (УДЭТ) найруулагч * 2007–2016 онд Үндэсний Урлагийн Их Театрт (ҮУИТ) дэд захирал * 2016–2018 онд БСШУСЯ-ны Соёл, урлагийн бодлогын газрын даргаар тус тус ажиллаж байжээ. == Уран бүтээлийн онцлог, шагнал == Н. Болд найруулагчийн 2000 онд УДЭТ-ын тайзнаа тавьсан А. Гриний ''“Аранзал дарвуулт хөлөг”'' жүжиг нь жүжгийн санааг өргөсөн аятайхан тавилт, үйл явдлын агаар орчныг бүрдүүлсэн хийгээд ерөнхий атмосфер нь зөв болж чадсан хэмээн үнэлэгддэг. Тэрээр 2001 онд тавьсан С. Жаргалсайханы ''“Би эрчүүдийг хүснэ”'' драмын жүжгээрээ '''Оросын Олон улсын театрын наадмын тэргүүн шагнал''' хүртжээ. Монголын соёл, урлагийн салбарт оруулсан хувь нэмрийг нь өндрөөр үнэлж, Соёлын Тэргүүний Ажилтан (СТА) цол тэмдэг, 2016 онд Төрийн дээд шагнал '''[[Алтан гадас одон]]'''-гоор шагнасан бөгөөд улмаар 2021 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар '''[[Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]]''' (УГЗ) цол хүртээсэн байна. == Уран бүтээлийн жагсаалт == === Найруулагчаар ажилласан жүжгүүд === * 1983: "Аз жаргалын цэцэг" хөгжимт үлгэрийн жүжиг (Украин улс, Ворошиловград хот) * 1984: "Баядера" оперетта (Украин улс, Киев хотын опереттын театр) * 1985: "Калифорний оршуулга" эмгэнэлт инээдмийн жүжиг (Украин улс, Черкасс хотын драмын театр) * 1985: "Хурим" (Дорнод аймаг) * 1986: "Сэтгэлд харвасан туяа" (Дорнод аймаг) * 1986: "Дарга орлосон сард" (Дорнод аймаг) * 1986: "Дөшинжирмийнхэн" (Дорнод аймаг) * 1986: "Нээлттэй хурал үргэлжилж байна" (Дорнод аймаг) * 1987: "Учиртай гурван толгой" дуурь (Дорнод аймаг) * 1987: "Арвай хээрийн талд" инээдмийн жүжиг (Дорнод аймгийн Эрээнцав САА) * 1988: "Яаралтай цахилгаан" (Дорнод аймаг) * 1989: "Шуурга" (Дорнод аймаг) * 1993: "Өрлөг жанжны өчил" (УДЭТ, Г. Доржсамбуутай хамтарсан) * 2000: "Аранзал дарвуулт хөлөг" /Улаан дарвуулт хөлөг/ (УДЭТ) * 2001: "Би эрчүүдийг хүснэ" (УДЭТ) * 2001: "Тэмүжин" (УДЭТ) * 2002: "Жамухын нууц" /Жамуха/ (УДЭТ) * 2003: "Дурлал яг үлгэр шиг, бас үхэл шиг" (УДЭТ) * 2003: "Шөнө дундын бүжиг" (Хувьсал продакшн / УДЭТ) * 2003: "Галзуу хот" (Хүүхэлдэйн театр) * 2004: "Стриптиз блюз" (Цүки хаус театр) * 2005: "Зун орсон цас" мюзикл (Гайз, УДБЭТ) * 2006: "Нэг л уучилья" (Цүки хаус театр) * 2006: "Чингис хаан" рок дуурь (ҮУИТ / Цэргийн дуу бүжгийн эрдмийн чуулга) * 2007: "Янаг дурлал" /Янаг жаргал/ мюзикл (Улсын цирк, Gas-666 хамтлаг) * 2008: "Үлэмжийн чанар" дуулалт жүжиг (ҮУИТ / УДБЭТ) * 2012: "Найрын ширээний ууц" мюзикл (Соёлын Төв Өргөө) * 2014: "Балжин хатан" (Дорнод аймаг, Баян-Уул сум) * 2015: "Хүүхнүүдийн armi" (С. Сосорын хамт) * 2016: "Сүүдэргүй сүүдэр" (С. Сосорын хамт) === Төрийн концерт, наадам, олон нийтийн арга хэмжээ === * 1985: Октябрийн хувьсгалын 68 жилийн ойд зориулсан хүндэтгэлийн koncert (Дорнод ХЖТ) * 1987: МҮЭ-ийн XIII их хуралд зориулсан хүндэтгэлийн концерт (Дорнод ХЖТ) * 1988: ЗХУ-ын Чита мужид болсон БНМАУ-ын Дорнод аймгийн соёл урлагийн өдрүүдийн концерт (ЗХУ, Чита хот) * 1989: “Мөнх тэнгэрийн дор” Халх голын ялалтын 50 жилийн ойд зориулсан Төрийн концерт (Дорнод ХЖТ) * 1991: “Монголын нууц товчоо”-ны 750 жилийн ойн Төрийн концерт (СТӨ) * 2003: “Миний шинэ орон зай” МУГЖ Т. Ариунаагийн бие даасан тоглолт (UB палас) * 2003: “Төрийн сүлд өршөө” АЖ П. Цэрэндагвын уран бүтээлийн цэнгүүн (УДЭТ) * 2003: “Гэгээн Муза-2003” анхдугаар наадам (УДЭТ) * 2003: “Жүжигчид дуулж байна” Улсын анхдугаар уралдаан (УДЭТ) * 2004: “Миний амьдралын 100 жил” АЖ Д. Мэндбаярын уран бүтээлийн цэнгүүн (УДЭТ) * 2004: “Тэнгэрт өргөх цацал” АПУ компанийн 80 жилийн ойн хүндэтгэлийн toglolt (СТӨ) * 2004: “Ханьсахын жаргал” дуучин Д. Батсайхан, G. Эрдэнэтунгалаг нарын тоглолт (UB палас) * 2004: “Түгээмэл аялгуу” СГЗ Ү. Хүрэлбаатарын уран бүтээлийн тоглолт (Монгол бөхийн өргөө) * 2005: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 799 жил, АХ-ын 84 жилийн ойн Үндэсний баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2005: Япон улсын Нагоя хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн тоглолт (Япон улс) * 2005: “Сэтгэлийн гэгээ ээж” МУГЖ Д. Энхзулын уран бүтээлийн тоглолт (МБӨргөө) * 2005: “Миний Монгол” МУГЖ Ц. Түвшинтөгсийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨргөө) * 2005: “Санасан шүү...” МУГЖ С. Цогтсайхан, СТА Б. Батмэнд нарын тоглолт (UB палас) * 2005: Сүхбаатар дүүрэг байгуулагдсаны 40 жилийн ой хүндэтгэлийн концерт (СТӨ) * 2005: “Сэтгэлийн гэгээтэй дүрүүд” АЖ Ж. Лхамхүүгийн уран бүтээлийн тоглолт (СТӨ) * 2005: “Цэнгийн алтан ээмэг” СТА С. Нэргүйн бие даасан анхны тоглолт (UB палас) * 2006: Д. Нацагдоржийн мэндэлсний 100 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (УДБЭТ) * 2006: “Театр, жүжиг, би...” АЖ Б. Мөнхдоржийн уран бүтээлийн тоглолт (УДЭТ) * 2006, 2007: Их эзэн Чингис хааны хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлэх дэг, ёслол (Д. Сүхбаатарын талбай) * 2006: Улаанбаатар чуулгын анхны тоглолт (СТӨ) * 2006, 2007, 2010: “Гоёл” наадам (СТӨ / УДЭТ) * 2006, 2008: “Miss Mongolia” тоглолт (СТӨ / УДЭТ) * 2007: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 801 жил, Ардын хувьсгалын 86 жилийн ойн Үндэсний их баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2007: Зүүн өмнөд Азийн олон улсын ЭКСПО наадмын урлагийн тоглолт (БНХАУ, Жилин муж) * 2007: “NUANS Popera Concert” тоглолт (UB палас) * 2008: Монгол улсад авто тээврийн салбар үүсч хөгжсөний 85 жилийн ойн баяр наадам (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2008: Испани Зарагоза хотноо болсон Дэлхийн Экспо наадмын урлагийн тоглолт (Испани) * 2008: “Хүү нь тандаа” дуучин Баярын Хонгорын уран бүтээлийн тоглолт (UB палас) * 2008: “Гоолингоо” СТА Д. Бурмаагийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2008: “Би чамд хайртай” СТА Д. Хишигбаяр, Р. Дэлгэрмаа нарын тоглолт (Улсын цирк) * 2009: Улаанбаатар төмөр замын 60 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭТ) * 2009: “Хөсөгтөн” хамтлагийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2009: “Дөрвөн цагийн аяз буюу Миний Монголын аялгуу” тоглолт (МБӨ) * 2010: БНХАУ-ын Шанхай хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн хөтөлбөр (БНХАУ) * 2010: Үндэсний дуу бүжгийн эрдмийн чуулгын 60 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭЧ) * 2010: “Ардын дуу” СТА Л. Баяр-Эрдэнийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2010: “Миний нутаг” СТА Д. Амаржаргалын уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2011: Улаанбаатар хот үүсэн байгуулагдсаны 372 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (СТӨ) * 2011: “Түмэндээ өргөх дуу” МУГЖ С. Ганзоригийн уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2011: Тусгаар тогтнолын талбайн гэрэлт хөшөөний нээлтийн ёслол (Тусгаар тогтнолын талбай) * 2011: “Улаанбаатар кино наадам-Academy awards-2011” наадам (ҮДБЭТ) * 2011: “Цасан бороо” Мотив хамтлагийн тоглолт (МБӨ) * 2012: БНСУ-ын Ёосү (Yeosu) хотноо болсон дэлхийн ЭКСПО наадмын урлагийн хөтөлбөр (БНСУ) * 2012: “Нэг л дотно” дуу, яруу найргийн цэнгүүн (МБӨ) * 2012: “Хонгорхон чамдаа” СТА Э. Оюумаагийн уран бүтээлийн тоглолт (Улсын цирк) * 2013: БНХАУ-д болсон Олон улсын ардын урлагийн наадам (БНХАУ, Жинин муж) * 2013: “Хатан салхины аялгуу” МУГЖ С. Цогтсайханы уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2013: “Хүрээ дуунууд” МУГЖ Л. Чулуунчимэгийн уран бүтээлийн тоглолт (ҮДБЭЧ) * 2013: “Урлагийн зүрх” СТА Б. Болдбаатарын уран бүтээлийн тоглолт (МБӨ) * 2013: “Салхины дууль” Хүннү гүрний 2222 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (ҮДБЭЧ) * 2014: БНХАУ-д болсон Монголын соёлын өдрүүд (БНХАУ, Бээжин хот) * 2015: Их Монгол Улс байгуулагдсаны 809 жил, Ардын хувьсгалын 94 жилийн Үндэсний их баяр наадмын нээлт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн) * 2015: Хубилай Сэцэн хааны мэндэлсний 800 жилийн ойн “Монгол Төрийн их дуулал” гала-тоглолт (Д. Сүхбаатарын талбай) * 2015: “Нар зөвийн эх орон” СГЗ А. Эрдэнэ-Очирын утга уянгын цэнгүүн (Улаанбаатар палас) * 2015: Хүүхдийн хөдөлгөөн, байгууллага үүсеж хөгжсөний 90 жилийн ойн хүндэтгэлийн концерт (СТӨргөө) * 2016: ОХУ-д болсон Монголын урлагийн мастеруудын тоглолт (ОХУ, Москва хот) * 2016: Олон улсын ардын урлагийн наадмын хүндэтгэлийн тоглолт (БНХАУ, Хэнэнь муж) * 2018: “Спасибо Россия” ОХУ-ын соёл урлагийн сургууль төгсөгчдийн нэгдсэн тоглолт (РЦНК) * 2018: “Амьдрал мэт театр” уран бүтээлийн тоглолт (СТӨ) * 2018: “Эх талын шуранхай” Дорнод аймгийн ХЖТ-ын 70 жилийн ойн концерт (Чойбалсан хот) * 2018: Соёлын төв өргөөний 30 жилийн ойд зориулсан гала-тоглолтууд (СТӨ) * 2021: Монгол Улсын Үндэсний номын сангийн 100 жилийн ойн хүндэтгэлийн арга хэмжээ (СТӨргөө) * 2022: Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын 30 жилийн ойн наадмын нээлт (Сэлэнгэ аймаг, Мандал сум) * 2023: Зүүн азийн залуучуудын спортын их наадмын нээлт, хаалт (Төв цэнгэлдэх хүрээлэн, Төв талбай) * 2023: "Ардын дуу мину" бүрэн хэмжээний концерт (ҮУИТеатр) * 2023: МУГЖ Ш. Даваахүүгийн нэрэмжит Монголын үндэстэн ястны ардын богино дуу дуулаачдын ОУ-ын уралдааны концерт (“Хүн театр”) * 2023: МУ-ын ХБ, АЖ Д. Цэрэндагва, Д. Мэндбаяр нарын хүндэтгэлийн арга хэмжээ (Корпорейт конвейшн центр) * 2023: "Ханьсах сэтгэлийн дуу" concert (ҮУИТеатр) * 2023: Говьсүмбэр аймаг байгуулагдсаны 70 жилийн ойн наадмын нээлт, хаалт (Говьсүмбэр аймаг) * 2024: "Жигүүр гранд" компанийн ерөнхийлөгч Д. Баттөрийн хүндэтгэлийн тоглолт (Шангри-ла холл) {{DEFAULTSORT:Болд, Наваанжанцангийн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] tct86mogcqp1p57geey8mofoh8p4qvm Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэг 0 148990 874321 874110 2026-10-27T07:50:14Z Zorigt 49 874321 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arms of the Royal Society.svg|thumb]] [[Файл:Royal Society 20040420.jpg|thumb|307x307px]] '''Байгалийн тухай мэдлэгийг хөгжүүлэх Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэг''' (((langx|en|Royal Society of London for Improving Natural Knowledge}}) буюу '''Эзэн хааны нийгэмлэг''' (''Royal Society'') нь Их Британийн тэргүүлэх шинжлэх ухааны нийгэмлэг бөгөөд 1660 онд байгуулагдаж 1662 онд эзэн хааны зарлигаар баталгаажуулсан дэлхийн хамгийн эртний нийгэмлэгүүдийн нэг юм. Нийгэмлэгийн уриа ''«Nullius in verba»'' (латин хэлээр «Хэний ч үгээр бус, хэний ч үгэнд суурилахгүй») гэдэг нь нэр хүндтэй хүний үгээр бус зөвхөн ​​туршилт, тооцооллоос гарсан нотолгоо байх ёстой гэсэн санаа агуулж байгаа юм. Засгийн газраас дэмжигддэг хувийн байгууллага болохын хувьд тус нийгэмлэг нь Их Британид шинжлэх ухааны судалгааг зохион байгуулах, хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд шинжлэх ухааны бодлогын гол асуудлуудаар зөвлөх байгууллага болдог. Нийгэмлэг 1 мянга гаруй гишүүнтэй юм. Эрхэм зорилго, чиг үүргийнхээ хувьд Эзэн хааны Нийгэмлэг нь Британийн шинжлэх ухааны академи буюу заримдаа "Британийн Шинжлэх Ухааны Академи" гэж нэрлэгддэг. Гэсэн хэдий ч 1901 онд тус Нийгэмлэгийн санаачилгаар тусдаа онцгой Британийн академи байгуулагдсан байна. 1665 оноос Эзэн хааны нийгэмлэг дэлхийн хамгийн ууган шинжлэх ухааны "''Philosophical Transactions of the Royal Society"'' (Phil. Trans.) сэтгүүл хэвлэн гаргаж ирсэн. == Түүх == [[Файл:Portrait of The Honourable Robert Boyle (1627 - 1691) Wellcome M0006615.jpg|thumb]] Эзэн хааны Нийгэмлэг байгуулагдахаас өмнө 1645 оноос Лондонд, 1648 оноос Оксфордод уулздаг байсан "Үл үзэгдэх Коллеж" байв. Энд [[Роберт Бойл]], [[Жон Уилкинс]], [[Жон Эвелин]] нар тэргүүлж байсан санаа нийлсэн ухаантнуудын хувийн клуб байжээ. Эдгээр хүмүүсийн анхны албан ёсны уулзалт 1660 оны 11-р сарын 28-нд Лондоны Грешам коллеж ({{langx|en|Gresham College}})-д болсон тухай хурлын тэмдэглэл байдаг. Роберт Бойл тус нийгэмлэгийн дүрмийг боловсруулсан байна. Тус нийгэмлэгийн зорилго нь "бурханлиг, метафизик, ёс суртахуун, улс төр, дүрэм, уран илтгэх урлаг, логиктой зөрчилдөхгүйгээр туршилтаар дамжуулан байгалийн болон бүх ашигтай урлагийн талаарх мэдлэгийг сайжруулах" явдал гэж заасан. Хоёр жилийн дараа эзэн хаан [[II Чарльз]] тус нийгэмлэгийг олон нийтийн байгууллага болгон өргөмжилсөн бөгөөд нийгэмлэг байгуулагдсан анхны албан ёсны уулзалт 1663 оны 4-р сарын 22-нд болсон ажээ. 1663 оноос нийгэмлэг албан ёсоор «The Royal Society of London for Improving Natural Knowledge» гэж нэрлэгдэж байсан бөгөөд орчин цагт «The Royal Society» гэгдэж байна. 1873-1967 онуудад төв байр нь Пикадилли гудамжны Бёрлингтон-хаусд байрлаж байсан. Берлингтон-Хаус багтаамж багатай байснаас шалтгаалан 1967 онд нийгэмлэгийн төв байр Карлтон-Хаус-Террас руу нүүсэн байна. 1945 оны 3-р сарын 22-нд Эзэн хааны нийгэмлэгт эмэгтэй гишүүд сонгогдох эрхтэй болж, 1947 онд эмэгтэй математикч Мэри Картрайт Эзэн хааны нийгэмлэгийн гишүүнээр сонгогдсон анхны эмэгтэй болжээ. === Нийгэмлэгийг үүсгэн байгуулагч анхны гишүүд === * Ральф Батерст (1620—1704) * Уильям Болл (1627—1690) * Роберт Бойль (1627—1691) * Уильям Браункер (1620—1684) * Александр Брюс (1629—1681) * Жонатан Годдард (1617—1675) * Абрахам Хилл (1633—1721) * Сэр Роберт Морэй (1608—1673) * Сэр Пол Нейл (1613—1686) * Сэр Уильям Петти (1623—1687) * Лоуренс Рук (1622—1662) * Жон Уилкинс (1614—1672) * Сэр Кристофер Рен (1632—1723) == Эзэн хааны нийгэмлэгийн Ерөнхийлөгч нар == === 17-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог, нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- |1 |Роберт Морэй |''Sir Robert Moray'' | align="center" |1660—1662 | rowspan="7" align="center" |II Чарльз |- |2 |Уильям Браункер |''William Brouncker, 2nd Viscount Brouncker'' | align="center" |1662—1677 |- |3 |Жозеф Уильямсон |''Sir Joseph Williamson'' | align="center" |1677—1680 |- |4 |Кристофер Рен |''Sir Christopher Wren'' | align="center" |1680—1682 |- |5 |Жон Хоскинс |''Sir John Hoskyns, 2nd Baronet'' | align="center" |1682—1683 |- |6 |Сирил Вич |''Sir Cyril Wyche'' | align="center" |1683—1684 |- | rowspan="2" |7 | rowspan="2" |Сэмюэл Пипс | rowspan="2" |''Samuel Pepys'' | rowspan="2" align="center" |1684—1686 |- | rowspan="2" align="center" |[[II Жэймс|II Жэймс Стюарт]] |- |8 |Жон Вон |''John Vaughan, 3rd Earl of Carbery'' | align="center" |1686—1689 |- |9 |Томас Пембрук |''Thomas Herbert, 8th Earl of Pembroke'' | align="center" |1689—1690 | rowspan="2" align="center" |II Мариа Ораны III Вильхельм |- |10 |Роберт Саутвелл |''Sir Robert Southwell'' | align="center" |1690—1695 |- |11 |Чарльз Монтегю |''Charles Montagu, 1st Earl of Halifax'' | align="center" |1695—1698 | rowspan="2" align="center" |Ораны III Вильхельм |- | rowspan="2" |12 | rowspan="2" |Жон Сомерс | rowspan="2" |''John Somers, 1st Baron Somers'' | rowspan="2" align="center" |1698—1703 |- | rowspan="2" align="center" |Анна |- | | | | |} === 18-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- | rowspan="2" |13 | rowspan="2" |[[Исаак Ньютон]] | rowspan="2" |''Sir Isaac Newton'' | rowspan="2" align="center" |1703—1727 | align="center" |Анна |- | align="center" | [[I Жорж (Их Британийн хаан)|I]] [[I Жорж (Их Британийн хаан)|Жорж]] |- |14 |Ганс Слоан |''Sir Hans Sloane, 1st Baronet'' | align="center" |1727—1741 | rowspan="3" align="center" |[[II Жорж]] |- |15 |Мартин Фолкс |''Martin Folkes'' | align="center" |1741—1752 |- | rowspan="2" |16 | rowspan="2" |Жорж Паркер | rowspan="2" |''George Parker, 2nd Earl of Macclesfield'' | rowspan="2" align="center" |1752—1764 |- | rowspan="7" align="center" |[[III Жорж]] |- |17 |Жеймс Дуглас |''James Douglas, 14th Earl of Morton'' | align="center" |1764—1768 |- |18 |Жеймс Берроу |''Sir James Burrow'' | align="center" |1768—1768 |- |19 |Жеймс Вест |''James West'' | align="center" |1768—1772 |- |20 |Жеймс Берроу |''Sir James Burrow'' | align="center" |1772—1772 |- |21 |Жон Прингл |''Sir John Pringle, 1st Baronet'' | align="center" |1772—1778 |- |22 |Жозеф Бэнкс |''Sir Joseph Banks, 1st Baronet'' | align="center" |1778—1820 |} === 19-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог, нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- |23 |Уильям Волластон |''William Hyde Wollaston'' | align="center" |1820—1820 | rowspan="3" align="center" |[[IV Жорж]] |- |24 |Хемфри Дэви |''Sir Humphry Davy, 1st Baronet'' | align="center" |1820—1827 |- |25 |Дэвис Гилберт |''Davies Gilbert'' | align="center" |1827—1830 |- | rowspan="2" |26 | rowspan="2" |Август Фредерик | rowspan="2" |''Prince Augustus Frederick, Duke of Sussex'' | rowspan="2" align="center" |1830—1838 | align="center" | IV Вильхельм |- | |- |27 |Спенсер Комптон |''Spencer Joshua Alwyne Compton,'' ''2nd Marquess of Northampton'' | align="center" |1838—1848 | rowspan="12" align="center" |[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викториа]] |- |28 |Уильям Парсонс |''William Parsons, 3rd Earl of Rosse'' | align="center" |1848—1854 |- |29 |Жон Роттсли |''John Wrottesley, 2nd Baron Wrottesley'' | align="center" |1854—1858 |- |30 |Бенжамин Броди |''Benjamin Collins Brodie, 1st Baronet'' | align="center" |1858—1861 |- |31 |Эдуард Сабин |''Sir Edward Sabine'' | align="center" |1861—1871 |- |32 |Жорж Эйри |''Sir George Biddell Airy'' | align="center" |1871—1873 |- |33 |Жозеф Гукер |''Sir Joseph Dalton Hooker'' | align="center" |1873—1878 |- |34 |Уильям Споттисвуд |''William H Spottiswoode'' | align="center" |1878—1883 |- |35 |Томас Хаксли |''Thomas Henry Huxley'' | align="center" |1883—1885 |- |36 |Жорж Стокс |''Sir George Gabriel Stokes, 1st Baronet'' | align="center" |1885—1890 |- |37 |Уильям Томсон |''William Thomson, 1st Baron Kelvin'' | align="center" |1890—1895 |- |38 |Жозеф Листер |''Joseph Lister, 1st Baron Lister'' | align="center" |1895—1900 |} === 20-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Период пребывания на посту !Монарх |- | rowspan="2" |39 | rowspan="2" |Уильям Хаггинс | rowspan="2" |''Sir William Huggins'' | rowspan="2" align="center" |1900—1905 | align="center" |[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викториа]] |- | |- |40 |Жон Стретт |''John Strutt, 3rd Baron Rayleigh'' | align="center" |1905—1908 | rowspan="2" align="center" valign="top" |[[VII Эдуард]] |- | rowspan="2" |41 | rowspan="2" |Арчибальд Гейки | rowspan="2" |''Sir Archibald Geikie'' | rowspan="2" align="center" |1908—1913 |- | rowspan="7" align="center" |V Жорж |- |42 |Уильям Крукс |''Sir William Crookes'' | align="center" |1913—1915 |- |43 |Жозеф Томсон |''Sir Joseph John «J. J.» Thomson'' | align="center" |1915—1920 |- |44 |Чарльз Шеррингтон |''Sir Charles Scott Sherrington'' | align="center" |1920—1925 |- |45 |Эрнест Рутерфорд |''Ernest Rutherford, 1st Baron Rutherford of Nelson'' | align="center" |1925—1930 |- |46 |Фредерик Хопкинс |''Sir Frederick Gowland Hopkins'' | align="center" |1930—1935 |- | rowspan="2" |47 | rowspan="2" |Уильям Брэгг | rowspan="2" |''Sir William Henry Bragg'' | rowspan="2" align="center" |1935—1940 |- | rowspan="4" align="center" |[[VI Жорж]] |- |48 |Хенри Дейл |''Sir Henry Hallett Dale'' | align="center" |1940—1945 |- |49 |Роберт Робинсон |''Sir Robert Robinson'' | align="center" |1945—1950 |- | rowspan="2" |50 | rowspan="2" |Эдгар Эдриан | rowspan="2" |''Edgar Douglas Adrian, 1st Baron Adrian'' | rowspan="2" align="center" |1950—1955 |- | rowspan="10" align="center" |[[II Элизабет|II Елизабет]] |- |51 |Сирил Хиншелвуд |''Sir Cyril Norman Hinshelwood'' | align="center" |1955—1960 |- |52 |Хоуард Флори |''Howard Walter Florey, Baron Florey'' | align="center" |1960—1965 |- |53 |Патрик Блэкетт |''Patrick Maynard Stuart Blackett, Baron Blackett'' | align="center" |1965—1970 |- |54 |Алан Хожкин |''Sir Alan Lloyd Hodgkin'' | align="center" |1970—1975 |- |55 |Александер Тодд |''Alexander Robertus Todd, Baron Todd'' | align="center" |1975—1980 |- |56 |Эндрю Хаксли |''Sir Andrew Fielding Huxley'' | align="center" |1980—1985 |- |57 |Жорж Портер |''George Hornidge Porter, Baron Porter of Luddenham'' | align="center" |1985—1990 |- |58 |Майкл Атиа |''Sir Michael Francis Atiyah'' | align="center" |1990—1995 |- |59 |Аарон Клуг |''Sir Aaron Klug'' | align="center" |1995—2000 |} === 21-р зуун === {| class="wikitable" ! !Портрет !Овог, нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- |60 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:BobMayHarvard.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BobMayHarvard.jpg|80x80px]] |Роберт Мэй |''Robert McCredie May, Baron May of Oxford'' | align="center" |2000—2005 | rowspan="5" align="center" |[[II Элизабет|II Елизабет]] |- |61 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Martin_Rees-6Nov2005.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Martin_Rees-6Nov2005.jpg|120x120px]] |Мартин Рис |''Martin John Rees, Baron Rees of Ludlow'' | align="center" |2005—2010 |- |62 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Paul_Nurse_portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paul_Nurse_portrait.jpg|105x105px]] |Пол Нерс |''Sir Paul Maxime Nurse'' | align="center" |2010—2015 |- |63 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Nobel_Prize_2009-Press_Conference_KVA-04.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nobel_Prize_2009-Press_Conference_KVA-04.jpg|118x118px]] |Венкатраман Рамакришнан |''Venkatraman Ramakrishnan'' | align="center" |2015—2020 |- |64 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Adrian-smith1.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Adrian-smith1.jpg|114x114px]] |Эдриан Смит |''Adrian Smith'' | align="center" |2020—2025 |- |65 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Paul_Nurse_portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paul_Nurse_portrait.jpg|105x105px]] |[[Пол Нерс]] |''Sir Paul Maxime Nurse'' | align="center" |2025 — оноос хойш |[[III Чарльз]] |} q1eaf9lieah2mqn7bc2hbia604np42n 874322 874321 2026-10-27T07:50:34Z Zorigt 49 874322 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arms of the Royal Society.svg|thumb]] [[Файл:Royal Society 20040420.jpg|thumb|307x307px]] '''Байгалийн тухай мэдлэгийг хөгжүүлэх Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэг''' ({{langx|en|Royal Society of London for Improving Natural Knowledge}}) буюу '''Эзэн хааны нийгэмлэг''' (''Royal Society'') нь Их Британийн тэргүүлэх шинжлэх ухааны нийгэмлэг бөгөөд 1660 онд байгуулагдаж 1662 онд эзэн хааны зарлигаар баталгаажуулсан дэлхийн хамгийн эртний нийгэмлэгүүдийн нэг юм. Нийгэмлэгийн уриа ''«Nullius in verba»'' (латин хэлээр «Хэний ч үгээр бус, хэний ч үгэнд суурилахгүй») гэдэг нь нэр хүндтэй хүний үгээр бус зөвхөн ​​туршилт, тооцооллоос гарсан нотолгоо байх ёстой гэсэн санаа агуулж байгаа юм. Засгийн газраас дэмжигддэг хувийн байгууллага болохын хувьд тус нийгэмлэг нь Их Британид шинжлэх ухааны судалгааг зохион байгуулах, хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд шинжлэх ухааны бодлогын гол асуудлуудаар зөвлөх байгууллага болдог. Нийгэмлэг 1 мянга гаруй гишүүнтэй юм. Эрхэм зорилго, чиг үүргийнхээ хувьд Эзэн хааны Нийгэмлэг нь Британийн шинжлэх ухааны академи буюу заримдаа "Британийн Шинжлэх Ухааны Академи" гэж нэрлэгддэг. Гэсэн хэдий ч 1901 онд тус Нийгэмлэгийн санаачилгаар тусдаа онцгой Британийн академи байгуулагдсан байна. 1665 оноос Эзэн хааны нийгэмлэг дэлхийн хамгийн ууган шинжлэх ухааны "''Philosophical Transactions of the Royal Society"'' (Phil. Trans.) сэтгүүл хэвлэн гаргаж ирсэн. == Түүх == [[Файл:Portrait of The Honourable Robert Boyle (1627 - 1691) Wellcome M0006615.jpg|thumb]] Эзэн хааны Нийгэмлэг байгуулагдахаас өмнө 1645 оноос Лондонд, 1648 оноос Оксфордод уулздаг байсан "Үл үзэгдэх Коллеж" байв. Энд [[Роберт Бойл]], [[Жон Уилкинс]], [[Жон Эвелин]] нар тэргүүлж байсан санаа нийлсэн ухаантнуудын хувийн клуб байжээ. Эдгээр хүмүүсийн анхны албан ёсны уулзалт 1660 оны 11-р сарын 28-нд Лондоны Грешам коллеж ({{langx|en|Gresham College}})-д болсон тухай хурлын тэмдэглэл байдаг. Роберт Бойл тус нийгэмлэгийн дүрмийг боловсруулсан байна. Тус нийгэмлэгийн зорилго нь "бурханлиг, метафизик, ёс суртахуун, улс төр, дүрэм, уран илтгэх урлаг, логиктой зөрчилдөхгүйгээр туршилтаар дамжуулан байгалийн болон бүх ашигтай урлагийн талаарх мэдлэгийг сайжруулах" явдал гэж заасан. Хоёр жилийн дараа эзэн хаан [[II Чарльз]] тус нийгэмлэгийг олон нийтийн байгууллага болгон өргөмжилсөн бөгөөд нийгэмлэг байгуулагдсан анхны албан ёсны уулзалт 1663 оны 4-р сарын 22-нд болсон ажээ. 1663 оноос нийгэмлэг албан ёсоор «The Royal Society of London for Improving Natural Knowledge» гэж нэрлэгдэж байсан бөгөөд орчин цагт «The Royal Society» гэгдэж байна. 1873-1967 онуудад төв байр нь Пикадилли гудамжны Бёрлингтон-хаусд байрлаж байсан. Берлингтон-Хаус багтаамж багатай байснаас шалтгаалан 1967 онд нийгэмлэгийн төв байр Карлтон-Хаус-Террас руу нүүсэн байна. 1945 оны 3-р сарын 22-нд Эзэн хааны нийгэмлэгт эмэгтэй гишүүд сонгогдох эрхтэй болж, 1947 онд эмэгтэй математикч Мэри Картрайт Эзэн хааны нийгэмлэгийн гишүүнээр сонгогдсон анхны эмэгтэй болжээ. === Нийгэмлэгийг үүсгэн байгуулагч анхны гишүүд === * Ральф Батерст (1620—1704) * Уильям Болл (1627—1690) * Роберт Бойль (1627—1691) * Уильям Браункер (1620—1684) * Александр Брюс (1629—1681) * Жонатан Годдард (1617—1675) * Абрахам Хилл (1633—1721) * Сэр Роберт Морэй (1608—1673) * Сэр Пол Нейл (1613—1686) * Сэр Уильям Петти (1623—1687) * Лоуренс Рук (1622—1662) * Жон Уилкинс (1614—1672) * Сэр Кристофер Рен (1632—1723) == Эзэн хааны нийгэмлэгийн Ерөнхийлөгч нар == === 17-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог, нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- |1 |Роберт Морэй |''Sir Robert Moray'' | align="center" |1660—1662 | rowspan="7" align="center" |II Чарльз |- |2 |Уильям Браункер |''William Brouncker, 2nd Viscount Brouncker'' | align="center" |1662—1677 |- |3 |Жозеф Уильямсон |''Sir Joseph Williamson'' | align="center" |1677—1680 |- |4 |Кристофер Рен |''Sir Christopher Wren'' | align="center" |1680—1682 |- |5 |Жон Хоскинс |''Sir John Hoskyns, 2nd Baronet'' | align="center" |1682—1683 |- |6 |Сирил Вич |''Sir Cyril Wyche'' | align="center" |1683—1684 |- | rowspan="2" |7 | rowspan="2" |Сэмюэл Пипс | rowspan="2" |''Samuel Pepys'' | rowspan="2" align="center" |1684—1686 |- | rowspan="2" align="center" |[[II Жэймс|II Жэймс Стюарт]] |- |8 |Жон Вон |''John Vaughan, 3rd Earl of Carbery'' | align="center" |1686—1689 |- |9 |Томас Пембрук |''Thomas Herbert, 8th Earl of Pembroke'' | align="center" |1689—1690 | rowspan="2" align="center" |II Мариа Ораны III Вильхельм |- |10 |Роберт Саутвелл |''Sir Robert Southwell'' | align="center" |1690—1695 |- |11 |Чарльз Монтегю |''Charles Montagu, 1st Earl of Halifax'' | align="center" |1695—1698 | rowspan="2" align="center" |Ораны III Вильхельм |- | rowspan="2" |12 | rowspan="2" |Жон Сомерс | rowspan="2" |''John Somers, 1st Baron Somers'' | rowspan="2" align="center" |1698—1703 |- | rowspan="2" align="center" |Анна |- | | | | |} === 18-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- | rowspan="2" |13 | rowspan="2" |[[Исаак Ньютон]] | rowspan="2" |''Sir Isaac Newton'' | rowspan="2" align="center" |1703—1727 | align="center" |Анна |- | align="center" | [[I Жорж (Их Британийн хаан)|I]] [[I Жорж (Их Британийн хаан)|Жорж]] |- |14 |Ганс Слоан |''Sir Hans Sloane, 1st Baronet'' | align="center" |1727—1741 | rowspan="3" align="center" |[[II Жорж]] |- |15 |Мартин Фолкс |''Martin Folkes'' | align="center" |1741—1752 |- | rowspan="2" |16 | rowspan="2" |Жорж Паркер | rowspan="2" |''George Parker, 2nd Earl of Macclesfield'' | rowspan="2" align="center" |1752—1764 |- | rowspan="7" align="center" |[[III Жорж]] |- |17 |Жеймс Дуглас |''James Douglas, 14th Earl of Morton'' | align="center" |1764—1768 |- |18 |Жеймс Берроу |''Sir James Burrow'' | align="center" |1768—1768 |- |19 |Жеймс Вест |''James West'' | align="center" |1768—1772 |- |20 |Жеймс Берроу |''Sir James Burrow'' | align="center" |1772—1772 |- |21 |Жон Прингл |''Sir John Pringle, 1st Baronet'' | align="center" |1772—1778 |- |22 |Жозеф Бэнкс |''Sir Joseph Banks, 1st Baronet'' | align="center" |1778—1820 |} === 19-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог, нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- |23 |Уильям Волластон |''William Hyde Wollaston'' | align="center" |1820—1820 | rowspan="3" align="center" |[[IV Жорж]] |- |24 |Хемфри Дэви |''Sir Humphry Davy, 1st Baronet'' | align="center" |1820—1827 |- |25 |Дэвис Гилберт |''Davies Gilbert'' | align="center" |1827—1830 |- | rowspan="2" |26 | rowspan="2" |Август Фредерик | rowspan="2" |''Prince Augustus Frederick, Duke of Sussex'' | rowspan="2" align="center" |1830—1838 | align="center" | IV Вильхельм |- | |- |27 |Спенсер Комптон |''Spencer Joshua Alwyne Compton,'' ''2nd Marquess of Northampton'' | align="center" |1838—1848 | rowspan="12" align="center" |[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викториа]] |- |28 |Уильям Парсонс |''William Parsons, 3rd Earl of Rosse'' | align="center" |1848—1854 |- |29 |Жон Роттсли |''John Wrottesley, 2nd Baron Wrottesley'' | align="center" |1854—1858 |- |30 |Бенжамин Броди |''Benjamin Collins Brodie, 1st Baronet'' | align="center" |1858—1861 |- |31 |Эдуард Сабин |''Sir Edward Sabine'' | align="center" |1861—1871 |- |32 |Жорж Эйри |''Sir George Biddell Airy'' | align="center" |1871—1873 |- |33 |Жозеф Гукер |''Sir Joseph Dalton Hooker'' | align="center" |1873—1878 |- |34 |Уильям Споттисвуд |''William H Spottiswoode'' | align="center" |1878—1883 |- |35 |Томас Хаксли |''Thomas Henry Huxley'' | align="center" |1883—1885 |- |36 |Жорж Стокс |''Sir George Gabriel Stokes, 1st Baronet'' | align="center" |1885—1890 |- |37 |Уильям Томсон |''William Thomson, 1st Baron Kelvin'' | align="center" |1890—1895 |- |38 |Жозеф Листер |''Joseph Lister, 1st Baron Lister'' | align="center" |1895—1900 |} === 20-р зуун === {| class="wikitable" ! !Овог нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Период пребывания на посту !Монарх |- | rowspan="2" |39 | rowspan="2" |Уильям Хаггинс | rowspan="2" |''Sir William Huggins'' | rowspan="2" align="center" |1900—1905 | align="center" |[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викториа]] |- | |- |40 |Жон Стретт |''John Strutt, 3rd Baron Rayleigh'' | align="center" |1905—1908 | rowspan="2" align="center" valign="top" |[[VII Эдуард]] |- | rowspan="2" |41 | rowspan="2" |Арчибальд Гейки | rowspan="2" |''Sir Archibald Geikie'' | rowspan="2" align="center" |1908—1913 |- | rowspan="7" align="center" |V Жорж |- |42 |Уильям Крукс |''Sir William Crookes'' | align="center" |1913—1915 |- |43 |Жозеф Томсон |''Sir Joseph John «J. J.» Thomson'' | align="center" |1915—1920 |- |44 |Чарльз Шеррингтон |''Sir Charles Scott Sherrington'' | align="center" |1920—1925 |- |45 |Эрнест Рутерфорд |''Ernest Rutherford, 1st Baron Rutherford of Nelson'' | align="center" |1925—1930 |- |46 |Фредерик Хопкинс |''Sir Frederick Gowland Hopkins'' | align="center" |1930—1935 |- | rowspan="2" |47 | rowspan="2" |Уильям Брэгг | rowspan="2" |''Sir William Henry Bragg'' | rowspan="2" align="center" |1935—1940 |- | rowspan="4" align="center" |[[VI Жорж]] |- |48 |Хенри Дейл |''Sir Henry Hallett Dale'' | align="center" |1940—1945 |- |49 |Роберт Робинсон |''Sir Robert Robinson'' | align="center" |1945—1950 |- | rowspan="2" |50 | rowspan="2" |Эдгар Эдриан | rowspan="2" |''Edgar Douglas Adrian, 1st Baron Adrian'' | rowspan="2" align="center" |1950—1955 |- | rowspan="10" align="center" |[[II Элизабет|II Елизабет]] |- |51 |Сирил Хиншелвуд |''Sir Cyril Norman Hinshelwood'' | align="center" |1955—1960 |- |52 |Хоуард Флори |''Howard Walter Florey, Baron Florey'' | align="center" |1960—1965 |- |53 |Патрик Блэкетт |''Patrick Maynard Stuart Blackett, Baron Blackett'' | align="center" |1965—1970 |- |54 |Алан Хожкин |''Sir Alan Lloyd Hodgkin'' | align="center" |1970—1975 |- |55 |Александер Тодд |''Alexander Robertus Todd, Baron Todd'' | align="center" |1975—1980 |- |56 |Эндрю Хаксли |''Sir Andrew Fielding Huxley'' | align="center" |1980—1985 |- |57 |Жорж Портер |''George Hornidge Porter, Baron Porter of Luddenham'' | align="center" |1985—1990 |- |58 |Майкл Атиа |''Sir Michael Francis Atiyah'' | align="center" |1990—1995 |- |59 |Аарон Клуг |''Sir Aaron Klug'' | align="center" |1995—2000 |} === 21-р зуун === {| class="wikitable" ! !Портрет !Овог, нэр !Англи хэлээрх бүтэн нэр !Ерөнхийлөгч байсан хугацаа !Эзэн хаан |- |60 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:BobMayHarvard.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BobMayHarvard.jpg|80x80px]] |Роберт Мэй |''Robert McCredie May, Baron May of Oxford'' | align="center" |2000—2005 | rowspan="5" align="center" |[[II Элизабет|II Елизабет]] |- |61 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Martin_Rees-6Nov2005.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Martin_Rees-6Nov2005.jpg|120x120px]] |Мартин Рис |''Martin John Rees, Baron Rees of Ludlow'' | align="center" |2005—2010 |- |62 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Paul_Nurse_portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paul_Nurse_portrait.jpg|105x105px]] |Пол Нерс |''Sir Paul Maxime Nurse'' | align="center" |2010—2015 |- |63 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Nobel_Prize_2009-Press_Conference_KVA-04.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nobel_Prize_2009-Press_Conference_KVA-04.jpg|118x118px]] |Венкатраман Рамакришнан |''Venkatraman Ramakrishnan'' | align="center" |2015—2020 |- |64 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Adrian-smith1.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Adrian-smith1.jpg|114x114px]] |Эдриан Смит |''Adrian Smith'' | align="center" |2020—2025 |- |65 | align="center" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Paul_Nurse_portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paul_Nurse_portrait.jpg|105x105px]] |[[Пол Нерс]] |''Sir Paul Maxime Nurse'' | align="center" |2025 — оноос хойш |[[III Чарльз]] |} rbwes4u68qssy9om6gxbijpip34vrq0 Роберт Бойл 0 148991 874323 874111 2026-10-27T07:55:41Z Zorigt 49 874323 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Shannon Portrait of the Hon Robert Boyle.jpg|thumb]] '''Роберт Бойл''' ({{langx|en|Robert Boyle}}; 1627 оны 1-р сарын 25-нд Ирландын Уотерфорд төрж, 1691 оны 12-р сарын 31-нд [[Лондон|Лондонд]] нас барсан) — Англи-Ирландын байгалийн философич, физикч, химич, зохион бүтээгч болон шашин судлаач. Коркийн гүн Ричард Бойлын 7 дахь хүү. [[Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэг|Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн]] үүсгэн байгуулагчдын нэг. == Намтар == Роберт Бойл 1627 оны 1-р сарын 25-нд англи гаралтай Ирландын төрийн зүтгэлтэн, томоохон газар эзэмшигч, язгууртан, Коркийн гүн Ричард Бойлын арван дөрвөн хүүхдийн арван гурав дахь хүүхэд болж төрсөн. Тэрээр гурван настайдаа эхийгээ алджээ. Тэрээр анхны хүмүүжил, боловсролоо гэртээ болон [[Итон коллеж]]ид авсан байна. Арван хоёр настайд нь эцэг нь Женев рүү илгээж, тэнд хэдэн жилийн турш франц хүний ​​удирдлага дор суралцаж, дараа нь Итали, Франц руу аялж боловсролоо дуусгажээ. Ирланд руу буцаж ирсэн Бойл эцгийнхээ нас барсны дараа ихээхэн хөрөнгө өвлөн үлдэж, Дорсетширийн Сталбриж дэх өөрийн эдлэн газарт суурьшиж, анх философи, шашинд анхаарлаа хандуулжээ. 1654 онд тэрээр Оксфорд руу нүүж, физик, химийн чиглэлд өөрийгөө зориулсан бөгөөд 1665 онд [[Оксфордын Их Сургууль]]д физикийн хүндэт докторын зэрэг хамгаалжээ. 1668 онд эгч дээрээ Лондон руу очиж удаан хугацаагаар амьдарчээ. Бага наснаасаа Бойл бусад нэр хүндтэй эрдэмтэд, сэхээтнүүдтэй холбоо тогтоожээ. Тэрээр "Үл үзэгдэх коллеж" гэж нэрлэгддэг хувийн клубд идэвхтэй оролцож, хожим нь [[Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэг]] болсон Шинжлэх ухааны нийгэмлэгийг байгуулахад чухал хувь нэмэр оруулж 1668 онд тус нийгэмлэгийн гишүүнээр сонгогдсон байна. 1669 онд түүний эрүүл мэнд ноцтой муудаж эхэлсэн юм. Тэрээр олон нийтийн ажлаа аажмаар орхиж, Эзэн хааны нийгэмлэгтэй харилцахаа больжээ. 1691 онд түүний эрүүл мэнд улам дордож, тэр жилийн 12-р сарын 31-нд, хорин гаруй жилийн турш хамт амьдарч, шинжлэх ухааны судалгаа хийсэн эгч Катеринаа нас барснаас хойш ердөө долоо хоногийн дараа саажилтаар нас баржээ. Түүнийг Гэгээн Мартин-ин-зе-Филдсийн оршуулгын газарт оршуулсан бөгөөд түүний оршуулгын номлолыг түүний найз Бишоп Гилберт Бернет айлджээ. Бойл гэрээслэлдээ "Бойлын лекцүүд" гэгддэг цуврал лекцүүдийг үлдээжээ. Роберт Бойлын нэр нь физикт хэрэглэгддэг дараах ойлголтуудын нэрэнд багтсан байдаг: * Бойл-Марриотын хууль * Бойлын температур * Бойлын цэг == Бүтээлүүд == * «New experiments, physico-mechanical, touching the spring of the Air and its effects, made in the most part in a new pneumatical engine» (Оксфорд., 1660, 1662 и 1682); * «Considerations touching the usefulness of experimental Natural Philosophy» (1663); * «Experiments and considerations upon Colors, with a letter containing observations on a diamond that shines in the dark» (1663 и 1670); * «Continuation of new experiments touching the spring and weight of the air» (1669); * «Considerations on the usefulness of experimental and natural philosophy, second part» (1671); * «A continuation of new experiments, physico-mechanical, touching the spring and weight of the Air and their effects» (1682); * «Experiments and observations about the porosity of bodies» (1684); * «An experimental History of Cold» (Philosoph. Transact., 1665); * «A new frigorific experiment, showing how a considerable degree of cold may be suddenly produced, without the help of snow, ice, hail, wind or nitre» ; * «А new casy Instrument (Aräometer)» (1675). {{DEFAULTSORT:Бойл, Роберт}} [[Ангилал:Английн физикч]] [[Ангилал:Ирландын физикч]] [[Ангилал:Английн химич]] [[Ангилал:Ирландын химич]] [[Ангилал:Английн философич]] [[Ангилал:Ирландын философич]] [[Ангилал:1627 онд төрсөн]] [[Ангилал:1691 онд өнгөрсөн]] llqw782zgtkksrb3twctqohaupbseld Чэнь Дүшю 0 148992 874328 874138 2026-10-27T08:11:15Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Чэн Дишиу]] to [[Чэн Дүшю]] without leaving a redirect 874138 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chen Duxiu4.jpg|thumb]] '''Чэн Дишиу''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 陳獨秀, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Chén Dúxiù''; жинхэнэ нэр- '''Цинту́нг'''; 1879 оны 10-р сарын 9-нд төрсөн — 1942 оны сарын 27-нд нас барсан) — Хятадын хувьсгалч, улс төрч, философич, [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд ХКН-ын анхны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. [[Синьхайн хувьсгал]] болон «5-р сарын 4-ний хөдөлгөөн»-ий удирдагчдын нэг. "Шинэ Соёлын Хөдөлгөөн"-ий санаачлагч, үзэл суртлыг боловсруулагч. "Синь Циннянь" (Шинэ Залуучууд) сэтгүүлийг үндэслэгч. [[Мао Зэдун|Мао Зэдунтай]] нам доторх тэмцэл, мөргөлдөөний улмаас 1927 онд намын бүх албан тушаалаас нь чөлөөлөгдөж, дараа нь ХКН-аас хөөсөн байна. == Намтар == Чэн Дишиу 1879 оны 10-р сарын 9-нд Аньхуй мужийн Хуайнин тойрогт (одоогийн Аньцин) чинээлэг албан тушаалтны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг Чэн Яньжун хүүгээ хоёр настай байхад тахлаар нас баржээ. Тиймээс түүнийг эхлээд өвөг эцэг, дараа нь ах нь өсгөж хүмүүжүүлжээ. Чэн гэртээ уламжлалт Күнзийн боловсрол эзэмшиж Күнзийн уран зохиол, философийн бүтээлүүдийг мэдэх нь Чин улсын төрийн албанд орох гол шаардлагуудын нэг байв. Чэн маш хичээнгүй, авьяаслаг сурагч байв. 1897 онд тэрээр Ханжоу дахь Цюши академид (одоогийн Жэжян Их Сургууль) элсэн орж, франц хэл, хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийг судалсан. Тэр жилдээ Гао Сяолантай гэрлэжээ. 1900 онд тэрээр Шанхай руу нүүж, 1901 онд боловсролоо үргэлжлүүлэхээр Япон руу явсан. Японд Чэн социалист үзэл санаатай танилцаж, Манжийн эсрэг хөдөлгөөнд нэгдэж эхэлсэн. 1902 онд Чэн Хятад руу буцаж ирээд [[Наньжин]] хотод суурьшжээ. Тэнд тэрээр хоёр радикал улс төрийн нам байгуулахад хувь нэмэр оруулсан боловч [[Сунь Ятсен]] болон түүний Хувьсгалт Холбоо (Тунмэнхуй)-д элсэхээс татгалзсан, учир нь тэрээр олон гишүүдийн үндсэрхэг үзэл бодлыг дэмждэггүй байжээ. Тэр жилийн 9-р сард Чэн суралцахаар Япон руу буцаж ирсэн боловч 1903 оны 3-р сард түүнийг эх орон руу нь цөлөн гаргасан байна. Энэ үеэс эхлэн Чэн Дишиу Шанхай, Аньхуй мужийн хувьсгалт байгууллагуудын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож байсан гэдэг. Шанхайд Чэн сэтгүүлч Жан Шижао, Сэ Сяоши, Жан Жи нарын хамт хувьсгалт "Гуоминжи Рибао" (Үндэсний өдөр тутмын сонин) сониныг хэвлүүлж эхэлсэн. Тус сонин 1903 оны 6-р сараас 10-р сар хүртэл хэвлэгдэж байгаад хориглосны дараа Чэн Аньцин руу буцсан байна. 1904 оны 3-р сарын 31-нд Чэний редакторласан Аньхуй Сухуабао (Аньхуйн мэдээ) сонины анхны дугаар хэвлэгджээ. Зургаан сар хүрэхгүй хугацаанд эргэлт 1000-аас 3000 болж нэмэгдэж ард түмний дунд нэр хүндтэй болсон ажээ. Чэн 1905 оны намар Аньхуй мужийн Уху хотын нэгэн сургуульд багшилж эхэлсэн. Тэнд тэрээр "Юүэ ван хуй" нийгэмлэг ([[Хятад хэл|хятад:]] 岳王会, пиньинь: Yuè wáng huì) нэртэй Манжийн эсрэг нууц байгууллага байгуулж, түүний удирдагч болжээ. 1907 оны хавар Чэн Япон руу буцаж ирээд [[Васэда Их Сургууль|Васэда их сургуульд]] элсэн орж, англи, франц хэл сурч, Баруун Европын соёлд автжээ. Жилийн дараа тэрээр эх орондоо буцаж ирээд Ханжоу дахь цэргийн сургуульд багшаар ажиллаж, төрөлх хэл, түүх заасан. Тэнд тэрээр [[Синьхайн хувьсгал]] гарсан мэдээ авчээ. 1911 оны Синьхайн хувьсгалын дараа тэрээр мужийн захиргаанд ажиллаж байжээ. Түүнийг Аньхуй мужийн шинэ цэргийн засгийн газрын нарийн бичгийн даргаар ажиллахаар урьсан бөгөөд мөн Аньхуй дээд сургуулийн даргын албан тушаалыг санал болгосон. 1913 онд тэрээр [[Юань Шикай|Юань Шикайгийн]] эсрэг "хоёр дахь хувьсгал"-д оролцсон. Чэнийг Уху хотод баривчилсан боловч удалгүй суллагджээ. 1914 оны хавар тэрээр Жан Шижаод "Зиаинь" ([[хятад хэл]]: 甲寅) сэтгүүлийг хэвлүүлэхэд нь туслахаар Япон руу богино хугацаанд очсон. Энд Чэний "Эх оронч үзэл ба өөрийгөө ухамсарлах үзэл" өгүүлэл анх "Дишиу" гэсэн нууц нэрээр хэвлэгдсэн. Энэ нь ард түмний төрийг байгуулах үүргийг тодорхойлсон юм. Зохиолч ард түмний үндэсний бахархлыг сэргээхийг уриалж, тэднийг эрхийнхээ төлөө тэмцэж, нийтлэг аз жаргалын төлөө тэмцэхийг уриалсан юм. 1917 онд Чэн [[Бээжин Их Сургууль|Бээжин Их Сургуулийн]] Философийн факультетийн деканы албан тушаалд томилогдон, мөн уран зохиолын багшаар ажиллаж байжээ. "Синь Циннянь" сэтгүүлийн редакцийн алба түүнтэй хамт Бээжин рүү нүүжээ. Бээжинд Чэн Ли Дажао болон түүний Марксист үзэлтэй гишүүдтэй танилцсан байна. == Хятадын коммунист намын үүсэл == 1920 оны зун Чэн Дишиу Шанхайд Марксист дугуйлан байгуулжээ. 1921 онд үндэсний хувьсгалт хөдөлгөөний өсөлт, Октябрийн хувьсгалын нөлөөгөөр Хятадад Марксист-Ленинист үзэл санаа тархаж байгаа энэ үед [[Хятадын Коммунист Нам]] байгуулагдаж, Анхдугаар Их хурлаа хийж, Чэн Төв товчооны нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ. Жан Гуотао, Ли Да нар мөн товчоонд сонгогджээ. Их хурлын зохион байгуулалтад 1920-1921 онд Хятадад айлчилсан [[Коминтерн|Коминтерний]] Гүйцэтгэх хорооны Дорнодын хэлтсийн Алс Дорнодын секторын дарга Григорий Войтинский туслалцаа үзүүлж байжээ. Тухайн үед тус улсад байгуулагдсан янз бүрийн Марксист дугуйланг төлөөлж байсан ердөө 13 төлөөлөгч Их хуралд оролцсон байна. Их хурал нь пролетариатын дэглэм тогтоохыг пролетариатын ойрын зорилт гэж зарлаж, Хятадад социализм байгуулахыг эцсийн зорилго гэж зарлав. Их хурал нь мөн Коминтернийг дэлхийн коммунист хөдөлгөөний тэргүүлэх байр суурь гэж хүлээн зөвшөөрч, тус байгууллагатай илүү нягт хамтран ажиллахаар шийджээ. 1922 онд ХКН-ын нийт гишүүдийн тоо 200-аас хэтрээгүй. Чэн Дишиу 1927 он хүртэл намын гарцаагүй удирдагч байв. == Амьдарлын сүүлийн жилүүд == 1932 онд Чэнийг Үндэсний үзэлтний засгийн газар баривчилж, таван жил шоронд хорьжээ. Чэн нь 1930-аад оны үймээн самууныг даван туулсан цөөн хэдэн ХКН-ын анхны удирдагчдын нэг байсан ч өөрийн үүсгэн байгуулсан нам доторх нөлөөгөө дахин олж авч чадаагүй юм. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Чэнийн нэр хүнд үгүй болжээ. Хожим нь Чэн Дишиу либертари социализмыг дэмжигч болж, Үндэсний үзэлтнүүд болон Коммунистуудтай холбоо барихаа больсон байна. Түүний хуучин бүх нөхөд болон ХКН-ын анхны удирдагчид алагдсан эсвэл [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] удирдсан шинэ үеийн ХКН-ын удирдагчдын дунд нэр хүндгүй болжээ. Чэнийг 1937 онд Японтой дайн эхэлсний дараа шоронгоос сулласан. Энэ үед Коммунист намыг Хятадын төв хэсгээс хөөж, Яньань тусгай бүс рүү нүүлгэсэн байв. Суллагдсаныхаа дараа Чэн 1938 оны зун Чунцин хотод суурьших хүртлээ улс орон даяар аялж байжээ. Чунцин хотод Чэн хотын сургуулиудын нэгэнд багшаар ажилд оржээ. Эрүүл мэндийн асуудлаас болж тэрээр Сычуань мужийн Жианжин хэмээх жижиг хот руу нүүж, үлдсэн амьдралынхаа туршид философи, эртний Хятадын филологи судлахад зарцуулсан. Тэрээр 1942 оны 5-р сарын 27-нд 63 насандаа таалал төгссөн. Түүнийг төрсөн Аньцин хотод нь оршуулжээ. rlb4x3y5jv6nn29p27aeh1xmrkxseim 874329 874328 2026-10-27T08:11:31Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Чэн Дүшю]] to [[Чэнь Дүшю]] without leaving a redirect 874138 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chen Duxiu4.jpg|thumb]] '''Чэн Дишиу''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 陳獨秀, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Chén Dúxiù''; жинхэнэ нэр- '''Цинту́нг'''; 1879 оны 10-р сарын 9-нд төрсөн — 1942 оны сарын 27-нд нас барсан) — Хятадын хувьсгалч, улс төрч, философич, [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд ХКН-ын анхны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. [[Синьхайн хувьсгал]] болон «5-р сарын 4-ний хөдөлгөөн»-ий удирдагчдын нэг. "Шинэ Соёлын Хөдөлгөөн"-ий санаачлагч, үзэл суртлыг боловсруулагч. "Синь Циннянь" (Шинэ Залуучууд) сэтгүүлийг үндэслэгч. [[Мао Зэдун|Мао Зэдунтай]] нам доторх тэмцэл, мөргөлдөөний улмаас 1927 онд намын бүх албан тушаалаас нь чөлөөлөгдөж, дараа нь ХКН-аас хөөсөн байна. == Намтар == Чэн Дишиу 1879 оны 10-р сарын 9-нд Аньхуй мужийн Хуайнин тойрогт (одоогийн Аньцин) чинээлэг албан тушаалтны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг Чэн Яньжун хүүгээ хоёр настай байхад тахлаар нас баржээ. Тиймээс түүнийг эхлээд өвөг эцэг, дараа нь ах нь өсгөж хүмүүжүүлжээ. Чэн гэртээ уламжлалт Күнзийн боловсрол эзэмшиж Күнзийн уран зохиол, философийн бүтээлүүдийг мэдэх нь Чин улсын төрийн албанд орох гол шаардлагуудын нэг байв. Чэн маш хичээнгүй, авьяаслаг сурагч байв. 1897 онд тэрээр Ханжоу дахь Цюши академид (одоогийн Жэжян Их Сургууль) элсэн орж, франц хэл, хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийг судалсан. Тэр жилдээ Гао Сяолантай гэрлэжээ. 1900 онд тэрээр Шанхай руу нүүж, 1901 онд боловсролоо үргэлжлүүлэхээр Япон руу явсан. Японд Чэн социалист үзэл санаатай танилцаж, Манжийн эсрэг хөдөлгөөнд нэгдэж эхэлсэн. 1902 онд Чэн Хятад руу буцаж ирээд [[Наньжин]] хотод суурьшжээ. Тэнд тэрээр хоёр радикал улс төрийн нам байгуулахад хувь нэмэр оруулсан боловч [[Сунь Ятсен]] болон түүний Хувьсгалт Холбоо (Тунмэнхуй)-д элсэхээс татгалзсан, учир нь тэрээр олон гишүүдийн үндсэрхэг үзэл бодлыг дэмждэггүй байжээ. Тэр жилийн 9-р сард Чэн суралцахаар Япон руу буцаж ирсэн боловч 1903 оны 3-р сард түүнийг эх орон руу нь цөлөн гаргасан байна. Энэ үеэс эхлэн Чэн Дишиу Шанхай, Аньхуй мужийн хувьсгалт байгууллагуудын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож байсан гэдэг. Шанхайд Чэн сэтгүүлч Жан Шижао, Сэ Сяоши, Жан Жи нарын хамт хувьсгалт "Гуоминжи Рибао" (Үндэсний өдөр тутмын сонин) сониныг хэвлүүлж эхэлсэн. Тус сонин 1903 оны 6-р сараас 10-р сар хүртэл хэвлэгдэж байгаад хориглосны дараа Чэн Аньцин руу буцсан байна. 1904 оны 3-р сарын 31-нд Чэний редакторласан Аньхуй Сухуабао (Аньхуйн мэдээ) сонины анхны дугаар хэвлэгджээ. Зургаан сар хүрэхгүй хугацаанд эргэлт 1000-аас 3000 болж нэмэгдэж ард түмний дунд нэр хүндтэй болсон ажээ. Чэн 1905 оны намар Аньхуй мужийн Уху хотын нэгэн сургуульд багшилж эхэлсэн. Тэнд тэрээр "Юүэ ван хуй" нийгэмлэг ([[Хятад хэл|хятад:]] 岳王会, пиньинь: Yuè wáng huì) нэртэй Манжийн эсрэг нууц байгууллага байгуулж, түүний удирдагч болжээ. 1907 оны хавар Чэн Япон руу буцаж ирээд [[Васэда Их Сургууль|Васэда их сургуульд]] элсэн орж, англи, франц хэл сурч, Баруун Европын соёлд автжээ. Жилийн дараа тэрээр эх орондоо буцаж ирээд Ханжоу дахь цэргийн сургуульд багшаар ажиллаж, төрөлх хэл, түүх заасан. Тэнд тэрээр [[Синьхайн хувьсгал]] гарсан мэдээ авчээ. 1911 оны Синьхайн хувьсгалын дараа тэрээр мужийн захиргаанд ажиллаж байжээ. Түүнийг Аньхуй мужийн шинэ цэргийн засгийн газрын нарийн бичгийн даргаар ажиллахаар урьсан бөгөөд мөн Аньхуй дээд сургуулийн даргын албан тушаалыг санал болгосон. 1913 онд тэрээр [[Юань Шикай|Юань Шикайгийн]] эсрэг "хоёр дахь хувьсгал"-д оролцсон. Чэнийг Уху хотод баривчилсан боловч удалгүй суллагджээ. 1914 оны хавар тэрээр Жан Шижаод "Зиаинь" ([[хятад хэл]]: 甲寅) сэтгүүлийг хэвлүүлэхэд нь туслахаар Япон руу богино хугацаанд очсон. Энд Чэний "Эх оронч үзэл ба өөрийгөө ухамсарлах үзэл" өгүүлэл анх "Дишиу" гэсэн нууц нэрээр хэвлэгдсэн. Энэ нь ард түмний төрийг байгуулах үүргийг тодорхойлсон юм. Зохиолч ард түмний үндэсний бахархлыг сэргээхийг уриалж, тэднийг эрхийнхээ төлөө тэмцэж, нийтлэг аз жаргалын төлөө тэмцэхийг уриалсан юм. 1917 онд Чэн [[Бээжин Их Сургууль|Бээжин Их Сургуулийн]] Философийн факультетийн деканы албан тушаалд томилогдон, мөн уран зохиолын багшаар ажиллаж байжээ. "Синь Циннянь" сэтгүүлийн редакцийн алба түүнтэй хамт Бээжин рүү нүүжээ. Бээжинд Чэн Ли Дажао болон түүний Марксист үзэлтэй гишүүдтэй танилцсан байна. == Хятадын коммунист намын үүсэл == 1920 оны зун Чэн Дишиу Шанхайд Марксист дугуйлан байгуулжээ. 1921 онд үндэсний хувьсгалт хөдөлгөөний өсөлт, Октябрийн хувьсгалын нөлөөгөөр Хятадад Марксист-Ленинист үзэл санаа тархаж байгаа энэ үед [[Хятадын Коммунист Нам]] байгуулагдаж, Анхдугаар Их хурлаа хийж, Чэн Төв товчооны нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ. Жан Гуотао, Ли Да нар мөн товчоонд сонгогджээ. Их хурлын зохион байгуулалтад 1920-1921 онд Хятадад айлчилсан [[Коминтерн|Коминтерний]] Гүйцэтгэх хорооны Дорнодын хэлтсийн Алс Дорнодын секторын дарга Григорий Войтинский туслалцаа үзүүлж байжээ. Тухайн үед тус улсад байгуулагдсан янз бүрийн Марксист дугуйланг төлөөлж байсан ердөө 13 төлөөлөгч Их хуралд оролцсон байна. Их хурал нь пролетариатын дэглэм тогтоохыг пролетариатын ойрын зорилт гэж зарлаж, Хятадад социализм байгуулахыг эцсийн зорилго гэж зарлав. Их хурал нь мөн Коминтернийг дэлхийн коммунист хөдөлгөөний тэргүүлэх байр суурь гэж хүлээн зөвшөөрч, тус байгууллагатай илүү нягт хамтран ажиллахаар шийджээ. 1922 онд ХКН-ын нийт гишүүдийн тоо 200-аас хэтрээгүй. Чэн Дишиу 1927 он хүртэл намын гарцаагүй удирдагч байв. == Амьдарлын сүүлийн жилүүд == 1932 онд Чэнийг Үндэсний үзэлтний засгийн газар баривчилж, таван жил шоронд хорьжээ. Чэн нь 1930-аад оны үймээн самууныг даван туулсан цөөн хэдэн ХКН-ын анхны удирдагчдын нэг байсан ч өөрийн үүсгэн байгуулсан нам доторх нөлөөгөө дахин олж авч чадаагүй юм. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Чэнийн нэр хүнд үгүй болжээ. Хожим нь Чэн Дишиу либертари социализмыг дэмжигч болж, Үндэсний үзэлтнүүд болон Коммунистуудтай холбоо барихаа больсон байна. Түүний хуучин бүх нөхөд болон ХКН-ын анхны удирдагчид алагдсан эсвэл [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] удирдсан шинэ үеийн ХКН-ын удирдагчдын дунд нэр хүндгүй болжээ. Чэнийг 1937 онд Японтой дайн эхэлсний дараа шоронгоос сулласан. Энэ үед Коммунист намыг Хятадын төв хэсгээс хөөж, Яньань тусгай бүс рүү нүүлгэсэн байв. Суллагдсаныхаа дараа Чэн 1938 оны зун Чунцин хотод суурьших хүртлээ улс орон даяар аялж байжээ. Чунцин хотод Чэн хотын сургуулиудын нэгэнд багшаар ажилд оржээ. Эрүүл мэндийн асуудлаас болж тэрээр Сычуань мужийн Жианжин хэмээх жижиг хот руу нүүж, үлдсэн амьдралынхаа туршид философи, эртний Хятадын филологи судлахад зарцуулсан. Тэрээр 1942 оны 5-р сарын 27-нд 63 насандаа таалал төгссөн. Түүнийг төрсөн Аньцин хотод нь оршуулжээ. rlb4x3y5jv6nn29p27aeh1xmrkxseim 874332 874329 2026-10-27T08:18:32Z Zorigt 49 874332 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chen Duxiu4.jpg|thumb]] '''Чэнь Дүшю''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 陳獨秀, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Chén Dúxiù''; жинхэнэ нэр- '''Чинтон'''; 1879 оны 10-р сарын 9 — 1942 оны сарын 27) — Хятадын хувьсгалч, улс төрч, философич, [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд ХКН-ын анхны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. [[Синьхайн хувьсгал]] болон «5-р сарын 4-ний хөдөлгөөн»-ий удирдагчдын нэг. "Шинэ Соёлын Хөдөлгөөн"-ий санаачлагч, үзэл суртлыг боловсруулагч. "Шинь Чиннянь" (Шинэ Залуучууд) сэтгүүлийг үндэслэгч. [[Мао Зэдун|Мао Зэдунтай]] нам доторх тэмцэл, мөргөлдөөний улмаас 1927 онд намын бүх албан тушаалаас чөлөөлөгдөж, дараа нь ХКН-аас хөөгдсөн. == Намтар == Чэнь Дүшю 1879 оны 10-р сарын 9-нд Аньхуй мужийн Хуайнин тойрогт (одоогийн Аньчин) чинээлэг албан тушаалтны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг Чэнь Яньжун хүүгээ хоёр настай байхад тахлаар нас баржээ. Тиймээс түүнийг эхлээд өвөг эцэг, дараа нь ах нь өсгөж хүмүүжүүлжээ. Чэнь гэртээ уламжлалт Күнзийн боловсрол эзэмшиж Күнзийн уран зохиол, философийн бүтээлүүдийг мэдэх нь Чин улсын төрийн албанд орох гол шаардлагуудын нэг байв. Чэнь маш хичээнгүй, авьяаслаг сурагч байв. 1897 онд тэрээр Ханжоу дахь Цюши академид (одоогийн Жэжян Их Сургууль) элсэн орж, франц хэл, хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийг судалсан. Тэр жилдээ Гао Сяолантай гэрлэжээ. 1900 онд тэрээр Шанхай руу нүүж, 1901 онд боловсролоо үргэлжлүүлэхээр Япон руу явсан. Японд Чэнь социалист үзэл санаатай танилцаж, Манжийн эсрэг хөдөлгөөнд нэгдэж эхэлсэн. 1902 онд Чэнь Хятад руу буцаж ирээд [[Наньжин]] хотод суурьшжээ. Тэнд тэрээр хоёр радикал улс төрийн нам байгуулахад хувь нэмэр оруулсан боловч [[Сунь Ятсен]] болон түүний Хувьсгалт Холбоо (Тунмэнхуй)-нд элсэхээс татгалзсан, учир нь тэрээр олон гишүүдийн үндсэрхэг үзэл бодлыг дэмждэггүй байжээ. Тэр жилийн 9-р сард Чэнь суралцахаар Япон руу буцаж ирсэн боловч 1903 оны 3-р сард түүнийг эх орон руу нь цөлөн гаргасан байна. Энэ үеэс эхлэн Чэнь Дүшю Шанхай, Аньхуй мужийн хувьсгалт байгууллагуудын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож байсан гэдэг. Шанхайд Чэнь сэтгүүлч Жан Шижао, Сэ Сяоши, Жан Жи нарын хамт хувьсгалт "Гуоминжи Рибао" (Үндэсний өдөр тутмын сонин) сониныг хэвлүүлж эхэлсэн. Тус сонин 1903 оны 6-р сараас 10-р сар хүртэл хэвлэгдэж байгаад хориглосны дараа Чэн Аньчин руу буцсан байна. 1904 оны 3-р сарын 31-нд Чэний редакторласан Аньхуй Сухуабао (Аньхуйн мэдээ) сонины анхны дугаар хэвлэгджээ. Зургаан сар хүрэхгүй хугацаанд эргэлт 1000-аас 3000 болж нэмэгдэж ард түмний дунд нэр хүндтэй болсон ажээ. Чэн 1905 оны намар Аньхуй мужийн Уху хотын нэгэн сургуульд багшилж эхэлсэн. Тэнд тэрээр "Юүэ ван хуй" нийгэмлэг ([[Хятад хэл|хятад:]] 岳王会, пиньинь: Yuè wáng huì) нэртэй Манжийн эсрэг нууц байгууллага байгуулж, түүний удирдагч болжээ. 1907 оны хавар Чэнь Япон руу буцаж ирээд [[Васэда Их Сургууль|Васэда их сургуульд]] элсэн орж, англи, франц хэл сурч, Баруун Европын соёлд автжээ. Жилийн дараа тэрээр эх орондоо буцаж ирээд Ханжоу дахь цэргийн сургуульд багшаар ажиллаж, төрөлх хэл, түүх заасан. Тэнд тэрээр [[Синьхайн хувьсгал]] гарсан мэдээ авчээ. 1911 оны Синьхайн хувьсгалын дараа тэрээр мужийн захиргаанд ажиллаж байжээ. Түүнийг Аньхуй мужийн шинэ цэргийн засгийн газрын нарийн бичгийн даргаар ажиллахаар урьсан бөгөөд мөн Аньхуй дээд сургуулийн даргын албан тушаалыг санал болгосон. 1913 онд тэрээр [[Юань Шикай|Юань Шикайн]] эсрэг "хоёр дахь хувьсгал"-д оролцсон. Чэнийг Уху хотод баривчилсан боловч удалгүй суллажээ. 1914 оны хавар тэрээр Жан Шижаод "Зиаинь" ([[хятад хэл]]: 甲寅) сэтгүүлийг хэвлүүлэхэд нь туслахаар Япон руу богино хугацаанд очсон. Энд Чэний "Эх оронч үзэл ба өөрийгөө ухамсарлах үзэл" өгүүлэл анх "Дүшю" гэсэн нууц нэрээр хэвлэгдсэн. Энэ нь ард түмний төрийг байгуулах үүргийг тодорхойлсон юм. Зохиолч ард түмний үндэсний бахархлыг сэргээхийг уриалж, тэднийг эрхийнхээ төлөө тэмцэж, нийтлэг аз жаргалын төлөө тэмцэхийг уриалсан юм. 1917 онд Чэнь [[Бээжин Их Сургууль|Бээжин Их Сургуулийн]] Философийн факультетбн деканы албан тушаалд томилогдон, мөн уран зохиолын багшаар ажиллаж байжээ. "Шинь Чиннянь" сэтгүүлийн редакцийн алба түүнтэй хамт Бээжин рүү нүүжээ. Бээжинд Чэнь Ли Дажао болон түүний марксист үзэлтэй гишүүдтэй танилцсан байна. == Хятадын коммунист намын үүсэл == 1920 оны зун Чэнь Дүшю Шанхайд марксист дугуйлан байгуулжээ. 1921 онд үндэсний хувьсгалт хөдөлгөөний өсөлт, Октябрийн хувьсгалын нөлөөгөөр Хятадад марксист-ленинист үзэл санаа тархаж байгаа энэ үед [[Хятадын Коммунист Нам]] байгуулагдаж, Анхдугаар Их хурлаа хийж, Чэнь Төв товчооны нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ. Жан Гуотао, Ли Да нар мөн товчоонд сонгогджээ. Их хурлын зохион байгуулалтад 1920-1921 онд Хятадад айлчилсан [[Коминтерн|Коминтерний]] Гүйцэтгэх хорооны Дорнодын хэлтсийн Алс Дорнодын секторын дарга Григорий Войтинский туслалцаа үзүүлж байжээ. Тухайн үед тус улсад байгуулагдсан янз бүрийн марксист дугуйланг төлөөлж байсан ердөө 13 төлөөлөгч Их хуралд оролцсон байна. Их хурал нь пролетариатын дэглэм тогтоохыг ойрын зорилт гэж зарлаж, Хятадад социализм байгуулахыг эцсийн зорилго гэж зарлав. Их хурал нь мөн Коминтернийг дэлхийн коммунист хөдөлгөөний тэргүүлэх байр суурь гэж хүлээн зөвшөөрч, тус байгууллагатай илүү нягт хамтран ажиллахаар шийджээ. 1922 онд ХКН-ын нийт гишүүдийн тоо 200-аас хэтрээгүй. Чэн Дүшю 1927 он хүртэл намын гарцаагүй удирдагч байв. == Амьдралын сүүлийн жилүүд == 1932 онд Чэнийг Үндэсний үзэлтний засгийн газар баривчилж, таван жил шоронд хорьжээ. Чэнь нь 1930-аад оны үймээн самууныг даван туулсан цөөн хэдэн ХКН-ын анхны удирдагчдын нэг байсан ч өөрийн үүсгэн байгуулсан нам доторх нөлөөгөө дахин олж авч чадаагүй юм. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Чэнийн нэр хүнд үгүй болжээ. Хожим нь Чэнь Дүшю либертар социализмыг дэмжигч болж, Үндэсний үзэлтнүүд болон Коммунистуудтай холбоо барихаа больсон байна. Түүний хуучин бүх нөхөд болон ХКН-ын анхны удирдагчид алагдсан эсвэл [[Мао Зэдун|Мао Зэдунгийн]] удирдсан шинэ үеийн ХКН-ын удирдагчдын дунд нэр хүндгүй болжээ. Чэнийг 1937 онд Японтой дайн эхэлсний дараа шоронгоос сулласан. Энэ үед Коммунист намыг Хятадын төв хэсгээс хөөж, Яньань тусгай бүс рүү нүүлгэсэн байв. Суллагдсаныхаа дараа Чэнь 1938 оны зун Чунцин хотод суурьших хүртлээ улс орон даяар аялж байжээ. Чунцин хотод Чэнь хотын сургуулиудын нэгэнд багшаар ажилд оржээ. Эрүүл мэндийн асуудлаас болж тэрээр Сычуань мужийн Жианжин хэмээх жижиг хот руу нүүж, үлдсэн амьдралынхаа туршид философи, эртний Хятадын филологи судлахад зарцуулсан. Тэрээр 1942 оны 5-р сарын 27-нд 63 насандаа таалал төгссөн. Түүнийг төрсөн Аньчин хотод нь оршуулжээ. 23ab5jg8jn8h2k0gy3rbvy9xmgl3qi4 Ошин 0 148993 874335 874152 2026-10-27T09:19:33Z Zorigt 49 874335 wikitext text/x-wiki '''Ошин''' (おしん) бол NHK телевизээр 1983 оны 3 дугаар сарын 4-нөөс 1984 оны 3 дугаар сарын 31-ний хооронд анх гарсан Японы цуврал өглөөний драмын кино (асадора) юм. Ерөнхийдөө 15 минутын 297 ангитай энэхүү бүтээл нь Мэйжийн эрин үеэс эхлээд 1980-аад оны эхэн үе хүртэлх Танокүра Шин (田倉しん)-ийн амьдралыг харуулдаг. Уг бүтээлд Шинийг Ошин гэж дууддаг бөгөөд «О-» нь хуучны хүндэтгэлийн угтвар юм. Энэ нь тус улсын түүхэн дэх хамгийн олон хүн үзсэн цувралуудын нэг байсан бөгөөд англиас эхлээд араб хэл хүртэлх олон янзын хадмал орчуулгатайгаар бусад 68 оронд цацагджээ. 1984 онд тус драмын эхэн үеийн ангиудыг (бяцхан Ошинд голлон төвлөрсөн) Санрио компани хүүхэлдэйн кино болгон бүтээсэн байна. Уг кинонд Хашида Сүгакогийн зохиолыг дахин ашигласан бөгөөд бяцхан Ошины дүрд тоглосон [[Кобаяши Аяко]] Ошины дууг оруулжээ. ==Түүх== Ошин бол нөхөр Вада Рёоэйтэйгээ хамтран «Яохан» супермаркетийн сүлжээг үндэслэсэн Вада Кацү (和田加津)-гаар загварчилсан Японы нэгэн эмэгтэйн зохиомол намтарт суурилсан юм. Энэхүү түүхийн бүтцийг Хашида Сүгакогийн цуглуулсан нэр усгүй захидлуудын эмхэтгэлээс санаа авч хөгжүүлжээ. «Энэ бол Мэйжийн үеийн нэгэн эмэгтэйн үхлийн дэргэдээ хэлсэн яриагаар бүрдсэн, ярьж үл болом өнгөрсөн амьдрал юм» гэж Хашида хэлжээ. «Түүний зарц хийж, янхны газарт зарагдаж байхдаа амссан зовлон зүдгүүрийг ярьж өгөх нь бидний үеийнхний биелүүлэх ёстой үүрэг гэж би мэдэрсэн. Гэвч уг сэдэв нь дэндүү харгис, харанхуй байсан тул Японы бүх л телевизийн сүлжээ уг шоуг голсон юм. Бүр NHK хүртэл эсэргүүцсэн» гэж Хашида ярьсан байдаг. Хашидад «Бид Мэйжийн асуудлуудтай нүүр тулж чадахгүй» гэж хэлж байжээ. Тухайн үеийн станцын захирал Кавагүчи Микио (川口幹夫) зөвшөөрөл өгснөөр уг асуудал шийдэгджээ. ==Үйл явдал== Түүх 1983 онд эхэлдэг. 17 дахь дэлгүүрийнхээ нээлтийн баярт оролцохын оронд Танокүра Шин (Ошин) галт тэргээр аялахаар шийддэг. Түүнийг хаашаа алга болсныг мэдэхгүй гэр бүлийнхэн нь сандарч тэвдэнэ. Ошины ач хүү Кэй түүний нэгэн цагт ярьж өгч байсан кокэши хүүхэлдэйн түүхийг дурсдаг. Түүхийн талаар бодож эргэцүүлсний үндсэн дээр зөн совингоо даган өөрийн гэсэн аялалд гарч Ошиныг Ямагатагаас олдог. Тэр хоёр тэндээс цаг хугацаагаар аялж, олон жилийн өмнө амьдарч байсан газруудаа оролцуулан Японы янз бүрийн хэсгээр яван, амьдралдаа даван туулсан хүнд хэцүү цаг үеүдээ дурсаж эхэлдэг. ===Ямагата дахь бага нас=== 1907 оны Ямагатад долоон настай Ошиныг эцэг нь түрээслэгч тариачны амьдралаа залгуулахын тулд хүүхэд харагчаар ажиллахаар явуулдаг. Түүний эзэн нь модон материал наймаачин бөгөөд түүний гэрийн ахлах шивэгчний зүгээс бие махбод болон үгээр дарамталдаг байсан ч Ошин гэр бүлийнхээ төлөө үүнийг тэвчихээр хатуу шийдсэн байлаа. Нутгийн нинжин сэтгэлтэй багш наймаачинд Ошиныг бага сургуульд явуулж, бас нялх хүүхдийг хамт авч явахыг зөвшөөрөхийг ятгадаг. Гэвч Ошины ангийн хүүхдүүд түүнийг шоолж, хүүхдэд гэмтэл учруулна хэмээн сүрдүүлдэг байна. Ошин дургүйцсэн ч сургуульд явахаа болино. Гэвч тэрээр гэр бүлийнхэндээ мөнгө хулгайлсан гэж шударга бусаар буруу цагт оргож, гэртээ эх дээрээ очихын тулд цасан шуурганд олон хоног тэмцэн явсаар хөлдөж үхэх шахдаг. Ошиныг Японы эзэнт гүрний армийн цэрэг байгаад оргодол болсон, өөрийгөө «анчин» гэж тодорхойлсон Шүнсакү хэмээх эр авардаг. Ошин цас хайлтал урт өвлийг түүнтэй хамт өнгөрөөдөг. Шүнсакүгийн удирдлага дор тэрээр уншиж, бичих чадвараа сайжруулдаг. Цасан шуурга намдахад тэднийг цэргийн анги олж, Шүнсакүг буудаж хөнөөдөг. Дараа нь цэргүүд Ошиныг овоохой руу дагуулан очиж Шүнсакүгийн талаар байцаадаг. Тэгээд ахлах цэрэг овоохойд орж ирэн Ошинд уг анги түүнийг гэрт нь хүргэж өгөх болно гэж хэлдэг. Гэвч Ошин өөрөө явах замаа мэдэхээ хэлж, саналаас татгалзан бие даан гэртээ алхаж харьдаг. ===Кагаяад ажилласан нь=== Гэртээ эргэн ирснээр Ошиныг дахин хүүхэд харагчаар ажиллахаар явуулдаг бөгөөд энэ удаад Саката дахь Кагаяа руу явуулжээ. Ошин оргодол Шүнсакүтэй холбоотой байсан тул эхлээд юм бүхэн таагүй эхэлдэг. Тэрээр мөн түүнтэй чацуу, гэр бүлийн ууган охин бөгөөд өв залгамжлагчаар томилогдсон Каёотой муудалцдаг. Гэвч Кагаяаны тэргүүн хатагтай, эзэн нь Каёог эрх зангаа татаж, илүү ухаалаг болгохын тулд Ошиныг үлгэр дуурайлал болгон хардаг. Каёо үүнийг дургүйцэн хүлээж авдаг ч тэд эцэстээ сайн найзууд болцгоодог. Хатагтай Яширо Ошины чадварыг олж харан түүнд унших, бичих, сампин ашиглан тооцоолохыг биечлэн зааж сургадаг. Каёогийн эх үйлчлэгч хүнд байхад тохирохгүй нийгмийн байр суурьтай хэмээн үзэж Ошинд үзүүлж буй анхаарал халамжид нь сэтгэл хангалуун бус байдаг. Гэвч Ошин Каёог унаж буй цахилгааны шонгоос аварсны дараа тэд Ошиныг гэр бүлийн гишүүнээ болгон хүлээж авдаг. Ошин Кагаяад 16 нас хүртлээ найман жил болсон юм. Энэ хугацаанд хамт ажиллагсад нь гээд хүн бүр түүнд хайртай байлаа. Энэ завсар Ошины хайрт эмээ өөд болж, нинжин сэтгэлт хатагтай Яширо үхэж буй эмээтэйгээ сүүлчийн мөчийг өнгөрүүлэхээр Ошиныг цаг алдалгүй гэрт нь буцаадаг. Эмээгийнх нь үхэл Ошиныг амьдралдаа ямар нэгэн зүйлд хүрэх, дахин ядуу зүдүү амьдрахгүй байх шийдвэрийг нь бататгадаг. Нэгэн өдөр Такакүра Коота хэмээх нууцлаг эр Сакатад ирдэг. Ошин далайн эрэг дээр байсан Каёог хайж байх зуур Коота цагдаа нараас зугтахын тулд Ошиныг найз охин нь хэмээн халхавч болгон ашигладаг. Баян чинээлэг газрын эзний хүү, улс төр, нийгмийн шинэчлэлийг дэмжигч, улс төрийн үйл ажиллагаа болон газар тариалангийн реформоор дамжуулан өртэй тариачдын амьдралыг сайжруулахыг хүсдэг идеалист энэ эр Каёо болон Ошины амьдралыг өөрчилдөг. Коота Ошинд өөрийн улс төрийн хөдөлгөөний үйл ажиллагаагаа танилцуулж, өөрийн үзэл санаа, хүсэл тэмүүллээрээ охиныг татаж чаддаг. Харамсалтай нь Каёо болон Ошин хоёулаа Коотад дурлачихдаг; гэвч Коота Каёогийн сэтгэлийг харилцан хүлээж авдаггүй бөгөөд үүнийг ердөө л хоногийн зугаа гэж үзэн, харин Ошинд хайртайгаа зарласан байдаг. Энэ зуур хатагтай Яширо Ошиныг сайн хүнтэй суух боломжийг нь нэмэгдүүлэхийн тулд япон цайны ёслол болон бусад эмэгтэй хүний урлагт сургадаг. Тэрээр Ошиныг Сакатагийн баян айлын хоёр дахь хүүтэй гэрлүүлэхээр төлөвлөдөг ч Ошины Коотаг нууцаар хайрлах сэтгэлээс болж уг гэрлэлт бүтэлгүйтдэг. Зураг зурах, утга зохиолд дуртай болж өссөн Каёо Кагаяаг өвлөн авах хүсэлгүйгээс гадна гэрлэх боломжоо сайжруулахын тулд эмэгтэй хүний урлагт суралцахыг хүсдэггүй. Тэрээр өөрийн хайртай хүнтэйгээ гэрлэх ёстой гэдэгт итгэдэг. Итгэл төгс бус тэрслүү Каёо гэрлэхээр товлосон өдрөө гэрээсээ оргож, дургүйцсэн Коотатай хамт Токио руу зугтдаг. Зүрх нь шимширч, Каёогийн гэртээ зугтсан шийдвэрт санаа нь зовж, мөн Коотагийн тухай үнэнийг Кагаяагийнханд хэлж чадахгүй болсон гэмшсэн сэтгэлтэй Ошин Кагаяаг орхин гэртээ буцахаар шийддэг. ===Ямагатад буцаж ирсэн нь=== Буцаж ирээд Ошин нэхмэлийн үйлдвэрт ажиллаж байгаад сүрьеэ туссаны улмаас гэртээ буцаагдсан эгч Харүтэйгээ дахин уулздаг. Харүгийн хамгийн сүүлчийн хүсэл бол өөрийн нууц амраг, өмнөх удирдагч Хираног харах явдал байсан бөгөөд түүнийг ятгаж байж уулзуулдаг. Уулзах үеэрээ Хирано нэхмэлийн үйлдвэрийн хүнд хэцүү нөхцөл байдал болон ажлаа алдахаас айгаад ажилчдынхаа нийгмийн хамгааллыг сайжруулж чадаагүй бүтэлгүйтлээ дэлгэн ярьдаг. Энэ завсар Ошины эцэг гэр бүлийнхээ орлогыг нэмэгдүүлэхийн тулд түүнийг баарны үйлчлэгчээр ажиллахыг хүсэж байгааг Ошин олж мэдэх болно. Ажилд зуучлагч уг хүн өмнө нь Харүгийн хамт ажиллагсдыг янхандалд хуурч мэхэлж байсныг Харү Ошинд анхааруулдаг. Харү Ошинд Токио дахь нэр, хаяг болон бага зэргийн мөнгө өгч тийшээ зугтахыг ятгадаг. Харү 1916 онд 19 насандаа таалал төгсдөг. Харүг асарч сувилахаар гэртээ ирсэн байсан Ошины эх Фүжи Ошиныг Токио руу явах шийдвэрийг нь дэмждэг. Эгч нь өөд болсны дараа Ошин үсчин болох Харүгийн мөрөөдлийг биелүүлэхээр Токио руу оргодог. ===Токио дахь үсчний амьдрал=== Ошин уламжлалт японы үс засалтад Ишо дор суралцдаг. Дагалдан болсноос хойш хоёр жилийн дараа Ошин эхээсээ Каёогийн дүү Саёо уушигны хатгалгаа өвчний улмаас гэнэт өөд болсныг дуулгасан захидал хүлээн авдаг. Ошин мөн Сакатад байхдаа түүнийг хүүхэд харагчаар харж байсан юм. Ошин гашуудаж буй гэр бүлд нь зочлохоор чөлөө авдаг. Түүнд Каёо гэртээ эргэж ирээгүй бөгөөд Токиогийн аль нэг газарт байгаа гэдгийг хэлдэг. Каёогийн эх түүнийг үлдэхийг гуйсан ч Ошин үлдэж чадахгүй байлаа. Каёо болон Коота нар хоёр жилийн өмнө Сакатагаас явснаас хойш Ошин сэтгэл санааны хувьд одоо ч шаналсаар л байв. Жилийн дараа Ошин үйлчлүүлэгчдийн гэдэг зарах ажлаар явж байхдаа Гинза дахь нэгэн кафед Каёотой тааралддаг. Каёо Гинзагийн дээд зэрэглэлийн нэгэн кафед зөөгчөөр ажиллаж байжээ. Коота улс төрийн ажилтай байсан тул ихэвчлэн харагддаггүй байв. Саёо таалал төгссөнийг мэдээд Каёо гэр бүлдээ зочлохоор шийдэж, Сакатад нэг сар саатдаг. Энэ хооронд хатагтай Яширо Каёог Токиогийн Эзэн хааны их сургуулийг (өнөөгийн Токиогийн их сургууль) төгссөн, гэр бүлийн бизнесээ амжилттай авч явахад туслахын тулд хүргэн орж ирэхэд бэлэн байгаа Осакагийн будаа наймаачны гурав дахь хүү Масаотой гэрлүүлэхээр товлодог. Каёо Коотаг эргэн ирэхэд нь байхын тулд Токио руу явахыг хүсдэг. Гэвч хатагтай Яширо зүрхний шигдээсээр унахад Каёо дургүйцсэн ч үлдэхээс аргагүйд хүрдэг. Коотаг Токио руу эргэн ирэхэд нь түүнд мэдэгдэхийн тулд Ошин руу утастаж хэлдэг. Ошин Каёогийн түрээслэгч өрөөг цэвэрлэхээр очихдоо Коотатай уулздаг. Тэрээр Ошинд Кооōтаг Токиотон болсныг Каёод бүү мэдэгд гэж хэлээд, Каёог хайрладаггүй бөгөөд зөвхөн Ошинтой хамт байж чадаагүй үеийнхээ сэтгэл санааны хоосон орон зайг нөхөхийн тулд л ашигласан гэдгээ хэлдэг. Ошин Каёогийн хуримд оролцохоор Саката руу явдаг. Кагаяагийн ирээдүйн төлөө Ошин Коотагийн тухай мэдээг Каёод хэлдэггүй. Каёогоор дамжуулан Ошин Гинзагийн кафенуудаар үйлчлүүлдэг нэхмэлийн баян чинээлэг наймаачин шиг харагдах Танокүра Рёозотой танилцдаг. Алдартай Сага гэр бүлийн гурав дахь хүү Рёозо өөрийнхөө хүчээр амжилтад хүрэхээр Токио руу явахаар шийдсэн байжээ. Ошиноос долоо ах Рёозо түүнд дурлаж, эцэг эхийнх нь анхны эсэргүүцлийг үл харгалзан хоёр гэрлэдэг. ===Токио дахь гэр бүлийн амьдрал=== Дайны дараах уналт болон Рёозогийн бизнесийн мэдлэг дутмаг байдлаас болж түүний бизнес уруудаж эхэлдэг. Бизнесийн арга барилаа сайжруулах гэсэн Ошины оролдлогыг бизнесийн салбар бол эрэгтэй хүний ертөнц гэж үздэг Рёозо маш муу хүлээж авдаг. Гэр бүлийн орлогыг нэмэгдүүлэхийн тулд гэрлэсэн эмэгтэйчүүд ихэвчлэн ажилладаггүй байсан тул Рёозогийн дургүйцлийг үл харгалзан Ишогийн дор дахин ажиллахаар шийддэг. Ошин гэр бүлээ тэжээгч гол хүний үүргийг улам бүр хүлээх тусам Рёозо гэр бүлээ халамжлах нь эрэгтэй хүний үүрэг гэж үздэг тул өөрийгөө дорд үзэгдсэн мэт санадаг. Тэрээр улам бүр урам хугарч, залхуурч, архи, эмэгтэйчүүдэд шунаж эхлэх ба харин Ошин түүнд хайртай учраас үүнийг нь нүд асдаг. Рёозо өөрийн цөхрөнг тодорхой илэрхийлсэн сөргөлдөөний дараа Ошин гэр бүлээ тэжээхийн тулд ажиллаж байсан нь түүний эр хүний нэр төрийг шархлуулсан гэдгийг ойлгодог. Хэрэв тэр Рёозог орхиж явах юм бол дээр байх болно гэж Ошин шийддэг. Гэвч Ошин өөрийгөө жирэмсэн болсноо олж мэддэг. Тэрээр гэрлэлтээ аврахын тулд үсчин хийхээ болихоор шийддэг. Гэвч орлогоо алдсанаар өрх гээр өлсгөлөнгийн ирмэгт тулж ирсэн ба үүний дараа Рёозо гэр бүлээ тэжээх тал дээр нэр төрөө урьтгаж болохгүй гэдгээ ухаардаг. Тэрээр тэднийг энэ хүнд үеийг давахад нь туслах зорилгоор мөнгө зээлж, шинэ бизнесийн санааны талаар бодож эхэлдэг. Шинэ бизнес эхлүүлэхэд хөрөнгө хэрэгтэй гэдгээ ойлгоод Ошин шөнийн зах дээр даавуугаа зарж туршиж үзэхийг Рёозод зөвшөөрүүлдэг. Эхлэл нь хэцүү байсан ч бүлэглэлийн толгойлогч Кэний тусламжтайгаар тэрээр 10 хоногийн дотор бүх бараагаа зарж чаддаг. Тэд олсон орлогоороо Ошины зохион бүтээсэн барууны хэв маягийн хүүхдийн хувцас зарах шинэ бизнес эхлүүлэхээр шийддэг. Бизнес муу явагдсанаас болж Рёозо бараагаа орон нутгийн томоохон дэлгүүр болох Онояад заруулахаар тохиролцдог. Боломжийн үнэтэй хувцаснууд эхний өдрөө л Онояад зарагдаж дуусдаг ба Ошин эргэлзэж байсан ч Рёозо үйлдвэрлэлээ өргөжүүлж эхэлдэг. Ошинийы хүүхэд удахгүй төрөх болсон тул Рёозо Фүжийг эргүүлж ирэхээр зохицуулдаг. Ошин эрүүл саруул хүү төрүүлж түүнд Юү («зоригтой») хэмээх нэр өгдөг. Фүжийг явсны дараа Рёозогийн эцэг мөн хүүхдийг харахаар ирж зочилдог. Рёозогийн эх Киёо Ошиныг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсаар байгааг хосууд олж мэдэв. Рёозо гурав дахь хүү байсан ч амжилттай бизнес нь түүний үнэ цэнийг нотолж, эхийг нь тэдний гэрлэлтийг зөвшөөрүүлэхэд хүргэнэ гэдэгт итгэсэндээ их хэмжээний мөнгө зээлж газрын хэсэг худалдан авч том үйлдвэр барихаар шийддэг. Нэгэн өдөр тэдэнд хүүхдийг харахаар ирсэн Каёо гэнэт ирж зочилдог. Гэвч тэр удалгүй Саката дахь аз жаргалгүй гэрлэлтээсээ зугтаж, Токио дахь эцэг эхийнх нь гэрт байгааг олж мэдсэн Коотаг олох хүсэлтэй байгаагаа дэлгэдэг. Коота Каёотой уулзахыг зөвшөөрдөг бөгөөд Каёо түүнтэй хамт байх хүслээ илэрхийлдэг. Гэвч Коота түүнтэй уулзсан цорын ганц шалтгаан нь өөрийнх нь орхиж явсан тэр байдлынхаа төлөө уучлалт гуйх гэсэн юм гэдгээ хэлдэг. Ажилчдын хөдөлгөөнд тасралтгүй оролцож байгаагийн хувьд тэрээр харилцаа тогтоох боломжгүй байв. Каёо энэ бүх жилийн турш ямар тэнэг байснаа болон Коотагийн жинхэнэ хайр нь Ошин байсныг эцэст нь ойлгодог. Каёо Саката руу буцаж очиж гэр бүлийн бизнесийг үргэлжлүүлэх өв залгамжлагч төрүүлэхээр шийддэг. Олон сарын барилгын ажил болон бэлтгэлийн дараа шинэ үйлдвэрийн албан ёсны нээлтийн өдөр болж ирдэг. Гэвч Кантогийн их газар хөдлөлт болон түүнээс үүдсэн түймэр тэдний үйлдвэр болон байшинг сүйтгэж гамшиг нөмөрдөг. Тэдний үнэнч зүтгэлтэн Женжи бэртэлгүй амьд үлдсэн Юүг хамгаалж байгаад амь үрэгддэг. Зөвхөн нурсан мөрөөдөл болон өр ширтэй үлдсэн Рёозо тэдэнд Сага дахь гэр бүл рүүгээ буцахаас өөр сонголт байхгүй гэж шийддэг. Ошин хадам эхийнхээ гарт ямар харьцаатай тулгарах бол гэж айж, Рёозог Токиод амьдралаа дахин босгохыг дахин нэг удаа оролдооч гэж гуйдаг. Гэвч маш их урам хугарсны эцэст Рёозод дахин оролдох хүсэл зориг үлдээгүй байлаа. Хэдийгээр Ошин Юүгийн хамт Токиод үлдэхийг хүссэн ч (Кагаяагийнхан Ошиныг олохоор Токио руу явуулсан) Фүжи хүүгийнхээ төлөө Рёозотой хамт үлдэхийг ятгадаг. ===Сага дахь зовлон зүдгүүр=== Сагад ирэхэд нь тэднийг ямар нэгэн гэмтэл бэртэлгүй байгаад баярласан Рёозогийн эцэг халуун дотноор угтан авдаг. Гэвч Киёо Рёозод тохиолдсон бүх гамшиг, тэр дундаа Женжигийн үхэлд түүнийг буруутгаж, Ошинд маш их шүүмжлэл урсгадаг. Рёозогийн ууган ах Рёозог гэрийнхээ өвийг авч явахдаа өөрийн ногдох хэсгээ авсан тул гэр бүлээс нь дахин нэг ч зоос авахгүй гэдгээ тодорхой хэлдэг. Киёо тэдэнд амь зуухын тулд талбайд ажиллах хэрэгтэй болно гэж хэлдэг нь Ошины гэртээ орхин явахдаа зайлсхийсэн гэж бодож байсан амьдрал нь байв. Киёо хянаж дарангуйлсан зантай байж, Ошиныг алхам тутамд нь шүүмжилж, харин Рёозог эхнэрээ эзэмдэж чадахгүй байна хэмээн зэмлэдэг. Рёозо болон Ошин хоёрт мөнгө байхгүй тул саван, зүү, утас зэрэг энгийн зүйлсийг ч худалдан авах боломжгүй байдаг. Ошин тосгоны хүмүүст үсчний үйлчилгээ үзүүлэх хүсэлтэй байсан ч Рёозо болон Киёо үүнийг гэр бүлийн нэр төрийг гутаана гэж үзэн зөвшөөрдөггүй. Рёозо Киёогоос мөнгө гуйхад Киёо Ошиныг Рёозод гомдоллосон хэмээн зэмлэж, хосуудын хооронд гэр бүлийн маргаан үүсдэг. Ошин эндээс яваад ойролцоох хот эсвэл Токио руу буцахыг хүсдэг ч ямар ч мөнгөгүйгээр өөрсдийгөө хэрхэн тэжээх вэ гэж санаа зовсон Рёозо үүнийг сонсохыг ч хүсдэггүй. Тэрээр 10 жилийн дараа өөрийн болох далайгаас газар эргүүлэн авах төсөлд нэгдэхээр шийддэг. Ошин ийм өндөр эрсдэлтэй үйл ажиллагаанд санаа зовж байсан ч Рёозо урагшаа зүтгэсээр байдаг. Ошин гэр бүлийнхэндээ дарамтлагдсаар байхад Рёозо Ошины гомдоллохоос залхаж эхэлж, эхийнхээ талд орж эхэлдэг. Тэрээр Киёогийн баяр хөөрийг төрүүлж, Ошиноос салж, салахыг ятгасан эхийнхээ үгээр тусдаа өрөөнд хүртэл нүүж ордог. Нэгэн өдөр Ошин газар хөдлөлтийн дараа Токио руу буцаж ирсэн бөгөөд хэдэн сарын дараа өөр нээх гэж буй үсчний дэлгүүрийн талаар Ишоос захидал хүлээн авдаг. Ошин цаг нь болоход Токио руу түүнтэй нэгдэхээр шийддэг. Ошин зугтах төлөвлөгөөгөө хийж байхдаа хоёр дахь хүүхдээ тээж байгаагаа олж мэддэг. Токио руу явах галт тэргэнд суух ёстой өдрөө Рёозо үүнийг олж мэдээд замд нь угтаж саатуулдаг. Тэрээр Ошиныг үлдэхийг ятгаж чадахгүй болохоороо хүүгээ авахын тулд түүнтэй тэмцэлддэг. Ошин унаж толгойгоо цохисны улмаас баруун бие нь мэдээгүй болдог. Түүнд Рёозогийн гэр бүл рүү буцахаас өөр сонголт үлдсэнгүй. Ошины гар хэсэгчлэн мэдээгүй болсноос болоод хоол хийх, оёх эсвэл одоо Киёогийн асаргаанд байгаа Юүг халамжлах боломжгүй болдог. Ил харагдах гэмтэл нь гар биш толгой дээр нь байсан тул Рёозог оролцуулаад гэр бүлийнхэн нь Ошиныг гэмтэлтэй гэж жүжиглэж байна гэж бодож эхэлдэг. Өөрийгөө гэр бүлдээ дарамт болж байгаагаа ухамсарласан Ошин жирэмсэн гэдгээ хэнд ч хэлж зүрхэлдэггүй. Гэвч Рёозо түүнийг жирэмсэн гэдгээ мэдэж аваад тэд дахин бие биедээ ойртдог. Харамсалтай нь Ошиныг оргохоор төлөвлөж байсныг Киёо олж мэдээд түүнийг гэрээсээ хөөхийг хүсдэг. Рёозо Ошинийыг жирэмсэн бөгөөд тиймээс гэр бүлтэйгээ үлдэх ёстой гэдгийг илчилдэг. Гэвч Киёо Ошин болон мөн жирэмсэн байгаа өөрийн охин Ацүко хоёрыг нэг байшинд нэгэн зэрэг хүүхэд төрүүлэх нь өлзийтэй биш, төрөлтүүдийн аль нэг нь амжилтгүй болно гэж үздэг. Киёог мухар сүслэгээс гаргаж чадна гэж найдаж Ошин амбаар руу нүүхийг зөвшөөрдөг. Хүнд хэцүү хөдөлмөрийн эцэст Ацүко эрүүл хүү төрүүлдэг. Ошин яг тэр үед төрөх өвдөлт өгч эхэлдэг ч дутуу хооллолт болон албадан хөдөлмөр түүнийг туйлдуулсан байсан тул Ошины хүүхэд амьд үлдэхэд дэндүү сульдав. Энэхүү сүүлчийн гамшгийн улмаас Ошины ухаан самуурдаг. Ацүкод хүүхдэд нь хангалттай сүү байхгүй тул Киёо Рёозогоос Ошинд хүүхдийг хөхүүлэхийг зөвшөөрөхийг хүсдэг. Тэрээр эхэндээ энэ санаанд гайхсан ч Ошины ухааныг нь эргүүлэн авчирч, тайвшруулж магадгүй гэж бодоод зөвшөөрдөг. Хүүхдийг хооллосны дараа Ошин ухаан орж, хүүхдийг үргэлжлүүлэн хөхүүлэхийг зөвшөөрдөг. Киёо маш их сэтгэл нь хөдөлж, талархсандаа Ошинд илүү сайн хандахаа амладаг. Нэг сарын дараа Ацүко хүүхэдтэйгээ хамт гэртээ харьдаг. Гэр бүлийнхэндээ мэдэгдэлгүйгээр Ошин Сагад үлдсэн амьдралынхаа туршид талбайд ажиллаж, хэзээ ч ямар нэгэн зүйлд хүрэхгүй гэдгээ ойлгосон тул аль хэдийнэ гэр бүлээ орхин явахаар шийдсэн байжээ. Одоо үүргээ гүйцэтгэсэн тул Токио руу явахаа гэр бүлийнхэндээ мэдэгддэг. Рёозо хайрынхаа тэмдэг болгон түүнийг явуулахаар зөвшөөрч, тэд хэзээ нэгэн цагт дахин хамт байх болно гэдэгт итгэснээр салдаг. Рёозогийн эцэг болон ууган ах нь түүнд Токио руу явахад нь туслах зорилгоор бага зэрэг мөнгө өгдөг. Гэвч Киёо маш их уурлаж, Юүг түүнтэй хамт авч явахыг зөвшөөрдөггүй. Маргааш өглөө нь явахаар бэлтгэж байхад Рёозогийн бэр эгч Цүнэко түүнд Юүг авчирч өгнө гэж хэлдэг. Киёо Юүг өгөхөөс татгалзсан тул Ошин бэр эгчдээ итгэхээс өөр сонголтгүй болдог. Цүнэко хэлсэн ёсоороо Киёог эзгүй хойгуур Юүг хулгайлж, Ошин Юүтэй хамт Токио руу явдаг. ===Токио дахь шөнийн зах=== Ошинийг Токиод Ишо халуун дотноор угтан авдаг. Гэвч Ошин үсчин болох ажилдаа эргэн орох хэмжээнд гарынх нь алгаа эдгэрээгүй байгааг олж мэддэг. Бүлэглэлийн толгойлогч Кэн түүнд шөнийн зах дээр хоолны мухлаг нээж, өөрийн гэсэн байшин түрээслэхэд нь тусалдаг. Нэгэн өдөр Кэнийг байхад нэгэн эмэгтэй Ошины байшинд дайрч орох хүртэл бүх юм сайхан байгаа мэт санагдана. Тэр эмэгтэй Кэний хамтрагч болж таардаг бөгөөд Кэнийг Ошинтой амрагийн холбоотой байж, бүх мөнгөө түүнд зарцуулж байна гэж буруутгадаг. Кэн Ошинд хайртайгаа хүлээн зөвшөөрдөг ч ямар нэгэн буруу зүйл хийгээгүй гэдгээ хэлдэг. Ошин өөр нэгэн эмэгтэйн уй гашуугийн шалтгаан болсноо мэдээд цочирдож, гунигладаг бөгөөд Кэний түүнд тавьсан сэтгэлд эвгүйрхдэг. Цуу яриа Сага дахь Рёозод хүрч магадгүй гэж тэрээр санаа зовнидог. Ишо Ошиныг өөртэйгээ хамт үлдэхийг гуйсан ч Ошин Ишод дарамт болж чадахгүй тул мухлагаа орхин Ямагата дахь гэр бүлийнхээ гэрт буцахаар шийддэг. Фүжи 4 жилийн дараа охин Ошиноо хараад маш их баярласан ч охин нь үлдэх бодолтой байгааг мэдээд ахынх нь царай хүйтэн угтдаг. Тэдэнд Ошин болон Юүг хооллох хангалттай хоол байхгүй байв. Ошиныг хамгаалах гэсэн Фүжигийн оролдлого нь хүү болон бэр хоёртойгоо харилцааг нь улам хөндийрүүлдэг. Ошин бусад тариачдад туслах ажил олж чаддаг. ===Сакатад цайны газар ажиллуулсан нь=== Нэгэн өдөр Кагаяагийн хатагтай хүнд өвчтэй байгаа бөгөөд эдгэрэх магадлал багатай байгаа тухай Ошинд мэдээлдэг. Ошин хатагтайд сүүлчийн удаа салах ёс гүйцэтгэхээр Кагаяагийнханд зочилдог. Каёогийн нөхөр Масао хүндэтгэл үзүүлэхээр ирдэг ч өөр эмэгтэйгээс хүүхэдтэй болсныг нь уучлаагүй Каёо түүнийг явуулахыг хүсдэг. Кагаяад өв залгамжлагч хэрэгтэй байгаа тул Масаог дахин нэг боломж олгохыг Ошин Каёог ятгадаг. Масаог Кагаяагийн гэр бүлд буцаж нүүж оруулах төлөвлөгөө хийгддэг. Каёо Ошины байдлыг мэдээд Ошиныг Сакатад үлдэж дэлгүүрээ нээхийг ятгадаг. Ошин Кагаяагийнхаас зээл авч энгийн цайны газар нээхээр шийддэг. Ошины цайны газар эхний өдрөө ямар ч үйлчлүүлэгчгүй байдаг. 3 өдөр зар сурталчилгаа явуулсны дараа цайны газар амжилттай ажиллаж эхэлдэг. Каёогийн эцэг болон нөхөр нь бизнесээ удирдаж байгаа тул Каёо Ошины цайны газарт туслахаар шийддэг. Масао түүнд үүнийг зөвшөөрсөнд Каёо гайхаж, сэтгэл нь хөдөлдөг. Нэг орой согтуу үйлчлүүлэгч цайны газарт ирж сакэ нэхдэг. Ошин түүнд сакэ үйлчилдэггүй гэдгээ хэлээд явахыг хүсдэг. Каёо Ошинд ингэснээр илүү их ашиг олох болно гэж хэлж сакэ авчирч өгөх хүртэл үйлчлүүлэгч улам бүр зөрүүд зан гаргадаг. Ошин цайны газар баар болж хувирахыг хүсээгүй тул дургүйцдэг. Эцэст нь орон нутгийн якуза нар Ошины хямд үнэ бусад баарны бизнесийг хохироож байна гэж үзэн сакэ зарахыг нь зогсоохоор цайны газарт ирдэг. Тэд дэлгүүрийг нь эвдэж эхлэхэд Каёо айж сандарч якузад тэд дуулгавартай байх болно гэж хэлдэг ч Ошин тэдэнд бууж өгөхгүй гэдгээ хатуу баримталдаг. Асуудлаа гадаа шийдэхийг шаардсан Ошин Токио дахь Кэний гэрийн албан ёсны якузагийн мэндчилгээг хэлэхэд якуза нар гайхдаг. Удахгүй тэд бүгдээрээ Ошины цайны газарт халуун сакэ амталж, орон нутгийн якуза нар Ошиныг биширч, эгч хэмээн дуудаж, хамгаалалтдаа авахаа амладаг. Ошин хожим нь Каёод үнэндээ Кэний якузагийн гэр бүлийн гишүүн биш харин түүнээс мэндчилгээг сурч авсан байснаа хүлээн зөвшөөрдөг. Ошины цайны газар одоо Рёозо, Ошин болон Юүг тэжээхүйц хангалттай сайн ажиллаж байлаа. Ошин бүтэн жилийн турш Рёозо руу тогтмол захидал бичсэн боловч нэг ч хариу ирээгүй байжээ. Киёо Ошины захидлуудыг шүүрч авдаг байсан тул Рёозо Ошиныг хаана амьдарч байгааг ч мэддэггүй байв. Ошин Рёозо руу хамгийн сүүлчийн удаа захидал бичихээр шийддэг. Хэрэв Рёозо хариу бичихгүй бол тэрээр түүнээс татгалзах болно. Нэг орой Коота Ошины ажиллуулдаг гэдгийг мэдэлгүйгээр цайны газарт ирдэг. Коотад сар нийлүүлдэг байснаа мартсан Каёо Ошин болон Юүг Рёозо хаясан гэдгийг Коотад хэлдэг. Коота Ошинд хөдөлмөрийн хөдөлгөөн одоо хууль ёсны болсон бөгөөд цагдаа нараас нуугдах шаардлагагүй болсон гэж хэлдэг. Тэрээр Юүгийн эцэг болох санал тавьдаг. Гэвч удалгүй засгийн газар хөдөлмөрийн хөдөлгөөнийг эсэргүүцэж, Коотад гэр бүлтэй байхад дахин хүндрэлтэй болгодог. Ошин Коотад хайрын үгийг нь сонсоход л зүрх сэтгэл дэх олон жилийн гашуун зовлон нь арилсан гэж хэлдэг. Коота Ошинд тэд гэрлэхгүй ч гэсэн үргэлж тэднийг халамжлах болно гэж хэлдэг. Ошин үүнд сэтгэл хангалуун байдаг. Коота санаа зорилгоо мэдэгдэхийн тулд Рёозо руу захидал бичихээ хэлдэг. Сага руу буцаж ирээд Киёо Рёозод Ошиныг ятгаж бусадтай суухын тулд Коотагийн захидлыг үзүүлдэг бөгөөд уг захидалд Ошин Рёозо руу олон захидал илгээсэн ч хариу аваагүй гэж дурдсан байдаг. Киёо Ошин өөрийгөө сайхан харагдуулахын тулд Коотад худал хэлсэн байх ёстой гэж хэлдэг. Энэхүү хуурмаг байдлыг тэвчиж чадахаа болиод Цүнэко эцэст нь Киёогийн шүүрч авч нуусан боловч хадгалж үлдсэн Ошины захидлуудын боодлыг Рёозод үзүүлдэг. Рёозо эхдээ өөрийг нь дахин гэрлүүлэх бодлоо орхихыг хэлдэг. Ошин бол түүний эхнэр бөгөөд газраа эргүүлэн аваад л Ошиныг буцаж ирэхийг гуйх болно. Энэ хооронд Сагад зовохын оронд Сакатад үргэлжлүүлэн ажиллах нь дээр юм. Хэрэв тэд бие биедээ үнэнч байвал хэзээ нэгэн цагт дахин хамт байх болно. Рёозо Ошин руу захидал бичиж, бага зэрэг мөнгө явуулдаг. Ошин Рёозогоос захидал хүлээж авсандаа маш их баярладаг. Гэвч Коота Сакатад ирэхийн оронд Сагад үлдэж байгаад гайхдаг. Гэвч Ошин Рёозо эр хүний нэр төртэй гэдгийг ойлгодог — тэрээр газар эргүүлэн авах ажилдаа амжилтад хүрэхийг хүсдэг. Түүнчлэн Рёозо цайны газар ажиллуулах дургүй гэдгийг Ошин мэдэж байв. Нэг орой хоёр согтуу үйлчлүүлэгч цайны газарт хутгалдаж зодолддог. Коота хөндлөнгөөс оролцохыг хүссэн ч Ошин өөрийн үйлчлүүлэгчид тул өөрөө зохицуулна гэж хэлдэг. Тэрээр тэднийг зодооноо гадаа гарч хийхийг ятгаад зогсохгүй төлбөрөө төлүүлж чаддаг. Шал дээрх мөнгө, аяга таваг түүж буй Ошиныг харж, согтуу үйлчлүүлэгчдийн дайралтыг няцааж буйг хараад Коота санаа нь зовнидог. Хэрэв Рёозо цайны газар ажиллуулах дургүй бол Сакатад ирвэл юмнууд хэцүү байж магадгүй гэж тэрээр анхааруулдаг. Коота Ошинд өөр ажил сонгох талаар бодохыг зөвлөдөг. ===Исэ дэх далайн гаралтай бүтээгдэхүүний худалдаа=== Коота Ошиныг Исэ дэх авга эгчгийндээ байрлуулж, оронд нь загас зарахыг зохицуулдаг. Ошин удалгүй энэ ажилдаа суралцаж, хямд үнэ, ухаалаг байдлаараа үйлчлүүлэгчдийн талархлыг хүлээдэг. Тэрээр нэгэн өдөр Рёозог Исэ дэх өөрийн болон Юүгийн дэргэд ирж нийлэхийг мөрөөддөг. Нэг орой Японд хар салхи дэгдэж, Рёозогийн сүүлийн 4 жилийн турш хичээнгүйлэн эргүүлэн авч байсан Сага дахь газрыг нь угааж оддог. Мөрөөдөл нь дахин нурсан Рёозо шинэ амьдрал эхлүүлэхийн тулд Сагаг орхин явдаг. Нэг өглөө Ошин загас зарахаар явахдаа холгүйхэн танил дүрсийг олж хардаг — энэ бол Рёозо байлаа. Түүнийг гүйцэж очиход Рёозо найз нөхөдтэйгөө шинээр эхлэхээр Манжуур руу явах гэж байгаагаа хэлдэг. Тэрээр Ошиноос салахын тулд Исэ рүү ирэхээр төлөвлөж байсан ч Ошин болон Юүг хараад тэгж чадаагүй ажээ. Рёозо түүнийг өөрийг нь хүлээхийг хүсдэг. Тэрээр буцаж явахаар эргэх үедээ Юүг харж, тэд нулимс дуслуулан уулзалдаг. Рёозо Манжуур руу явах ёстой өглөө нь түүнийг тэргээ хот руу түлхэхэд нь тусалдаг бөгөөд Ошин түүнээс салах ёс гүйцэтгэдэг. Гэвч Ошины өдөрт 7 бээр түлхдэг тэрэгний хүндийг мэдэрсэн Рёозо түүний загас зардаг амьдрал ямар байдгийг харахаар араас нь дагахаар шийддэг. Түүнийг ямар их хүнд хөдөлмөр эрхэлдгийг хараад Рёозо түүнд туслахын тулд үлдэхээс өөр аргагүйд хүрдэг. Ошин гэр бүлээрээ дахин хамт байгаадаа маш их баярладаг. Ошины түрээслүүлэгчийн тусламжтайгаар хосууд хотод загасны дэлгүүр нээдэг. Рёозо загасны тухай болон түүнийг хэрхэн бэлтгэж, хоол хийх талаар судалж эхэлдэг. Ошин Рёозогийн байгаа газрын талаар Сага дахь эцэг эхэд нь мэдэгдэхээр захидал бичдэг. Киёо маш их уурлаж нөхрөө Рёозог эргүүлэн авчрахаар Исэ рүү явахыг хүссэн ч нөхөр нь Киёод тэднийг дахин хэзээ ч бүү салгаарай гэж хэлдэг. Киёо эцэст нь Рёозогийн эхнэртэйгээ байх хайр нь эхдээ байх хайраас нь илүү гэдгээ ойлгодог. Тэрээр Рёозогийн эд зүйлсийг захидлын хамт явуулж, Ошинтой хамт Исэ дэх шинэ амьдралаа эхлүүлэхийг урамшуулдаг. Киёо түүнийг эцэст нь уучилсанд Ошин маш их баярлаж, Рёозогийн эцэг эх хэзээ нэгэн цагт зочлох боломжтой байхын тулд дэлгүүрээ амжилттай авч явахаар хатуу шийддэг. ===Шинэ эхлэл болон төгсгөл=== Фүжи хөгширч, сульдаж, талбайд тийм ч их ажил хийж чадахгүй болдог. Түүний хүү болон бэр хоёр нь тэжээхэд хэрэггүй амтай болсонд дургүйцэж эхэлдэг. Ошин эхийгээ Исэ рүү зочлохыг урьж захидал бичихэд Ошины ах эхийгээ Ошиныд мөнхөд үлдэхийг хүсдэг. Ошин болон Рёозо эхийгээ тэднийд үлдэхийг хэрхэн ятгах талаар бодож байтал Ошин гурав дахь удаагаа жирэмсэн болсноо олж мэдэх болно. Ажиллах хангалттай хүч чадалгүй болсон тул Фүжи дарамт болохоос айдаг. Гэвч Рёозо болон Ошины чин сэтгэлийн гуйлт нь түүнийг ядаж Ошиныг хүүхдээ төрүүлэх хүртэл үлдэхийг ятгадаг. Ошин мөн 10 жил гэрлэсний эцэст Каёо эцэст нь Кагаяагийн өв залгамжлагчийг тээж байгааг мэдээд баяртай байдаг. Ошин эрүүл саруул хүү Хитоши («өршөөнгүй») төрүүлдэг. Гэвч төрсний дараахан Фүжи ухаан алдан унадаг. Тэд түүнийг эмчлэх боломжгүй цусны цагаан эсний хорт хавдартай болохыг олж мэдэх болно. Эхийнхээ сүүлчийн хүслийг биелүүлэхийн тулд Ошин одоо явах тэнхэлгүй болсон эхийгээ нуруундаа үүрч Ямагата руу гэрт нь авчирдаг. Фүжи Ошины тэвэрт өөрийн гэртээ амьсгал хураадаг. ===Кагаяагийн уналт=== Каёогийн нөхөр Масао амиа хорлосон тухай Ошин олж мэддэг. Коота гарч ирэн Ошинд Токиод амьдарч буй Каёод 100 иен авч очихыг хүсдэг. Рёозо хаягийг нь хараад Ошинд газар хөдлөлтийн өмнө энэ нь олон янхны газар байсан муу хороолол байсныг хэлдэг. Каёо нөхцөл байдал хэчнээн муудсан ч хэзээ ч янхандалд орохгүй гэдгээ Ошин баттай хэлдэг. Гэвч Рёозо Ошинд хамгийн муу хувилбарт бэлтгэхийг анхааруулдаг. Ошин Токиогийн биеэ үнэлэлтийн дүүрэгт Каёог олоход Кэний тусламжийг авдаг. Биеэ үнэлэгч болсон, сүйрсэн, сульдсан Каёо Масао Кагаяагийн хамаг хөрөнгөө будааны деривативаар алдсанаа илчилдэг. Тэрээр болон түүний эцэг эх Токиод ирсэн ч эцэг нь нас барсны дараа эх нь өвдсөн тул Каёо эхийнхээ эмчилгээний төлбөрийг төлөхийн тулд биеэ үнэлэх болжээ. Яс янзаа Сакатад аваачиж зохих ёсоор оршуулж ч чадахгүй байгаа Каёо одоо зөвхөн хүү Нозомигийнхоо төлөө амьдарч байна. Каёог биеэ үнэлэхээс аврахад шаардлагатай 1000 иен босгож чадаагүй ч Ошин ядаж Нозомиг Исэ рүү авчрахаар шийддэг. Гэвч дараа өглөө нь тэр болон Кэн уг газар буцаж очиход Каёо нас барсан байхыг олж мэддэг. Түүний ходоод өвддөг байсан ба өмнөх орой нь их хэмжээний сакэ ууж цусаар бөөлжсөний улмаас боогдож амьсгал хураажээ. Ошин эд зүйлсийнх нь дундаас Каёогийн захидлыг олж мэдэх болно. Каёо удаан амьдрахгүй гэдгээ мэдэж байсан ч Ошинтэй дахин уулзсаныхаа дараа Нозомиг Ошины асрамжинд найдан үлдээж чадна гэдгээ мэджээ. Ошин тэр өдрөөс хойш Нозомиг өөрийн хүү шиг үзэх болно гэж тангарагладаг. ===Өсөн нэмэгдэж буй гэр бүл=== Ошин Нозомиг Исэ рүү авчирч, дэмжлэг үзүүлсэн Рёозотой уулзуулдаг. Тэд Каёо болон түүний эцэг эхийн ясыг Исэд оршуулдаг бөгөөд ингэснээр Нозоми тэдэн дээр очиж, хэрвээ хүсвэл хэзээ нэгэн цагт Саката руу авч явах боломжтой болно. Нэгэн өдөр Коота Исэд ирдэг. Тэрээр маргааш нь хүндэтгэл үзүүлэхийн тулд Ошиноос Каёогийн булшны байршлыг асуудаг. Ошин Нозомиг харуулахын тулд тэнд уулзана гэж хэлэхэд цагдаа нар дагаж магадгүй гэж бодоод үгүй гэж хэлдэг. Маргааш өглөө нь Ошин Нозоми болон Хитоши нарын хамт булшин дээр түүнийг хүлээж байтал Коота ирээд Москва руу зугтахаар төлөвлөж байсан гэж буруутгасан тусгай цагдаа нарт баригддаг. Цагдаа нар Коотаг явуулахаасаа өмнө Каёод зул өргөхийг зөвшөөрдөг. Коота Ошиныг хамгаалахын тулд түүнийг танихгүй дүр эсгэдэг ч Коотаг баригдаж байгааг харсан Ошин сэтгэл нь маш ихээр эмтэрдэг. 4 жилийн дараа Кэн Осака руу явах замдаа Исеэд зочилдог. Түүнтэй хамт Ямагатагаас ирсэн 9 настай Хацүко охин байсан бөгөөд Кэн түүнийг Осака дахь янхны газарт цэвэрлэгч охин болгож зарах гэж байжээ. Кэн бол энэ жил ургац муутай байж, охиноо 50 иенээр зарахаас өөр аргагүйд хүрсэн түрээслэгч тариачид болох түүний эцэг эхтэй хамаатан юм. Хацүкогийн хатуу хувь тавилан болон сэргэлэн ухаан нь Ошинд бага насных нь үеийг болон хэрэв амьд байсан бол Хацүкотой яг нас чацуу байх байсан өөрийн алдсан охин Айг санагдуулдаг. Хосууд Кэнд 50 иенийг өгч Хацүког гэртээ авахаар шийддэг. Рёозо болон Ошин Хацүког гэр бүлийнхээ гишүүн шиг харж үзэн, түүнийг боловсролоо үргэлжлүүлэхэд хүртэл анхаардаг. Хацүко Ошины хөвгүүдтэй улам дотно болдог. Удахгүй Юү чухал шалгалт өгөх гэж байлаа. Юү Хацүкод эх нь түүнийг халамжлахын тулд үргэлж шаргуу ажиллаж байсан учраас шалгалтдаа заавал тэнцэх ёстой гэж хэлдэг. Шалгалтын урьд орой нь Ошин болон Рёозо урсах усны чимээнээр сэрдэг. Тэд хашаандаа ороход Хацүко Юүг шалгалтдаа тэнцүүлэхийн тулд залбирч байхдаа хүйтэн ус өөрийнхөө дээгүүр асгаж байхыг олж хардаг ба энэ нь тосгоны мухар сүсэг байв. Түүний чин сэтгэлийн, тэнэгхэн боловч үйлдлүүд нь гэр бүлийнхний сэтгэлийг хөдөлгөдөг. Хитоши болон Нозоми нарыг сургуульд орохын өмнөх өдөр Ошин Нозомид үрчилж авсан болохыг нь болон төрсөн эцэг эх нь Яширо нар гэдгийг хэлэхээр шийддэг. Тэрээр түүнийг эцэг эхийнх нь булшин дээр аваачиж үзүүлдэг. Нозоми үүнийг сайн хүлээж авсан мэт санагдсан ч сургуулийнхаа эхний өдөр өнчин гэж дээрэлхүүлж, гэрээсээ зугтдаг. Гэр бүлийнхэн нь Нозомиг өдөржин шөнөжин хайж, сэтгэл нь шаналсан Ошин Каёогийн булшин дээр очиж Нозомиг олж авдаг. Түүнийг хараад дээрэлхэгчдийн өөдөөс зогсож чадаагүйд нь түүнийг алгадаж авдаг. Ошин Нозомид амьдрал дүүрэн бэрхшээлтэй байх болно гэж хэлдэг. Тэрээр сургуульдаа буцаж очихоо амлаж, Ошин түүнд гэр бүл нь түүнийг өөрсдийн нэгэн адил хардаг гэдгээ дахин хэлдэг. Ошин Нозомиг гэртээ авчирч, бүгдээрээ түүнийг халуун дотноор угтан авдаг. Ошин дахин жирэмсэн болсноо олж мэднэ. Рёозо маш их баярлах боловч амьжиргаагаа хэрхэн залгуулахдаа санаа зовж, Хацүкогийн 3 жилийн гэрээ дуусаж, дунд сургуулиа төгсөхөөр нь буцаан явуулах санал гаргадаг. Ямар ч байсан Хацүкогийн эцэг эх түүнийг хүлээж байгаа нь лавтай. Ошин Хацүког явуулахдаа дургүйцэх бөгөөд цаг нь болоход Хацүког өөрөө шийдэхийг зөвшөөрөх нь зүйтэй гэж боддог. Ошин эрүүл саруул охин төрүүлж, тэд түүнд Тэй («аз жаргал») хэмээх нэр өгдөг. Гэрээний хугацаа нь дууссан тул Хацүко шинэ хүүхэд нэмэгдсэнээр гэр бүлд дарамт болохгүйн тулд гэртээ харих ёстой гэж бодно. Гэвч Рёозо, Ошин хоёр Хацүког үнэндээ үлдэхийг хүсэж байгааг ойлгоод түүнийг гэр бүлдээ баяртайгаар угтан авдаг. ===Япон улс дайнд татагдан орсон нь=== Япон улс цэргийн дэглэмийн үе рүү орж эхэлдэг. Рёозо загасны дэлгүүрийнхээ хажуугаар илүү их мөнгө босгохын тулд цэрэг армитай холбогдож эхлэх бөгөөд Ошин үүнийг эсэргүүцдэг ч нөхрийнхөө ашиг сонирхлыг сэтгэлдээ тээн, санхүүгийн дэмжлэг хэрэгтэй гэж шийдэн зөвшөөрдөг. Энэ цаг үеийн цэргийн суртал ухуулгаас болоод Юү цэрэг армийн талд орж, Япон-Хятадын хоёрдугаар дайныг дэмжиж эхэлдэг. Юү ахлах сургуульд ажиллахаар өргөдөл гаргаж эхлэхдээ Рёозогоос дайнд тулалдаж цэргийн офицер болоход сургадаг Цэргийн Офицерын Академид нэгдэх зөвшөөрөл хүсдэг. Ошин тэдний яриаг сэм сонсож, Рёозог зөвшөөрөх яг тэр мөчид интервенц хийдэг. Ошины энх тайвныг баримтлах үзэл баримтлалаас болоод Ошин Юүг өргөдөл гаргахаас сэргийлэхийг туйлдан хүсдэг. Юү өргөдөл гаргах шийдвэртээ тууштай хэвээр байх үед Хацүко түүнийг бага байхад нь Ошин түүнтэй хамт зовлон бэрхшээлийг даван туулсан тул Ошин түүнийг тулалдаасай гэж хүсэхгүй байгааг сануулдаг. Ошиний сэтгэлийг засахын тулд Юү Цэргийн Офицерын Академид өргөдөл гаргахын оронд Хүмүүнлэгийн ухааны чиглэлээр суралцахаар Киото дахь сургуульд өргөдөл гаргахаар шийддэг. 1940 онтой золгоход дайны ажиллагааг дэмжихийн тулд хүнсний нормчлол нэмэгддэг. Энэ нь нормчлогдсон барааг зарах хар зах зээл гарч ирсэн үе байв. Хар зах хууль бусаар оруулж ирсэн загас зарж эхлэхэд Ошин асуудалд орохгүйн тулд дэлгүүрээ хаахаас өөр аргагүйд хүрдэг. Загасчид болон нормын бараа ховордсоны улмаас Хиса Токио руу нүүдэг. Дараа нь Ошины гэр бүл өмнө нь Пхеньянд шилжин суурьшсан цэрэгтэй ажилладаг нэгэн эрийн эзэмшиж байсан шинэ байшин руу нүүдэг. Юү зочлохоор ирэхэд Юү, Хацүко хоёр бие биедээ хайртайгаа илчилдэг бөгөөд үүнийг Рёозо эсэргүүцдэг. Мөн Рёозо цэргийн хороонд хамрагдаж, тухайн бүс нутгийн хөвгүүдийг цэрэгт татагдахыг урамшуулан, хувцасны үйлдвэр удирдаж эхэлдэг. Юү 1943 онд дахин зочлох хүртэл амьдрал хэвийн үргэлжилнэ. Юү сурагчдыг цэрэгт татахаас чөлөөлөх журам цуцлагдсаныг Рёозод илчилж, дараа нь Ошинд нэг сарын дотор цэрэгт татагдах ёстой гэсэн мэдээг дуулгадаг. Шоконд орсон Ошин Юүгийн урдуур нулимс дуслуулан уйлж, багадаа түүнд энх тайвны үзлийг суулгаж өгсөн цэргийн оргодол Шүнсакүгаас урвасан мэт санагддаг. Нэг сарын дараа Юү цэргийн хувцастайгаа явдаг. Агаарын дайралтаас айж эхлэхэд Рёозо Тэйг агаарын дайралтад өртөхгүй хөдөө тосгон руу явуулах уу гэж эргэлздэг. Рёозо түүнийг үйлдвэрийнхээ нэг ажилтны гэрт явуулдаг бөгөөд тэнд Тэйтэй зүй бус харьцаж, хайхрахгүй орхидог. Япон ялагдаж эхлэхэд Юүгийн хороо Филиппин рүү явдаг бөгөөд Японд болох агаарын дайралтын улмаас тэнд илүү аюулгүй байх байв. Хитоши дайны ажиллагааг дэмжиж эхэлж, камиказэгийн бүрэлдэхүүнд нэгдэхийг хүсэж байгаагаа зарладаг нь Ошин, Рёозо хоёрын хоёулангийнх нь эсэргүүцэлтэй тулгардаг. Гэвч Хитоши сэмхэн гарч камиказэд нэгддэг. Ошины гэр бүл анхны агаарын дайралтаа амсаж эхлэх бөгөөд түүний хамгийн эхний зорилго бол бөмбөгдөлтөөс хамгаалах хоргодох байр руу нүүлгэн шилжүүлэхийн оронд байшингаа шатаахаас сэргийлэх явдал байв. Бөмбөгдөлт гал болон дүрэлзэхээс өмнө Нозоми, Хацүко хоёр усны сав бэлдэж, галыг идэвхтэй унтраадаг боловч тэдний удирддаг үйлдвэрүүд шатаж байгааг хардаг. Агаарын дайралтын дараа Ошин Юүг Филиппинд нас барсан тухай цахилгаан мэдээ хүлээн авдаг. Ошин түүний цогцсыг харах хүртлээ болон Юүг хумхаа өвчтэй байсныг хүлээн зөвшөөрсөн түүний хамгийн сайн найзаас сураг сонсох хүртлээ итгэхээс татгалздаг. Удалгүй Япон 1945 онд Холбоотнуудад бууж өгдөг. Гэвч Рёозо удалгүй өөрийн компани бүх мөнгөө барсан болохыг олж мэднэ. Айж, урам нь хугарч, Ошиноос урвасандаа уурласан тэрээр Ошин болон гэр бүлд нь тэр хэрэгтэй байсныг мэдэж байсан ч уулан дээр өөрийгөө хөнөөсөн байхыг нэгэн жирийн иргэн олдог. Бэлэвсэн үлдсэн Ошин Тэйг гэртээ амжилттай авчирдаг. Бүх зүйлийг даван туулж чадахгүй байсан Хацүко цагаан будааны дэлгүүрт ажиллахаар Токио руу явдаг. Байшингийн анхны эзэд Пхеньянаас буцаж ирэн байшингаа эргүүлэн шаардахад шинэ асуудал үүсдэг. Тэд өмчийн бичиг баримтыг эзэмшсээр байгаа бөгөөд Ошины бүрдүүлсэн бичиг баримтад Японы цэргийнхэн гарын үсэг сурсан тул одоо ямар ч үнэ цэнгүй болжээ. Танокүрагийн гэр бүл хамтран амьдрахаас өөр аргагүйд хүрэв. Үлдсэн гэр бүлийнхэндээ мөнгө олохын тулд гудамжинд хоол зарсныхаа төлөө баривчлагдсаны дараа Ошиныг ууртай байшингийн эзэн байшингаасаа хөөж гаргадаг. Энэ бүх дайн Ошиныг ядаж л гэр бүлийнхээ төлөө чадахаараа шаргуу ажиллахад хүргэсэн юм. Хатагтай Хисаяма тэдний амьдралд дахин орж ирэх бөгөөд тэрээр Исэд загасны бизнесээ эхлүүлэх гэж байгаагаа мэдэгдэхээр Ошинд зочилдог. Тэрээр Ошин болон түүний гэр бүлийг өөртэй нь хамт амьдрахыг урих бөгөөд Ошин үүнийг баяртайгаар хүлээн авдаг. ===Далайн гаралтай бүтээгдэхүүн болон ногооны дэлгүүр=== Дайнаас хойш арван жилийн дараа Ошин одоо 55 настай бөгөөд Хитошитой хамт далайн гаралтай бүтээгдэхүүн болон ногооны зах эзэмшдэг. Кэн Ошинд зочилж, түүнд Токиод аль болох хурдан зочлох ёстой гэж хэлдэг. Хацүко будааны дэлгүүрт ажилладаг гэж хэлэхдээ худал хэлжээ. Тэр үнэндээ янхны газарт ажиллаж, орой бүр цэцэрлэгчдийг угтан авдаг байв. Энэ нь Юүгээс авсан түүний сэтгэлийн шарх байсан бололтой. Ошин түүнийг янхны газраас олж, Кэнээс түүнийг чирэхийг хүсч, түүнийг алгадаж авдаг. Ошин Хацүког өөртэйгээ хамт гэртээ буцаж, Токиод болсон бүх зүйлийг мартахыг ятгаж чаддаг. Удалгүй тэд хүмүүсийн гэрт очиж хоол хүргэж өгөхдөө хамт ажиллахаар Юри хэмээх эелдэг охиныг ажилд авдаг. Хитоши бизнесмен болж, тэндээсээ амьжиргаагаа залгуулахаар шийджээ. Тэрээр мөн Юрид нэг өдөр тэд хоёр гэрлэх болно гэж хэлдэг. Хэдэн сарын дараа Хитоши Токио руу бичээчээр ажиллахаар явдаг ч коллежийн боловсролгүйгээр хүргэлтийн ажилтнаар ажилд орж чадахгүй гэдгээ олж мэдэх болно. Тэрээр Токиод хэдэн сар хэсүүчилж байгаад гэртээ буцаж ирдэг. Тэрээр ирээдүйн эхнэр, баян бизнесмен эрийн охин Мичикотой танилцдаг. Хожим нь Юри түүний тухай олж мэдэж, гэрээсээ зугтдаг. Ошин Хитошид маш их сэтгэл дундуур байж, түүний Мичикотой гэрлэхийг эсэргүүцдэг. ==Хүлээн авсан байдал== Японд жилийн дундаж үзэгчдийн хувь 52.6% байсан бөгөөд нэг ангийн хамгийн өндөр үнэлгээ 62.9% байжээ. Ошин нь тууштай байдлын бэлгэ тэмдэг болж, хамгийн хүнд хэцүү цаг үед ч хүн хэзээ ч бууж өгөх ёсгүй гэдгийг харуулсан юм. Түүнд зөвхөн япончууд төдийгүй дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн хүмүүс хайртай байв. Ошин Азийн орнуудад цацагдахдаа ихээхэн нэр хүндтэй байсан. Сингапур нь Азидаа болон дэлхийд уг драмыг Японоос гадна цацсан анхны орон юм. Нэр хүндтэй байснаас болж уг драмыг гурван удаа цацжээ. Анх 1984 оны 11 дүгээр сард MediaCorp Channel 8 сувгаар мандарин хэлээр гарч байсан бол дараа жил нь уг сувгаар дахин цацагджээ. Уг драмыг англи хэлээр дуу оруулж, хожим 1994 онд MediaCorp Channel 5 сувгаар цацсан байна. Уг драма Тайланд (1984), Хонконг (1984), Хятад (1985), Малайз (1986), Индонез (1986) зэрэг Азийн олон оронд нэр хүндтэй байсан бөгөөд Шри Ланкагийн Рупавахини сувгаар синхала хэлээр (1989), Пакистан (1991), Бангладеш (1992-1993), Непал (1992), Энэтхэг (1992), Вьетнам, Филиппин (1993), Монгол (1996), Мьянмар (1994), Тайвань (1994) зэрэг цөөн хэдэн орныг дурдаж болно. Ошин мөн Ойрх Дорнодод маш их нэр хүндтэй байсан бөгөөд Иран (1986), Иордан (1987), Марокко (1988), Бахрейн (1989), Сири (1990), Ливан (1991), Египет (1992) зэрэг орнуудад цацагдаж байжээ. Америк тивд Ошин Мексик (1988), Пуэрто Рико (1989), Доминикан улс (1989), АНУ (1989), Куба (1990), Эфиоп (1992), Бразил (1984), Венесуэл (1991), Перу (1991), Колумб (1992), Боливи (1992), Аргентин (1992), Чили (1993), Парагвай (1993), Эквадор (1994) зэрэг орнуудад цацагдсан. Өнөөдөр ч гэсэн Кобаяши Аяко (小林綾子) ийм орнуудад зочлохдоо халуун дотноор хүлээн авагддаг. Ошин бол Иран-Иракийн дайны үеэр цацагдсан ховор кинонуудын нэг байв. 2017 оны 2 дугаар сард Кобаяши Аяко 1980-аад оны сүүлчээр уг драма маш их нэр хүндтэй байсан Шри Ланкад «Japan Expo Premier Sri Lanka 2017» арга хэмжээнд зочилсон юм. ==Дүрүүдэд (Жүжигчид)== *Кобаяши Аяко — Танимүра Шин (хүүхэд нас, 7–9 настай) *Танака Юүко — Танимүра Шин / Танокүра Шин (залуу болон нас биед хүрсэн үе, 16–46 настай) *Отова Нобүко — Танокүра Шин (өндөр настай эмэгтэй, 50–84 настай) *Намики Широ — Танокура Рёозо *Ито Широ — Танимура Сакүзо *Хасэ Наоми — Яманэ Ацүко (Танокүра Ацүко) *Изүми Пинко — Танимүра Фүжи *Шикия Аяа — Яширо Каёо (хүүхэд нас, 7–9 настай) *Азүма Тэрүми — Яширо Каёо (залуу болон нас биед хүрсэн үе, 16–31 настай) *Китамүра Казүо — Танокүра Дайгоро *Китамүра Соичиро — Танокүра Фүкүтаро *Ватасэ Цүнэхико — Такакүра Коота / Намики Коота (нас биед хүрсэн болон өндөр настай эр) *Канэда Акио — Хирано *Акаги Харүэ — Камияма Хиса *Хираизүми Сэй — Накагава Гүнжи *Накамүра Масатоши — Шүнсакү *Нагато Хироюки — Кавабэ Сакүзо *Оотомо Рюүтаро — Эйзо *Такахаши Эцүши — Танокүра Хитоши (нас биед хүрсэн үе, 38–55 настай) *Танака Ёшико — Танокүра Хацүко (Хат-чан) (залуу нас) ==Бүрэн хэмжээний уран сайхны кино== 2013 оны 10 дугаар сард уг цувралаас сэдэвлэсэн бүрэн хэмжээний уран сайхны кино Японы кино театруудаар гарч байжээ. Кино нь Ошины бага насанд төвлөрдөг. ==Өв ба нөлөө== Японд 1980-аад онд тууштай байдлыг тодорхойлохдоо Ошины тухай олон эшлэл авдаг байв. Жишээлбэл, сумо бөх Таканосато чихрийн шижин өвчинтэй тэмцэж байсан ч ёкозүна цолд хүрсэн тул түүнд «Ошин Ёкозүна» хэмээх нэр өгч байжээ. 1980-аад онд «Ошины диет» зэрэг бусад нэр томьёог ашигладаг байсан бөгөөд оршин суугчид хөөсөрсөн эдийн засагтай тэмцэж байсан тул мууртай болон цагаан будаа идэхэд хүрсэн байдаг. Могами голын дагуух алдартай аяллын шугамыг «Ошины шугам» хэмээн нэрлэжээ. Бисжо Хаторигийн «Оуран ахлах сургуулийн хост клуб» хэмээх хошин шог мангад сургуулийн сул чөлөөтэй баячуудад зориулсан клубийн ахлагч Тамаки Сүо эрэгтэй хүн шиг хувцасласан шинэ охин Фүжиока Харүхиг «Ошин» хэмээн нэрлэдэг бөгөөд энэ нь «чамайг хэтрүүлэн ажиллуулж, шөнө бүр дэрэндээ уйлуулах догшин эзэнд зарагдсан хүн» гэсэн үг юм. Тэрээр мөн Харүхиг «цагаан будаа болон гишүүнээр амьдарч байсан уу» гэж асуудаг. Харүхи бол тэтгэлгээр суралцдаг ядуу ч хичээнгүй сурагч юм. Вьетнам хэлэнд ô-sin гэсэн нэр томьёо нь гэрийн ажилчдын синоним (заримдаа басамжилсан) болжээ. Ошины наймааны хүндэтгэл болгон Иранд хуучин хувцасны дэлгүүрүүдийг «Танакүра дэлгүүр» (перс хэлээр: مغازه تاناکورا) эсвэл зүгээр л Танакүра гэж нэрлэдэг. Цаг хугацаа өнгөрөхөд Ошины наймаа нэхмэл эдлэл, хожим нь (газар хөдлөлтөөс өмнө) бэлэн хувцасны талаар байсан ч Танакүра Иранд хуучин хувцасны ярианы үг болжээ. 1989 оны 1 дүгээр сарын 28-нд Ираны Үндэсний Радио зөнч Мохаммедын охин Фатимагийн төрсөн өдөрт зориулсан тусгай мэдээ дамжуулав. Уг мэдээний зорилго нь Фатима бол Ираны эмэгтэйчүүдийн хувьд хамгийн сайн үлгэр дуурайлал гэдгийг хүмүүст хэлэх явдал байв. Гэвч гэнэт нэгэн залуу эмэгтэй сурвалжлагчид нийтлэг итгэл үнэмшлийг үл харгалзан Фатимаг 1400 жилийн өмнө амьдарч байсан тул үлгэр дуурайлал болгон хүлээн зөвшөөрч чадахгүй гэж хэлжээ. Тэрээр зарим эмэгтэйчүүд Ошиныг үлгэр дуурайлал болгон хүлээн зөвшөөрсөн ч Ошин өөр соёлтой Японоос гаралтай тул үүнийг хүлээн зөвшөөрч чадахгүй гэж нэмж хэлэв. Гэвч энэ нь Аятолла Хомейнигийн уурыг хүргэсэн юм. Тэрээр Үндэсний радио, телевизэд уг мэдээнд оролцсон хүмүүсийг шалгахыг тушаажээ. Хэрэв санаатай байсан бол тэдгээр хүмүүсийг цаазаар авахыг хүссэн. Хомейни уг мэдээг Фатимаг доромжилсон гэж үзсэн бөгөөд Исламын шашны хууль зүйн тайлбарын дагуу ийм үйлдлийн шийтгэл нь үхэл байв. Аз болоход хэн ч цаазаар авахуулаагүй ч Шариатын хуулийн дагуу шоронд хорихоос эхлээд ташуурдах хүртэлх шийтгэлтэйгээр 5 хүнийг байцаасан гэж мэдээлж байжээ. 0nkripoikafy7deo7bp8syyj6ecmbd1 Торонтогийн Хөрөнгийн бирж 0 148994 874338 874183 2026-10-27T09:25:56Z Zorigt 49 874338 wikitext text/x-wiki [[Файл:Toronto-Stock-Exchange-Logo.svg|thumb]] [[Файл:Toronto Stock Exchange.jpg|thumb]] '''Торонтогийн хөрөнгийн бирж''' ({{langx|en|Toronto Stock Exchange}}, {{langx|fr|Bourse de Toronto}}) - [[Канад]] улсын [[Торонто]] хотод орших дэлхийн хамгийн том биржүүдийн нэг юм. Тус бирж зах зээлийн үнэлгээгээр дэлхийд 10-р байранд, Хойд Америкт 3-рт ордог том бирж юм. Tоронтогийн хөрөнгийн бирж нь [[TMX Group]]-ийн бүрэн эзэмшлийн охин компани бөгөөд томоохон компаниудын хувьцааг арилжаалахад зориулагдсан юм. == Түүх == 1852 оны 7-р сарын 26-нд байгуулагдаж, 1878 онд олон нийтэд нээлттэй арилжаалагддаг компани болсон. Тус бүлгийн гүйлгээний бүртгэл хадгалагдаагүй байна. Гэсэн хэдий ч 1861 оны 10-р сарын 25-нд Торонтогийн хөрөнгийн биржийг байгуулж, түүнд оролцохоор Мэсоны танхимд 24 брокер цугларсан гэдэг байна. 1852-1870 оны хооронд өөр хоёр тусдаа бараа бүтээгдэхүүнд чиглэсэн бирж байгуулагдсан: 1854 онд Торонтогийн бирж, 1868 онд Торонтогийн хөрөнгийн бирж нэртэй болсон. 1934 онд гол өрсөлдөгч болох Стандарт Хөрөнгийн Бирж болон Уул Уурхайн Бирж (Standard Stock and Mining Exchange)-тэй нэгдсэн. Дэлхийн нэгдүгээр дайны улмаас санхүүгийн хямралаас болгоомжилж 1914 онд гурван сарын хугацаанд биржийг хааснаас бусад тохиолдолд уг бирж нь хэмжээ болон хувьцааны арилжаагаар тасралтгүй өсөж байв. 1929 онд [[Их хямрал|Уолл Стрийтийн хямралын өдөр]] Торонтогийн бирж Нью-Йоркийн биржтэй илүү сайн холбогдсон байсан бөгөөд [[Монреалийн бирж|Монреалийн биржээс]] өмнө муу мэдээг хүлээн авч байжээ (1931 оноос өмнө биржүүд утсаар эсвэл брокеруудын хувийн утсаар холбогддог байсан ажээ). 1977 онд дэлхийн анхны цахим арилжааны Компьютерын Тусламжтай Арилжааны систем (Computer Assisted Trading System, CATS) системийг нэвтрүүлсэн бөгөөд үүнийг одоо бусад арилжааны платформууд ашиглаж байна. 2002 оноос хойш биржийн хувьцаа нь 100% TMX Group Inc.-д харьяалагддаг бөгөөд TSX-ээс гадна бусад долоон худалдаа, санхүүгийн компани багтдаг. k1qbuvvobpk9gzzhvicdi2x39zk084y Васаби (кино) 0 148998 874339 874197 2026-10-27T09:31:20Z Zorigt 49 874339 wikitext text/x-wiki '''Васаби''' ({{langx|fr|Wasabi}}) - [[Люк Бессон|Люк Бессоны]] зохиолоор Жерар Кравчик найруулж, гол дүрд [[Жан Рено]] тоглосон, 2001 оны Франц, Японы хамтарсан тулаант инээдмийн кино юм. Киноны хөгжмийг [[Эрик Серра]] бичсэн. == Дүрүүд == * [[Жан Рено]]- Юбэр Фиорентини * Хиросүэ Рёоко - Юми * [[Мишээл Мюллер]] - Момо * Кароль Букэ - Софи * Оида Ёши - Таканава * Ояма Кинширо - япон цагдаа == Орлого == Кино түрээслэгчдийн зарим их хүлээлтээс үл шалтгаалан энэ кино Францын кассын жагсаалтад "Америк бялуу-2" киноны дараа хоёрдугаарт бичигдэж, долоо хоногт 18.6 сая франк (2.7 сая доллар) орлого олсон байна. Хоёр дахь долоо хоногтоо 9.4 сая франкийн орлогоор нэгдүгээрт бичигджээ. Францад 6.7 сая доллар, дэлхий даяар 10.4 сая долларын орлого олсон байна. nfpy3bwvzxbj0ct0ed3av5rhcoo5vz3 874340 874339 2026-10-27T09:31:43Z Zorigt 49 874340 wikitext text/x-wiki '''Васаби''' ({{langx|fr|Wasabi}}) - [[Люк Бессон|Люк Бессоны]] зохиолоор Жерар Кравчик найруулж, гол дүрд [[Жан Рено]] тоглосон, 2001 оны Франц, Японы хамтарсан тулаант инээдмийн кино юм. Киноны хөгжмийг [[Эрик Серра]] бичсэн. == Дүрүүд == * [[Жан Рено]]- Юбэр Фиорентини * Хиросүэ Рёоко - Юми * [[Мишел Мюллер]] - Момо * Кароль Букэ - Софи * Оида Ёши - Таканава * Ояма Кинширо - япон цагдаа == Орлого == Кино түрээслэгчдийн зарим их хүлээлтээс үл шалтгаалан энэ кино Францын кассын жагсаалтад "Америк бялуу-2" киноны дараа хоёрдугаарт бичигдэж, долоо хоногт 18.6 сая франк (2.7 сая доллар) орлого олсон байна. Хоёр дахь долоо хоногтоо 9.4 сая франкийн орлогоор нэгдүгээрт бичигджээ. Францад 6.7 сая доллар, дэлхий даяар 10.4 сая долларын орлого олсон байна. o4yhwhl9p176y9107365orbp2v9d8v0 Салма Хайек 0 149000 874342 874202 2026-10-27T09:37:16Z Zorigt 49 874342 wikitext text/x-wiki [[Файл:MKr383631 Salma Hayek (Women In Motion, Cannes 2025) crop.jpg|thumb|Салма]] '''Салма Хайек Пино''' ({{langx|es|Salma Hayek Pinault}}; төрөхдөө — ''Салма Валгарма Хайек Хименес'' ({{langx|es|Salma Valgarma Hayek Jiménez}}); 1966 оны 9-р сарын 2-нд Мексик улсын Веракрус мужийн Коацакоалькос хотод төрсөн) — Мексик-Америкийн жүжигчин, кино найруулагч бөгөөд продюсер. Жүжигчний замналынхаа туршид Салма Хайек 30 гаруй кинонд тоглосон. Тэрээр "шилдэг эмэгтэй жүжигчин" [[Оскарын шагнал]]д нэр дэвшсэн анхны мексик эмэгтэй (2003). Тэрээр түүхэн дэх уг шагналд нэр дэвшсэн Латин Америкийн 4 жүжигчний нэг юм. == Намтар == Жүжигчин Салма Америкт "хууль бус цагаач"-аар очсон. Түүнийг тус улсын ерөнхийлөгчтэй нууц амрагийн холбоотой байсан (эхнэрийнх нь уур хилэнгээс зайлсхийхийн тулд) Мексикээс явсан гэсэн цуурхал шүтэн бишрэгчдийнх нь дунд тархсан. Тэрээр англи хэлний мэдлэг хязгаарлагдмал байсан тул 1991 онд Лос Анжелес руу нүүж, Стелла Адлертай хамт жүжиглэх чиглэлээр суралцжээ. Роберт Родригес болон түүний продюсер, дараа нь эхнэр Элизабет Авеллан нар Салмаг 1995 онд нээлтээ хийсэн "Цөхөршгүй (Desperado)" кинонд [[Антонио Бандерас|Антонио Бандерастай]] хамт тоглохыг урьсан юм. Энэ кино жүжигчинд АНУ-д алдар нэр авчирч Холливудын студийн анхаарлыг татах болсон юм. [[Файл:Salma Hayek Cannes 2015 4.jpg|thumb|Салма, 2015 он.]] 2000 оны орчимд Салма Хайек "Вентанароса (Ventanarosa)" продакшн компанийг байгуулж, кино, телевизийн төслүүдийг бүтээж эхэлсэн. Түүний энэ салбарт хийсэн анхны оролдлого нь "Хурандаад захиа бичих хүн үгүй" (''El coronel no tiene quien le escriba'') кино байсан бөгөөд энэ нь [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналын]] "Шилдэг гадаад хэлээрх кино" номинацид Мексикээс нэр дэвшсэн бүтээлээр шалгарсан юм. 2002 онд "Фрида" кино гарсан бөгөөд Хайек уг киноны хамтран продюсер болж, мөн Мексикийн зураач Фрида Калогийн гол дүрд тоглож, Оскарын шилдэг эмэгтэй жүжигчний шагналд нэр дэвшсэн. {{DEFAULTSORT:Хайек, Салма}} [[Ангилал:Мексикийн жүжигчин]] [[Ангилал:Мексикийн найруулагч]] [[Ангилал:Мексикийн продюсер]] [[Ангилал:1966 онд төрсөн]] hq1zpjgvxlncaao2bxvinpldu06dcyu Екатерина Фурцева 0 149001 874344 874205 2026-10-27T09:39:28Z Zorigt 49 874344 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yekaterina Furtseva 1964.jpg|thumb]] '''Екатерина Фурцева''' ({{langx|ru|Екатери́на Алексе́евна Фу́рцева}}, 1910 оны 12-р сарын 7-нд Оросын Эзэнт гүрний Тверь губерний Вышний Волочёк тосгонд төрж, 1974 оны 10-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн. ЗХУ-ын Соёлын сайд (1960—1974), [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв Хорооны тэргүүлэгчдийн гишүүн (1957—1961). ЗХУ-ын Коммунист намын Улс төрийн Товчооны гишүүн байсан 4 эмэгтэйн нэг (Елена Стасова, Александра Бирюкова, Галина Семёнова нарын хамт). Москва хотын ЗХУ-ын Коммунист намын хорооны 12 дахь нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (1954-1957). ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга (1956-1960). {{DEFAULTSORT:Фурцева, Екатерина}} [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын соёлын сайд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:1910 онд төрсөн]] [[Ангилал:1974 онд өнгөрсөн]] maaz52qo5dmq8eghlcuyf8n9uj4x322 1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ 0 149002 874350 874209 2026-10-27T09:51:57Z Zorigt 49 874350 wikitext text/x-wiki [[Файл:Japan Korea Treaty of Amity 26 February 1876.jpg|thumb]] '''1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ''' буюу '''Ганхвагийн гэрээ''' ({{langx|ja|日朝修好条規}}, нитчёо шюүкоожооки, {{langx|ko|강화도조약, 江華島條約}}, канхва-ду жуяг) - 1876 оны 2-р сарын 26-нд Ганхва арал дээр Солонгос, Японы хооронд байгуулсан энхийн гэрээ юм. Японы талаас уг гэрээнд Хоккайдогийн захирагч Күрода Киётака гарын үсэг зурсан. Гэрээний дагуу Солонгос улс боомтуудаа Японтой худалдаа хийхэд нээх үүрэг хүлээсэн бөгөөд тэдэнд олон давуу эрх олгосон юм. == Нөхцөл байдал == Мэйжийн сэргээн босголтын дараа Япон улс "Ази тив бол Азиудад" уриан дор эх газарт колоничлолын байлдан дагуулалтын төлөвлөгөө боловсруулж эхэлсэн. Энэхүү төлөвлөгөө нь Хятад, Солонгосын ард түмнийг Барууны гүрнүүдийн нөлөөнөөс "чөлөөлөх" явдал байв. Солонгос улс нь Орос, Хятадад дарамт үзүүлэх тохиромжтой газар нутаг болж, Японы геополитикийн ашиг сонирхлын төвд байв. Солонгосын хойг ашигт малтмалаар баялаг байсан бөгөөд олон тохиромжтой боомтуудтай байв. 1876 ​​оны 1-р сард 800 цэрэг бүхий Японы хөлөг онгоц Ганхва буланд орж иржээ. Засаг дарга Күрода Солонгосын эрх баригчдад АНУ, Их Британи, Францын төлөөлөгчидтэй урьдчилан тохиролцсон тулган шаардлагыг танилцуулж, эс зөвшөөрвөөс Солонгосын эсрэг цэргийн ажиллагаа явуулна гэж сүрдүүлжээ. Солонгосын эрх баригчид буулт хийхээс өөр аргагүй болж, 2-р сарын 26-нд Японы санал болгосон гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Энэхүү гэрээ нь Солонгосын 3 далайн боомтыг Японтой чөлөөт худалдаанд нээж өгсөн: эхлээд [[Пүсань]], дараа нь [[Воньсань]], [[Инчон]]. Мөн Солонгосыг гаалийн бие даасан байдлыг үгүй болгосон. Япончууд Солонгост (Солонгосын шүүхэд хамааралгүй байдалтай) газар эзэмших эрхийг баталгаажуулсан. Хэдийгээр уг гэрээнд Солонгос улсыг тусгаар тогтносон улс гэж хүлээн зөвшөөрсөн боловч энэ нь түүнд маш их ашиггүй байсан бөгөөд олон талаараа тэдний эрхийг нь зөрчсөн тэгш бус гэрээ болсон юм. Энэхүү гэрээний дараа барууны хэд хэдэн гүрэнтэй ижил төстэй баримт бичигт гарын үсэг зурсан. Японтой байгуулсан уг гэрээний дараа Солонгос улс нь АНУ (1882), Англи (1883), Орос (1884), Итали (1884), Франц (1886), Австри (1892), Бельги (1901), Дани (1902) зэрэг улсуудтай ижил төстэй тэгш бус гэрээнд гарын үсэг зурахаас өөр аргагүй болсон. Тэргүүлэгч орнууд Солонгост ноёрхохын төлөө тэмцэл эхлүүлсэн боловч Солонгос барууны орнуудаас алслагдсан тул үүнд нэг их анхаарал хандуулж чадаагүй юм. Тиймээс Япон улс давуу талаа ашиглан аажмаар нөлөөгөө нэмэгдүүлж, эцэст нь Солонгосын хойгт давамгайлах хүч болсон. Японы байр суурь бэхжиж байгаа нь Хятадын бүс нутаг дахь манлайллыг аажмаар сулруулсан байна. Солонгосын зах зээлд ихээр нэвтэрсэн гадаадын бараа бүтээгдэхүүн тариачид болон гар урчуудыг бүрэн сүйрүүлжээ. Феодалын тогтолцоог гүнзгийрүүлсэн нийгмийн бүх зөрчилдөөнүүд улам бүр хурцдаж байв. 1893 онд тус улс ургац үгүй болж өлсгөлөн нүүрэлсэн байна. Өлсгөлөнд нэрвэгдсэн газруудад үймээн самуун дэгдэж, 1894 оны 2-р сарын 15-нд Жолла мужийн Гобу тойрогт тариачдын бослого гарсан байна. 4t8z9i5g9zjkxf9ch7uqxf0opz4gzqd Сталова Вола 0 149003 874352 874212 2026-10-27T09:54:02Z Zorigt 49 874352 wikitext text/x-wiki '''Сталова Вола''' ({{langx|pl|Stalowa Wola}}) нь [[Польш]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт орших [[Доод Карпат муж]]ийн хот юм. Тус хот нь 1930-аад оны сүүлчээр орчин үеийн хүнд үйлдвэр, гангийн үйлдвэрийг түшиглэн байгуулагдсан залуу аж үйлдвэрийн хот бөгөөд бүс нутгийнхаа эдийн засаг, үйлдвэрлэлийн чухал төвд тооцогддог. [[Ангилал:Польшийн суурин]] ifbgxuk7j04lafy1pquzl2momq5va67 Радомско 0 149004 874353 874213 2026-10-27T09:57:19Z Zorigt 49 874353 wikitext text/x-wiki '''Радомско''' ({{langx|pl|Radomsko}}) нь [[Польш]]ийн төв хэсэгт, Лодзь мужийн Радомка голын эрэг дээр орших хот юм. Тус хот нь баялаг түүхтэй бөгөөд 1266 онд хотын статус авчээ. Радомско нь уламжлалт тавилгын үйлдвэрлэлээрээ алдартай бөгөөд Польш болон Европын модон эдлэлийн чухал бааз юм. [[Ангилал:Польшийн суурин]] d5dbg27aaysr05qhvvbducjb3gpm7bb Скьерневице 0 149005 874354 874214 2026-10-27T10:01:09Z Zorigt 49 874354 wikitext text/x-wiki '''Скьерневице''' ({{langx|pl|Skierniewice}}) нь [[Польш]]ийн төв хэсэгт орших Лодзь мужийн хот юм. Тус хот нь нийслэл [[Варшав]] болон [[Лодзь]] хотуудын дунд байрладаг тул тээврийн чухал зангилаа болдог. Скьерневице нь шинжлэх ухааны судалгаа, ялангуяа цэцэрлэгжүүлэлт, жимсний мод үржүүлгийн хүрээлэнгээрээ улсдаа алдартай. [[Ангилал:Польшийн суурин]] b65b4n92erug34tu6y36xe40ogs4b7b Кутно 0 149006 874355 874215 2026-10-27T10:02:11Z Zorigt 49 874355 wikitext text/x-wiki '''Кутно''' ({{langx|pl|Kutno}}) нь [[Польш]]ийн төв хэсгийн Лодзь мужид орших чухал хот юм. Энэ хот нь тус улсын төмөр замын хамгийн том зангилаануудын нэг бөгөөд олон улсын болон дотоодын төмөр замын шугамууд энд огтолцдог. Кутно хот нь жил бүр зохиогддог "Сарнайн баяр"-аараа алдартай тул "Сарнайн хот" хэмээгддэг. [[Ангилал:Польшийн суурин]] n915qopg0geuqytfjislgfbrlfp3fgb Кросно 0 149007 874356 874216 2026-10-27T10:04:36Z Zorigt 49 874356 wikitext text/x-wiki '''Кросно''' ({{langx|pl|Krosno}}) нь [[Польш]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт, [[Доод Карпат муж]]ид орших дунд хэмжээний хот юм. Дундад зууны үеийн өнгө төрхийг хадгалсан энэхүү түүхэн хот нь Европын шилний үйлдвэрлэлийн томоохон төв бөгөөд энд үйлдвэрлэсэн өндөр чанартай гар хийцийн шилэн эдлэлүүд дэлхийд алдартай. [[Ангилал:Польшийн суурин]] 3t4rq1pmjlvqjmoq3r42t5au4xy8xr4 Цеханув 0 149008 874357 874217 2026-10-27T10:06:07Z Zorigt 49 874357 wikitext text/x-wiki '''Цеханув''' ({{langx|pl|Ciechanów}}) нь [[Польш]]ийн төв хойд хэсэгт, Мазовийн мужид орших хот юм. Эрт цагт Мазовийн гүнлигийн улс төрийн төвүүдийн нэг байсан бөгөөд хотод 14-р зууны үеийн Мазовийн гүнгийн цайзын туурь хадгалагдан үлдсэн байдаг. Орчин үеийн Цеханув нь бүс нутгийнхаа засаг захиргаа, соёлын төв юм. [[Ангилал:Польшийн суурин]] g9f16r8e21p4hpnnw2tbdeno0agl8pv Заверце 0 149009 874358 874218 2026-10-27T10:32:12Z Zorigt 49 874358 wikitext text/x-wiki '''Заверце''' ({{langx|pl|Zawiercie}}) нь [[Польш]]ийн өмнөд хэсэгт орших [[Силези муж]]ийн аж үйлдвэрийн хот бөгөөд Варта голын эх уурхайн ойролцоо байрладаг. Тус хот нь байгалийн үзэсгэлэнт "Краков-Ченстоховагийн өндөрлөг"-т хүрэх үүд хаалга бөгөөд аялал жуулчлал болон хүнд аж үйлдвэр (ган, шилний үйлдвэрлэл) зэрэгцэн хөгжсөн газар юм. [[Ангилал:Польшийн суурин]] qku9ga1q7pigqayjdufukk8ncfhjz2y Влодзислав Слёнски 0 149010 874359 874219 2026-10-27T10:34:21Z Zorigt 49 874359 wikitext text/x-wiki '''Влодзислав Слёнски''' ({{langx|pl|Wodzisław Śląski}}) нь [[Польш]]ийн өмнөд хэсэгт, [[Силези муж]]ид, Чех улсын хилтэй ойр орших хот юм. 13-р зуунаас эхтэй түүхтэй энэ хот нь уул уурхай, аж үйлдвэрлэлээрээ цэцэглэн хөгжиж байсан бөгөөд өдгөө эдийн засаг, үйлчилгээний олон салбарт шилжиж байна. [[Ангилал:Польшийн суурин]] eb3uyd7x13npxpholui50hgy0qvnqrd Нови Тарг 0 149011 874360 874220 2026-10-27T10:35:19Z Zorigt 49 874360 wikitext text/x-wiki '''Нови Тарг''' ({{langx|pl|Nowy Targ}}) нь [[Польш]]ийн өмнөд хэсэгт, [[Бага Польш муж]]ид орших Подхале бүс нутгийн түүх, соёлын төв хот юм. Татра уулын бэлд байрлах энэхүү хот нь худалдаа, гар урлал (ялангуяа савхи, арьсан эдлэл) болон өвлийн спортын чухал төвд тооцогддог. [[Ангилал:Польшийн суурин]] j4e7dvx9dhs03d4tzm1drc9pga5hl5c Пулави 0 149012 874361 874223 2026-10-27T10:36:43Z Zorigt 49 874361 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pulawy-Czartoryski-Palace-Aerial-View.jpg|thumb]] '''Пулави''' ({{langx|pl|Puławy}}) - [[Польш|Польшийн]] зүүн хэсэгт, [[Люблин муж|Люблин мужийн]] [[Висла мөрөн|Висла мөрний]] эрэг дээр орших хот юм. 18-р зууны төгсгөлд Польшийн соёл, улс төрийн чухал төв байсан бөгөөд өдгөө [[Адам Чарторыски|Адам Чарторыскийн]] түүхэн ордноос гадна тус улсын химийн аж үйлдвэрийн (бордооны үйлдвэрлэл) томоохон бааз гэдгээрээ алдартай. Хотын хүн ам 2005 оны байдлаар 51 515 байсан. 1906 оноос хотын статустай болсон. Пулави хотод А.Чарторыски гүнгийн эдлэн газар байсан. Энд Изабелла Чарторыска 1801 онд Польш дахь анхны музей (Чарторыскийн гэр бүлийн музей) байгуулж байсан. [[Ангилал:Польшийн суурин]] 0eowha335xtpzkuaz6893jdxybg4yk9 Жан Кокту 0 149013 874362 874225 2026-10-27T10:40:38Z Zorigt 49 874362 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jean Cocteau b Meurisse 1923.jpg|thumb|Жан кокту, 1923 он.]] '''Жан Морис Эжен Клеман Кокту''' (франц. ''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau,'' 1889 оны 7-р сарын 5-нд [[Парис|Парисаас]] холгүй Мэйзон-Лаффит хотод төрсөн) — Францын зохиолч, яруу найрагч, зураач, кино найруулагч. 20-р зууны Францын соёлын томоохон төлөөлөгч. == Намтар == Жан Кокту 1889 оны 7-р сарын 5-нд Францын нийслэл Парисаас холгүй Мэйзон-Лаффит хотод төрсөн. Түүний эцэг Жорж Кокту хуульч, сонирхогч зураач байсан. Жан хүүг 9 настай байхад эцэг нь амиа хорлож нас барж, түүнийг өсгөсөн өвөг эцэг нь гэртээ сонирхогчдын концерт зохион байгуулдаг байсан бөгөөд хөгжимд дуртай, хөгжмийн зэмсэг цуглуулдаг байжээ. Гэр бүлийн цуглуулгад Ингрес, Делакруа нарын уран зургууд, мөн Грекийн баримлууд байдаг байжээ. Жан Кокту өөрийн олсон хүмүүжил, боловсролоо өвөг эцэгтээ өртэй гэж үздэг байв. Тэрээр Парисын хамгийн шилдэг лицейнүүдийн нэг болох "Кондорсэ лицей"-д суралцдаг байв. Жан Кокту 1910-1920 оны хооронд яруу найрагч болж өссөн бөгөөд "Шүлэг" түүвэртээ Дадаизм, "Дуурь" яруу найргийн түүвэртээ Сюрреализмыг хүндэтгэн бичсэн байна. Тэрээр график зураач гэдгээрээ онцгой алдартай болж, [[Кубизм|кубизмд]] үнэнч байв. Жан Коктугийн уран сайхны ойлголт, сэтгэлгээ нь гоо зүй, үзэл бодол, Эрик Сатитай хамтран ажилласан байдал, түүнчлэн [[Сергей Дягилев|Сергей Дягилевын]] Оросын балет, [[Игорь Стравинский|Игорь Стравинскийн]] хөгжим, [[Пабло Пикассо|Пабло Пикассогийн]] уран бүтээл, Гийом Аполлайнерын яруу найргаар тодорхойлогддог байв. Хожим тэрээр [[Жан Марэ]], [[Эдит Пиаф]] нартай танилцаж ойртсон байна. == Уран зохиол == * ''Crosland M.'' Jean Cocteau; a biography. New York: Knopf, 1956. * ''Fraigneau A.'' Cocteau par lui-même. P., 1957. * ''Oxenhandler N.'' Scandal & parade: the theater of Jean Cocteau. New Brunswick: Rutgers UP, 1957. * ''Kihm J.-J.'' Jean Cocteau. P., 1960. * ''Fowlie W.'' Jean Cocteau: the history of a poet’s age. Bloomington: Indiana UP, 1966. * ''Brown F.'' An impersonation of angels. A biography of Jean Cocteau. NY, 1968. * ''Sprigge E. and Kihm J.-J.'' Jean Cocteau. NY, 1968. * ''Brosse J.'' Cocteau. P., 1970. * ''Steegmuller F.'' Cocteau. A biography. Boston-Toronto, 1970. * ''Рыкова Н. Я.'' Жан Кокто // Cocteau J. Thomas l’imposteur. Orphée. La Voix humaine. La Machine à écrire. Poésies. M., 1976. С. 314—336. * ''Evans A. B.'' Jean Cocteau and his films of Orfic identity. Philadelphia, 1977. * ''Aschengreen E.'' Jean Cocteau and the dance. Kobenhavn, 1986. * ''Lange M.'' Cocteau: Prince sans royaume. Paris: J.-C. Lattès, 1989. * ''Touzot J.'' Jean Cocteau. Lyon: Manufacture, 1989. * ''Mourgue G.'' Cocteau. P., 1990. * ''Touzot J.'' Jean Cocteau, qui êtes-vous? Lyon, 1990. * ''Jejcic M.'' Le savoir du poète. Œdipe selon Jean Cocteau, éd. Agalma, 1996. * ''Caizergues P.'' Jean Cocteau, quarante ans après: 1963—2003. Montpellier: Centre d'étude du XXe siècle, Université Paul-Valéry, Montpellier III; Paris: Centre Pompidou, 2005. * ''Jemma-Jejcic M.'' Jean Cocteau ou l'énigme du désir. Ce que le poète apprend au psychanalyste. Ramonville Saint-Agne: Editions Eres, 2006. {{DEFAULTSORT:Кокту, Жан}} [[Ангилал:Францын зохиолч]] [[Ангилал:Францын яруу найрагч]] [[Ангилал:1889 онд төрсөн]] [[Ангилал:1963 онд өнгөрсөн]] gl41nkd0y9f776m2co665dtgew33np1 Байгал-Амарын төмөр зам 0 149014 874365 874249 2026-10-27T10:53:38Z Zorigt 49 874365 wikitext text/x-wiki [[Файл:Baikal Amur Mainline map RU OSM 20170129.svg|thumb|487x487px|Байгал-Амарын төмөр зам]] '''Байгал-Амарын төмөр зам''' ({{langx|ru|Байкало-Амурская магистраль}}, товчилсноор '''БАМ''') - ОХУ-ын Зүүн Сибирь болон Алс Дорнодын нутгийг 4324 км урт дамнан орших, дэлхийн хамгийн урт төмөр замын нэг юм. Энэ зам нь [[Транс-Сибирийн төмөр зам|Транссибирийн төмөр замаас]] хойгуур 610–770 км-ийн зайд түүнтэй параллель оршдог бөгөөд [[Номхон далай]] руу гарах Оросын стратегийн хоёр дахь гол гарц болдог. Байгал-Амарын төмөр зам (БАМ) 11 өргөн урсгалтай гол мөрнийг гаталж, 7 томоохон уулын нуруугаар дайран өнгөрдөг. БАМ нь Тайшетээс Ванино далайн боомт хүртэлх хэсэгт Транссибирийн төмөр замаас 500 км орчим богино юм. Транссибирийн төмөр замаас стратегийн давуу тал нь Оросын улсын хилээс 700-1000 км зайд, улсын гүнээр өнгөрдөгт оршдог. Энэ төмөр замын 2014 онд ачаа тээврийн хэмжээ ойролцоогоор 12 сая тонн байжээ. == Төмөр замын маршрут == Байгал-Амарын төмөр замын Тайшет өртөөнөөс "Советская боомт" хүртэлх гол замын урт нь 4287 км юм. БАМ-ын зам нь Транссибирийн төмөр замын хойд хэсэгт Тайшет өртөөнд салаалж, Братск хотод Ангар мөрөн, Усть-Кут хотод Лена мөрнийг гаталж, Северобайкальск хотоор дайран өнгөрч, [[Байгал нуур|Байгал нуурыг]] хойгуур нь тойрон, дараа нь Тында хотоор дайран өнгөрч, Комсомольск-на-Амур хотод Амар мөрөнг гаталж, Номхон далайн эрэг дээрх Советская боомтод төгсдөг. Төмөр замын маршрут нь Байгал, Северо-Муя, Кодар, Удокан, Туран, Дуссе-Алин, Сихотэ-Алин зэрэг 7 уулын нурууг дайран өнгөрдөг бөгөөд Становойе өндөрлөг зэрэг уулархаг нутгаар дамжин өнгөрдөг. Маршрутын хамгийн өндөр цэг нь Мурурины даваа (далайн түвшнээс дээш 1323 метр); энэ давааг давах эгц налуу нь давхар зүтгүүр болон галт тэрэгний ачааны жингийн хязгаарлалт хийхийг шаарддаг. Байгал-Амарын төмөр замын маршрутын дагуу 10 хонгил ухсан байна. Үүнд: Коршуновын хонгил (950 м), Байгалын хонгил (6,685 м), Мисовые хонгил (414 м, 1,843 м, 1,706 м, 1,344 м), [[Северомуйскийн хонгил (Орос)|Северомуйскийн хонгил]] (15,343 м, Оросын хамгийн урт хонгил), Кодарын (1,981 м), Дуссе-Алины (1,852 м), Кузнецовын (3,890 м). Энэ маршрут нь мөн Лена, Амар, Зея, Витим, Олекма, Селемжа, Бурея зэрэг 11 томоохон гол мөрнийг гаталж өнгөрдөг. Нийт зам дагуу 3,500 гаруй усан замыг гаталж, тэдгээрийн дээгүүр 2,230 том, жижиг гүүр барьсан ажээ. Төмөр зам нь 200 гаруй өртөө, хажуугийн зам, 60 гаруй хот, суурингаар дайран өнгөрдөг. == Төмөр замын барилгын ажил == 1937 оны 9-р сарын 1-нд ЗХУ-ын Ардын Дотоод хэргийн Коммисарын газар "Байгал-Амарын гол шугамын барилгын ажлыг зохион байгуулах тухай" тушаал гаргасан. 1938 онд Тайшетээс Братск хүртэлх баруун хэсгийн барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд 1938 онд 150,000 гаруй хоригдол барилгын ажилд хамруулж байжээ. 1939 онд Комсомольск-на-Амараас Советская боомт хүртэлх зүүн хэсгийн бэлтгэл ажил эхлүүлсэн байна. Дайны үед дуусаагүй төмөр замыг яаралтай буулгаж, буулгасан замын төмөр болон бусад хэсгүүдийг Мурманскийн төмөр зам болон бусад өндөр ач холбогдолтой маршрутын барилгын ажилд ашиглахаар тээвэрлэжээ. 1947 оны 6-р сард Комсомольск-на-Амар-Ургал шугамын зүүн хэсгийн барилгын ажил үргэлжлүүлсэн байна (голчлон Амарын засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн лагерийн (Амурлаг) хоригдлууд). 1953 оны 4-р сард Амурлагийг татан буулгахаас өмнө бүх шугамын дагуу даланг дүүргэж, зам тавьж, Комсомольск-2-Березовый (Постышево) хэсэгт гүүр барьсан. Уг шугамыг Комсомольск дүүргийн Хурмули тосгонд оффис, депо байрладаг Комсомольскийн нэгдсэн төмөр замын тээврийн аж ахуйн нэгж ажиллуулдаг байв. Комсомольск-на-Амар-Советская боомт хэсгийг 1945 онд ашиглалтад оруулсан ажээ. 1951 оны 7-р сард анхны галт тэрэг Тайшет-Братск-Усть-Кут (Лена) шугамын чиглэлд явж, 1958 онд уг хэсгийг байнгын ашиглалтад оруулсан. Гэсэн хэдий ч [[Братскийн Усан цахилгаан станц|Братскийн]] [[Братскийн Усан цахилгаан станц|Усан цахилгаан станцын]] усан сан бүрдүүлэх бүсэд орсон тул [[Ангар мөрөн|Ангар]] [[Ангар мөрөн|мөрөн]] дээгүүрх гүүртэй 140 км урт хэсгийг буулгасан байна. Алдагдсан уг хэсгийг орлуулахын тулд Братскийн усан цахилгаан станцын далангийн оройгоор Ангар мөрөнг гатлан ​​шинэ зам барьсан байна. 1967 оны 3-р сарын 24-нд [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист Намын]] Төв Хороо, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөл зураг төсөл, судалгааны ажлыг үргэлжлүүлэх тухай тогтоол гаргаж, үүний үр дүнд замын эцсийн тохиргоог тодорхойлсон байна. 1972 онд БАМ-Тында хэсэгт зам тавих ажил эхэлсэн. Мөн Зөвлөлт-Хятадын харилцаа муудсантай холбоотой стратегийн асуудлууд ч чухал үүрэг гүйцэтгэсэн: Транссибирийн төмөр зам нь хилтэй маш ойрхон байрладаг бөгөөд эмзэг байж болзошгүй тул Хятадтай цэргийн мөргөлдөөн гарсан тохиолдолд тус улсын Алс Дорнодын бүс нутгуудтай найдвартай холбох нөөц замыг бий болгох бодлого нөлөөлсөн байна. 1974 оны 3-р сард Алма-Ата хотод Атар газар эзэмшиж эхэлсний 20 жилийн ойд зориулсан үг хэлэхдээ ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Леонид Брежнев|Л.Брежнев]] анх удаа БАМ-ыг "ес дэх таван жилийн төлөвлөгөөний хамгийн чухал барилгын төсөл" гэж нэрлэжээ. Улмаар Боловсон хүчин татахын тулд 1974 оны 4-р сард Комсомолын 17-р их хурлаар БАМ-ыг Бүх Холбоотны Комсомолын тэргүүлэх чухал барилгын төсөл гэж зарлаж олон тооны залуусыг татан оролцуулсан юм. Байгал-Амарын гол шугамыг барихад Баруун Герман улсын ойролцоогоор 10,000 ширхэг Magirus-Deutz 232 D 19 самосвал болон агаарын хөргөлттэй дизель хөдөлгүүртэй хавтгай ачааны машин захиалж 1975-1976 онд хүлээн авсан юм. Эдгээр тээврийн хэрэгслийн зарим нь өнөөдөр ч Сибирь, Алс Дорнодод ашиглагдаж байна. Эдгээр тээврийн хэрэгслийг жолоодох нь нэр хүндтэй гэж тооцогддог байсан бөгөөд чанар, тав тух нь дотооддоо үйлдвэрлэсэн тээврийн хэрэгслээс илүү байсан тул тэдгээрийг голчлон шилдэг ажилчид ажиллуулдаг байв. Мөн ЗХУ дотооддоо үйлдвэрлэсэн тоног төхөөрөмжөөс гадна уг замын барилгын ажилд Баруун болон Европын болон хуучин [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|'''Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөлийн''']] гишүүн орнуудаас импортолсон бусад тоног төхөөрөмжийг ашиглаж ирсэн байна. Бам-Тинда шугамыг 1977 онд, дараа нь 1979 онд Тинда-Беркакит шугамыг ашиглалтад оруулсан. Шугамын гол хэсгийг 1972 оны 4-р сарын 5-наас 1984 оны 10-р сарын 27 хүртэл 12 жилийн хугацаанд барьсан. Барилгын ажилчдын дийлэнх нь (70%) улс орны өнцөг булан бүрээс ирсэн 30-аас доош насныхан байв. 30 мянган барилгын ажилчин "Байгал-Амарын голын шугамыг барьсны төлөө" медаль болон бусад төрийн шагналаар шагнагджээ. Хэд хэдэн хүн ЗХУ-ын Социалист Хөдөлмөрийн баатар цолоор шагнагджээ. 8xtp6nsnbiubrzyrtocn84t2llgb9i8 Исраэль Кац 0 149017 874298 874260 2026-10-27T01:59:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 874298 wikitext text/x-wiki [[Файл:Israel Katz on July 3, 2024 (cropped).jpg|thumb|Исраэль Кац, 2024 он.]] '''Исраэль Кац''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ישראל כ"ץ&#x200E;; 1955 оны 9-р сарын 21-нд Ашкелон хотод төрсөн) — израилын улс төр, цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 11-р сарын 5-наас хойш одоогийн [[Израилын Батлан хамгаалахын сайд|Израилын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар]] ажиллаж байгаа тэрээр өмнө нь Израилийн Гадаад хэргийн сайд (2024, 2019–2020), Үндэсний дэд бүтэц, эрчим хүч, усны сайд (2022–2024), Тагнуул, атомын эрчим хүчний сайд (2015–2020), Израилийн Цэрэг-улс төрийн кабинетын гишүүн (2015 оноос хойш) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байжээ. Тэрээр мөн Израилийн Хөдөө аж ахуй, хөдөө орон нутгийн хөгжлийн сайд (2003–2006), Тээвэр, замын аюулгүй байдлын сайд (2009–2019)-аар ажиллаж байжээ. == Намтар == Исраэль Кац 1955 оны 9-р сарын 21-нд Ашкелон хотод төрсөн. Тэрээр цэргийн албаа ахмад цолтойгоор хааж дуусгасан. Тэрээр улс төрийн карьераа "Херут" намаас Ариэль Шароны тусгай туслахаар эхлүүлсэн. 1998 оны 11-р сард тэрээр [[Ликуд]] намын жагсаалтаар [[Кнессет|Кнессетэд]] сонгогдож, Иерусалимын хотын даргын албан тушаалыг парламентын үүрэгтэй хослуулж чадаагүй Эхуд Олмертийг орложээ. 16 дахь удаагийн Кнессетийн сонгуулийн дараа Кацыг Хөдөө аж ахуй, хөдөөгийн хөгжлийн сайдаар томилсон. [[Биньямин Нетаньяху|Биньяамин Нетаньяху]] 2009 онд засгийн газраа байгуулсны дараа түүнийг Тээвэр, замын аюулгүй байдлын сайдаар томилсон. 2007 онд Израилийн цагдаа нар Кацыг залилан мэхэлсэн, олон нийтийн итгэлийг зөрчсөн хэргээр ялласан. 2009 онд Израилийн прокурорын байгууллага хэргийг хаасан. 2024 оны 11-р сарын 5-нд тэрээр Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар томилогдсон. Исраэль Кац гэрлэсэн, хоёр хүүхэдтэй. Боловсрол: Иерусалимын Еврей Их Сургуулийг Олон улсын харилцааны чиглэлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. ovg2o7g28s6p9dc96s15th10abmr2u2 Хөүбарт 0 149018 874278 2026-10-26T22:10:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Hobart, Tasmania montage.jpg|thumb|Хөүбарт]] '''Хөүбарт''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Hobart'') - [[Австрали]] улсын [[Тасмани]] мужийн нийслэл хот. 1804 онд байгуулагдсан энэ хот нь Австралийн хоёр дахь ууган хот юм (анхных нь 1788 онд байгуулагдсан [[Сидней]]). 2005 оны байдлаар тус хотын х..." 874278 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hobart, Tasmania montage.jpg|thumb|Хөүбарт]] '''Хөүбарт''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Hobart'') - [[Австрали]] улсын [[Тасмани]] мужийн нийслэл хот. 1804 онд байгуулагдсан энэ хот нь Австралийн хоёр дахь ууган хот юм (анхных нь 1788 онд байгуулагдсан [[Сидней]]). 2005 оны байдлаар тус хотын хүн ам 245,000 байжээ. Энэ хот нь Тасмани мужийн санхүү, захиргааны төв бөгөөд Австралийн болон Францын Антарктидын экспедицуудын гарааны цэг болдог байна. == Түүх == Орчин үеийн хотын байршилд анхны Европын суурин 1803 онд Дервент голын зүүн эрэг дээрх Рисдон буланд үүссэн. 1804 онд уг сууринг илүү тохиромжтой газар болох Салливаны буланд нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Тасманийн арлыг онцгой аюултай гэмт хэрэгтнүүдийн хорих анги болгон хувиргах зарлиг гаргасан Колоничлолын нарийн бичгийн дарга Лорд [[Роберт Хөүбарт|Роберт Хөүбартын]] дурсгалд зориулж нэрлэжээ. Түүний тушаалаар Тасманийн асуудлын "эцсийн шийдэл"-ийг хэрэгжүүлж тус арлын бүх уугуул иргэдийг устгасан байна. Их Британий Колоничлолын сайдын зарлигаар тус хот нь 19-р зууны эхэн үеэс Британийн эзэнт гүрний өнцөг булан бүрээс авчирсан хоригдлуудыг байрлуулдаг шорон болгосон байна. Мөн тус хот нь Австрали тивд Британийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Хотын барилгын анхны төлөвлөгөө нь "жижиг Англи" хэлбэрээр бий болгох байжээ. 1835 оны хүн амын тооллогоор Хөүбарт хотын хүн ам 13,826 хүн, Тасманийн нийт хүн ам 36,505 хүн байжээ. == Эдийн засаг == Хөүбарт хот бол чухал далайн боомт юм. Австрали, Францын хөлөг онгоцнууд эндээс Антарктидыг зорьдог байна. Энэ нь мөн олон тооны аялалын том хөлөг онгоцнуудын очдог алдартай газар юм. Энэ хот нь хөгжсөн хөлөг онгоцны үйлдвэрлэл болон туслах салбаруудтай. Эдийн засгийн чухал салбар бол хүнсний үйлдвэрлэл (шар айрагны үйлдвэр, чихэр, дарс үйлдвэрлэл) юм. Хөүбарт хот нь түүхэн [[Хөүбартын синагог]], [[Хуучин ба шинэ урлагийн Музей|Хуучин ба]] [[Хуучин ба шинэ урлагийн Музей|шинэ урлагийн Музей]] зэрэг үзмэрүүдтэй аялал жуулчлалын бүс болж амжилттай хөгжиж байна. Хотос холгүй [[Хөүбартын олон улсын нисэх онгоцны буудал]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Hobart International Airport'') байдаг бөгөөд 1956 онд ашиглалтанд орсон Тасмани мужийн хамгийн том буудал юм. nqko00fx4skk70cutt49m0izvrxjdk5 874281 874278 2026-10-26T22:27:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудсыг хоослов 874281 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Роберт Хөүбарт 0 149019 874279 2026-10-26T22:21:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:4thEarlOfBuckinghamshire.jpg|thumb]] '''Роберт Хөүбарт, Бакинхемширын 4-р гүн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Hobart, 4th Earl of Buckinghamshire''; 1760 оны 5-р сарын 6-нд төрсөн – 1816 оны 2-р сарын 4-нд нас барсан) — Британийн язгууртан, улс төрч, Бакинхемширийн гүн цолтон (1804 оноос хойш). == Намтар..." 874279 wikitext text/x-wiki [[Файл:4thEarlOfBuckinghamshire.jpg|thumb]] '''Роберт Хөүбарт, Бакинхемширын 4-р гүн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Hobart, 4th Earl of Buckinghamshire''; 1760 оны 5-р сарын 6-нд төрсөн – 1816 оны 2-р сарын 4-нд нас барсан) — Британийн язгууртан, улс төрч, Бакинхемширийн гүн цолтон (1804 оноос хойш). == Намтар == Роберт Хөүбарт бол Бакинхемширын 3-р гүн Жорж Хөүбарт болон түүний эхнэр Альбиниа Берти нарын ууган хүүхэд байв. Тэрээр Вестминстерийн сургуульд боловсрол эзэмшиж, дараа нь Старсбургийн цэргийн академид суралцаж, дуулга цол хүртжээ. Тэр жилдээ [[Арван гурван колони]] руу явж, колоничлолын дайнд оролцож, хошууч цол хүртжээ. Ирланд руу буцаж ирээд 1784-1797 онуудад Ирландын парламентын гишүүн болж, 3 тойргийг төлөөлж байжээ. Ирландад Роберт хэд хэдэн албан тушаал хашиж, 1789 онд Ирландын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болжээ. Үүнээс өмнөхөн 1788 онд тэрээр Британийн парламентад сонгогдож, 8 жил ажилласан. Хөүбарт хоёр парламентад идэвхтэй ажиллаж, Британийн парламентад Ирландын талаарх асуудлыг хэлэлцэхэд оролцдог байжээ. Тэрээр Дайн ба Колоничлолын асуудал сайд (1801–1804), Ланкастерын гүнгийн канцлер (1805, 1812), Шуудангийн ерөнхий захирал (1806–1807), Зүүн Энэтхэгийн компанийн Захирлуудын зөвлөлийн ерөнхийлөгч (1812–1816) зэрэг хэд хэдэн албан тушаал хашиж байжээ. Тэрээр 1816 оны 2-р сарын 4-нд 55 настайдаа нас барсан. Австралийн [[Тасмани|Тасмани мужийн]] нийслэл болсон [[Хөүбарт]] хотыг түүний хүндэтгэлд нэрлэжээ. hoslxex9b4uchj25fo3o7bas641lb40 Дэвид Эттенбороу 0 149020 874284 2026-10-26T22:54:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:David Attenborough in 2025.jpg|thumb|Дэвид Эттенбороу, 2025 он.]] '''Дэ́вид Фрэдэрик Эттенбороу''' ([[Англи хэл|англи.]] ''David Frederick Attenborough''; 1926 оны 5-р сарын 8-нд Их Лондоны Айвортод төрсөн) — Британийн телевизийн хөтлөгч, байгал судлаач, байгалийн тухай баримтад киноны үүсгэ..." 874284 wikitext text/x-wiki [[Файл:David Attenborough in 2025.jpg|thumb|Дэвид Эттенбороу, 2025 он.]] '''Дэ́вид Фрэдэрик Эттенбороу''' ([[Англи хэл|англи.]] ''David Frederick Attenborough''; 1926 оны 5-р сарын 8-нд Их Лондоны Айвортод төрсөн) — Британийн телевизийн хөтлөгч, байгал судлаач, байгалийн тухай баримтад киноны үүсгэн байгуулагчдын нэг. Мөн зохиолч, нийгмийн зүтгэлтэн юм. Дэлхий дээрх амьдралын бүх хэлбэр, тэдгээрийн харилцан үйлчлэлийг нарийвчлан харуулсан байгалийн тухай баримтат киноны найруулагч, хөтлөгч. 1960, 1970-аад онд тэрээр Британийн телевиз, радиогийн BBC сүлжээний ерөнхий менежерээр ажиллаж байсан бөгөөд 1952 оноос хойш тэндээ ажиллаж байна. [[Файл:RRS Sir David Attenborough at Liverpool Cruise Terminal 4.jpg|thumb|277x277px|Д.Эттенбороу судалгааны усан онгоц.]] Тэрээр хүн амын өсөлттэй холбоотой асуудлуудыг, тухайлбал байгалийн бохирдол, нөөцийн хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, төрөл зүйлийн устаж үгүй ​​болох зэрэг асуудлыг шийдвэрлэж, хосуудыг хоёр дахь хүүхэдтэй болоод зогсохыг уриалдаг Оновчтой Хүн Амын Итгэл ([[Англи хэл|англи.]] ''Optimum Population Trust'', ''OPT'') хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулагч юм. == Түүний бүтээсэн цувралууд == * Life on Earth («Дэлхий дээрх амьдрал», 1979) 13 × 55 мин — Дэлхийн амьтны эволюци; * The Living Planet («Амьд дэлхий гариг», 1984) 12 × 55 мин — Экологийн тухай; * The Trials of Life («Амьдарлын сорилтууд», 1990) 12 × 50 мин — Этологи буюу амьтны зан байдал ба сэтгэл зүйн тухай. * Life in the Freezer («Хөлдөөгчин дахь амьдрал», 1993) 6 × 30 мин — Антарктидын тухай. * The Private Life of Plants («Ургамалын далд амьдрал», 1995) 6 × 50 мин — ургамалын тухай. * The Life of Birds («Жигүүртний амьдрал», 1998) 10 × 50 мин — жигүүртний тухай. * The Life of Mammals («Сүүн тэжээлтний амьдрал», 2002) 10 × 50 мин — сүүн тэжээлтний тухай. * Life in the Undergrowth («Харагдашгүй амьдрал», 2005) 5 × 50 мин — нугасгүйтны тухай. * Life in Cold Blood («Хүйтэн цустны амьдрал», 2008) 5 × 50 мин — мөлхөгчид болон хоёр нутагтан амьтдын тухай. * «Life» («Амьдрал», 2009) 10 х 50 мин, 2009 оны 10-р сарын 12-ноос 12-р сарын 14-ний хооронд BBC телевизээр анх гарсан. 1984 онд цацагдсан "Амьд гариг" киноны үргэлжлэл болох энэ кино нь Дэвид Эттенбороугийн өндөр нягтралтай стандартаар хийсэн анхны цуврал кино юм. avwvzfuknodp33k5ca4g3icxrq3tqw8 Төмөрлөгийн аж үйлдвэр 0 149021 874303 2026-10-27T02:18:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Төмөрлөгийн аж үйлдвэр''' буюу металлурги (эртний Грек хэл. μεταλλουργέω - хүдэр олборлодог, металл боловсруулдаг) нь хүдэр болон бусад түүхий эдээс металл гаргаж авах үйл явц, түүнчлэн металл хайлшийн химийн найрлага, бүтэц, шинж чанарыг өөрчлөх, тэдгээ..." 874303 wikitext text/x-wiki '''Төмөрлөгийн аж үйлдвэр''' буюу металлурги (эртний Грек хэл. μεταλλουργέω - хүдэр олборлодог, металл боловсруулдаг) нь хүдэр болон бусад түүхий эдээс металл гаргаж авах үйл явц, түүнчлэн металл хайлшийн химийн найрлага, бүтэц, шинж чанарыг өөрчлөх, тэдгээрээс янз бүрийн металл бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхтэй холбоотой үйл явцыг хамарсан шинжлэх ухаан, технологийн салбар юм. Анхны нарийн утгаараа энэ нь хүдрээс металл гаргаж авах урлаг байв. Одоогийн байдлаар металлурги нь мөн үйлдвэрлэлийн салбар юм. o4wporsfpn9kfyehw2rcqno7bizyad9 874304 874303 2026-10-27T02:25:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 874304 wikitext text/x-wiki [[Файл:VysokePece1.jpg|thumb]] '''Төмөрлөгийн аж үйлдвэр''' буюу металлурги ([[Эртний Грек хэл|эртний грек хэл.]] μεταλλουργέω - хүдэр олборлолт, металл боловсруулалт) нь хүдэр болон бусад түүхий эдээс металл гаргаж авах үйл явц, түүнчлэн металл хайлшийн химийн найрлага, бүтэц, шинж чанарыг өөрчлөх, тэдгээрээс янз бүрийн металл бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхтэй холбоотой үйл явцыг хамарсан шинжлэх ухаан, технологийн салбар юм. Анхны нарийн утгаараа энэ нь хүдрээс металл гаргаж авах арга байв. Одоогийн байдлаар металлурги нь мөн [[Аж үйлдвэр|аж үйлдвэрийн]] нэг салбар юм. Төмөрлөгийн аж үйлдвэрийн бүтэц: * байгалийн гаралтай түүхий эд болон бусад металл агуулсан бүтээгдэхүүнээс металл үйлдвэрлэх; * хайлш гаргаж авах; * халуун ба хүйтэн металл боловсруулах; * гагнуур; * металлаар бүрэх; * металл, интерметалл болон хайлшийн физик, химийн зан төлөвийг судалдаг материалын шинжлэх ухааны салбар. jsy758n7yk6cz3xsj4813g58cjspv36 Казахстаны аж үйлдвэр 0 149022 874311 2026-10-27T02:48:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Казахстаны аж үйлдвэр''' - [[Казахстан]] улсын эдийн засгийн нэг салбар юм. Аж үйлдвэр нь Казахстаны ДНБ-ий 34.1%-ийг эзэлдэг (2017). Аж үйлдвэрийн салбарын ажил эрхлэлтийн эзлэх хувь 20.4% (2017). Одоогийн байдлаар Казахстаны эдийн засгийн бараг 3/1-г аж үйлдвэр эзэлж..." 874311 wikitext text/x-wiki '''Казахстаны аж үйлдвэр''' - [[Казахстан]] улсын эдийн засгийн нэг салбар юм. Аж үйлдвэр нь Казахстаны ДНБ-ий 34.1%-ийг эзэлдэг (2017). Аж үйлдвэрийн салбарын ажил эрхлэлтийн эзлэх хувь 20.4% (2017). Одоогийн байдлаар Казахстаны эдийн засгийн бараг 3/1-г аж үйлдвэр эзэлж байна. Уул уурхайн салбар нь ажил эрхлэлтийн 2.9%-иас дээш, эдийн засгийн нийт нэмүү өртгийн 18%-ийг эзэлж байна. Уул уурхайн салбарт оруулсан үндсэн хөрөнгө оруулалт одоогоор нийт хөрөнгө оруулалтын 30%-иас дээш хувийг эзэлж байгаа бол үйлдвэрлэлд ердөө 12%-ийг эзэлж байна. Олборлох үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний (голчлон газрын тос) тэргүүлэгч экспортлогч Казахстан улс нэг хүнд ногдох экспортын хэмжээгээрээ Тусгаар Улсуудын Хамтын Нийгэмлэгийн буюу хуучин ЗХУ-ын Бүгд найрамдах Улсын орнуудаас давж гардаг байна. Гэсэн хэдий ч Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад үйлдвэрлэсэн бараа бүтээгдэхүүний нэг хүнд ногдох экспорт нь Оросынхоос хоёр дахин бага байна. === Машин үйлдвэрлэл === 2016 онд Казахстаны машин үйлдвэрлэлийн салбар 720.9 тэрбум тенге буюу өмнөх оноос 15%-иар буурсан байна. Энэ салбар нь гурван бүс нутагт төвлөрсөн: [[Караганда|Караганда муж]], Алматы, Зүүн Казахстаны бүс. Цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тос, хийн тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл өсөлтийг харуулсан. Энэ бууралт нь хөдөө аж ахуйн машин механизм, автомашины үйлдвэрлэл буурсантай холбоотой байв. 2016 оны 1-р сараас 11-р сар хүртэл машин үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний экспорт 2015 оны экспортын хэмжээнээс 14.4%-иар давж, 669 сая ам.долларт хүрсэн байна. Энэхүү өсөлтийн гол шалтгаан нь батерей (1.6 дахин), холхивч (1.2 дахин) зэрэг тодорхой бүтээгдэхүүний экспортын өсөлт, Азербайжан, Тажикистан руу гурван дизель-цахилгаан зүтгүүр нийлүүлсэн явдал юм. Шинжилгээний хугацаанд экспортын бүтцэд гол хувийг өрөмдлөг эсвэл туннелийн машины батерей болон эд анги (5.4% ба 3.0%), холхивч (2.8%), хаалтын хавхлага (2.5%) эзэлж байна. 2023 онд Киа Моторс автомашиныг CKD угсрах Allur Motor үйлдвэр Костанай хотод нээгдсэн. 2025 онд Astana Motors Manufacturing Kazakhstan компани Changan, Great Wall Motors, Chery зэрэг Хятадын суудлын автомашин үйлдвэрлэх бүрэн циклийн олон брэндийн үйлдвэр Алматы хотод нээгдсэн. Казахстаны төмөр замын машин үйлдвэрлэлийн аж ахуйн нэгжүүд: "Проммашкомплект", Локомотив угсрах үйлдвэр, Цахилгаан зүтгүүр угсрах үйлдвэр, Актобе төмөр зам, дам нурууны үйлдвэр, Казахстаны вагон үйлдвэрлэх компани, RWS Wagon — зорчигч болон ачааны вагон, Stadler Rail үйлдвэр — зорчигч вагон. === Цахилгаан техник үйлдвэрлэл === Цахилгаан техник үйлдвэрлэлийн салбар нь 2016 онд үйлдвэрлэлийн өсөлтөө хадгалж чадсан цорын ганц механик инженерийн салбар байв. Бодит өсөлт 2.5% байсан бөгөөд бүх гол бүтээгдэхүүний ангилалд үйлдвэрлэл өссөн: трансформатор 18.7%, батерей 88.3%, кабель 37%, конденсатор 44.8%. Энэхүү үйлдвэрлэлийн эерэг хандлага нь дотоодын зах зээл дэх байр сууриа бэхжүүлсэн, голчлон Орос болон ТУХН-ийн хэд хэдэн оронд экспорт нэмэгдсэнтэй холбоотой юм. Цаашилбал, үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн ханшийн уналт нь экспортын үнийг бууруулахад нөлөөлсөн бөгөөд Казахстаны зах зээл дээрх импортын бүтээгдэхүүний бууралтад нөлөөлсөн. === Газрын тосны үйлдвэрлэл === Казахстаны батлагдсан газрын тосны болон байгалийн хийн нөөц 3,93 тэрбум тонн байна. Томоохон уурхайнууд: * Кашаган, * Тенгиз, * Карачаганак, * Узень, * Жетыбай, * Жанажол, * Каламкас, * Кенкияк, * Каражанбас, * Кумколь, * Бузачи Северные, * Алибекмола, * Кенбай, * Королевское зэрэг юм. 1ajan6csnzg0cbcpgbvb8u6tbljl33l Хэрэглэгч:Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa 2 149023 874313 2026-10-27T06:49:31Z Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa 90862 Цагаан бургасын гол 874313 wikitext text/x-wiki '''Цагаан бургасын гол''' '''Физик газар зүй''' Цагаан бургасын гол нь физик газар зүйн мужлалаар Хангай-Хэнтийн уулархаг их мужийн Орхон–Сэлэнгийн савын дундаж өндөр уулсын мужид багтах бөгөөд уулын ойт хээрийн байгалийн бүслүүрт оршдог. '''Уур амьсгал''' Цагаан бургасын голын сав газар нь чийглэгдүү, хүйтэвтэр зунтай, хахир өвөл бүхий уур амьсгалын мужид хамаардаг. Хуурайшлын коэффициент 1.1–2.5 бөгөөд жилийн агаарын дундаж температур (-4) - (-6) С°, жилийн хур тунадасны хэмжээ 250–300 мм байна. Мөн нэн халуун өдрийн тоо 10-аас бага, хүйтэн өдрийн тоо 40–50 хоног байдаг. '''Хөрс, ургамал''' Тухайн бүс нутаг нь хөрс-газар зүйн мужлалын ангиллаар Хангайн их мужийн Дэлгэрмөрний дэд мужид хамаардаг. Тус нутагт уулын хар хүрэн хөрс болон өндөр уулын нугат хээрийн хөрс зонхилон тархсан байдаг. Ургамалжилтын хувьд ойн бүсийн өвслөг болон хөвдөт ургамал түгээмэл тархсан бөгөөд хээрийн бүсийн ургамлаас бушилз, ботуульт ургамал элбэг тохиолддог. '''Гидрологи''' Цагаан бургасын гол нь Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын нутаг дахь Эрчимийн нурууны Цагаан Бургасны давааны ар талаас далайн түвшнээс дээш 2048 м өндрөөс эх авч, ойролцоогоор 21 км орчим урсан Их Элстэй ард талаар өнгөрч, далайн түвшнээс дээш 1265 м өндөрт Дэлгэрмөрөн голын ар биеэс цутган нийлдэг. Тус голд 2 горхи, булаг цутгадаг. Ус зүйн сүлжээний хувьд Цагаан бургасын гол нь Дэлгэрмөрөн голын сав газарт хамаарах бөгөөд тухайн бүс орчмын нийлбэр урсцын модуль нь 1–2 л/с·км² байдаг. Голын тэжээл нь хур тунадас, цас мөсны хайлсан урсац, цутгал горхи булгууд болон газрын доорх уснаас бүрдэх бөгөөд урсцын горимд улирлын шинж чанар тодорхой хэмжээнд илэрдэг. '''Гидрогеологи''' Гидрогеологийн мужлалаар Чигжийн голын сав газар нь Сэлэнгийн гидрогеологийн мужийн түр зуурын элбэг тэжээлтэй мужид хамаардаг. Газрын доорх усны тархалт, бүрдлийн хувьд гол болон эх газрын нуурын гаралтай хурдсын дунд дундаж ундаргатай уст давхарга зонхилон тархсан байдаг. Мөн янз бүрийн настай тунамал, хувирмал болон бялхмал чулуулгийн тогтцод бага ундаргатай уст бүрдлүүд тохиолддог. Иймээс тус бүс нутгийн газрын доорх ус нь геологийн тогтоц, хурдсын найрлагаас хамааран харилцан адилгүй тархалт, ундаргын нөхцөлтэй байдаг. gadhisyd6m03ok46u2aw8uiflyzedk1 Цагаан бургасын гол 0 149024 874314 2026-10-27T06:57:29Z Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa 90862 Цагаан бургасын голын тухай 874314 wikitext text/x-wiki '''Цагаан бургасын гол'''<ref>{{Cite web |title=Байгалийн нөхцөл, нөөц – Монголын Улсын Үндэсний Цахим Атлас |url=https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/nature |access-date=2026-10-27 |website=www.mongolianatlas.ac.mn |language=mn}}</ref> '''Физик газар зүй''' Цагаан бургасын гол нь физик газар зүйн мужлалаар Хангай-Хэнтийн уулархаг их мужийн Орхон–Сэлэнгийн савын дундаж өндөр уулсын мужид багтах бөгөөд уулын ойт хээрийн байгалийн бүслүүрт оршдог.<ref>{{Cite web |title=Байгалийн нөхцөл, нөөц – Монголын Улсын Үндэсний Цахим Атлас |url=https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/nature |access-date=2026-10-27 |website=www.mongolianatlas.ac.mn |language=mn}}</ref> '''Уур амьсгал''' Цагаан бургасын голын сав газар нь чийглэгдүү, хүйтэвтэр зунтай, хахир өвөл бүхий уур амьсгалын мужид хамаардаг. Хуурайшлын коэффициент 1.1–2.5 бөгөөд жилийн агаарын дундаж температур (-4) - (-6) С°, жилийн хур тунадасны хэмжээ 250–300 мм байна. Мөн нэн халуун өдрийн тоо 10-аас бага, хүйтэн өдрийн тоо 40–50 хоног байдаг.<ref>{{Cite web |title=Байгалийн нөхцөл, нөөц – Монголын Улсын Үндэсний Цахим Атлас |url=https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/nature |access-date=2026-10-27 |website=www.mongolianatlas.ac.mn |language=mn}}</ref> '''Хөрс, ургамал''' Тухайн бүс нутаг нь хөрс-газар зүйн мужлалын ангиллаар Хангайн их мужийн Дэлгэрмөрний дэд мужид хамаардаг. Тус нутагт уулын хар хүрэн хөрс болон өндөр уулын нугат хээрийн хөрс зонхилон тархсан байдаг. Ургамалжилтын хувьд ойн бүсийн өвслөг болон хөвдөт ургамал түгээмэл тархсан бөгөөд хээрийн бүсийн ургамлаас бушилз, ботуульт ургамал элбэг тохиолддог.<ref>{{Cite web |title=Байгалийн нөхцөл, нөөц – Монголын Улсын Үндэсний Цахим Атлас |url=https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/nature |access-date=2026-10-27 |website=www.mongolianatlas.ac.mn |language=mn}}</ref> '''Гидрологи''' Цагаан бургасын гол нь Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын нутаг дахь Эрчимийн нурууны Цагаан Бургасны давааны ар талаас далайн түвшнээс дээш 2048 м өндрөөс эх авч, ойролцоогоор 21 км орчим урсан Их Элстэй ард талаар өнгөрч, далайн түвшнээс дээш 1265 м өндөрт Дэлгэрмөрөн голын ар биеэс цутган нийлдэг. Тус голд 2 горхи, булаг цутгадаг.<ref>{{Cite web |title=Байгалийн нөхцөл, нөөц – Монголын Улсын Үндэсний Цахим Атлас |url=https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/nature |access-date=2026-10-27 |website=www.mongolianatlas.ac.mn |language=mn}}</ref> Ус зүйн сүлжээний хувьд Цагаан бургасын гол нь Дэлгэрмөрөн голын сав газарт хамаарах бөгөөд тухайн бүс орчмын нийлбэр урсцын модуль нь 1–2 л/с·км² байдаг. Голын тэжээл нь хур тунадас, цас мөсны хайлсан урсац, цутгал горхи булгууд болон газрын доорх уснаас бүрдэх бөгөөд урсцын горимд улирлын шинж чанар тодорхой хэмжээнд илэрдэг.<ref>{{Cite web |title=Байгалийн нөхцөл, нөөц – Монголын Улсын Үндэсний Цахим Атлас |url=https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/nature |access-date=2026-10-27 |website=www.mongolianatlas.ac.mn |language=mn}}</ref> '''Гидрогеологи''' Гидрогеологийн мужлалаар Чигжийн голын сав газар нь Сэлэнгийн гидрогеологийн мужийн түр зуурын элбэг тэжээлтэй мужид хамаардаг. Газрын доорх усны тархалт, бүрдлийн хувьд гол болон эх газрын нуурын гаралтай хурдсын дунд дундаж ундаргатай уст давхарга зонхилон тархсан байдаг.<ref>{{Cite web |title=Байгалийн нөхцөл, нөөц – Монголын Улсын Үндэсний Цахим Атлас |url=https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/nature |access-date=2026-10-27 |website=www.mongolianatlas.ac.mn |language=mn}}</ref> Мөн янз бүрийн настай тунамал, хувирмал болон бялхмал чулуулгийн тогтцод бага ундаргатай уст бүрдлүүд тохиолддог. Иймээс тус бүс нутгийн газрын доорх ус нь геологийн тогтоц, хурдсын найрлагаас хамааран харилцан адилгүй тархалт, ундаргын нөхцөлтэй байдаг.<ref>{{Cite web |title=Байгалийн нөхцөл, нөөц – Монголын Улсын Үндэсний Цахим Атлас |url=https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/nature |access-date=2026-10-27 |website=www.mongolianatlas.ac.mn |language=mn}}</ref> f7980d4cn6gqj1fg0emooh4bw79pand Доржийн Гончиг 0 149025 874343 2026-10-27T09:37:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Доржийн Гончиг''' (1901 онд одоогийн [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] Богд сумын их Богдын ар /Хөнөг/ гэдэг газар төрсөн- хэдэн онд нас барсан нь тодорхойгүй, 1980-аад он орчим нас барсан) -БНМАУ-ын Кино зургийн хорооны анхны дарга. == Намтар == Д.Гончиг лам..." 874343 wikitext text/x-wiki '''Доржийн Гончиг''' (1901 онд одоогийн [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] Богд сумын их Богдын ар /Хөнөг/ гэдэг газар төрсөн- хэдэн онд нас барсан нь тодорхойгүй, 1980-аад он орчим нас барсан) -БНМАУ-ын Кино зургийн хорооны анхны дарга. == Намтар == Д.Гончиг ламын гэгээний хүрээнд сууж, ном заалгаж, бичээч нарт зар бичгийг хуулж өгсөөр бичиг үсэгтэй болсон байна. Тэрээр 20 настайдаа Ламын гэгээний сангийн сүргийн данс хийлцэж байсан. 1922 оноос тамгын жасааны бичээч, залуучуудын эвлэлийн 38-р үүрийн дарга, Цэцэрлэг мандал аймгийн яамны бичээч зэрэг ажлыг хийж байгаад, Монголын залуучуудын эвлэлийн 3-р их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон оролцож байсан юм. 1924 онд Ленинград хотын Дорно дахины их сургуульд 2 жилийн бэлтгэл курст сураад 1927-1930 онуудад дээд сургуулийн хэл бичгийн ангид сурч Англи, Орос, Герман хэлийг залгаж, түүх, хэл бичгийн хичээл заалгаж, төгсөхөөс нэг жилийн өмнө дуудагдаж, 1930 оны 6-р сараас Багшийн сургуулийн анхны захиралаар томилогдон ажиллаж байжээ.  1933 онд Ардын Гэгээрүүлэх Яамны сайд Эрдэнэбатхаан 8-р сарын 1-нээс Кино зургийн хорооны даргаар томилж, юуны өмнө Улаанбаатар хотод кино театр байгуул гэдэг үүрэг өгчээ. 1935 оны 5-р сарын 1-нд театраа албан ёсоор нээж, “Ард” гэдэг нэр өгчээ. Эрдэнэбатхаан сайд ЗХУ, Герман, Итали, Англи, Франц орнуудаар явж, туршлага судлаад ирэхдээ, Герман улсаас кино гаргадаг “Жек” гэдэг хагас суурин аппарат 4 ширхэгийг авч ирсэн ажээ. 1935 оны намар сайд дахин дуудаж, “Монгол кино үйлдвэр” байгуулах шийдвэр мөдхөн гарна, улсаас 200000 төгрөгийн зээллэг, 30000 төгрөгийн валют, газ машин хоёрыг өгөх болсон, мөн ЗХУ-аас киноны мэргэжилтэн 10-аад хүнийг урьж ирүүлэх зөвшөөрөл өгсөн, иймд кино үйлдвэр байгуулах, зөвлөлтийн хүмүүсийг суулгах орон байр бэлд гэж үүрэг өгсөн байдаг юм. Д.Гончиг Кино зургийн хорооны анхны дарга, Монгол кино үйлдвэрийг үүсгэн байгуулагчийн нэг байсан юм. ЗХУ-ын "Ленфильм” студи “Монгол хүү” хэмээх киногоо хийхээр 1935 онд Монголд ирэхдээ Д.Гончигийн тусламжийг авч, шинэхэн байгуулагдаж байгаа кино үйлдвэрт бөөн олз, туршлага болон үлдсэн гэдэг. Д.Гончиг энэ үеэс “Киноны Гончиг” гэж нэрлэгдэх болсон юм. 1935 оны 10 сарын 11-нд Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн 132-р тогтоол гаргаснаар “Кино үйлдвэр” байгуулах болж даргаар нь Д.Гончиг томилогдсон байна. 1936 оны 7-р сард Улсын баяр наадмаар “Монгол хүү” уран сайхны киногоо ард түмнээ толилуулж, манай улсад киноны хувилсан 12 хувийг зөвлөлтийн тал бэлэглэсэн байна. Д.Гончиг “Монгол кино үйлдвэр”-ийг байгуулж, анхны даргаар ажиллаж байгаад, Улс хувьсгалын 25 жилийн ой гэхэд жирийн ажилчнаас инженерийн мэдлэг олтлоо эмийн завод, 40 мянгатын орон сууц, бетон завод барихад гар бие оролцсон байна. Түүний гавъяа зүтгэлийг үнэлж “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, “Алтан гадас” одонгоор шагнасан. qkuk38zbbplyeo251twlvqi9mm87p3x Наваандугарын Гомбосүрэн 0 149026 874351 2026-10-27T09:53:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Наваандугарын Гомбосүрэн''' (1916 онд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутаг Баянгол гэдэг газар төрсөн - 1988 он орчим нас барсан) 1945-1953 онд БНМАУ-ын Кино үйлдвэрийн дарга, 1965-1987 онд Уран сайхны кино зургийн дарга. == Намтар == Н.Гомбосүрэн малчин, партизан Гомбын Л..." 874351 wikitext text/x-wiki '''Наваандугарын Гомбосүрэн''' (1916 онд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутаг Баянгол гэдэг газар төрсөн - 1988 он орчим нас барсан) 1945-1953 онд БНМАУ-ын Кино үйлдвэрийн дарга, 1965-1987 онд Уран сайхны кино зургийн дарга. == Намтар == Н.Гомбосүрэн малчин, партизан Гомбын Лувсандамдины хүү болж төрөөд 8 нас хүртэл эцэг эхийн гар дээр хүмүүжин, мал маллаж байгаад 1930-1935 онд Ноён-Уулын хошууны бага сургуульд суралцаж төгсжээ. Сүүлд эцэг Г.Лувсандамдингаар овоглоогүй өвөг эцэг Наваандугараар овоглосон юм. Лувсандамдин нь 1886 онд одоогийн Өмнөговь аймгийн Булган сумын нутагт малчин ард Гомбын хоёрдугаар хүү болон төрсөн ажээ. Малчин гаралтай, бага наснаасаа эхлэн мал маллаж байгаад 1921 онд Сэлэнгэ аймгийн Тужийн-Нарсанд цагааны дээрэмчидтэй тэмцэж явсан партизан хүн бөгөөд 1955 онд нас барсан байна. Н.Гомбосүрэн нь 1935-1937 онд Багшийн сургуульд суралцаж байгаад Ардыг Гэгээрүүлэх Явдлын Яамны сайдын 1937 оны 3-р сарын 9-ний өдрийн 50 тоот тушаалаар Кино зургийн хороонд шилжин ирсэн анхны 8 хүний нэг юм. /../. 1937 онд Броутманы удирдлаганд лабораторийн  дамжлагууд дээр лаборантаар дагалдан суралцаж, уг мэргэжилдээ шамдан сурч, ахиц дэвшлийг олсноор, ганцхан жилийн дараа 1939 онд лабораторийн тасгийн эрхлэгчээр томилогдон олон жил үр бүтээлтэй ажиллажээ. Тэрээр 1945-1953 онд Монгол кино үйлдвэрийн даргаар ажиллаж байсан. Үйлдвэрийн даргаар томилогдсон үеэс эхлэн Монголкино үйлдвэр бие даасан ажиллагаатай урлагийн томоохон салбар болж, өмнө нь гараар угаадаг байсан хальсаа цахилгаанаар ажилладаг иж бүрэн угаах машиныг Зөвлөлтийн мэргэжилтэн, эрдэмтэн Арцевский ахлан удирдаж 1951 онд ашиглалтад оруулснаар хальс угаах арга технологид цоо шинэ эргэлт гарсан. 1946 онд “Тусгаар тогтносон Монгол улс”, 1951 онд “БНМАУ” бүрэн хэмжээний анхны өнгөт баримтат кино бүтээсэн юм. 1953-1965 онд эд шалгах хэлтсийн дарга, 1965-1987 онд Уран сайхны кино зургийн даргаар эргэн ажиллажээ. Түүний хөдөлмөр бүтээлийг өндрөөр үнэлж 1940, 1941, 1943 онуудад Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр гурван удаа, Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар хоёр удаа, 1945 онд “Цогт тайж” киног бүтээлцэж Алтан гадас одон, 1975 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1985 онд БНМАУ-ын “Соёлын гавьяат зүтгэлтэн” цолоор тус тус шагнасан байна. gt2nczz3bxhdgvevng6ng1z56z8kjyi